ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 8 918 1590110 1589642 2026-06-14T06:57:21Z Kushared 5048 1590110 wikitext text/x-wiki <div class="container" style="background-color:#eaf3fb; border:1px solid #a2c4e0; border-radius:4px; padding:10px 14px; margin:4px 0;"> <div class="content"> <p id="header">[[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026|ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] بەڕێوەدەچێت!</p> ئێمە خۆشحاڵییەوە ڕای دەگەیەنین کە [[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026|ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] لە ١٥ی حوزەیران بۆ ١٥ی تەممووز بەڕێوەدەچێت. دەتوانی ئێستا خۆت لەم پێشبڕکێیە تۆمار بکەیت! دەتوانن بە سەردانکردنی [[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026|ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] بەشدار بن. </div> </div> eh4w1sw1ki473co6e85ym2fzl2t5p99 1590111 1590110 2026-06-14T06:58:38Z Kushared 5048 1590111 wikitext text/x-wiki <center> <div class="container" style="background-color:#eaf3fb; border:1px solid #a2c4e0; border-radius:4px; padding:10px 14px; margin:4px 0;"> <div class="content"> <h3 id="header">[[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026|ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] بەڕێوەدەچێت!</h3> ئێمە خۆشحاڵییەوە ڕای دەگەیەنین کە [[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026|ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] لە ١٥ی حوزەیران بۆ ١٥ی تەممووز بەڕێوەدەچێت. دەتوانی ئێستا خۆت لەم پێشبڕکێیە تۆمار بکەیت! <br> دەتوانن بە سەردانکردنی [[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026|ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] بەشدار بن. </div> </div> <center/> nx74yg51s25seu2dz458wi1e9z2pj44 1590113 1590111 2026-06-14T07:13:32Z Kushared 5048 1590113 wikitext text/x-wiki <center> <div class="container" style="background-color:#eaf3fb; border:1px solid #a2c4e0; border-radius:4px; padding:10px 14px; margin:4px 0;"> <div class="content" style="display:flex; align-items:center; gap:12px;"> <div style="display:flex; gap:8px; align-items:center; flex-shrink:0;"> [[File:Nuvola apps edu science.svg|40px]] [[File:DNA Double Helix.png|36px]] [[File:Atom symbol.svg|36px]] </div> <div> <h3 id="header" style="margin:0 0 4px 0;">[[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026|ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] بەڕێوەدەچێت!</h3> ئێمە خۆشحاڵییەوە ڕای دەگەیەنین کە [[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026|ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] لە ١٥ی حوزەیران بۆ ١٥ی تەممووز بەڕێوەدەچێت. دەتوانی ئێستا خۆت لەم پێشبڕکێیە تۆمار بکەیت! <br> دەتوانن بە سەردانکردنی [[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026|ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] بەشدار بن. </div> </div> </div> <center/> 16crr1g83awu1vn2anc36ura9aljzdd 1590115 1590113 2026-06-14T07:28:42Z Kushared 5048 1590115 wikitext text/x-wiki <center> <div class="container" style="background-color:#eaf3fb; border:1px solid #a2c4e0; border-radius:4px; padding:10px 14px; margin:4px 0;"> <div class="content" style="display:flex; align-items:center; gap:12px;"> <div style="display:flex; gap:8px; align-items:center; flex-shrink:0;"> [[File:Nuvola apps edu science.svg|40px]] [[File:DNA Double Helix.png|36px]] [[File:Atom symbol.svg|36px]] </div> <div> <h3 id="header" style="margin:0 0 4px 0;">[[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026|ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] بەڕێوەدەچێت!</h3> ئێمە خۆشحاڵییەوە ڕای دەگەیەنین کە [[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026|ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]] لە ١٥ی حوزەیران بۆ ١٥ی تەممووز بەڕێوەدەچێت. دەتوانی ئێستا خۆت لەم پێشبڕکێیە تۆمار بکەیت! <br> بۆ بەشداریکردن و زانیاری زیاتر بڕوانە [[ویکیپیدیا:ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026|ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی - 2026]]. </div> </div> </div> <center/> ju6n002ubc62m4vpnnc5ek7gjy5y3c5 0 1849 1589988 1589811 2026-06-13T12:03:12Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589988 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Ejemplos_de_navegadores_web.png }} '''پەڕەی وێب''' ({{بە ئینگلیزی|Web Page}}) [[بەڵگە]] یان سەرچاوەیەکی زانیارییە کە بۆ دانان لە سەر [[تەونی بەربڵاوی جیھانی]] گونجاوە و دەکرێت لە ڕێگای [[وێبگەڕ]]ێکەوە بکەوێتە بەردەست و لە سەر [[پەردە]]ی [[کۆمپیوتەر]] پیشان بدرێت. زانیارییەکان زیاتر بە فۆرمەتی HTML یان XHTML ن و لەوانەیە بەھۆی [[بەستەر]]ەکانی [[سەروودەق]]وەو بۆ پەڕەکانی دیکە ڕیگەی ھەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=طراحی سایت با اصول سئو|ناونیشان=https://www.janblaghy.ir/%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AD%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA/|ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=سایت رسمی محمد جانبلاغی|زمان=fa-IR|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210207181719/https://www.janblaghy.ir/%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AD%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ڕێدۆزی == {{سەرەکی|ڕێدۆزیی وێب}} [[پەڕگە:Platypus article on Vector 2022.png|وێنۆک|ھەر وتارێک لە ماڵپەڕی [[ویکیپیدیا]] پەڕەیەکی وێبی جیاوازە. [[یوو-ئاڕ-ئێڵ|یوو-ئاڕ-ئێڵ]] لە [[شریتی ناونیشان|شریتی ناونیشان]]ی وێبگەڕەکە لە سەرەوە دیارە.]] ھەر پەڕەیەکی [[وێب]] بەھۆی [[یوو-ئاڕ-ئێڵ|ناونیشانی یەکپۆشی سەرچاوە]] (یوو-ئاڕ-ئێڵ) جیا دەکرێتەوە. کاتێک بەکارھێنەر یوو-ئاڕ-ئێڵێک لە [[وێبگەڕ]]ەکەیدا دەنووسێت، وێبگەڕەکە ناوەڕۆکە پێویستەکە لە [[سێرڤەری وێب]] وەردەگرێت و پاشان [[بزوێنەری وێبگەڕ|دەیگۆڕێت]] بۆ وێناکردنێکی بینراوی کارلێکەر لەسەر شاشەی بەکارھێنەرەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://taligarsiel.com/Projects/howbrowserswork1.htm|سەردێڕ=Behind the scenes of modern web browsers|بڵاوکەرەوە=Tali Garsiel|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی نیسانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180418175529/http://taligarsiel.com/Projects/howbrowserswork1.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەگەر بەکارھێنەرەکە [[کرتە|کرتە]] بکات یان [[شاشەی دەست لێدان|دەست بنێت]] بە [[بەستەر|بەستەرێکدا]]، وێبگەڕەکە ئەم پڕۆسەیە دووبارە دەکاتەوە بۆ بارکردنی یوو-ئاڕ-ئێڵە نوێیەکە، کە دەکرێت بەشێک بێت لە ماڵپەڕی ئێستا یان یەکێکی جیاواز. وێبگەڕەکە خاوەنی [[تایبەتمەندییەکانی وێبگەڕ|تایبەتمەندییە]]، وەک [[شریتی ناونیشان]]، کە ئاماژە بەوە دەکات کام پەڕە پیشان دراوە. == تووخمەکان == پەڕەیەکی وێب [[بەڵگەنامەی ڕێکخراو|بەڵگەنامەیەکی ڕێکخراوە]]. تووخمی سەرەکی [[پەڕگەی دەق|پەڕگەیەکی دەقییە]] کە بە [[ئێچ-تی-ئێم-ئێڵ|زمانی نیشانەکردنی سەروودەق]] (ئێچ-تی-ئێم-ئێڵ) نووسراوە. ئەمە ناوەڕۆکی پەڕەکە دیاری دەکات،<ref name="elems">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Flanagan|یەکەم=David|سەردێڕ=JavaScript: the definitive guide|ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=O'Reilly|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٩٣-٩٣٨٥-٤|شوێن=Beijing; Farnham|پەڕە=١|زمان=English|oclc=٦٨٦٧٠٩٣٤٥|وتەگێڕانەوە=JavaScript is part of the triad of technologies that all Web developers must learn: HTML to specify the content of web pages, CSS to specify the presentation of web pages, and JavaScript to specify the behavior of web pages.}}</ref> بە [[وێنە]] و [[ڤیدیۆ]]وە. [[سی-ئێس-ئێس|پەڕەکانی شێوازی تاڤگەیی]] (سی-ئێس-ئێس) [[جیاکردنەوەی ناوەڕۆک و پیشاندان|پیشاندان]]ی پەڕەکە دیاری دەکەن.<ref name="elems"/> یاساکانی سی-ئێس-ئێس دەکرێت لە پەڕگەی دەقی جیاوازدا بن یان لە ناو پەڕگەی ئێچ-تی-ئێم-ئێڵەکەدا جێگیر بکرێن. زۆربەی زۆری<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Usage Statistics of JavaScript as Client-side Programming Language on Websites |ناونیشان=https://w3techs.com/technologies/details/cp-javascript |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=W3Techs}}</ref> پەڕەکان خاوەنی [[جاڤاسکریپت]]ن، کە [[نموونەکانی ڕەفتاری سکریپت|مەودایەکی فراوان]] لە ڕەفتار کارا دەکەن.<ref name="elems"/> زمانی نوێتری [[وێب-ئەسێمبڵی]] دەتوانرێت وەک [[تەواوکەر]] بەکاربھێنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The State of WebAssembly 2023 |ناونیشان=https://blog.scottlogic.com/2023/10/18/the-state-of-webassembly-2023.html |بڵاوکەرەوە=Scott Logic |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٤}}</ref> پێشکەوتووترین پەڕەکانی وێب، کە بە [[ئەپڵیکەیشنی وێب|بەرنامەکانی وێب]] دەناسرێن، ئەم تووخمانە بە [[ئاڵۆزیی بەرنامەسازی|شێوەیەکی ئاڵۆز]] تێکەڵ دەکەن. == جێگیرکردن == لە ڕوانگەی جێگیرکردنی ماڵپەڕ لە [[لایەنی سێرڤەر]]ەوە، دوو جۆر پەڕەی وێب ھەن: [[پەڕەی وێبی جێگیر|جێگیر]] و [[پەڕەی وێبی داینامیکی|داینامیکی]]. پەڕە جێگیرەکان لە [[سیستمی پەڕگە]]ی سێرڤەری وێبەوە بەبێ ھیچ دەستکارییەک وەردەگیرێن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://smallbusiness.chron.com/difference-between-dynamic-static-pages-69951.html|سەردێڕ=The Difference Between Dynamic & Static Web Pages|دوایین=Melendez|یەکەم=Steven|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠١٨|وێبگە=Chron|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190320233700/https://smallbusiness.chron.com/difference-between-dynamic-static-pages-69951.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠١٩|وتەگێڕانەوە=Static by definition means something that does not change. The first pages on the World Wide Web were largely static and unchanged, delivering the same information about a particular topic to anyone who visited. In some cases, sites may evolve slightly over time but are still largely static, meaning that they only change when manually changed by their creators, not on a regular and automated basis.|df=dmy-all}} </ref> لە کاتێکدا پەڕە داینامیکییەکان دەبێت لەلایەن سێرڤەرەکەوە [[دەستبەجێ]] دروست بکرێن، کە بەزۆری لە [[بنکەدراوە|بنکەیەکەوە]] دەخوێنرێتەوە بۆ پڕکردنەوەی [[سیستم|سیستمێکی]] [[قاڵبی وێب]]، پێش ئەوەی بۆ وێبگەڕی بەکارھێنەر بنێردرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/42199/dynamic-web-page|سەردێڕ=Definition of: dynamic Web page|وێبگە=[[PC Magazine]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170117040526/https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/42199/dynamic-web-page|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠١٩|وتەگێڕانەوە=A Web page that provides custom content for the user based on the results of a search or some other request.|df=dmy-all}}</ref> نموونەیەکی پەڕەی داینامیکی بریتییە لە [[پەڕەی ئەنجامەکانی بزوێنەری گەڕان]]. == پاراستن == [[ئێچ-تی-تی-پی|پڕۆتۆکۆڵی گواستنەوەی سەروودەق]] (ئێچ-تی-تی-پی) ئەو ڕێگەیەیە کە [[وێبگەڕ]] ناوەڕۆکی پەڕەی وێب لە [[ماڵپەڕ]]ێکەوە وەردەگرێت. ئێچ-تی-تی-پی دوو تایبەتمەندی پاراستنی ئارەزوومەندانەی ھەیە: [[ئێچ-تی-تی-پی-ئێس|دۆخی کۆدکراو]] (ئێچ-تی-تی-پی-ئێس) ئەگەری [[ھێرشی پیاوی ناوەڕاست|گوێگرتن]] لەلایەن لایەنی سێیەمەوە بە شێوەیەکی بەرچاو کەمدەکاتەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Why use HTTPS? |ناونیشان=https://www.cloudflare.com/learning/ssl/why-use-https/ |بڵاوکەرەوە=[[Cloudflare]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥}}</ref> لە کاتێکدا [[ڕامیاریی پاراستنی ناوەڕۆک]] لە دژی ھێرشەکانی [[سکریپتکردنی نێوان سایتەکان]] دەپارێزێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Content Security Policy (CSP) - HTTP |ناونیشان=https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTTP/Headers/Content-Security-Policy |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=MDN Web Docs}}</ref> ھەردوو تایبەتمەندییەکە لەلایەن وێبگەڕە باوەکانەوە پشتگیری دەکرێن، و زۆرێک لە ماڵپەڕەکان بەکاریان دەھێنن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{تووڵی دەروازە|کۆمپیوتەر|ئینتەرنێت|زانستی کۆمپیوتەر}} [https://www.janblaghy.ir/%d8%ae%d8%af%d9%85%d8%a7%d8%aa-%d8%b3%d8%a6%d9%88-%d9%88-%d8%a8%d9%87%db%8c%d9%86%d9%87-%d8%b3%d8%a7%d8%b2%db%8c-%d8%b3%d8%a7%db%8c%d8%aa/ سئو سایت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210022913/https://www.janblaghy.ir/%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D8%A6%D9%88-%D9%88-%D8%A8%D9%87%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA/ |date=١٠ی شوباتی ٢٠٢١ }} [https://www.janblaghy.ir/%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%B3%D8%A6%D9%88/ آموزش سئو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127024844/https://www.janblaghy.ir/%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%B3%D8%A6%D9%88/ |date=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ }} [https://www.janblaghy.ir/%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AD%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA/ طراحی سایت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210207181719/https://www.janblaghy.ir/%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AD%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA/ |date= ٧ی شوباتی ٢٠٢١ }} {{پۆلی کۆمنز|Websites}} [[پۆل:تەونی بەربڵاوی جیھانی]] [[پۆل:داڕشتنی وێب]] 9gar47pal16dgwb73gfoxx07j9762d8 0 2242 1589999 1588671 2026-06-13T12:27:26Z MFTG 21816 /* سەرچاوەکان */ 1589999 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پردێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| آلتون کوبری }}<br>{{lang-en| Prde/Altun Kupri }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = التین کوپری.jpg{{!}} | photo2a = Walking around Alton Kopri, between Kirkuk and Erbil 02.jpg{{!}} | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 400px }} | شرۆڤەی_وێنە = '''وێنەی سەرەوە'''{{ھن}}دیمەنی شارۆچکەی پردێ{{ھن}} '''وێنەی خوارەوە'''{{ھن}}دیمەنی [[زێی بچووک]] لە ناو شارۆچکەی پردێ | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 35.75344| 44.14727}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی پردێ''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.75344| 44.14727 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا| کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}[[باشووری کوردستان]]{{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٥١ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولموتەڵیب نەجمەددین | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٤٫٧٨ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٧٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = (٤٥،٢٠٠)<ref>[http://www.rastlos.com/irak/stadt/infos/stadt_koi_sanjaq/], Rastlos.com. Retrieved 2014-01-04.</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٥]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٨،٤٠٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''پردێ''' شارۆچکەیەکە دەکەوێتە [[قەزای دووبز]] لە باکووری ڕۆژاوای [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]] لە [[عێراق]]، نزیکەی ٤٠ کم لە شاری [[کەرکووک]]ەوە دوورە و نزیکەی ٥٠ کم لە شاری [[ھەولێر]]ەوە دوورە. ڕێژەی [[کوردەکان]] تێدا سەروو ٦٥٪ و [[تورکمان]] لە ٣٠٪ بۆ ٣٥٪ و [[عەرەب]] بە ڕێژەی ٥٪.{{ژێدەر پێویستە}} شارۆچکەکە دەکەوێتە کەناری [[زێی بچووک]] و لەسەر ڕێگای ھەولێر-کەرکووک، و بە “گرنگییەکی ستراتیژی بنەڕەتی” پەسن دەکرێت.<ref>https://web.archive.org/web/20201111215228/https://www.aljazeera.com/news/2017/10/20/report-altun-kupri-town-seized-from-kurdish-peshmerga/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20201112020354/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus102.pdf</ref> [[زێی بچووک]] ئەم شارەدێیەی کردووە بە سێ بەشەوە (ئازادی، ئۆرتە و تسعین)، وەلە چەند گەرەکێک پێکدێت (ئازادی، حەیسەدام، عرووبە، حەیشوەدا، ئۆرتە و تسعین). (ئەبو تاڵیب خان) لە ساڵی ١٧٩٩ سەردانی کرد و بە گوندێکی گەورە وەسفی کرد کە تێکەڵەیەک لە [[کورد]] و [[تورکمان]] نیشتەجێن تێیدا کە بەکشتوکاڵ کردنەوە خەریکن. پردێ ناوەندێکی بازرگانی نێوان [[کوردستان]] و [[بەغدا]] بوو بۆ [[ھەنجیر]] و [[ترێ]] و بەرھەمە کشتوکاڵیەکانی تر.<ref>https://web.archive.org/web/20230120082203/https://core.ac.uk/download/pdf/224744195.pdf</ref> == ناو == ئەم شارەدێیە دوو ناوی ھەیە: * لەلایەن [[کورد]]ەکانەوە بە پردێ ناودەبرێت، ئەمەش لەوەوە ھاتووە ئەم شارەدێیە کەوتووەتە نێوان شاری [[ھەولێر]] و شاری [[کەرکووک]]ەوە، وەلەسەر [[زێی بچووک]]ە، پردێکی دێرینی لێبووە کە لەوێوە پەڕیونەتەوە و ھاتووچۆیان کردووە و لە ناوی ئەو پردەوە ناویان ناوە پردێ. * لەلایەن [[تورکمان]]ەکانەوە پێی دەوترێت (ئاڵتوون کۆپری، "altın köprü") واتا (پردی زێڕین) ئەمانیش ھەر لە ناوی پردەوە وەریانگرتووە بە ھۆی گرنگی ئەو پردەوە بۆ پەڕینەوە بەسەر [[زێی بچووک]]دا.<ref>https://archive.org/details/geographicalety00blacgoog</ref> * بۆ ناوی شارۆچکەکە بۆچوونی جیاواز ھەیە. ھەندێک پێیان وایە 'پردی زێڕین' ئاماژەیە بۆ ژنێکی [[تورک]] یان [[کورد]] بەو ناوە، ھەندێکیش پێیان وایە ئاماژەیە بۆ ئەو کاروانە ڕەنگاوڕەنگانەی کە بە شارۆچکەکە و پردەکەیدا تێپەڕیوون لە ڕێگەی نێوان [[مووسڵ]] و [[بەغدا]].<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/altin-altun-kopru-SIM_0568</ref> == جوگرافیا == پردێ ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم [[شار]] و [[شارۆچکە]] و [[شارەدێ]]یانەدا: * لەباکوورەوە شارەدێی [[قووشتەپە]]. * لە باشوورەوە شاری [[کەرکووک]] و شارۆچکەی [[دووبز]] و شارەدێی [[یایچی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە شارەدێی [[ڕێدار]] و شارەدێی [[سێگردکان]]. * لە ڕۆژاواوە شارەدێی [[سەرگەڕان]] و شارەدێی [[دیبەگە]].<ref>https://www.openstreetmap.org/#map=11/35.7457/44.1300</ref> جیا دەکرێتەوە بە ھەڵکەوتە ستراتیجییە دیارەکەی لە ناوەڕاستی ڕێگای نێوان شارەکانی [[کەرکووک]] و [[ھەولێر]]، وەک بەستەرێک لە نێوان ناوەڕاست و باکوری [[عێراق]]، ھەروەھا وێستگەیەکی گرنگە لەسەر ڕێگای گەشتیاری و بازرگانی نێوان [[بەغدا]] و [[کەرکووک]] و [[مووسڵ]] و [[ھەولێر]]. شارۆچکەکە بە سروشتی خۆی جیا دەکرێتەوە و لە ھەموو لایەکەوە بە دار و دارستان دەورە دراوە، شارۆچکەکە بەناوبانگە بە ڕاوکردنی [[ماسی]] و کشتوکاڵ و [[ھەنگ]]ەوانی بەھۆی زۆری ڕێڕەوی ئاوی ناوی و بەپیتی زەویەکانیەوە، ھەروەھا بەناوبانگە بە کارە دەستییەکانی وەکو دروستکردنی گڵکاری، دروستکردنی بەرماڵ، دروستکردنی فەرش. == مێژوو == سوڵتان [[مورادی چوارەم]]ی عوسمانی دوو پردی لە شارۆچکەکەدا دروستکرد کە وایکرد گرنگییەکی زۆری ھەبێت. زۆرێک لە گەشتیارانی ئەوروپی سەردانیان کردووە و بە دیمەنە جوانەکانی ناسراوە.<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/altin-altun-kopru-SIM_0568</ref> پردێ تا کۆتایی سەدەی ١٨ نزیکەی ٤٠٠ بۆ ٥٠٠ ماڵی ھەبووە. (میرزا ئەبو تالب خان) لە ساڵی ١٧٩٩ سەردانی شارۆچکەکەی کرد و بە گوندێکی گەورە وەسفی کرد کە دانیشتووانی [[کورد]] و [[تورکمان]]ی تێکەڵاوی تێدایە و سەرقاڵی کشتوکاڵن. جگە لەوەش ناوەندێکی بازرگانی نێوان کوردستان و بەغدا بوو بۆ ھەنجیر و ترێ و بەرھەمە کشتوکاڵیەکانی تر. لە سەردەمی [[میر محەممەد]]ی [[میرنشینی سۆران]] (١٨١٣-١٨٣٦) توانی کاریگەری خۆی بۆ ئەم شارۆچکەیە درێژ بکاتەوە و والی عوسمانی بەغدا ناچار بکات دان بە کۆنترۆڵی خۆیدا بنێت.<ref>https://ore.exeter.ac.uk/repository/handle/10036/3676</ref> لە ساڵی ١٩٠٦ شارۆچکەکە ٤ ھەزار دانیشتووی ھەبووە.<ref>https://core.ac.uk/download/pdf/224744195.pdf</ref> عوسمانییەکان لە ساڵی ١٩١٨ پردە بەناوبانگەکانی شارۆچکەکەیان وێران کرد کە بە بەرد دروستکرابوون. پردێ لەسەردەمی [[سەددام حوسێن]]دا، ڕووبەڕووی بە عەرەبکردن و بە سەربازگەیی بووەوە بە ھیوای ڕێگریکردن لە جووڵانەوەی کوردی و بەعەرەبکردنی ناوچە نەوتییەکان.<ref>https://www.washingtoninstitute.org/media/3401?disposition=inline</ref> لە ساڵی ١٩٩١ [[تورکمان]] و [[کورد]] لە شاری [[کەرکووک]] لەگەڵ برا عێراقییەکانیان بەشدارییان لە ڕاپەڕینی جەماوەری دژی ئەو سیاسەتە دیکتاتۆرییەی ڕژێمی پێشووی بەعس کردبوو، لە یەکێک لە ڕۆژەکانی مانگی ڕەمەزان کە ھاوتایە لەگەڵ ٢٨ی ئازاری ١٩٩١، گاردی کۆماری سەدام کۆمەڵکوژییەکی دیکەی لە شاری پردێ ئەنجامدا، کاتێک یەکە سەربازییەکان بەرەو ناوچەکانی شەڕ چوون، لەنێویاندا [[پارێزگاری کەرکووک]] و دەورووبەری، و ماڵەکان بۆردومان کران و ترس و دڵەڕاوکێی لەنێو خەڵک درووست بوو، بۆیە ماڵەکانیان بەجێھێشت بۆ گەڕان بەدوای شوێنێکی سەلامەت، بە ئاراستەی پێچەوانەی یەکە سەربازییەکان، بۆیە ناوچەی پردێیان ھەڵبژارد، بەڵام کاروانێکی سەربازی ڕێگاکەیان گرت، وەک ئەندامێکی لیواکانی پاسەوانی گشتی ھەمووی یەکلاییکردەوە نێرەکان (گەنج و پیر).وە منداڵەکان، جا [[تورکمان]] بن یان [[کورد]]. لە ناوچەیەکی نزیک [[قەزای دووبز]] لە خێزانەکانیان دابڕان، تەقەیان لێکردن و لە کاتی بە[[ڕۆژوو]]بووندا (١٠٢) کەسی بێتاوانیان کوشت و فڕێیاندانە ناو (گۆڕێکی بەکۆمەڵ).<ref>https://www.aa.com.tr/en/middle-east/28-years-on-iraqs-kirkuk-remembers-turkmen-massacre/1431890</ref> == دانیشتوان == لە سەرژمێری ساڵی ١٩٤٧ [[کورد]] ٧٠٪ی دانیشتوانەکەی پێکھێناوە بەڵام لە ساڵی ١٩٥٧دا بۆ ٥٠٪ کەمبووەتەوە، لە سەرژمێری ساڵی ١٩٦٥دا ڕێژەی [[کورد]] زیاتر دابەزیوە بۆ ٢٥٫٧٪ بەڵام دیسانەوە بەرزبووەتەوە بۆ ٧٥٫٦٪ لە ساڵی ١٩٧٧دا.<ref>https://www.files.ethz.ch/isn/128591/PW69.pdf</ref> لە ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق لە کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٥، ھاوپەیمانی نیشتمانی کوردستان ٨٠٪ی دەنگەکانی [[ناحیەی پردێ]]ی بەدەستھێنا.<ref>https://web.archive.org/web/20230106205836/https://www.files.ethz.ch/isn/128591/PW69.pdf</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ناحیەی پردێ]] * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان|ئاسیا}} {{شارەکانی کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Altun Kupri}} [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شارەکانی عێراق]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] gcyv7e961r40z9ojzh4bizuinve5xpq 0 2661 1589983 1589941 2026-06-13T12:02:22Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589983 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائیل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ = [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]]<ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتووان =٩٬٥١٧٬١٨١ |پلە_مەزەندەی_دانیشتووان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتووان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتووان_ک. م. ٤گۆش =36503 |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لووتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M. , Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لەکاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024}}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەکاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=٢٦–٢٧}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=٨١–٩٢, ٣٥٠|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لەکاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لەکاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لەکاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆککۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت. ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[چاندی جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == === پێش مێژوو === [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١٫٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tchernov |یەکەم=Eitan |بەستەری نووسەر=Eitan Tchernov |ڕێکەوت=١٩٨٨|سەردێڕ=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |بەرگ=١٤|issue=2 |پەڕەکان=٦٣–٦٥| doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠٬٠٠٠ ساڵەیە لە [[دەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Wade |یەکەم=Lizzie |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |ناونیشان=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |بڵاوکەرەوە=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠٬٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Winfried Nöth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 |سەردێڕ=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٨٧٧٥٠-٢|پەڕە=٢٩٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Roger Blench, Matthew Spriggs |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |سەردێڕ=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٨١٦٢٣-١|پەڕە=٧٠}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hershkovitz |یەکەم١=Israel |بەستەری نووسەر١=Israel Hershkovitz |دوایین٢=Gopher |یەکەم٢=Avi |بەستەری نووسەر٢=Avi Gopher |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |سەردێڕ=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |بڵاوکەرەوە=Springer Science+Business Media |پەڕە=٤٦٥|doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |ژپنک= ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٨-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن === ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان]]ی» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Canaanites |ناونیشان=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=obo |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Glassman |یەکەم=Ronald M. |سەردێڕ=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ئیش=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |پەڕەکان=٤٧٣–٤٧٧|editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|شوێن=Cham |بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing |زمان=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Braunstein |یەکەم١=Susan L. |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٣٦٤|issue=364 |پەڕەکان=١–٣٦|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Miller |یەکەم١=James Maxwell |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient00mill |سەردێڕ=A History of Ancient Israel and Judah |دوایین٢=Hayes |یەکەم٢=John Haralson |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢١٢٦٢-٩}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gnuse |یەکەم١=Robert Karl |سەردێڕ=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Sheffield Academic Press Ltd |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٧٥-٦٥٧-٦|پەڕەکان=٢٨, ٣١}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=٦}} [[پەڕگە:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|وێنۆک|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lipschits |یەکەم١=Oded |سەردێڕ=The Jewish Study Bible |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٩٧٨٤٦-٥|editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |زمان=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuhrt |یەکەم=Amiele |ناونیشان=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |سەردێڕ=The Ancient Near East |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٧٦٢-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/ancientneareastc٠٠akuh/page/٤٣٨ ٤٣٨]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Finkelstein |یەکەم١=Israel |سەردێڕ=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |دوایین٢=Silberman |یەکەم٢=Neil Asher |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023}} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. … In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |سەردێڕ=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٩١١-٣|پەڕەکان=٦٥–٦٦; ٧٣; ٧٤; ٧٨; ٨٧–٩٤|oclc=٨٨٠٤٥٦١٤٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=١٩٤–٢٠٧|doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04"/> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broshi |یەکەم=Maguen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |سەردێڕ=Bread, Wine, Walls and Scrolls |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٧-٢٠١-٦|پەڕە=١٧٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠٬٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M. , & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023}}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lipschits |یەکەم=Oded |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |بەرگ=٢٦|issue=2 |پەڕەکان=١٥٥–١٩٠|doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wheeler |یەکەم=P. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |بەرگ=٧٩|issue=4 |پەڕەکان=٦٩٦–٦٩٧|doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === شانشینی ئیسرائیل و جودا === {{خاوێنکردن}} لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ. ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات]] و [[ئینجیل]] ئاماژەیان پێکراوە<ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپراتۆرییەتەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (٧٢٢ پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لە جووەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref><ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانییەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی ڕۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref><ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵاتداری یۆنانییەکان بەردەوام بوو ھەتا لەپڕێکدا ڕۆمانییەکان ([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینییەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (٦٣ پێش زایین)<ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === پاش ھاتنی ساڵی زایینی === لە ساڵی (٧٠ زایینی) دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان ھەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە ھێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ ھەندێک لە جووەکانیان کوشت و ھەندێکیشیان لابران.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref> ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنییەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینییەکان]] (ڕۆمانییەکان) ھێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی [[فەلەستین]] و [[کوردستان|کوردستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی ھەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref><ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref><ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|نەخشەی دەسەڵاتی ھێزی خاچھەڵگران لە ساڵی ١١٣٥ی زایینی]] === ھاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥–١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە دروستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچھەڵگران]]<ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بە دەسەڵاتی ئیسلامی بھێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی ھێزی خاچھەڵگران بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زایینی [[ئورشەلیم]]یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو.<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref> لە پاش ئەم ماوەیەدا ھێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوە و کۆتاییان ھێنا بە دەسەڵاتی مەسیحییەکان.{{کەی}}<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش ھاتن و ڕووخانی عوسمانییەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زایینی [[عوسمانییەکان]] [[فەلەستین]]یان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> ھەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی [[عوسمانی]] بوو لەلایەن [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانییەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === دەسەڵاتی بەریتانییەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زایینی دا بەریتانییەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکییەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە ھاوردەکان و ئیسرائیلییەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab–Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British‑led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> ھۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیارییەوە ئەمە بەردەوام بوو ھەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] نەخشەڕێگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی [[فەلەستین]] بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ [[عەرەب]]ەکان.<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref><ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref><ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا ئیسرائیل قبووڵی کرد بەڵام عەرەبەکان قبووڵیان نەکرد و دەوڵەتە عەرەبییەکانیش دەستیانکرد بە ھێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەر ئەنجام لە ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت و فراوانتر بوو ھەتا وەک و نزیکەیی ھەموو ڕووبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە. {{کێ وتی}}<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === {{سەرەکی|شەڕی شەش ڕۆژە}} ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت<ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل<ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> گرتنی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] و لە [[کەرتی ڕۆژاوا]] گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە [[کەرتی غەززە]] کۆنتڕۆڵکردنی [[نیمچەدوورگەی سینا]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref><ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> == ڕەگناسی == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] لە کۆندا یۆنانییەکان بە گەلی ناوچەی [[کەنعان]]یان دەگوت «فۆنیسیا-فینیقیا» ،{{تێبینی|ئەو ناوەیە کە [[ھۆمیرۆس]] و [[ھێرۆدۆت]] بە کەنارەکانی باکووری [[شام]] ([[لوبنان]]ی ئەمڕۆ، بەشێک لە کەنارەکانی [[سووریا]] و باکووری [[فەلەستین]])یان داوە. وشەکە لە یۆنانی «Phoinix» وەرگیراوە، بە واتای «وەنەوشەیی»، بەھۆی بۆیەی بەناوبانگی مورێکسیانەوە.<ref>https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/phoenicia-phoenicians</ref>}} کە دەستەواژەیەک بوو بۆ کەنعانییەکان. دەستەواژەی [[فەلەستین]] پەیوەست نییە بە زمانی [[عەرەبی]] لە ڕووی ڕەگ و ڕیشەوە.<ref>https://www.euppublishing.com/doi/10.3366/hlps.2016.0140</ref>{{تێبینی|یەکەم کەس کە ئەم ناوەی لە ڕووی جوگرافییەوە بە زمانی [[یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بەکارھێنا، مێژوونووسی یۆنانی [[ھێرۆدۆت]] بوو لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین (٤٥٠ پێش زایین) لە پەرتووکی «مێژووەکان». ناوبراو بە «پارێزگایەکی سووریا بە ناوی فەلەستین» وەسفی کردووە، و بە وردی سنوورەکانی بەو شێوەیە پێناسە کردووە کە دەکەوێتە باشووری فینیقیا و درێژدەبێتەوە بۆ سنوورەکانی [[میسر]].<ref>https://www.jpost.com/opinion/article-752532</ref>}} ناوەکانی [[خاکی ئیسرائیل]] و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی ئیسرائیل]]ی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی [[جووەکان|جوو]] بەکارھێنراون. [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی «ئیسرائیل»]] ([[عیبری]]: {{lang|he-Latn|Yīsrāʾēl}}؛ [[سەپتۆجینت]]، بە [[یۆنانیی کۆن]]: Ἰσραήλ، بە [[لاتینی]]: Israēl، «[[ئێل (خواوەند)|ئێل (خوا)]] بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا [[یەعقووب]] کە، بە بۆچوونی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتەی پەروەردگار]] [[زۆرانبازی]] کرد، ئەو ناوەی لێنرا.<ref>{{cite encyclopedia |author=Geoffrey W. Bromiley |url=https://books.google.com/books?id=yklDK6Vv0l4C&pg=PA907 |title=Israel |encyclopedia=[[International Standard Bible Encyclopedia]]: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0}}</ref> کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، [[کێلی مێرنێپتا]]ی [[میسری کۆن]]ە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}</ref> «کێلی مێرنێپتا… بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»<ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,"] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">[[تۆماس ل. تۆمپسۆن|Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,"] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی کەسیی «ئیسرائیل»]] زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە [[ئیبلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hasel |یەکەم=Michael G. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|سەردێڕ=Israel in the Merneptah Stela |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٢٩٦|issue=296 |پەڕەکان=٤٥–٦١|doi=10.2307/1357179 |jstor=1357179 |s2cid=164052192}}{{ھن}}{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bertman |یەکەم=Stephen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317 |سەردێڕ=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١}}{{ھن}}{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Meindert Dijkstra |سەردێڕ=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٧٣٧-٥|editor1-last=Becking |editor1-first=Bob |پەڕە=٤٧|chapter=Origins of Israel between history and ideology |وتەگێڕانەوە=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation. |editor2-last=Grabbe |editor2-first=Lester}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lemche |یەکەم١=Niels Peter |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=The Israelites in History and Tradition |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ناونیشان={{Google books |JIoy7PagAOAC |پەڕە=PA٣٥|plainurl=yes}} |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٧٢٧-٢}}</ref> لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|ژێرفەرمانی بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «[[فەلەستین]]» دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |سەردێڕ=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |نووسەر=Noah Rayman |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Avalon Project: The Palestine Mandate |ناونیشان=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=avalon.law.yale.edu}}</ref> لە کاتی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل|دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨]]، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» ({{langx|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}، {{Audio|He-Medinat Israel.ogg|{{transliteration|engvar=gb|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA|he|mediˈnat jisʁaˈʔel}}؛ {{langx|ar|دَوْلَة إِسْرَائِیل}}، {{transliteration|engvar=gb|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}, {{IPA|ar|dawlat ʔisra:ˈʔi:l}})ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل#ناو|پێشنیارکراو]] لەوانە «[[خاکی ئیسرائیل]]» ({{lang|he-Latn|Eretz Yisrael}})، «ئەبەر» (لە باپیری [[ئەبەر]])، «[[زایۆن]]»، و «[[یەھوودا]]»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[پەلەستاین پۆست|The Palestine Post]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧|پەڕە=١|سەردێڕ=Popular Opinion |ناونیشان=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/jj.18254265 |سەردێڕ=Israel: The First Decade of Independence |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٢٦٠-١}}</ref> ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن [[دەیڤید بن گوریۆن]] پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |سەردێڕ=One Day that Shook the world |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[قودس پۆست|The Jerusalem Post]] |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ١٩٩٨|نووسەر=Elli Wohlgelernter}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Forman |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |ناونیشان=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Moment Magazine |زمان=en-US}}</ref> لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «[[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]]»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ١٩٤٨|سەردێڕ=On the Move |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == جوگرافیا == [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بەپێی فەرمانە نێونەتەوەیییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩٫٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە<ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[ئورشەلیم]]ە<ref>https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/10/13/مدينة-تل-أبيب-من-حي-لليهود-إلى-عاصمة</ref><ref>https://www.aninews.in/news/world/middle-east/jerusalem-is-israels-largest-city-with-a-population-above-one-million20240603225145/</ref> کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا» دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاسایییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا دای نا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسییەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israeli_system_of_government</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/دول-عربية-قد-تتجه-نحو-تطبيع-علاقاتها-مع-إسرائيل/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری وڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئایینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لە ساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ ملیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩٫٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠٬٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == چاند == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چاندی جووەکان لە ئیسرائیل]] [[چاند]]ی ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووەکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە چاندی و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووەکان بەپێی پشووەکانی جووەکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === وێژە === وێژەی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی [[وێژە]] بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆیییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وای کردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی وێژەی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید دەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> === مۆسیقا و سەما === [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتاوە بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووەکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref>Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە [[تێل ئەڤیڤ]] دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تێل ئەڤیڤ سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووەکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە [[زانکۆی تێل ئەڤیڤ]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووەکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە چاندی ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|قاپێک کە بریتییە لە [[فەلافل]] و [[حووموس]] و [[پەتاتە]]ی سوورکراوە و [[زەلاتە]]ی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆیییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتایییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حووموس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووەکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووەکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووەکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپییەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووەکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە [[فەلەستینییەکان]] پەراوێز بخات و جووەکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە؛ و لە یانە بەناوبانگە وەرزشییەکانیان ماکابی تێل ئەڤیڤ و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشدارییان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری [[تۆپی پێ]] و [[باسکە]] کردووە. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژھەڵات]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] mqwhy2vugbtqg0a7fribpu2a0mj5lh5 1590018 1589983 2026-06-13T13:36:01Z Darlingg00 77062 {{خاوێنکردن}} 1590018 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائیل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ = [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]]<ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتووان =٩٬٥١٧٬١٨١ |پلە_مەزەندەی_دانیشتووان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتووان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتووان_ک. م. ٤گۆش =36503 |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لووتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M. , Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لەکاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024}}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەکاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=٢٦–٢٧}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=٨١–٩٢, ٣٥٠|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لەکاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لەکاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لەکاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆککۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت. ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[چاندی جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == === پێش مێژوو === [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١٫٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tchernov |یەکەم=Eitan |بەستەری نووسەر=Eitan Tchernov |ڕێکەوت=١٩٨٨|سەردێڕ=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |بەرگ=١٤|issue=2 |پەڕەکان=٦٣–٦٥| doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠٬٠٠٠ ساڵەیە لە [[دەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Wade |یەکەم=Lizzie |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |ناونیشان=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |بڵاوکەرەوە=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠٬٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Winfried Nöth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 |سەردێڕ=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٨٧٧٥٠-٢|پەڕە=٢٩٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Roger Blench, Matthew Spriggs |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |سەردێڕ=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٨١٦٢٣-١|پەڕە=٧٠}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hershkovitz |یەکەم١=Israel |بەستەری نووسەر١=Israel Hershkovitz |دوایین٢=Gopher |یەکەم٢=Avi |بەستەری نووسەر٢=Avi Gopher |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |سەردێڕ=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |بڵاوکەرەوە=Springer Science+Business Media |پەڕە=٤٦٥|doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |ژپنک= ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٨-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن === ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان]]ی» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Canaanites |ناونیشان=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=obo |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Glassman |یەکەم=Ronald M. |سەردێڕ=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ئیش=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |پەڕەکان=٤٧٣–٤٧٧|editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|شوێن=Cham |بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing |زمان=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Braunstein |یەکەم١=Susan L. |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٣٦٤|issue=364 |پەڕەکان=١–٣٦|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Miller |یەکەم١=James Maxwell |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient00mill |سەردێڕ=A History of Ancient Israel and Judah |دوایین٢=Hayes |یەکەم٢=John Haralson |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢١٢٦٢-٩}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gnuse |یەکەم١=Robert Karl |سەردێڕ=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Sheffield Academic Press Ltd |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٧٥-٦٥٧-٦|پەڕەکان=٢٨, ٣١}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=٦}} [[پەڕگە:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|وێنۆک|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lipschits |یەکەم١=Oded |سەردێڕ=The Jewish Study Bible |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٩٧٨٤٦-٥|editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |زمان=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuhrt |یەکەم=Amiele |ناونیشان=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |سەردێڕ=The Ancient Near East |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٧٦٢-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/ancientneareastc٠٠akuh/page/٤٣٨ ٤٣٨]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Finkelstein |یەکەم١=Israel |سەردێڕ=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |دوایین٢=Silberman |یەکەم٢=Neil Asher |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023}} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. … In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |سەردێڕ=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٩١١-٣|پەڕەکان=٦٥–٦٦; ٧٣; ٧٤; ٧٨; ٨٧–٩٤|oclc=٨٨٠٤٥٦١٤٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=١٩٤–٢٠٧|doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04"/> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broshi |یەکەم=Maguen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |سەردێڕ=Bread, Wine, Walls and Scrolls |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٧-٢٠١-٦|پەڕە=١٧٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠٬٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M. , & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023}}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lipschits |یەکەم=Oded |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |بەرگ=٢٦|issue=2 |پەڕەکان=١٥٥–١٩٠|doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wheeler |یەکەم=P. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |بەرگ=٧٩|issue=4 |پەڕەکان=٦٩٦–٦٩٧|doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === شانشینی ئیسرائیل و جودا === {{خاوێنکردن}} لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ. ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات]] و [[ئینجیل]] ئاماژەیان پێکراوە<ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپراتۆرییەتەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (٧٢٢ پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لە جووەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref><ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانییەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی ڕۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref><ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵاتداری یۆنانییەکان بەردەوام بوو ھەتا لەپڕێکدا ڕۆمانییەکان ([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینییەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (٦٣ پێش زایین)<ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === پاش ھاتنی ساڵی زایینی === لە ساڵی (٧٠ زایینی) دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان ھەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە ھێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ ھەندێک لە جووەکانیان کوشت و ھەندێکیشیان لابران.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref> ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنییەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینییەکان]] (ڕۆمانییەکان) ھێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی [[فەلەستین]] و [[کوردستان|کوردستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی ھەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref><ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref><ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|نەخشەی دەسەڵاتی ھێزی خاچھەڵگران لە ساڵی ١١٣٥ی زایینی]] === ھاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥–١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە دروستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچھەڵگران]]<ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بە دەسەڵاتی ئیسلامی بھێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی ھێزی خاچھەڵگران بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زایینی [[ئورشەلیم]]یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو.<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref> لە پاش ئەم ماوەیەدا ھێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوە و کۆتاییان ھێنا بە دەسەڵاتی مەسیحییەکان.{{کەی}}<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش ھاتن و ڕووخانی عوسمانییەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زایینی [[عوسمانییەکان]] [[فەلەستین]]یان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> ھەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی [[عوسمانی]] بوو لەلایەن [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانییەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === دەسەڵاتی بەریتانییەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زایینی دا بەریتانییەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکییەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە ھاوردەکان و ئیسرائیلییەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab–Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British‑led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> ھۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیارییەوە ئەمە بەردەوام بوو ھەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] نەخشەڕێگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی [[فەلەستین]] بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ [[عەرەب]]ەکان.<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref><ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref><ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا ئیسرائیل قبووڵی کرد بەڵام عەرەبەکان قبووڵیان نەکرد و دەوڵەتە عەرەبییەکانیش دەستیانکرد بە ھێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەر ئەنجام لە ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت و فراوانتر بوو ھەتا وەک و نزیکەیی ھەموو ڕووبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە. {{کێ وتی}}<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === {{سەرەکی|شەڕی شەش ڕۆژە}} ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت<ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل<ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> گرتنی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] و لە [[کەرتی ڕۆژاوا]] گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە [[کەرتی غەززە]] کۆنتڕۆڵکردنی [[نیمچەدوورگەی سینا]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref><ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> == ڕەگناسی == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] لە کۆندا یۆنانییەکان بە گەلی ناوچەی [[کەنعان]]یان دەگوت «فۆنیسیا-فینیقیا» ،{{تێبینی|ئەو ناوەیە کە [[ھۆمیرۆس]] و [[ھێرۆدۆت]] بە کەنارەکانی باکووری [[شام]] ([[لوبنان]]ی ئەمڕۆ، بەشێک لە کەنارەکانی [[سووریا]] و باکووری [[فەلەستین]])یان داوە. وشەکە لە یۆنانی «Phoinix» وەرگیراوە، بە واتای «وەنەوشەیی»، بەھۆی بۆیەی بەناوبانگی مورێکسیانەوە.<ref>https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/phoenicia-phoenicians</ref>}} کە دەستەواژەیەک بوو بۆ کەنعانییەکان. دەستەواژەی [[فەلەستین]] پەیوەست نییە بە زمانی [[عەرەبی]] لە ڕووی ڕەگ و ڕیشەوە.<ref>https://www.euppublishing.com/doi/10.3366/hlps.2016.0140</ref>{{تێبینی|یەکەم کەس کە ئەم ناوەی لە ڕووی جوگرافییەوە بە زمانی [[یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بەکارھێنا، مێژوونووسی یۆنانی [[ھێرۆدۆت]] بوو لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین (٤٥٠ پێش زایین) لە پەرتووکی «مێژووەکان». ناوبراو بە «پارێزگایەکی سووریا بە ناوی فەلەستین» وەسفی کردووە، و بە وردی سنوورەکانی بەو شێوەیە پێناسە کردووە کە دەکەوێتە باشووری فینیقیا و درێژدەبێتەوە بۆ سنوورەکانی [[میسر]].<ref>https://www.jpost.com/opinion/article-752532</ref>}} {{خاوێنکردن}} ناوەکانی [[خاکی ئیسرائیل]] و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی ئیسرائیل]]ی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی [[جووەکان|جوو]] بەکارھێنراون. [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی «ئیسرائیل»]] ([[عیبری]]: {{lang|he-Latn|Yīsrāʾēl}}؛ [[سەپتۆجینت]]، بە [[یۆنانیی کۆن]]: Ἰσραήλ، بە [[لاتینی]]: Israēl، «[[ئێل (خواوەند)|ئێل (خوا)]] بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا [[یەعقووب]] کە، بە بۆچوونی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتەی پەروەردگار]] [[زۆرانبازی]] کرد، ئەو ناوەی لێنرا.<ref>{{cite encyclopedia |author=Geoffrey W. Bromiley |url=https://books.google.com/books?id=yklDK6Vv0l4C&pg=PA907 |title=Israel |encyclopedia=[[International Standard Bible Encyclopedia]]: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0}}</ref> کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، [[کێلی مێرنێپتا]]ی [[میسری کۆن]]ە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}</ref> «کێلی مێرنێپتا… بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»<ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,"] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">[[تۆماس ل. تۆمپسۆن|Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,"] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی کەسیی «ئیسرائیل»]] زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە [[ئیبلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hasel |یەکەم=Michael G. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|سەردێڕ=Israel in the Merneptah Stela |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٢٩٦|issue=296 |پەڕەکان=٤٥–٦١|doi=10.2307/1357179 |jstor=1357179 |s2cid=164052192}}{{ھن}}{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bertman |یەکەم=Stephen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317 |سەردێڕ=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١}}{{ھن}}{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Meindert Dijkstra |سەردێڕ=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٧٣٧-٥|editor1-last=Becking |editor1-first=Bob |پەڕە=٤٧|chapter=Origins of Israel between history and ideology |وتەگێڕانەوە=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation. |editor2-last=Grabbe |editor2-first=Lester}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lemche |یەکەم١=Niels Peter |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=The Israelites in History and Tradition |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ناونیشان={{Google books |JIoy7PagAOAC |پەڕە=PA٣٥|plainurl=yes}} |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٧٢٧-٢}}</ref> لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|ژێرفەرمانی بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «[[فەلەستین]]» دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |سەردێڕ=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |نووسەر=Noah Rayman |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Avalon Project: The Palestine Mandate |ناونیشان=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=avalon.law.yale.edu}}</ref> لە کاتی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل|دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨]]، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» ({{langx|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}، {{Audio|He-Medinat Israel.ogg|{{transliteration|engvar=gb|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA|he|mediˈnat jisʁaˈʔel}}؛ {{langx|ar|دَوْلَة إِسْرَائِیل}}، {{transliteration|engvar=gb|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}, {{IPA|ar|dawlat ʔisra:ˈʔi:l}})ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل#ناو|پێشنیارکراو]] لەوانە «[[خاکی ئیسرائیل]]» ({{lang|he-Latn|Eretz Yisrael}})، «ئەبەر» (لە باپیری [[ئەبەر]])، «[[زایۆن]]»، و «[[یەھوودا]]»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[پەلەستاین پۆست|The Palestine Post]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧|پەڕە=١|سەردێڕ=Popular Opinion |ناونیشان=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/jj.18254265 |سەردێڕ=Israel: The First Decade of Independence |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٢٦٠-١}}</ref> ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن [[دەیڤید بن گوریۆن]] پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |سەردێڕ=One Day that Shook the world |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[قودس پۆست|The Jerusalem Post]] |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ١٩٩٨|نووسەر=Elli Wohlgelernter}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Forman |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |ناونیشان=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Moment Magazine |زمان=en-US}}</ref> لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «[[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]]»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ١٩٤٨|سەردێڕ=On the Move |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == جوگرافیا == [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بەپێی فەرمانە نێونەتەوەیییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩٫٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە<ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[ئورشەلیم]]ە<ref>https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/10/13/مدينة-تل-أبيب-من-حي-لليهود-إلى-عاصمة</ref><ref>https://www.aninews.in/news/world/middle-east/jerusalem-is-israels-largest-city-with-a-population-above-one-million20240603225145/</ref> کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا» دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاسایییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا دای نا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسییەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israeli_system_of_government</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/دول-عربية-قد-تتجه-نحو-تطبيع-علاقاتها-مع-إسرائيل/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری وڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئایینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لە ساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ ملیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩٫٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠٬٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == چاند == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چاندی جووەکان لە ئیسرائیل]] [[چاند]]ی ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووەکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە چاندی و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووەکان بەپێی پشووەکانی جووەکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === وێژە === وێژەی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی [[وێژە]] بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆیییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وای کردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی وێژەی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید دەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> === مۆسیقا و سەما === [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتاوە بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووەکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref>Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە [[تێل ئەڤیڤ]] دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تێل ئەڤیڤ سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووەکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە [[زانکۆی تێل ئەڤیڤ]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووەکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە چاندی ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|قاپێک کە بریتییە لە [[فەلافل]] و [[حووموس]] و [[پەتاتە]]ی سوورکراوە و [[زەلاتە]]ی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆیییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتایییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حووموس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووەکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووەکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووەکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپییەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووەکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە [[فەلەستینییەکان]] پەراوێز بخات و جووەکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە؛ و لە یانە بەناوبانگە وەرزشییەکانیان ماکابی تێل ئەڤیڤ و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشدارییان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری [[تۆپی پێ]] و [[باسکە]] کردووە. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژھەڵات]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] qm6scurfbaqxv90g4e85bl5ya7rj8fw 0 4129 1590079 20898 2026-06-14T00:34:07Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[کەنداوی عەرەب]] 1590079 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[کەنداوی عەرەب]] 9cr7m0z65uf0hwk0c1a1nmnwo0dl7zw 0 4221 1589987 1589813 2026-06-13T12:03:02Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589987 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''پەستانی کەش''' یان '''پەستانی ھەوا''' (بە[[ئینگلیزی]]: Atmosphere of Pressure)، ئەو [[ھێز]]ەیە کە [[گاز]]ەکانی [[بەرگی ھەوا]] دەیخاتە سەر ڕووبەری (١[[یەکەی سانتیمەتر دووجا|سم]]^٢) لەسەر ڕووی [[زەویی]].<ref>پەڕتووکی کیمییا بۆ پۆلی یانزەھەمی ئامادەیی - وەزارەتی پەروەردەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. (لاپەڕە ١٠٧)</ref> پەستانی کەش دەکاتە ١ ئەتمۆسفیر (یەکەی پێوانی پەستان) کە دەکاتە ١٠١٣٢٥ پاسکال (١٫٠١ بار) یاخوود ١٤٫٦٩ پاوەند. ==میکانیزم== <!--چی دەبێتە ھۆی پەستانی بەرگەھەوا--> پەستانی بەرگەھەوا بەھۆی ڕاکێشانی کێشکردنی ھەسارەکەیە بۆ گازەکانی بەرگەھەوا لە سەرووی ڕووەکەوە و فەنکشنێکی بارستایی ھەسارەکە، نیوەتەوەرەی ڕووەکە، و بڕ و پێکھاتەی گازەکان و دابەشبوونی ستوونییانە لە بەرگەھەوادا.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ=atmospheric pressure (encyclopedic entry)|ناونیشان=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/atmospheric-pressure/|magazine=National Geographic|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180228194703/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/atmospheric-pressure/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Q & A: Pressure – Gravity Matters?|ناونیشان=https://van.physics.illinois.edu/qa/listing.php?id=2232|وێبگە=Department of Physics|بڵاوکەرەوە=University of Illinois Urbana-Champaign|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180228194620/https://van.physics.illinois.edu/qa/listing.php?id=2232|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەلایەن خولانەوەی ھەسارەکە و کاریگەرییە ناوخۆیییەکان وەک خێرایی با، گۆڕانی چڕی بەھۆی پلەی گەرمی و گۆڕان لە پێکھاتەدا دەستکاری دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=14whM9fEOzsC&q=atmospheric+pressure+density+temperature+and+composition|سەردێڕ=Introduction to Atmospheric Chemistry|دوایین=Jacob|یەکەم=Daniel J.|ڕێکەوت=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨٠٦٩١٠٠١٨٥٢|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211001043009/https://books.google.com/books?id=14whM9fEOzsC&q=atmospheric+pressure+density+temperature+and+composition|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == تێکڕای پەستانی ئاستی دەریا == [[پەڕگە:Day5pressureforecast.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەیەک کە پەستانی بەرگەھەوا بە میلیبار یان ھێکتۆپاسکاڵ نیشان دەدات]] [[پەڕگە:Aircraft altimeter.JPG|وێنۆک|[[بەرزیناس]]ی فڕۆکەی بارۆمەتری جۆری کۆڵسمان]] «تێکڕای پەستانی ئاستی دەریا» (MSLP) پەستانی بەرگەھەوایە لە [[تێکڕای ئاستی دەریا]]. ئەمە ئەو پەستانەی بەرگەھەوایەیە کە بەزۆری لە ڕاپۆرتە کەشناسییەکاندا لە ڕێگەی کەشناسەکانەوە لە ڕادیۆ، تەلەڤیزیۆن، و ڕۆژنامەکان یان لەسەر [[ئینتەرنێت]] بڵاو دەکرێتەوە.<ref>[https://www.weather.gov/bou/pressure_definitions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250627181941/https://www.weather.gov/bou/pressure_definitions|date=2025-06-27}}.National Weather Service. 2025, June 16. Pressure Definitions. National Oceanic and Atmospheric Administration.</ref> «ڕێکخستنی بەرزیناس» لە فڕۆکەوانیدا بریتییە لە ڕێکخستنی پەستانی بەرگەھەوا. تێکڕای «پەستانی ئاستی دەریا» ١٠١٣٫٢٥ ھێکتۆپاسکاڵ (٢٩٫٩٢ ئینج جیوە یان ٧٦٠٫٠ میلیمەتر جیوە)یە. لە ڕاپۆرتە کەشناسییەکانی فڕۆکەوانیدا (METAR)، QNH لە ھەموو جیھاندا بە ھێکتۆپاسکاڵ یان میلیبار (١ ھێکتۆپاسکاڵ = ١ میلیبار) دەگوازرێتەوە. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، کەنەدا، و ژاپۆن ڕێکخستنی بەرزیناس بە ئینجی جیوە (تا دوو خانەی دەیەیی) ڕاپۆرت دەکرێت. ھەروەھا [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] و [[کەنەدا]] «پەستانی ئاستی دەریا» SLP ڕاپۆرت دەکەن، کە بە شێوازێکی جیاواز بۆ ئاستی دەریا ڕێک خراوە، لە بەشی تێبینییەکاندا، نەک لەو بەشەی کۆدەکە کە لە ئاستی نێونەتەوەییدا دەگوازرێتەوە، بە ھێکتۆپاسکاڵ یان میلیبار.<ref>[http://www.flightplanning.navcanada.ca/cgi-bin/Fore-obs/metar.cgi?NoSession=NS_Inconnu&format=dcd&Langue=anglais&Region=can&Stations=CYVR&Location= Sample METAR of CYVR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525162442/https://flightplanning.navcanada.ca/cgi-bin/Fore-obs/metar.cgi?NoSession=NS_Inconnu&format=dcd&Langue=anglais&Region=can&Stations=CYVR&Location= |date=2019-05-25 }} Nav Canada</ref> بەڵام، لە ڕاپۆرتە کەشناسییە گشتییەکانی کەنەدەدا، پەستانی ئاستی دەریا لە جیاتی ئەوە بە کیلۆپاسکاڵ ڕاپۆرت دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.cbc.ca/montreal/weather/s0000635.html |سەردێڕ=Montreal Current Weather |بڵاوکەرەوە=CBC Montreal, Canada |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئازاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئازاری ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140330055543/http://www.cbc.ca/montreal/weather/s0000635.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە تێبینییەکانی کۆدی کەشناسیی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، تەنھا سێ ژمارە دەگوازرێنەوە؛ خاڵە دەیەیییەکان و یەک یان دوو ژمارە گرینگەکە لادەبرێن: ١٠١٣٫٢ ھێکتۆپاسکاڵ وەک ١٣٢ دەگوازرێتەوە؛ ١٠٠٠ ھێکتۆپاسکاڵ (١٠٠ کیلۆپاسکاڵ) وەک ٠٠٠ دەگوازرێتەوە؛ ٩٩٨٫٧ ھێکتۆپاسکاڵ وەک ٩٨٧ دەگوازرێتەوە؛ و ھتد. سیستمێک کە سێ ژمارەی دوایی دەگوازێتەوە ھەمان کۆد (٨٠٠) بۆ ١٠٨٠٫٠ ھێکتۆپاسکاڵ وەک بۆ ٩٨٠٫٠ ھێکتۆپاسکاڵ دەگوازێتەوە. بەرزترین «پەستانی ئاستی دەریا» لەسەر زەوی لە [[سیبیریا]] ڕوو دەدات، کە تێیدا [[بەرزەپەستانی سیبیری]] زۆربەی کات دەگاتە «پەستانی ئاستی دەریا»ی سەرووی ١٠٥٠ ھێکتۆپاسکاڵ (١٥٫٢٣ پاوەند بۆ ھەر ئینجێکی چوارگۆشە، ٣١٫٠١ ئینج جیوە)، لەگەڵ بەرزترین ئاستی تۆمارکراو کە نزیکە لە ١٠٨٥ ھێکتۆپاسکاڵ (١٥٫٧٤ پاوەند بۆ ھەر ئینجێکی چوارگۆشە، ٣٢٫٠٤ ئینج جیوە). نزمترین پەستانی ئاستی دەریای پێوانەکراو لە چەقی [[گەردەلوولی خولگەیی|گەردەلوولە خولگەیییەکان]] و [[تۆرنادۆ]]یەکاندا دەدۆزرێتەوە، بە نزمترین ئاستی تۆمارکراوی ٨٧٠ ھێکتۆپاسکاڵ (١٢٫٦٢ پاوەند بۆ ھەر ئینجێکی چوارگۆشە، ٢٥٫٦٩ ئینج جیوە). == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Atmospheric pressure}} {{تووڵی دەروازە|فیزیک|کەشوھەوا|ئاو}} [[پۆل:گەرمی دینامیکی کەشوھەوا]] 03hlglyn7t57ystlp5fr4653itqqzvy 0 4793 1590145 1588759 2026-06-14T10:06:05Z MFTG 21816 /* قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) */ 1590145 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای کەرکووک | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة کرکوک}}{{ھن}}{{lang-en|Kirkuk Governorate}}{{ھن}}{{lang-syr|ܟܪܟ ܣܠܘܟ}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = قەڵای کەرکووک ٢.jpg | photo2a = Shrine of the Prophet Daniel at the citadel in Kirkuk 03.jpg | photo2b = Kerkuk Coloured stone Mosque.jpg | photo3a = Eternal Fire of Baba Gurgur, Kirkuk, Iraq - P3110004.jpg | photo3b = Dibis Dam Regulator USACE NWD.jpg | photo4a = Kirkuk City.jpg | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = ئاڕاستەی میللی کاتژمێر:{{ھن}}[[قەڵای کەرکووک]]، مەزاری پێغەمبەر [[دانیال]]، ئاگری [[بابە گوڕگوڕ]]، شاری [[کەرکووک]] لە ساڵی ١٩٧٠دا، [[بەنداوی دووبز]]، وێنەی مزگەوتێک لە شاری [[کەرکووک]] لە ساڵی ١٩٢٦دا. }} | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=35.36667|frame-long=44.13333|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای کەرکووک''' | وێنەی_نەخشە١ = {{Photomontage | photo1a = Kirkuk in Iraq.svg | photo2a = Disputed areas in Iraq.svg | photo2b = [[File:Kirkuk Province.png|thumb|Kirkuk Province]] | photo3a = | photo3b = | photo4a = | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = }} | قەبارەی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە١ = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}} نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە [[عێراق]]دا{{ھن}}نەخشەی لای ڕاست:{{ھن}} پارێزگاری کەرکووک لە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]]دا{{ھن}}نەخشەی لای چەپ{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی پارێزگای کەرکووک | وێنەی_نەخشە٢ = Kurdistan_governorates_2015.png | قەبارەی_نەخشە٢ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە٢ = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.krso.net/Default.aspx?page=article&id=1142&l=1 |سەردێڕ=Map of area of Kurdistan Region & its Governorates |بڵاوکەرەوە=www.krso.net}}</ref> | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}{{ھن}}{{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} ([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|جێناکۆک]]) | جۆری_دابەشکراو١ =[[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو١ =[[کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٢ = ژمارەی [[قەزا]]کان | ناوی_دابەشکراو٢ = <span style="color:#090;">٤</span> | جۆری_دابەشکراو٣ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٣ = <span style="color:#090;">١٦</span> | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان]] | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color: #090;">١٢</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٢٤]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای کەرکووک | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = پارێزگار | ناوی_سەرۆک = [[ڕێبوار تەھا]] ([[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەنەکە]]) | سەرناوی_سەرۆک١ = ژ. ئەندامانی ئەنجومەن | ناوی_سەرۆک١ = ٢٨ | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٠٬٣٦٠ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ٣٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ٢ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ٣٫٤٠٤ | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٬٧٢٦٬٤٠٩ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٦٦ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کەرکووکی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی تورکی|تورکمانی]]{{ھن}}کەمینە: [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]] و [[شیعە]]){{ھن}}کەمینە: [[مەسیحییەت]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.kirkuk.gov.iq/ | پەراوێزەکان = }} '''پارێزگای کەرکووک''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''محافظة کرکوک''،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.kirkuk.gov.iq/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220926014558/https://www.kirkuk.gov.iq/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Kirkuk Governorate'',<ref>http://www.rupelanu.com/hevpeymaniya-kurdistani-bi-96-namzedan-dikeve-hilbijartinan-7371h.htm</ref> بە [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]]: ''Kerkük ili'' ,<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/421937 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922111908/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/421937 |date=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ }}</ref>بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]:''ܣܠܘܟ ܣܠܘܟ'')یەکێکە لە پارێزگاکانی [[عێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]] دەکەوێتە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]]. ناوەندەکەی [[شار]]ی [[کەرکووک]]ە. بەسەر چوار [[قەزا]]دا دابەشکراوە. ڕووبەری ئەم پارێزگایە ٩٬٦٧٩ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٣٬٧٣٧ میل چوارگۆشە). لە ساڵی ٢٠١٧ ژمارەی دانیشتووانی مەزەندەکراو ١٬٢٥٩٬٥٦١ کەس بووە.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Central Organization for Statistics and Information Technology, Iraq</ref> پارێزگاکە تا ساڵی ١٩٧٦ ناوی پارێزگای کەرکووک بووە، دواتر ناوی پارێزگاری ئەل تەئمیم بووە، بە واتای «نیشتمانبوون»، کە ئاماژەیە بۆ خاوەندارێتی نیشتمانی لە یەدەگی [[نەوت]] و [[گازی سروشتی]] ناوچەکە. لە ساڵی ٢٠٠٦ ناوی «پارێزگاری کەرکوک» گەڕێنرایەوە. == ناو == ناوی پارێزگای کەرکووک لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شاری [[کەرکووک]]ە. سەبارەت بە ناوی کەرکووک، ھەر لە دێرینەوە بە چەندین شێوە ھاتووە، چەندین قۆناغی دەسەڵاتدارێتی ناوخۆ و دەرەکی بە سەر ئەم شارە و ناوچەکەدا ھاتووە، ئەمەش وەھای لێکردووە کە چەندین ناوی ھەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * ئارابخا: کۆنترین ناوی کەرکووکە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ھەزارەی دووەمی پێش زایین. کە بە زمانی [[گۆتی]] پێیان وتووە ئارابخا و ھەروەھا پایتەختی میرنشینەکەیان بووە. * ئامابجە: [[ئەکەد]]یەکان وایان پێ وتووە. * کنھار: [[سۆمەر]]ییەکان وایان پێ وتووە. * کارمای و کارکا: سامییەکان وایان پێ وتووە. * کارکۆک: واتا ئیشی زۆر چاک و باش. * کوڕکوڕا: لە سەردەمی [[ئەسکەندەری مەزن]] ئەم ناوەی ھەبووە گوایە لە گڕی [[بابە گوڕگوڕ]]ەوە ھاتووە. * کورکوراک: لە سەردەمی [[سوباریەکان]]دا وایان پێ وتووە. * کەرخ سلۆق: واتا شاری [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی|سلوقییەکان]]. * کەرخاوسلۆق: واتا شاری شورەدار. * کرکر: واتا ناوەندێکی ئاگرینی. * گەمرەکان: لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] وایان پێ وتووە. * باجرمێ و باگرمێ: لە سەردەمی [[خەلافەتی ڕاشدین|خەلافەتی ئیسلامیدا]] وای پێ وتراوە. * کەرکووک: بۆ یەکەین جار لە سەردەمی [[تەیمووری لەنگ]]دا لە لایەن (شەرەفەدین عەلی یەزیدی)ەوە بەکارھێنراوە، لە پەرتووکی(تاریخ تیمور یا زەفەرنامە) تیایداھاتووە لە ساڵی (٨٠٦ک/١٤٠٣ز).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = کەرکووک لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/wp-content/uploads/2016/03/60149.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = گۆران ئیبراھیم ساڵەح |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> تا ساڵی ١٩٧٦ ئەو پارێزگایە ناونرا پارێزگای تەئمیم، ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ بڕیاری بە نیشتمانیکردنی نەوتی عێراق لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی بیستەمدا، تاوەکو بڕیارێک لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقەوە بە سەرۆکایەتی نوری مالیکی دەرچوو بۆ گەڕانەوە ناوەکە بۆ کەرکووک.<ref>https://web.archive.org/web/20180620213027/http://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent</ref> == جوگرافیا == پارێزگای کەرکووک دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای [[باشووری کوردستان]] و باکووری [[عێراق]]. ئەم پارێزگایە ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە [[پارێزگای ھەولێر]]. * لە باشوورەوە [[پارێزگای سەلاحەددین]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[پارێزگای سلێمانی]]. * لە ڕۆژاواوە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/2969788</ref> پارێزگای کەرکووک ھاوسنوورە لەگەڵ [[پارێزگای ھەولێر]] و [[پارێزگای سەلاحەددین]] و [[پارێزگای سلێمانی]]. لە ساڵی ١٩٤٧ پارێزگای کەرکووک بە ڕووبەری ٢٠٣٥٥ کیلۆمەتر دووجا لە ڕووی ئیدارییەوە بەسەر [[قەزای چەمچەماڵ]] و [[قەزای داقووق]] و [[قەزای کەرکووک]] و [[قەزای کفری]] دابەشکرا. لە ساڵی ١٩٦٢ دا دابەشکردنی خاکی پارێزگاکە گۆڕدرا و ئێستا لە قەزاکانی چەمچەماڵ و حەویجە و کەرکووک و کفری و توزخورماتوو پێکھاتبوو. لە ساڵی ١٩٧٠ەوە دەست پێدەکات، ھەندێک قەزا لە بازنەی کەرکووک دابڕێنران و پەیوەست بوون بە پارێزگاکانی دراوسێ. لە ساڵی ١٩٧٥ [[قەزای چەمچەماڵ]] و [[قەزای کەلار]] لە پارێزگای کەرکووک جیاکرانەوە و بە [[پارێزگای سلێمانی]] بەسترانەوە و [[قەزای کفری]] بە [[پارێزگای دیالە]] و [[قەزای دووزخورماتوو]] بە [[پارێزگای سەلاحەددین]] یەکتریان گرتەوە. لە ساڵی ١٩٩٧دا خاکی پارێزگای کەرکووک بە شێوەیەکی بەرچاو کەمکرایەوە بۆ ٩٦٧٩ کیلۆمەتر دووجا، ئێستا ڕووبەری پارێزگاکە ١٠٢٨٢ کیلۆمەتر دووجایە، ناوەندی ئیداری شاری [[کەرکووک]]ە. === دابەشی کارگێڕی === {| class="wikitable" |- ! قەزاکان ! دانیشتووان، ٢٠٠٣ |- | '''[[قەزای کەرکووک]]''' | ٦٢٢٬٢٤٩ |- | '''[[قەزای حەویجە]]''' | ١٥١٬٢٦٧ |- | '''[[قەزای داقووق]]''' | ٤٠٬٢٣٧ |- | '''[[قەزای دووبز]]''' | ٣٤٬٢٥٤ |- | '''سەرجەم''' | ٨٤٨٬٠٠٧<ref name="Administrative units the Republic of Iraq - Kirkuk">'''GeoHive''' (Global Statistics is a collection of tables and graphs providing a statistical look at countries, their population, area, capital, main cities, etc.):[http://www.geohive.com/cntry/iraq.aspx?levels=Kirkuk Administrative units the Republic of Iraq — Kirkuk] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110819002332/http://www.geohive.com/cntry/iraq.aspx?levels=Kirkuk |date=2011-08-19}}</ref> |- |} == دەسەڵاتی پارێزگا == * پارێزگار:ڕێبوار تەها مستەفا. * سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگا (PCC): محمد حافز.<ref>http://en.aswataliraq.info/Default.aspx?page=article_page&c=slideshow&id=141690 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728003704/http://en.aswataliraq.info/Default.aspx?page=article_page&c=slideshow&id=141690 |date=٢٨ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> == قەزاکان == [[File:Kirkuk Province.png|thumb|Kirkuk Province]] {| class="wikitable" |- ! قەزا ! دانیشتووان لە ٢٠١٨دا |- | [[قەزای کەرکووک|کەرکووک]] | align="right" |٩٧٤٬٨٢٤ |- | [[قەزای دووبز|دووبز]] | align="right" |٥٠٬٢٤١ |- | [[قەزای داقووق|داقووق]] | align="right" |٦٦٬٤٣٣ |- | [[قەزای حەویجە|حەویجە]] | align="right" |١٢٠٬٦٧٩ |} == پیشەسازی نەوت == بە بەرھەمھێنانی [[نەوت]] بەناوبانگە، بەو پێیەی شەش کێڵگەی نەوتی تێدایە، گەورەترینیان لە شاری [[کەرکووک]]ە، کە یەدەگی نەوتی نزیکەی ١٣ ملیار بەرمیلە. نەوتی باکوور لە ڕێگەی بۆری نەوتی باکوورەوە ھەناردەی بەندەری جەیھانی [[تورکیا]] دەکرێت. == مێژوو == سەبارەت بە مێژووی پارێزگای کەرکووک، ئەم سنوورەی ئێستا ئەم پارێزگایە پێکدەھێنێت، بە ھۆی ھەڵکەوتەی جوگرافیاکەی کە کەوتووەتە ناوچەی [[مێزۆپۆتامیا]]وە لەبەرئەوە مێژوویەکی دێرینی ھەیە. * لە مێژووی [[قەڵای کەرکووک]]ەوە کە شارێکی کۆن بووە و ناوی [[ئەرەپخا]] بووە. یەکەم تۆماری نووسراوی ئەرەپخا لە سێیەم [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور|ئیمپراتۆریەتی سۆمەرییە نوێیەکانەوە]] (نزیکەی سەدەی بیست و دووەم تا بیست و یەکەمی پێش زایین) پشتڕاستکراوەتەوە.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ئەرەپخای کۆن بەشێک بووە لە [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] [[سارگۆنی گەورە]](٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین)،<ref>https://books.google.iq/books?id=HPPgAAAAMAAJ&redir_esc=y</ref> و شارەکە لە سەردەمی (نارام سین)دا بەر ھێرشی [[لۆلۆبی]]ەکان کەوت.<ref>https://books.google.iq/books?id=HPPgAAAAMAAJ&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Meso2mil-English.JPG|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئەرەپخا]] و شارەکانی تری [[مێزۆپۆتامیا]] لە ھەزارەی دووەمی پێش زایین]] * شارەکە لە دەوروبەری ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین لەلایەن [[گۆتی]]ەکانەوە داگیرکرا. ئەرەپخا پایتەختی شانشینی [[گۆتی]] کە تەمەنی کورت بوو پێش ئەوەی لەناو بچێن و گۆتییەکان کە لەلایەن [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور|ئیمپراتۆریەتی سۆمەرییە نوێیەکانەوە]] لە [[مێزۆپۆتامیا]] دەرکراون لە ساڵی٢٠٩٠ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=klZX8B_RzzYC&redir_esc=y</ref> * [[ئەرەپخا]] ناوەندێکی گرنگی بازرگانی بووە لە سەدەی( ١٨)ی پێش زایین لە ژێر دەسەڵاتی ئاشووری و بابلیدا.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> بەڵام لە ماوەی سەدەی ١٥ و سەرەتای سەدەی ١٤ی پێش زایین، دیسانەوە شارێکی [[حووری]]یەکان بووە، پایتەختی شانشینی بچووکی حوریەکانی ئەرەپخا، کە بە درێژایی لێواری باشووری ڕۆژھەڵاتی ناوچەکە لە ژێر ھەژموونی [[میتانی]]دا ھەڵکەوتووە، تا لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) دوای ئەوەی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور|ئاشوورییەکان]]، ئیمپراتۆریەتی حوری-میتانییان ڕووخاند، بە تەواوی ھاتە ناو ئاشوورەوە.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> [[پەڕگە:Carte du Mitanni.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی میتانی لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی باراتارنا ج. ساڵی ١٤٩٠ پێش زایین]] * شارەکە لە سەدەی ١١ و ١٠ پێش زایین وەک بەشێک لە ئاشوور گەیشتە ناوبانگێکی گەورە. لە ساڵی ٦١٥ پێش زایین، بە ھۆی کێشەناوخۆییەکانی ئاشوورییەکان لەگەڵ بابلییەکان، پاشای [[ماد]]، [[ھەڤەخشترە|کەیخوسرەو]] بە سەرکەوتوویی ھێرشی کردە سەر ئەرەبخا کە یەکێک بوو لە دوا قەڵاکانی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ. دواتر ئەم ناوچەیە بوو بە بەشێک لە پارێزگای ئەثورە کە لەلایەن فارسەکانەوە بەڕێوەدەبرا.<ref>Martin Sicker. The Pre-Islamic Middle East, Page 68.</ref><ref>I. E. S. Edwards, John Boardman, John B. Bury, S. A. Cook. The Cambridge Ancient History. p. 178–179.</ref> [[پەڕگە:Median Empire.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] * پاشان ئەرەپخا کەوتە دەستی [[شانشینی مەقدۆنیا]]، لەوێ بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی|سوریای سێلۆسی]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]] دوای خۆیدا.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> ئەرەبخا تا سەردەمی [[ماوەی ھێلینیستی|ھێلینیستی]] بەو شێوەیە باس کراوە، لەو کاتەدا نیشتەجێبوونەکە لە ژێر ناوی سریانی کارکا (ܟܪܟܐ) دامەزراوە. [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] * لە نێوان ناوەڕاستی سەدەی دووەمی پێش زایین و ناوەڕاستی سەدەی سێیەمی زایینی، لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] و سەرەتای [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]دا شوێنەکە لە ڕێنووسی سریانی قەشە مەسیحییەکاندا بە ناوی [[گەرمیان|بێت گەرمای]] باسکراوە، جگە لە حوکمڕانییەکی کورت لە سەرەتای سەدەی دووەمی زایینیدا کاتێک بووە بەشێک لە پارێزگای ڕۆمانی کۆردین.<ref>https://books.google.iq/books?id=VfYnu5F20coC&pg=PA135&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] لە ناوەڕاست تا کۆتایی سەدەی ٣ی زایینی پەچەی دەوڵەتە سەربەخۆکانی ئاشووریان داگیرکرد و ئەرەپخا خرایە ناو ھەرێمی گەرمکانی ژێر دەسەڵاتی ساسانییەکانەوە تا فەتحی ئیسلامی عەرەب لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینی، کاتێک ئاسۆریستان ھەڵوەشایەوە و ئەرەپخا یان کەرکە لە کۆتاییدا بوو بە کەرکووک.<ref>https://brill.com/display/title/59859</ref> [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] * موسڵمانانی عەرەب لە سەدەی حەوتەمی زایینی شەڕی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]ان کرد و ناوچەکەیان داگیرکرد. شارەکە تا سەدەی دەیەم بەشێک بووە لە [[خەلافەت|خەلافەتی ئیسلامی]]. [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|upright=1.6|left|بڵاوبوونەوەی ئیسلام ٦٢٢–٧٥٠: {{legend|#a1584e|فراوانبوون لە سەردەمی محمد(د.خ), ٦٢٢-٦٣٢}} {{legend|#ef9070|فراوانبوون لە سەردەمی خەلافەتی ڕاشیدون,٦٣٢-٦٦١}} {{legend|#fad07d|فراوانبوون لە سەردەمی خەلافەتی ئومەویدا,٦٦١-٧٥٠}} ]] * پاشان کەرکووک و ناوچەکانی دەوروبەری لە ساڵی ١٠١٤ تا ١١٢٠ی زایینی لەلایەن کوردانی [[دەوڵەتی حەسنەویان]] و کوردانی [[عەننازی]]ەوە حوکمڕانی کرا.<ref>https://www.cgie.org.ir/fa/article/237629/آل-حسنویھ</ref> [[پەڕگە:Hasanwayhids map.png|150px|وێنۆک|ناوەڕاست|حکومڕانی حەسنەوییەکان]] * پاشان کەرکووک و ناوچەکە لە ساڵی ١٠٦٢ی زاینی لەلایەن [[دەوڵەتی بوەیھی]]ەکانەوە حکومڕانی کرا.<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-islamica/buyids-COM_05000055</ref> [[پەڕگە:Buyids 970.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|حکومڕانی دەوڵەتی بوەیھیەکان]] * پاشان بۆ چەندین ساڵ لەلایەن [[دەوڵەتی سەلجووقی]] دەستی بەسەردا گیرا. دوای داڕمانی ئیمپراتۆریەتی دابەشکراو، جارێکی دیکە شارەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[خەلافەتی عەباسی]]، (سلێمان شا) کە والی شارەکە بوو تا لە ساڵی ١٢٥٨ لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکانەوە]] دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Seljuk Empire locator map.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەوڵەتی سەلجووقی لە فراوانترین ئاستیدا ساڵی ١٠٩٢ز]] * دوای لەشکرکێشی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] ئیلخانات لە ناوچەکەدا دامەزرا و شارەکە بوو بە بەشێک لێی.<ref>Danilenko, Nadja (2020). "In Persian, Please! The Translations of al-Iṣṭakhrī's Book of Routes and Realms". Picturing the Islamicate World: The Story of al-Iṣṭakhrī's Book of Routes and Realms. Brill. p. 101. Connecting to īrān as illustrated in the Shāhnāma, 'land of Iran' rose to the official name for the Ilkhanid realm.</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|150px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلیخانەکان]] * دەسەڵاتی ئیلخانییەکان کۆتایی ھات کاتێک لە ساڵی ١٣٣٦، [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵانەکان]] دەستیان بەسەر شارەکەدا گرت. * [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ١ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] * [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] * لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری کەرکووک و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] * دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤ شارەکە [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|کەوتە ژێر کۆنترۆڵی]] [[میرنشینی سۆران]] تا لە ساڵی ١٦٩٤ لەلایەن [[میرنشینی بابان|بابانیدەکانەوە]] دەستی بەسەردا گیرا.<ref>https://iranicaonline.org/articles/baban-2</ref><ref>https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221217162456/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ }}</ref> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|میرنشینە کوردیەکان لە ساڵی ١٨٣٥ دا.]] * لە ساڵی ١٨٥١ کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ناو و جێکەوتی قەزاکانی لیوای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) |- ! ژ !! ناوی قەزا !! یەکەی کارگێڕی |- |١ || [[قەزای کەرکووک]] || قەرەحەسەن، گوک تەپە، شوان، تازە خورماتوو، داقووق، بەشیر، جەباری، گل، قەڵخانلوو، ھەفتەغار |- |٢ || [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] || مەڵحە |- |٣ || ھۆزی عوبێد || دەوار نشین بوون |- |٤ || [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] || قوشتەپە، خەبات، گوێر، کەندیناوە، مەخموور |- | ٥ || [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]] || بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە]] |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || تەقتەق، چناران، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]] |- |٧ || ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو || بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]] |- |٨ || ھۆزی بڵباس || بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]]، [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]] و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]]. # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، کردنیان بە سێ قەزای([[قەزای کفری|قەزای زەنگاباد]]، [[قەزای قەرەتەپە]] و [[قەزای دووزخورماتوو]]. # گۆڕینی ناوی قەزای دەلۆ بۆ [[سەنگاو]] ھۆکارەکەشی لەوانەیە بۆ گواستنەوەی زۆرەملێی ھۆزی دەلۆ بۆ ناوچەی [[کفری]] بێت. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی نەوجول|قەزای داودە]] بەدابڕاندنی ڕووبەرێک لە [[قەزای دووزخورماتوو]]. # ھێنانەکایەی قەزای شبیجە لە ئێستادا ڕووبەرێک دەکات لە [[قەزای داقووق]] و [[قەزای حەویجە]]. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]. ئەم گۆڕانکاریانە لە ناوەڕۆکی ھەردوو ساڵنامەی دەوڵەتی عوسمانی ژمارە(٢٤) و (٢٧)ی ساڵانی (١٢٨٦ک-١٨٦ۆز) و (١٢٨٩ک-١٨٧٢ز)دا ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ناو و جێکەوتی قەزاکانی لیوای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢) |- ! ژ !! ناوی قەزا !! ناوەندەکەی |- |١ || [[قەزای کەرکووک]] || [[کەرکووک]] |- |٢ || [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] || [[پردێ]] |- |٣ || [[قەزای حەویجە|قەزای مەڵحە]] || [[مەڵحەی کۆن]] |- |٤ || قەزای شبیجە || دەروار نشین بوون |- | ٥ || [[ناحیەی نەوجول|قەزای داودە]] || [[قەڵغانلوی گەورە]] |- | ٦ || [[قەزای دووزخورماتوو]] || [[دووزخورماتوو]] |- |٧ || [[قەزای کفری|قەزای زەنگاباد]] || [[کفری]] |- |٨ || [[قەزای قەرەتەپە]] || [[قەرەتەپە]] |- |} ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کفری|قەزای سەڵاحیە]] لە ([[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]]، [[ناحیەی قەرەتەپە]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[ناحیەی قوشتەپە]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[ناحیەی سیدەکان]]، [[ناحیەی ھەریر]]، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی شارەزوور لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=4 |١ | rowspan=4 | [[قەزای کەرکووک]] | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] |- | [[ناحیەی شوان]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] |- | [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]] |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٤ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=3 | ٥ | rowspan=3 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی سیدەکان]] |- | [[ناحیەی ھەریر]] |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | — |- |} * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٩٠دا:''' # ھێنانە کایەی [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی گل]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]] لە سنووری [[قەزای کفری|قەزای سەڵاحیە]]. # ھێنانە کایەی ناحیەی دزەیی لە [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]. # ھێنانە کایەی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان]] لە [[قەزای کۆیە]]. * لە دوای ھێنانەکایەی [[ویلایەتی مووسڵ]] و ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای قەرەداغ]] لە سنووری سنجاغی سلێمانیدا، گۆڕانکاری لە سنووری ھەردوو سنجاغدا ئەنجامدرا، پێشتر ھەر یەک لە [[ناحیەی سەنگاو]] و [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] سەر بە [[قەزای قەرەداغ]] بوون، دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەو قەزایە، [[ناحیەی سەنگاو]] بە [[قەزای بازیان]]ەوە بەسترایەوە، ناحیەی زەنگەنەش ھەڵوەشێنرایەوە و ھەر چوار یەکەی(بناری گل، قەڵغانلوو، جەباری) [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]]یان پێکھێنا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە بەسترانەوە، ناوەندی ئەم ناحیەیەش گوندی [[کۆشکی سەرو]] بوو. [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]]ش ھەڵوەشێنرایەوە و بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]]ەوە بەسترایەوە. لە [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] ھاتە کایەوە. لە [[قەزای کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی شارەزوور لە ساڵی(١٣٠٨ک-١٨٩٠ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=6 |١ | rowspan=6 | [[قەزای کەرکووک]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] |- | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] |- | [[ناحیەی شوان]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] |- | [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]] |- | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] |- | [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 | ٤ | rowspan=3 | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٥ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[ناحیەی سیدەکان]] |- | [[ناحیەی ھەریر]] |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | — |- |} * لە دوای ساڵی ١٨٩٠ز چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنوورەکەدا ڕوویدا. ناوی سنجاغی شارەزوور گۆڕدرا بە سنجاغی کەرکووک، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ھاتە کایەوە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] بە [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]]وە بەسترا، لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] [[ناحیەی شێروان]] ھاتەکایەوە و [[ناحیەی مزووری باڵا]] لکێندرا بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی کەرکووک لە ساڵی(١٨٩٢-١٩١٢)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە !! گوند |- | rowspan=6 |١ | rowspan=6 | [[قەزای کەرکووک]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] || ١٣٣ |- | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] || ٢٧ <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] || ٣٧ |- | [[ناحیەی شوان]] || ٦٦ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] || ٣٣ |- | [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]] || ٦٧ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] || ٩١ <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] || ٥٣ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] || ١٢ |- | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر|ناحیەی ناوەندی قەزای ئەربیل]] || ٧٠ |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] || ٤٨ |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] || ١٢٢ |- | [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] || ٦٠ <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 | ٤ | rowspan=3 | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] || ١٢٠ |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] || ١٠٠ |- | [[ناحیەی بالیسان]] || ٣٢ |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٥ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] || ١١٩ |- | [[ناحیەی سیدەکان]] || ٦٤ |- | [[ناحیەی ھەریر]] || ٤٠ |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] || ٦٠ |- | [[ناحیەی شێروان]] || ٥٨ |- | [[ناحیەی مزووری باڵا]] || ٥٠ |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] || ٢٥٠ |- |} === لیوای کەرکووک لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # ناوەندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] لە گوندی [[مەڵحەی کۆن]]ەوە گواسترایەوە بۆ گوندی [[تەل عەلی]]. # ھەر لە سەرەتاوە بەشی باکووری لیوای کەرکووک کە دەکەوێتە سەروو زێی بچووک لە لیوای ئەربیلدا کۆکرایەوە، نوسراوی ڕەسمی بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران بەلیوا بوونی ئەربیل دەکات، جیابوونەوەکەشی لە لیوای کەرکووک لە بەرواری ١/٤/١٩٢٣دا کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە.<ref>https://iraqld.e-sjc-services.iq/LoadLawBook.aspx?SC=130920055053577{{بەستەری مردوو|url=https://iraqld.e-sjc-services.iq/LoadLawBook.aspx?SC=130920055053577 |date=ئابی ٢٠٢٤ }}</ref> # لەم قۆناغەدا ناحیەی گل ھەڵوەشایەوە. # ھاتنە کایەی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] لە [[قەزای کەرکووک]]. # [[قەزای ھەڵەبجە]] و [[قەزای قەرەداغ]] و [[قەزای بازیان]] بەسترابوون بە لیوای کەرکووکەوە. # ڕێکخستنەوەی سنوری نێوان ھەردوو لیوای کەرکووک و سلێمانی بە شێوەیەک زنجیرە چیای قەرەداغ و بازیان بوو بە سنووری نێوانیان، بەمەش [[قەزای بازیان]] کە ناوەندەکەی [[چەمچەماڵ]] بوو، کرا بە دوو بەشەوە بەشی یەکەم [[قەزای چەمچەماڵ]] بە ھەردوو ناحیەی([[ناحیەی ئاغجەلەر| ناحیەی قەڵاسێوکە]] و [[ناحیەی سەنگاو]]) و بەشی دووەم [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]]، یەکەم بەشیان لە لیوای سلێمانی دابڕێنرا و خرایە سەر لیوای کەرکووک، دووەمیان لەسەر لیوای سلێمانی مایەوە، ھەروەھا بەشی خواری [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]]ش کە دواتر بوو بە [[ناحیەی پێباز]] خرایە سەر [[قەزای کفری]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الکورد فی الوثائق البریطانیة | ناونیشان = https://www.noor-book.com/کتاب-الکورد-فی-الوثائق-البریطانیھ-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عثمان علی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # دوای جێگیر بوونەوەی ڕەوشی لیوای سلێمانی ئەنجوومەنی وەزیران لە سەرەتای ساڵی ١٩٢٥دا بڕیاری گەڕانەوەی ئەو یەکە کارگێڕییانەی لیوای سلێمانی دا کە لەلایەن لیوای کەرکووکەوە سەرپرشتی دەکرا بۆ لیوا ڕەسنەکەی، ھەردوو [[قەزای ھەڵەبجە]] و [[قەزای قەرەداغ]] بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٨٣) لە ١٩/٢/١٩٢٥دا، و [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] بە بەلاغی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٧٣٨) لە ساڵی ١٩٢٦دا گەڕێنرانەوە بۆ [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]].<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی گل]] لە گوندی [[کۆشکی سەرو]] بۆ گوندی [[قادرکەرەم]]. دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٩٤٧) لە ١٤\١٢\١٩٢٦دا کرا بە قەزای گل و [[ناحیەی سەنگاو]]ی پێوە گرێدرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٧٥) لە ١٨\٨\١٩٢٧دا ناحیەی شێروانە ھاتە کایەوە. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٧) لە ٥\٥\١٩٣١دا ھەڵوەشێنرایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]ەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. # دوای دروست بوونی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]، ناحیەی گل ناوی بووە [[ناحیەی قادرکەرەم]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٢٩) لە بەرواری ١\١\١٩٣٤دا. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] و ناحیەی قەرەحەسەن بە بەیانی حکومی ژمارە(٥٣٣٥) لە ساڵی ١٩٣٣دا ھەڵوەشێنرانەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! تێبینی |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[تەل عەلی]] | style="text-align: center | لە سەرەتادا ناوەندەکەی گوندی مەڵحە بوو |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | سەرەتا لە قەڵای شێروانە بووە |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center|[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | لە حاجی بەیخانی سەرووە وە گواسترایەوە بۆ ڕێدار |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | - |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[لەیلان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | - |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە بەرواری ٢٧\١\١٩٣٧دا، [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە. # قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرە حەسەن]] ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە ٢٧\١\١٩٣٧دا [[ناحیەی پێباز]] ھاتە کایەوە بەدابڕانی لە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] لە سنووری [[قەزای کفری]] لە پارێزگای کەرکووک. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). # دابڕانی [[قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخوورماتوو]] لە [[قەزای کفری]] و لکاندنی بە [[قەزای داقووق]]ەوە. ھەروەھا [[ناحیەی قادرکەرەم]]یش لکێندرا بە [[قەزای داقووق]]ەوە. # ناوەندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=5 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ١٤٤٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٨٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١٣٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ١٠٩٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ١٠٠٣ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=4 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] | style="text-align: center | [[کفری]] | style="text-align: center | ١٢٦٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ١٦١٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٠١٩ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ١٣١٩ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٨٩٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٧٢٥ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٨٣٣ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[داقووق]] | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٣٣٥٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ١٥٢٨ |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢١١٨ |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە ٢٢\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای دووزخورماتوو]] ھاتە کایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٢٨) لە ٢٦\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای داقووق]] ھەڵوەشێنرایەوە و [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] جێیگرتەوە و لکێندرا بە [[قەزای دووزخورماتوو]]ەوە. # لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] لە [[قەزای کەرکووک]]دا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=5 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧١ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٢٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٦٠ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووزخورماتوو]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دووزخورماتوو]] | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ٩٠ |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٨١ |- |} === پارێزگای کەرکووک لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٤٥) لە ٣\٩\١٩٥٨دا، (٣٠)کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی جەلەولا]] لە سنووری [[قەزای خانەقین]] لە [[پارێزگای دیالە]]. # بەیانی وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٩دا، (٥)کەرتی [[ناحیەی پێباز]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] بە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]]ی ھەمان قەزاوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ھاتە کایەوە و ھەردوو [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٩) لە ١٣\٩\١٩٦٢دا، (٨) کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] بە [[ناحیەی جەلەولا]]ی سەر بە [[قەزای خانەقین]] گرێدرا. {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧١ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٣٠ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ٦٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٦٠ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووزخورماتوو]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ٩٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] | style="text-align: center | ٣٠ |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== زۆرترین گۆڕانکاری لە پارێزگای کەرکووکدا لەم قۆناغەدا کرا: # دابڕانی (٥)کەرت لە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٠٣) لە ٣٠-٣-١٩٦٩دا، (٢٥) کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] دابڕان بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی جەبارە]] لە سنووری [[قەزای کفری]]دا ناوەندەکەی گوندی [[جەبارە]] بوو. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٩) لە ٣-٤-١٩٦٩دا، (٢٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ئامرلی]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]دا ناوەندەکەی گوندی [[ئامرلی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/19801.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٤٠) لە ٥-٤-١٩٦٩دا، (٢٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سلێمان بەگ]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]دا ناوەندەکەی گوندی [[سلێمان بەگ]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/19802.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(١٣٦) لە ٢٨-٢-١٩٧٠دا، (٥)کەرتی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]]ەوە لکێندرایەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(١٣٧) لە ٢٨-٢-١٩٧٠دا، [[قەزای کەلار]] لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەی شارۆچکەی [[کەلار]] بوو، ھەردوو [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] و [[ناحیەی پێباز]]ی پێوە گرێدرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6337.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦٠) لە ٢٥-١٠-١٩٧٢دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] و (١٧)کەرتی [[ناحیەی سلێمان بەگ]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی نەوجول]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]، ناوەندەکەی گوندی [[نەوجول]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5977.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦١) لە ٢٥-١٠-١٩٧٢دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی جەبارە]] و (٩)کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی کۆکس]] لە سنووری [[قەزای کفری]]، ناوەندەکەی گوندی [[کۆکس]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5978.html</ref> # کەرتی (٧٨/[[کاکۆڵ، سەرقەڵا|کاکۆڵی]]) [[ناحیەی جەبارە]] بە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانەوە]] بەسترا. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی [[ناحیەی عەباسی]] لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٢٦٣٦٣) لە ساڵی ١-١٢-١٩٧٥دا، ناوی ناحیەی شێروانە گۆردرا بە [[ناحیەی سەرقەڵا]]، (٢١)کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا]] لکێندرا بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٦) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، (٦١) کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی تیلەکۆ]] لە سنووری [[قەزای کەلار]]دا ناوەندەکەی گوندی [[تیلەکۆی گەورە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11361.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٧) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، [[ناحیەی سەرقەڵا]] کە بریتیە لە (٢٤)کەرت لە [[قەزای کەلار]] دابڕێنراو بە [[قەزای کفری]]یەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٨) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، [[قەزای کەلار]] و [[قەزای چەمچەماڵ]] دابڕێنران لە پارێزگای کەرکووک و لکێندران بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە ھەروەھا بە ھەمان فەرمان [[قەزای کفری]] دابڕێنرا لە پارێزگای کەرکووک و لکێندرا بە [[پارێزگای دیالە]]وە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11359.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤١) لە ٢٩-١-١٩٧٦دا، [[پارێزگای سەلاحەددین]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەی شاری [[تکریت]] بوو. ھەر چوار([[قەزای تکریت]]، [[قەزای سامەڕا]]، [[قەزای بەلەد]] و [[قەزای دووزخورماتوو]])ی پێوە گرێدرا. ناوی پارێزگای کەرکووکیش گۆڕدرا بۆ پارێزگای تەئمیم(محافظة التأمیم).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11481.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤-١-١٩٧٦دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ەوە لە [[قەزای کەرکووک]] بەسترایەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٣) لە ٢٥-١-١٩٧٦دا، (٢٩) کەرتی ناحیەی کەندێناوە و (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە بەستران. ھەروەھا (٢) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] [[قەزای کەرکووک]]ەوە بەسترا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] پێوە گرێدرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٥٦) لە ١٨-٥-١٩٧٦دا، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای دووزخورماتوو]]ی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11721.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٤٥) لە ٢٢-٦-١٩٧٦دا، (٢) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] سەر بە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حەمرین]] لە [[قەزای دۆر]]ی سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12310.html</ref> # (٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووز]] بە [[ناحیەی نەوجول]]ەوە گرێدرا. # ھەرسێ کەرت(گوند)ی ([[حەسەن خانە]]، [[حەمک]]، [[حەفتاچەشمە]])ی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ەوە لکێندرا. ھەروەھا گوندی [[عەلی میکایل]]ی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندرا. {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢١ | style="text-align: center | ٢٦٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | [[یایچی]] | style="text-align: center | ٢٨ | style="text-align: center | ٥٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center | ١٢١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٦٢ | style="text-align: center | ١١٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧٠ | style="text-align: center | ٩١٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢٨ | style="text-align: center | ١١٣٧ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[دووبز]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ١٢١٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٦ | style="text-align: center | ٤٧٥ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١٠ | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ١٠٣٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | [[عەباسی|جبور]] | style="text-align: center | ١٣ | style="text-align: center | ١٣٨٨ |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٥٢) لە ٣-١١-١٩٧٧دا، (٢١)کەرتی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و (٩)کەرتی [[ناحیەی شوان]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] و ناوەندەکەی گوندی [[قەرەھەنجیر]]ە و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە گرێدران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9609.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٧٨٠٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٤٠) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]]، ناوەندەکەی گوندی [[سەرگەڕان]] و لە [[قەزای دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12482.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]یەوە بەسترا و (٣)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]ش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]]ەوە بەسترا. # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(٢١٤٢١) لە ساڵی ١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]ەوە لکێندرا. # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی [[ناحیەی عەباسی]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی پارێزگای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٨٦)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=7 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=7 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=7 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | [[یایچی]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٤٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٦٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] | style="text-align: center | [[قەرەھەنجیر]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[دووبز]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]] | style="text-align: center | [[سەرگەڕان]] | style="text-align: center | ٤٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=4 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١١ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ٢٠ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | [[عەباسی|جبور]] | style="text-align: center | ١٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی زاب]] | style="text-align: center | [[شەک]] | style="text-align: center | ٢٤ |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # دابڕانی کەرتێکی [[ناحیەی قادرکەرەم]] و لکاندنی بە [[ناحیەی لەیلان]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ١٠٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٨٠ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ١٩ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[داقووق]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕەشاد]] | style="text-align: center | [[ڕەشاد|صدریەئەبو شەحمە]] | style="text-align: center | ١٥ |- |} === یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨ - ١٩٨٩)دا === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨ - ١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! rowspan=2 |ژ ! rowspan=2 | [[قەزا]] ! rowspan=2 | [[ناحیە]] ! colspan=6 | ژمارەی کەرتەکان |- ! ساڵی{{ھن}}١٩٥٨ !! ساڵی{{ھن}}١٩٦٥ !! ساڵی{{ھن}}١٩٧٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٦ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٩ ! تێبینی |- | rowspan=10 | ١ | rowspan=10 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]]{{ھن}}([[کەرکووک]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center| ٦٧ | style="text-align: center| ٢٣ | style="text-align: center| ٢١ | style="text-align: center| ٢١ | style="text-align: center| ١٠٢ | |- | [[ناحیەی لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center| ٦٢ | style="text-align: center| ٤٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | ٥٢ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | ٣٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | ٧١ | style="text-align: center | ٧١ | style="text-align: center| ٧٠ | style="text-align: center| ٦٣ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٨٠ | |- | [[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٣ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٦٥ | |- | [[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٥٣ | style="text-align: center| ٥٤ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی قەرەھەنجیر]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٣١ | style="text-align: center| ٠ | |- | rowspan=4 | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]]{{ھن}}([[حەویجە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٢٣ | style="text-align: center| ١٠ | style="text-align: center| ١١ | style="text-align: center| ٥٣ | |- | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٠ | style="text-align: center| ٢٠ | style="text-align: center| ٢٠ | style="text-align: center| ١٩ | |- | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ١٣ | style="text-align: center| ١٢ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی زاب]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٤٣ | style="text-align: center| ٢٤ | style="text-align: center| ٠ | لە ساڵی ١٩٦١دا پێکھێنرا |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]]{{ھن}}([[دووبز]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٢٣ | style="text-align: center | ٠ | لە ساڵی ١٩٧٦دا پێکھێنرا و لە ساڵی ١٩٨٩دا ھەڵوەشێنرایەوە |- | [[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٦ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سەرگەڕان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]]{{ھن}}([[داقووق]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٤ | لە ساڵی ١٩٨٩دا پێکھێنرا |- | [[ناحیەی ڕەشاد]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ١٥ | |- |} === پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٦دا، دابڕانی (٣٨) کەرت لە [[پارێزگای ھەولێر]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە پارێزگای کەرکووک.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی لەیلان]] لە [[قەزای کەرکووک]]. بە ناوی (ناحیەی أم المعارک).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8782.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە [[ناحیەی زاب]]ی پارێزگای کەرکووکەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-٢٠٠٢دا، گەڕانەوەی [[ناحیەی یایچی]] و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی بە ناوی (ناحیەی الملتقی).<ref>https://web.archive.org/web/20221003234508/http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15902.html</ref> == دیمۆگرافی == سنوورەکانی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی ١٩٧٦ دەستکاری کران؛ کاتێک ٤ [[قەزا]] زیادکرا بۆ [[پارێزگای سلێمانی]] و [[پارێزگای دیالە]] و [[پارێزگای سەلاحەددین]]. بەم ٤ قەزایە، لە پارێزگای کەرکووک [[کورد]] زۆرینەیەکی ڕوونی پێکدەھێنا.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Mohammed, Ihsan (2017). Nation Building in Kurdistan. London: Routledge. p. 34.</ref> پارێزگاری کەرکووک لە [[پارێزگای نەینەوا]]، [[ناحیەی زاب]]ی [[عەرەب]]ی خرایە سەر.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Mohammed, Ihsan (2017). Nation Building in Kurdistan. London: Routledge. p. 33</ref> لەگەڵ سیاسەتەکانی [[عەرەباندن|بەعەرەبکردنی]] [[حیزبی بەعس]]، ژمارەی [[عەرەب]]ەکان لە سەرژمێرییە فەرمییەکان لە ماوەی ٤٠ ساڵدا پێنج ھێندە زیادی کردووە، بەڵام جێی متمانەترین زانیارییەکان کە ئاماژەن بۆ دابەشبوونی نەتەوەیی پارێزگاکە بریتین لە سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧.<ref>https://books.google.iq/books?id=zSy2Njz0jWYC&pg=PA43&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ژمارەی [[کورد]] لە ساڵی ١٩٥٧ تا ساڵی ١٩٧٧ تاڕادەیەک بە بەردەوامی ماوەتەوە، کەمبوونەوەی ژمارەیان ھاوکاتە لەگەڵ پرۆسەی [[عەرەباندن|بەعەرەبکردنی]] لە ساڵانی نەوەدەکاندا. [[تورکمان]]ەکان کاریگەری جدییان لەسەر بوو بەھۆی گۆڕینی سنوورەکانی کەرکووک لەلایەن بەعسەوە ڕێژەکەیان لە ٢١٪ بۆ ٧٪ دابەزی. لە ساڵی ١٩٧٧ەوە ٢٠٠٠ [[مەسیحی]] (ئاشووری) وەک [[عەرەب]] تۆمارکراون. لە کۆتایی [[شەڕی کەنداو]] تا ساڵی ١٩٩٩ نزیکەی ١١ ھەزار خێزانی [[کورد]] لە [[کەرکووک]] ڕاگوێزراون.<ref>https://www.economist.com/unknown/1999/02/18/an-ancient-tragedy</ref> لەدوای لەشکرکێشی ٢٠٠٣ بۆ سەر [[عێراق]] تا ئێستا ١٠٠ ھەزار [[کورد]] گەڕاونەتەوە شاری [[کەرکووک]].<ref>https://www.themilitant.com/2005/6912/691204.html</ref> بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٩٧، [[عەرەب]] ٤٥٪ی دانیشتووانی پارێزگای کەرکووک پێکدەھێنن، و لە: قەزای حەویجە، قەزای داقوق، قەزای دیبس، ناحیەی ئەلملتەقە لە قەزای کەرکووک، و بەشێکیشیان لەناو شارەکەدان لە کەرکووک و قەزای کەرکووک. لەکاتێکدا [[کورد]] ٣٨٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێکدەھێنێت، زۆربەیان دەکەونە شاری کەرکووک و بەشێک لە قەزای داقوق و قەزای دووبز، ھاوتەریب لەگەڵ ئەوەشدا، [[تورکمان]] ١٧٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێکدەھێنن و لە شاری کەرکووک و قەزای داقوق چڕبوونەتەوە.<ref>https://web.archive.org/web/20190611210241/https://books.google.com/books?id=zSy2Njz0jWYC&pg=PA43</ref> === ئامارەکان === داتای نەتەوەیی لە ڕاپۆرتێکی [[کۆمەڵەی نەتەوەکان]] لە ساڵی ١٩٢٥ و داتای بەریتانی لە ساڵانی ١٩٢٤ و ١٩٣٠ و ١٩٣١: ڕاپۆرتێکی گرووپی قەیرانی نێودەوڵەتی ئاماژە بەوە دەکات کە ئامارەکانی سەرژمێری ساڵانی ١٩٧٧ و ١٩٩٧ «ھەموویان بە کێشەیەکی زۆر دادەنرێت، بەھۆی گومانی دەستکاریکردنی ڕژێمەوە» لەبەرئەوەی ھاووڵاتیانی [[عێراق]] تەنیا ڕێگەیان پێدرابوو ئاماژە بە سەر بە نەتەوە [[عەرەب]]ەکان یان [[کورد]]ەکان بکەن؛ لە ئەنجامدا، ئەمەش ژمارەی کەمینە نەتەوەیییەکانی دیکەی لاواز کرد، وەک سێیەم گەورەترین گرووپی نەتەوەیی عێراق – تورکمانەکانی عێراق.<ref>https://web.archive.org/web/20190808043240/http://www.genocidewatch.org/images/Iraq_08_11_13_Turkey_and_Iraqi_Kurds_Conflict_or_Cooperation.pdf</ref> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#DDDDDD" | colspan="9" align="center" | داتای نەتەوەیی بۆ پارێزگای کەرکووک (لیوا) |- bgcolor="#f0f0f0" align="center" ! نەتەوە ! ١٩٢٤<ref name="auto">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٤٤|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> !٪ ! ١٩٢٥<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٣٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> ! ٪ !١٩٣٠<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٣٨|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> ! ٪ !١٩٣١<ref name="auto"/> ! ٪ |- | [[کورد]] || ٧٩٬٦٤٦ || ٥٤٫٤٪||٤٧٬٥٠٠ || ٤٢٫٥٪|| ٦٧٬٧٠٣|| ٤٩٫٥٪|| ٧٧٬٦٠٨||٥٦٫٧٪ |- | [[تورکمان]] || ٢٨٬٣٩٥|| ١٩٫٣٪|| ٢٦٬١٠٠ || ٢٣٫٤٪ || ٢٨٬٧٤١|| ٢١٪|| ٢٨٬٧٤١||٢١٪ |- | [[عەرەب]] || ٣٥٬٦٤٩|| ٢٤٫٤٪|| ٣٥٬٦٥٠ || ٣١٫٩٪|| ٢٦٬٥٦١|| ١٩٫٤٪|| ٢٦٬٥٦١||١٩٫٤٪ |- | [[جوو]]|| ١٬٧٠٣|| ١٫٢٪|| - || || ٦٬٧٤٢|| ٤٫٩٪|| ٢٬٤٧٢||١٫٨٪ |- | [[مەسیحی]] || ١٬٠٠٠ || ٠٫٧٪|| ٢٬٤٠٠ || ٢٫١٪|| ١٬٢٢٨|| ٠٫٩٪|| ١٬٢٢٨|||٠٫٩٪ |- | '''ئی تر''' || - || || - || || -|| || ١٩٢||٠٫١٪ |- | '''سەرجەم''' ||١٤٦٬٣٩٣ || || ١١١٬٦٥٠ || || ١٣٦٬٧٠٥|| || ١٣٦٬٨٠٢|| |} {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=#DDDDDD | colspan=9 align="center" | ئەنجامی سەرژمێری بۆ پارێزگای کەرکووک |- bgcolor=#f0f0f0 align="center" ! زمانی دایک ! ١٩٤٧ (نەتەوە) ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٥٧ ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٧٧ ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٩٧ ! ڕێژەی سەدی |- | [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] || || || ١٠٩٬٦٢٠ || ٢٨٪ || ٢١٨٬٧٥٥ || ٤٥٪ || ٥٤٤٬٥٩٦ || ٧٢٪ |- | [[زمانی کوردی|کوردی]] || ١٥١٬٥٧٥<ref name="1947census">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=C. J. Edmonds |پەڕە=٤٣٨|سەردێڕ=Kurds, Turks and Arabs, Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919-1925 |ڕێکەوت=١٩٥٧|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Qm26AAAAIAAJ}}</ref> || ٥٣٪||١٨٧٬٥٩٣ || ٤٨٪ || ١٨٤٬٨٧٥ || ٣٨٪ || ١٥٥٬٨٦١ || ٢١٪ |- | [[زمانی تورکمانی |تورکمانی]] || || || ٨٣٬٣٧١ || ٢١٪ || ٨٠٬٣٤٧ || ١٧٪ || ٥٠٬٠٩٩ || ٧٪ |- | [[زمانی سوریانی|سوریانی]]|| || || ١٬٦٠٥ || ٠٫٤٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | [[زمانی عیبری|عیبری]] || ٤٬٠٤٢<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Abbas Shiblak |سەردێڕ=The lure of Zion: the case of the Iraqi Jews |ناونیشان=https://archive.org/details/lureofzionca00shib |ڕێکەوت=١٩٨٦|پەڕە=[https://archive.org/details/lureofzionca٠٠shib/page/٢١ ٢١]}}</ref> || {{pct|4042|385900|2}}|| ١٢٣ || ٠٫٠٠٣٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | '''ئی تر''' || || || ٦٬٥٤٥ || ١٫٧٧٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | '''سەرجەم''' ||٢٨٥٬٩٠٠<ref name="1947census"/> || || ٣٨٨٬٨٢٩ || || ٤٨٣٬٩٧٧ || || ٧٥٢٬٧٤٥ || |} == پارێزگارەکانی کەرکووک == {| class="wikitable" |+ !پارێزگار !لە !بۆ !تێبینی |- |عەبدولرەحمان مستەفا فەتاح |٢٠٠٣ |٢٠١١ | |- |نەجمەدین عومەر کەریم |٢٠١١ |٢٠١٧ | |- |ڕاکان سەعید عەلی ( بە وەکالەت ) |٢٠١٧ |تا ئێستا |جێگری پارێزگارە دوای ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ بە فەرمانی سەرۆک وەزیرانی عێراق حەیدەر عەبادی کرایە پارێزگاری کەرکووک بە وەکالەت ، دواتر بەھۆی ناکۆکیە سیاسیەکانی نێوان لیستی برایەتی نەگەیشتنە ڕێککەوتن بۆ دانانی پارێزگارێکی کورد بۆ پارێزگاکە دواتر دوای خۆپیشاندانەکانی تشرینی ٢٠١٩ لە ناوەراست و باشووری عێراق ئەنجومەنی پارێزگاکان ھەڵوەشایەوە، ئەنجومەنی پارێزگای کەرکووکش کارەکانی دەسەڵاتەکانی لەدەستد. |} == ئەنجامی ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨ == ئەمەی خوارەوە ئەنجامی [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠١٨]] لە پارێزگای کەرکووک. زۆرجار ئەنجامی ھەڵبژاردن بۆ خەمڵاندنی دیمۆگرافیای ھەرێم بەکاردەھێنرێت؛ بەڵام ھاووڵاتیانی [[عێراق]] پێویست ناکات دەنگ بە حیزبەکان بدەن بە پشت بەستن بە نەتەوایەتییەکەی. {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #8888aa; background:#f8f8f8; padding:0; font-size:90%;" |- style="background:#e9e9e9;" ! colspan=2|حیزب ! کۆی گشتی دەنگەکان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IHEC results - Kirkuk|ناونیشان=http://iheciraq.net/2018/kerkuk.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180523011153/http://iheciraq.net/2018/kerkuk.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> !ڕێژەی سەدی !کورسی |- | style="background:#32cd32;"| |یەکێتی نیشتیمانی کوردستان ||١٨٣٬٢٨٣|| ٣٧٫٨٪||٦ |- | style="background:#fff;"| | ھاوپەیمانی عەرەبی کەرکووک ||٨٤٬١٠٢|| ١٧٫٤٪ ||٣ |- | style="background:#00CCFF;"| | بەرەی تورکمانی کەرکووک ||٧٩٬٦٩٤|| ١٦٫٤٪ ||٣ |- | style="background:#005bf9;"| | ھاوپەیمانی سەرکەوتن ||٢٤٬٣٢٨|| ٥٪||٠ |- | style="background:olive;"| | ھاوپەیمانی فەتح ||١٨٬٤٢٧||٣٫٨٪ ||٠ |- | style="background:#b5ca7f;"| | ھاوپەیمانی نیشتمانی ||١٤٬٩٧٩|| ٣٫١٪||٠ |- |bgcolor="#"| | ھاوپەیمانی نیشتمان{{ھن}}_{بزووتنەوەی گۆڕان{{ھن}}ھاوپەیمانی بۆ دیموکراسی و دادپەروەری{{ھن}}گرووپی ئیسلامی کوردستان} ||١٤٬١١٨ ||٢٫٩٪||٠ |- | style="background:#ff4500;"| | بزووتنەوەی نەوەی نوێ ||١٣٬٠٩٦|| ٢٫٧٪||٠ |- | style="background:#ffffff;"| | ھاوپەیمانی کلدانەکان{{ھن}}'''کورسی مەسیحی تەرخان کراوە''' ||٤٬٨٦٤||١٪ || ١ |- | style="background:#654321;"| | گرووپی ئیسلامی کوردستان ||٤٬٦٣١|| ١٪||٠ |- | style="background:#ffffff;"| | ئەنجومەنی جەماوەریی ئاشووری کلدانی سریانی ||٣٬٨١٠||٠٫٨ز || ٠ |- | style="background:#ffffff;"| |ئیتر ||٣٩٬٢٨٦||٨٫١٪ || ٠ |- !colspan=2|سەرجەم||٤٨٤٬٦١٨||١٠٠٪||١٢(+١) |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگاکانی کوردستان]] * [[پارێزگاکانی عێراق]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٣}} {{پارێزگای کەرکووک}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق|پارێزگای کەرکووک|دەیەی ١٩٢٠|کۆمەڵگا}} {{پۆلی کۆمنز|Kirkuk Governorate}} [[پۆل:پارێزگای کەرکووک|*]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] fxhn6v0ctm296w6dmqtds7upsrx47w7 1590146 1590145 2026-06-14T10:07:54Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا */ 1590146 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای کەرکووک | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة کرکوک}}{{ھن}}{{lang-en|Kirkuk Governorate}}{{ھن}}{{lang-syr|ܟܪܟ ܣܠܘܟ}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = قەڵای کەرکووک ٢.jpg | photo2a = Shrine of the Prophet Daniel at the citadel in Kirkuk 03.jpg | photo2b = Kerkuk Coloured stone Mosque.jpg | photo3a = Eternal Fire of Baba Gurgur, Kirkuk, Iraq - P3110004.jpg | photo3b = Dibis Dam Regulator USACE NWD.jpg | photo4a = Kirkuk City.jpg | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = ئاڕاستەی میللی کاتژمێر:{{ھن}}[[قەڵای کەرکووک]]، مەزاری پێغەمبەر [[دانیال]]، ئاگری [[بابە گوڕگوڕ]]، شاری [[کەرکووک]] لە ساڵی ١٩٧٠دا، [[بەنداوی دووبز]]، وێنەی مزگەوتێک لە شاری [[کەرکووک]] لە ساڵی ١٩٢٦دا. }} | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=35.36667|frame-long=44.13333|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای کەرکووک''' | وێنەی_نەخشە١ = {{Photomontage | photo1a = Kirkuk in Iraq.svg | photo2a = Disputed areas in Iraq.svg | photo2b = [[File:Kirkuk Province.png|thumb|Kirkuk Province]] | photo3a = | photo3b = | photo4a = | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = }} | قەبارەی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە١ = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}} نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە [[عێراق]]دا{{ھن}}نەخشەی لای ڕاست:{{ھن}} پارێزگاری کەرکووک لە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]]دا{{ھن}}نەخشەی لای چەپ{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی پارێزگای کەرکووک | وێنەی_نەخشە٢ = Kurdistan_governorates_2015.png | قەبارەی_نەخشە٢ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە٢ = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.krso.net/Default.aspx?page=article&id=1142&l=1 |سەردێڕ=Map of area of Kurdistan Region & its Governorates |بڵاوکەرەوە=www.krso.net}}</ref> | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}{{ھن}}{{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} ([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|جێناکۆک]]) | جۆری_دابەشکراو١ =[[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو١ =[[کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٢ = ژمارەی [[قەزا]]کان | ناوی_دابەشکراو٢ = <span style="color:#090;">٤</span> | جۆری_دابەشکراو٣ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٣ = <span style="color:#090;">١٦</span> | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان]] | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color: #090;">١٢</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٢٤]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای کەرکووک | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = پارێزگار | ناوی_سەرۆک = [[ڕێبوار تەھا]] ([[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەنەکە]]) | سەرناوی_سەرۆک١ = ژ. ئەندامانی ئەنجومەن | ناوی_سەرۆک١ = ٢٨ | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٠٬٣٦٠ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ٣٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ٢ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ٣٫٤٠٤ | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٬٧٢٦٬٤٠٩ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٦٦ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کەرکووکی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی تورکی|تورکمانی]]{{ھن}}کەمینە: [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]] و [[شیعە]]){{ھن}}کەمینە: [[مەسیحییەت]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.kirkuk.gov.iq/ | پەراوێزەکان = }} '''پارێزگای کەرکووک''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''محافظة کرکوک''،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.kirkuk.gov.iq/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220926014558/https://www.kirkuk.gov.iq/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Kirkuk Governorate'',<ref>http://www.rupelanu.com/hevpeymaniya-kurdistani-bi-96-namzedan-dikeve-hilbijartinan-7371h.htm</ref> بە [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]]: ''Kerkük ili'' ,<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/421937 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922111908/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/421937 |date=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ }}</ref>بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]:''ܣܠܘܟ ܣܠܘܟ'')یەکێکە لە پارێزگاکانی [[عێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]] دەکەوێتە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]]. ناوەندەکەی [[شار]]ی [[کەرکووک]]ە. بەسەر چوار [[قەزا]]دا دابەشکراوە. ڕووبەری ئەم پارێزگایە ٩٬٦٧٩ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٣٬٧٣٧ میل چوارگۆشە). لە ساڵی ٢٠١٧ ژمارەی دانیشتووانی مەزەندەکراو ١٬٢٥٩٬٥٦١ کەس بووە.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Central Organization for Statistics and Information Technology, Iraq</ref> پارێزگاکە تا ساڵی ١٩٧٦ ناوی پارێزگای کەرکووک بووە، دواتر ناوی پارێزگاری ئەل تەئمیم بووە، بە واتای «نیشتمانبوون»، کە ئاماژەیە بۆ خاوەندارێتی نیشتمانی لە یەدەگی [[نەوت]] و [[گازی سروشتی]] ناوچەکە. لە ساڵی ٢٠٠٦ ناوی «پارێزگاری کەرکوک» گەڕێنرایەوە. == ناو == ناوی پارێزگای کەرکووک لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شاری [[کەرکووک]]ە. سەبارەت بە ناوی کەرکووک، ھەر لە دێرینەوە بە چەندین شێوە ھاتووە، چەندین قۆناغی دەسەڵاتدارێتی ناوخۆ و دەرەکی بە سەر ئەم شارە و ناوچەکەدا ھاتووە، ئەمەش وەھای لێکردووە کە چەندین ناوی ھەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * ئارابخا: کۆنترین ناوی کەرکووکە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ھەزارەی دووەمی پێش زایین. کە بە زمانی [[گۆتی]] پێیان وتووە ئارابخا و ھەروەھا پایتەختی میرنشینەکەیان بووە. * ئامابجە: [[ئەکەد]]یەکان وایان پێ وتووە. * کنھار: [[سۆمەر]]ییەکان وایان پێ وتووە. * کارمای و کارکا: سامییەکان وایان پێ وتووە. * کارکۆک: واتا ئیشی زۆر چاک و باش. * کوڕکوڕا: لە سەردەمی [[ئەسکەندەری مەزن]] ئەم ناوەی ھەبووە گوایە لە گڕی [[بابە گوڕگوڕ]]ەوە ھاتووە. * کورکوراک: لە سەردەمی [[سوباریەکان]]دا وایان پێ وتووە. * کەرخ سلۆق: واتا شاری [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی|سلوقییەکان]]. * کەرخاوسلۆق: واتا شاری شورەدار. * کرکر: واتا ناوەندێکی ئاگرینی. * گەمرەکان: لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] وایان پێ وتووە. * باجرمێ و باگرمێ: لە سەردەمی [[خەلافەتی ڕاشدین|خەلافەتی ئیسلامیدا]] وای پێ وتراوە. * کەرکووک: بۆ یەکەین جار لە سەردەمی [[تەیمووری لەنگ]]دا لە لایەن (شەرەفەدین عەلی یەزیدی)ەوە بەکارھێنراوە، لە پەرتووکی(تاریخ تیمور یا زەفەرنامە) تیایداھاتووە لە ساڵی (٨٠٦ک/١٤٠٣ز).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = کەرکووک لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/wp-content/uploads/2016/03/60149.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = گۆران ئیبراھیم ساڵەح |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> تا ساڵی ١٩٧٦ ئەو پارێزگایە ناونرا پارێزگای تەئمیم، ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ بڕیاری بە نیشتمانیکردنی نەوتی عێراق لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی بیستەمدا، تاوەکو بڕیارێک لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقەوە بە سەرۆکایەتی نوری مالیکی دەرچوو بۆ گەڕانەوە ناوەکە بۆ کەرکووک.<ref>https://web.archive.org/web/20180620213027/http://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent</ref> == جوگرافیا == پارێزگای کەرکووک دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای [[باشووری کوردستان]] و باکووری [[عێراق]]. ئەم پارێزگایە ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە [[پارێزگای ھەولێر]]. * لە باشوورەوە [[پارێزگای سەلاحەددین]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[پارێزگای سلێمانی]]. * لە ڕۆژاواوە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/2969788</ref> پارێزگای کەرکووک ھاوسنوورە لەگەڵ [[پارێزگای ھەولێر]] و [[پارێزگای سەلاحەددین]] و [[پارێزگای سلێمانی]]. لە ساڵی ١٩٤٧ پارێزگای کەرکووک بە ڕووبەری ٢٠٣٥٥ کیلۆمەتر دووجا لە ڕووی ئیدارییەوە بەسەر [[قەزای چەمچەماڵ]] و [[قەزای داقووق]] و [[قەزای کەرکووک]] و [[قەزای کفری]] دابەشکرا. لە ساڵی ١٩٦٢ دا دابەشکردنی خاکی پارێزگاکە گۆڕدرا و ئێستا لە قەزاکانی چەمچەماڵ و حەویجە و کەرکووک و کفری و توزخورماتوو پێکھاتبوو. لە ساڵی ١٩٧٠ەوە دەست پێدەکات، ھەندێک قەزا لە بازنەی کەرکووک دابڕێنران و پەیوەست بوون بە پارێزگاکانی دراوسێ. لە ساڵی ١٩٧٥ [[قەزای چەمچەماڵ]] و [[قەزای کەلار]] لە پارێزگای کەرکووک جیاکرانەوە و بە [[پارێزگای سلێمانی]] بەسترانەوە و [[قەزای کفری]] بە [[پارێزگای دیالە]] و [[قەزای دووزخورماتوو]] بە [[پارێزگای سەلاحەددین]] یەکتریان گرتەوە. لە ساڵی ١٩٩٧دا خاکی پارێزگای کەرکووک بە شێوەیەکی بەرچاو کەمکرایەوە بۆ ٩٦٧٩ کیلۆمەتر دووجا، ئێستا ڕووبەری پارێزگاکە ١٠٢٨٢ کیلۆمەتر دووجایە، ناوەندی ئیداری شاری [[کەرکووک]]ە. === دابەشی کارگێڕی === {| class="wikitable" |- ! قەزاکان ! دانیشتووان، ٢٠٠٣ |- | '''[[قەزای کەرکووک]]''' | ٦٢٢٬٢٤٩ |- | '''[[قەزای حەویجە]]''' | ١٥١٬٢٦٧ |- | '''[[قەزای داقووق]]''' | ٤٠٬٢٣٧ |- | '''[[قەزای دووبز]]''' | ٣٤٬٢٥٤ |- | '''سەرجەم''' | ٨٤٨٬٠٠٧<ref name="Administrative units the Republic of Iraq - Kirkuk">'''GeoHive''' (Global Statistics is a collection of tables and graphs providing a statistical look at countries, their population, area, capital, main cities, etc.):[http://www.geohive.com/cntry/iraq.aspx?levels=Kirkuk Administrative units the Republic of Iraq — Kirkuk] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110819002332/http://www.geohive.com/cntry/iraq.aspx?levels=Kirkuk |date=2011-08-19}}</ref> |- |} == دەسەڵاتی پارێزگا == * پارێزگار:ڕێبوار تەها مستەفا. * سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگا (PCC): محمد حافز.<ref>http://en.aswataliraq.info/Default.aspx?page=article_page&c=slideshow&id=141690 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728003704/http://en.aswataliraq.info/Default.aspx?page=article_page&c=slideshow&id=141690 |date=٢٨ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> == قەزاکان == [[File:Kirkuk Province.png|thumb|Kirkuk Province]] {| class="wikitable" |- ! قەزا ! دانیشتووان لە ٢٠١٨دا |- | [[قەزای کەرکووک|کەرکووک]] | align="right" |٩٧٤٬٨٢٤ |- | [[قەزای دووبز|دووبز]] | align="right" |٥٠٬٢٤١ |- | [[قەزای داقووق|داقووق]] | align="right" |٦٦٬٤٣٣ |- | [[قەزای حەویجە|حەویجە]] | align="right" |١٢٠٬٦٧٩ |} == پیشەسازی نەوت == بە بەرھەمھێنانی [[نەوت]] بەناوبانگە، بەو پێیەی شەش کێڵگەی نەوتی تێدایە، گەورەترینیان لە شاری [[کەرکووک]]ە، کە یەدەگی نەوتی نزیکەی ١٣ ملیار بەرمیلە. نەوتی باکوور لە ڕێگەی بۆری نەوتی باکوورەوە ھەناردەی بەندەری جەیھانی [[تورکیا]] دەکرێت. == مێژوو == سەبارەت بە مێژووی پارێزگای کەرکووک، ئەم سنوورەی ئێستا ئەم پارێزگایە پێکدەھێنێت، بە ھۆی ھەڵکەوتەی جوگرافیاکەی کە کەوتووەتە ناوچەی [[مێزۆپۆتامیا]]وە لەبەرئەوە مێژوویەکی دێرینی ھەیە. * لە مێژووی [[قەڵای کەرکووک]]ەوە کە شارێکی کۆن بووە و ناوی [[ئەرەپخا]] بووە. یەکەم تۆماری نووسراوی ئەرەپخا لە سێیەم [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور|ئیمپراتۆریەتی سۆمەرییە نوێیەکانەوە]] (نزیکەی سەدەی بیست و دووەم تا بیست و یەکەمی پێش زایین) پشتڕاستکراوەتەوە.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ئەرەپخای کۆن بەشێک بووە لە [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] [[سارگۆنی گەورە]](٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین)،<ref>https://books.google.iq/books?id=HPPgAAAAMAAJ&redir_esc=y</ref> و شارەکە لە سەردەمی (نارام سین)دا بەر ھێرشی [[لۆلۆبی]]ەکان کەوت.<ref>https://books.google.iq/books?id=HPPgAAAAMAAJ&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Meso2mil-English.JPG|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئەرەپخا]] و شارەکانی تری [[مێزۆپۆتامیا]] لە ھەزارەی دووەمی پێش زایین]] * شارەکە لە دەوروبەری ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین لەلایەن [[گۆتی]]ەکانەوە داگیرکرا. ئەرەپخا پایتەختی شانشینی [[گۆتی]] کە تەمەنی کورت بوو پێش ئەوەی لەناو بچێن و گۆتییەکان کە لەلایەن [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور|ئیمپراتۆریەتی سۆمەرییە نوێیەکانەوە]] لە [[مێزۆپۆتامیا]] دەرکراون لە ساڵی٢٠٩٠ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=klZX8B_RzzYC&redir_esc=y</ref> * [[ئەرەپخا]] ناوەندێکی گرنگی بازرگانی بووە لە سەدەی( ١٨)ی پێش زایین لە ژێر دەسەڵاتی ئاشووری و بابلیدا.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> بەڵام لە ماوەی سەدەی ١٥ و سەرەتای سەدەی ١٤ی پێش زایین، دیسانەوە شارێکی [[حووری]]یەکان بووە، پایتەختی شانشینی بچووکی حوریەکانی ئەرەپخا، کە بە درێژایی لێواری باشووری ڕۆژھەڵاتی ناوچەکە لە ژێر ھەژموونی [[میتانی]]دا ھەڵکەوتووە، تا لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) دوای ئەوەی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور|ئاشوورییەکان]]، ئیمپراتۆریەتی حوری-میتانییان ڕووخاند، بە تەواوی ھاتە ناو ئاشوورەوە.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> [[پەڕگە:Carte du Mitanni.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی میتانی لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی باراتارنا ج. ساڵی ١٤٩٠ پێش زایین]] * شارەکە لە سەدەی ١١ و ١٠ پێش زایین وەک بەشێک لە ئاشوور گەیشتە ناوبانگێکی گەورە. لە ساڵی ٦١٥ پێش زایین، بە ھۆی کێشەناوخۆییەکانی ئاشوورییەکان لەگەڵ بابلییەکان، پاشای [[ماد]]، [[ھەڤەخشترە|کەیخوسرەو]] بە سەرکەوتوویی ھێرشی کردە سەر ئەرەبخا کە یەکێک بوو لە دوا قەڵاکانی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ. دواتر ئەم ناوچەیە بوو بە بەشێک لە پارێزگای ئەثورە کە لەلایەن فارسەکانەوە بەڕێوەدەبرا.<ref>Martin Sicker. The Pre-Islamic Middle East, Page 68.</ref><ref>I. E. S. Edwards, John Boardman, John B. Bury, S. A. Cook. The Cambridge Ancient History. p. 178–179.</ref> [[پەڕگە:Median Empire.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] * پاشان ئەرەپخا کەوتە دەستی [[شانشینی مەقدۆنیا]]، لەوێ بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی|سوریای سێلۆسی]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]] دوای خۆیدا.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> ئەرەبخا تا سەردەمی [[ماوەی ھێلینیستی|ھێلینیستی]] بەو شێوەیە باس کراوە، لەو کاتەدا نیشتەجێبوونەکە لە ژێر ناوی سریانی کارکا (ܟܪܟܐ) دامەزراوە. [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] * لە نێوان ناوەڕاستی سەدەی دووەمی پێش زایین و ناوەڕاستی سەدەی سێیەمی زایینی، لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] و سەرەتای [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]دا شوێنەکە لە ڕێنووسی سریانی قەشە مەسیحییەکاندا بە ناوی [[گەرمیان|بێت گەرمای]] باسکراوە، جگە لە حوکمڕانییەکی کورت لە سەرەتای سەدەی دووەمی زایینیدا کاتێک بووە بەشێک لە پارێزگای ڕۆمانی کۆردین.<ref>https://books.google.iq/books?id=VfYnu5F20coC&pg=PA135&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] لە ناوەڕاست تا کۆتایی سەدەی ٣ی زایینی پەچەی دەوڵەتە سەربەخۆکانی ئاشووریان داگیرکرد و ئەرەپخا خرایە ناو ھەرێمی گەرمکانی ژێر دەسەڵاتی ساسانییەکانەوە تا فەتحی ئیسلامی عەرەب لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینی، کاتێک ئاسۆریستان ھەڵوەشایەوە و ئەرەپخا یان کەرکە لە کۆتاییدا بوو بە کەرکووک.<ref>https://brill.com/display/title/59859</ref> [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] * موسڵمانانی عەرەب لە سەدەی حەوتەمی زایینی شەڕی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]ان کرد و ناوچەکەیان داگیرکرد. شارەکە تا سەدەی دەیەم بەشێک بووە لە [[خەلافەت|خەلافەتی ئیسلامی]]. [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|upright=1.6|left|بڵاوبوونەوەی ئیسلام ٦٢٢–٧٥٠: {{legend|#a1584e|فراوانبوون لە سەردەمی محمد(د.خ), ٦٢٢-٦٣٢}} {{legend|#ef9070|فراوانبوون لە سەردەمی خەلافەتی ڕاشیدون,٦٣٢-٦٦١}} {{legend|#fad07d|فراوانبوون لە سەردەمی خەلافەتی ئومەویدا,٦٦١-٧٥٠}} ]] * پاشان کەرکووک و ناوچەکانی دەوروبەری لە ساڵی ١٠١٤ تا ١١٢٠ی زایینی لەلایەن کوردانی [[دەوڵەتی حەسنەویان]] و کوردانی [[عەننازی]]ەوە حوکمڕانی کرا.<ref>https://www.cgie.org.ir/fa/article/237629/آل-حسنویھ</ref> [[پەڕگە:Hasanwayhids map.png|150px|وێنۆک|ناوەڕاست|حکومڕانی حەسنەوییەکان]] * پاشان کەرکووک و ناوچەکە لە ساڵی ١٠٦٢ی زاینی لەلایەن [[دەوڵەتی بوەیھی]]ەکانەوە حکومڕانی کرا.<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-islamica/buyids-COM_05000055</ref> [[پەڕگە:Buyids 970.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|حکومڕانی دەوڵەتی بوەیھیەکان]] * پاشان بۆ چەندین ساڵ لەلایەن [[دەوڵەتی سەلجووقی]] دەستی بەسەردا گیرا. دوای داڕمانی ئیمپراتۆریەتی دابەشکراو، جارێکی دیکە شارەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[خەلافەتی عەباسی]]، (سلێمان شا) کە والی شارەکە بوو تا لە ساڵی ١٢٥٨ لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکانەوە]] دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Seljuk Empire locator map.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەوڵەتی سەلجووقی لە فراوانترین ئاستیدا ساڵی ١٠٩٢ز]] * دوای لەشکرکێشی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] ئیلخانات لە ناوچەکەدا دامەزرا و شارەکە بوو بە بەشێک لێی.<ref>Danilenko, Nadja (2020). "In Persian, Please! The Translations of al-Iṣṭakhrī's Book of Routes and Realms". Picturing the Islamicate World: The Story of al-Iṣṭakhrī's Book of Routes and Realms. Brill. p. 101. Connecting to īrān as illustrated in the Shāhnāma, 'land of Iran' rose to the official name for the Ilkhanid realm.</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|150px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلیخانەکان]] * دەسەڵاتی ئیلخانییەکان کۆتایی ھات کاتێک لە ساڵی ١٣٣٦، [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵانەکان]] دەستیان بەسەر شارەکەدا گرت. * [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ١ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] * [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] * لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری کەرکووک و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] * دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤ شارەکە [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|کەوتە ژێر کۆنترۆڵی]] [[میرنشینی سۆران]] تا لە ساڵی ١٦٩٤ لەلایەن [[میرنشینی بابان|بابانیدەکانەوە]] دەستی بەسەردا گیرا.<ref>https://iranicaonline.org/articles/baban-2</ref><ref>https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221217162456/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ }}</ref> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|میرنشینە کوردیەکان لە ساڵی ١٨٣٥ دا.]] * لە ساڵی ١٨٥١ کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ناو و جێکەوتی قەزاکانی لیوای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) |- ! ژ !! ناوی قەزا !! یەکەی کارگێڕی |- |١ || [[قەزای کەرکووک]] || قەرەحەسەن، گوک تەپە، شوان، تازە خورماتوو، داقووق، بەشیر، جەباری، گل، قەڵخانلوو، ھەفتەغار |- |٢ || [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] || مەڵحە |- |٣ || ھۆزی عوبێد || دەوار نشین بوون |- |٤ || [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] || قوشتەپە، خەبات، گوێر، کەندیناوە، مەخموور |- | ٥ || [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]] || بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە]] |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || تەقتەق، چناران، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]] |- |٧ || ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو || بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]] |- |٨ || ھۆزی بڵباس || بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]]، [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]] و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]]. # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، کردنیان بە سێ قەزای([[قەزای کفری|قەزای زەنگاباد]]، [[قەزای قەرەتەپە]] و [[قەزای دووزخورماتوو]]. # گۆڕینی ناوی قەزای دەلۆ بۆ [[سەنگاو]] ھۆکارەکەشی لەوانەیە بۆ گواستنەوەی زۆرەملێی ھۆزی دەلۆ بۆ ناوچەی [[کفری]] بێت. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی نەوجول|قەزای داودە]] بەدابڕاندنی ڕووبەرێک لە [[قەزای دووزخورماتوو]]. # ھێنانەکایەی قەزای شبیجە لە ئێستادا ڕووبەرێک دەکات لە [[قەزای داقووق]] و [[قەزای حەویجە]]. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]. ئەم گۆڕانکاریانە لە ناوەڕۆکی ھەردوو ساڵنامەی دەوڵەتی عوسمانی ژمارە(٢٤) و (٢٧)ی ساڵانی (١٢٨٦ک-١٨٦ۆز) و (١٢٨٩ک-١٨٧٢ز)دا ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ناو و جێکەوتی قەزاکانی لیوای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢) |- ! ژ !! ناوی قەزا !! ناوەندەکەی |- |١ || [[قەزای کەرکووک]] || [[کەرکووک]] |- |٢ || [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] || [[پردێ]] |- |٣ || [[قەزای حەویجە|قەزای مەڵحە]] || [[مەڵحەی کۆن]] |- |٤ || قەزای شبیجە || دەروار نشین بوون |- | ٥ || [[ناحیەی نەوجول|قەزای داودە]] || [[قەڵغانلوی گەورە]] |- | ٦ || [[قەزای دووزخورماتوو]] || [[دووزخورماتوو]] |- |٧ || [[قەزای کفری|قەزای زەنگاباد]] || [[کفری]] |- |٨ || [[قەزای قەرەتەپە]] || [[قەرەتەپە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کفری|قەزای سەڵاحیە]] لە ([[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]]، [[ناحیەی قەرەتەپە]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[ناحیەی قوشتەپە]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[ناحیەی سیدەکان]]، [[ناحیەی ھەریر]]، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی شارەزوور لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=4 |١ | rowspan=4 | [[قەزای کەرکووک]] | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] |- | [[ناحیەی شوان]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] |- | [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]] |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٤ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=3 | ٥ | rowspan=3 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی سیدەکان]] |- | [[ناحیەی ھەریر]] |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | — |- |} * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٩٠دا:''' # ھێنانە کایەی [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی گل]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]] لە سنووری [[قەزای کفری|قەزای سەڵاحیە]]. # ھێنانە کایەی ناحیەی دزەیی لە [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]. # ھێنانە کایەی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان]] لە [[قەزای کۆیە]]. * لە دوای ھێنانەکایەی [[ویلایەتی مووسڵ]] و ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای قەرەداغ]] لە سنووری سنجاغی سلێمانیدا، گۆڕانکاری لە سنووری ھەردوو سنجاغدا ئەنجامدرا، پێشتر ھەر یەک لە [[ناحیەی سەنگاو]] و [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] سەر بە [[قەزای قەرەداغ]] بوون، دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەو قەزایە، [[ناحیەی سەنگاو]] بە [[قەزای بازیان]]ەوە بەسترایەوە، ناحیەی زەنگەنەش ھەڵوەشێنرایەوە و ھەر چوار یەکەی(بناری گل، قەڵغانلوو، جەباری) [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]]یان پێکھێنا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە بەسترانەوە، ناوەندی ئەم ناحیەیەش گوندی [[کۆشکی سەرو]] بوو. [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]]ش ھەڵوەشێنرایەوە و بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]]ەوە بەسترایەوە. لە [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] ھاتە کایەوە. لە [[قەزای کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی شارەزوور لە ساڵی(١٣٠٨ک-١٨٩٠ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=6 |١ | rowspan=6 | [[قەزای کەرکووک]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] |- | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] |- | [[ناحیەی شوان]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] |- | [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]] |- | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] |- | [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 | ٤ | rowspan=3 | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٥ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[ناحیەی سیدەکان]] |- | [[ناحیەی ھەریر]] |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | — |- |} * لە دوای ساڵی ١٨٩٠ز چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنوورەکەدا ڕوویدا. ناوی سنجاغی شارەزوور گۆڕدرا بە سنجاغی کەرکووک، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ھاتە کایەوە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] بە [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]]وە بەسترا، لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] [[ناحیەی شێروان]] ھاتەکایەوە و [[ناحیەی مزووری باڵا]] لکێندرا بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی کەرکووک لە ساڵی(١٨٩٢-١٩١٢)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە !! گوند |- | rowspan=6 |١ | rowspan=6 | [[قەزای کەرکووک]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] || ١٣٣ |- | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] || ٢٧ <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] || ٣٧ |- | [[ناحیەی شوان]] || ٦٦ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] || ٣٣ |- | [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]] || ٦٧ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] || ٩١ <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] || ٥٣ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] || ١٢ |- | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر|ناحیەی ناوەندی قەزای ئەربیل]] || ٧٠ |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] || ٤٨ |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] || ١٢٢ |- | [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] || ٦٠ <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 | ٤ | rowspan=3 | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] || ١٢٠ |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] || ١٠٠ |- | [[ناحیەی بالیسان]] || ٣٢ |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٥ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] || ١١٩ |- | [[ناحیەی سیدەکان]] || ٦٤ |- | [[ناحیەی ھەریر]] || ٤٠ |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] || ٦٠ |- | [[ناحیەی شێروان]] || ٥٨ |- | [[ناحیەی مزووری باڵا]] || ٥٠ |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] || ٢٥٠ |- |} === لیوای کەرکووک لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # ناوەندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] لە گوندی [[مەڵحەی کۆن]]ەوە گواسترایەوە بۆ گوندی [[تەل عەلی]]. # ھەر لە سەرەتاوە بەشی باکووری لیوای کەرکووک کە دەکەوێتە سەروو زێی بچووک لە لیوای ئەربیلدا کۆکرایەوە، نوسراوی ڕەسمی بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران بەلیوا بوونی ئەربیل دەکات، جیابوونەوەکەشی لە لیوای کەرکووک لە بەرواری ١/٤/١٩٢٣دا کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە.<ref>https://iraqld.e-sjc-services.iq/LoadLawBook.aspx?SC=130920055053577{{بەستەری مردوو|url=https://iraqld.e-sjc-services.iq/LoadLawBook.aspx?SC=130920055053577 |date=ئابی ٢٠٢٤ }}</ref> # لەم قۆناغەدا ناحیەی گل ھەڵوەشایەوە. # ھاتنە کایەی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] لە [[قەزای کەرکووک]]. # [[قەزای ھەڵەبجە]] و [[قەزای قەرەداغ]] و [[قەزای بازیان]] بەسترابوون بە لیوای کەرکووکەوە. # ڕێکخستنەوەی سنوری نێوان ھەردوو لیوای کەرکووک و سلێمانی بە شێوەیەک زنجیرە چیای قەرەداغ و بازیان بوو بە سنووری نێوانیان، بەمەش [[قەزای بازیان]] کە ناوەندەکەی [[چەمچەماڵ]] بوو، کرا بە دوو بەشەوە بەشی یەکەم [[قەزای چەمچەماڵ]] بە ھەردوو ناحیەی([[ناحیەی ئاغجەلەر| ناحیەی قەڵاسێوکە]] و [[ناحیەی سەنگاو]]) و بەشی دووەم [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]]، یەکەم بەشیان لە لیوای سلێمانی دابڕێنرا و خرایە سەر لیوای کەرکووک، دووەمیان لەسەر لیوای سلێمانی مایەوە، ھەروەھا بەشی خواری [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]]ش کە دواتر بوو بە [[ناحیەی پێباز]] خرایە سەر [[قەزای کفری]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الکورد فی الوثائق البریطانیة | ناونیشان = https://www.noor-book.com/کتاب-الکورد-فی-الوثائق-البریطانیھ-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عثمان علی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # دوای جێگیر بوونەوەی ڕەوشی لیوای سلێمانی ئەنجوومەنی وەزیران لە سەرەتای ساڵی ١٩٢٥دا بڕیاری گەڕانەوەی ئەو یەکە کارگێڕییانەی لیوای سلێمانی دا کە لەلایەن لیوای کەرکووکەوە سەرپرشتی دەکرا بۆ لیوا ڕەسنەکەی، ھەردوو [[قەزای ھەڵەبجە]] و [[قەزای قەرەداغ]] بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٨٣) لە ١٩/٢/١٩٢٥دا، و [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] بە بەلاغی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٧٣٨) لە ساڵی ١٩٢٦دا گەڕێنرانەوە بۆ [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]].<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی گل]] لە گوندی [[کۆشکی سەرو]] بۆ گوندی [[قادرکەرەم]]. دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٩٤٧) لە ١٤\١٢\١٩٢٦دا کرا بە قەزای گل و [[ناحیەی سەنگاو]]ی پێوە گرێدرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٧٥) لە ١٨\٨\١٩٢٧دا ناحیەی شێروانە ھاتە کایەوە. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٧) لە ٥\٥\١٩٣١دا ھەڵوەشێنرایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]ەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. # دوای دروست بوونی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]، ناحیەی گل ناوی بووە [[ناحیەی قادرکەرەم]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٢٩) لە بەرواری ١\١\١٩٣٤دا. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] و ناحیەی قەرەحەسەن بە بەیانی حکومی ژمارە(٥٣٣٥) لە ساڵی ١٩٣٣دا ھەڵوەشێنرانەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! تێبینی |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[تەل عەلی]] | style="text-align: center | لە سەرەتادا ناوەندەکەی گوندی مەڵحە بوو |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | سەرەتا لە قەڵای شێروانە بووە |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center|[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | لە حاجی بەیخانی سەرووە وە گواسترایەوە بۆ ڕێدار |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | - |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[لەیلان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | - |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە بەرواری ٢٧\١\١٩٣٧دا، [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە. # قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرە حەسەن]] ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە ٢٧\١\١٩٣٧دا [[ناحیەی پێباز]] ھاتە کایەوە بەدابڕانی لە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] لە سنووری [[قەزای کفری]] لە پارێزگای کەرکووک. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). # دابڕانی [[قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخوورماتوو]] لە [[قەزای کفری]] و لکاندنی بە [[قەزای داقووق]]ەوە. ھەروەھا [[ناحیەی قادرکەرەم]]یش لکێندرا بە [[قەزای داقووق]]ەوە. # ناوەندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=5 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ١٤٤٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٨٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١٣٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ١٠٩٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ١٠٠٣ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=4 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] | style="text-align: center | [[کفری]] | style="text-align: center | ١٢٦٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ١٦١٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٠١٩ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ١٣١٩ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٨٩٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٧٢٥ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٨٣٣ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[داقووق]] | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٣٣٥٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ١٥٢٨ |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢١١٨ |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە ٢٢\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای دووزخورماتوو]] ھاتە کایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٢٨) لە ٢٦\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای داقووق]] ھەڵوەشێنرایەوە و [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] جێیگرتەوە و لکێندرا بە [[قەزای دووزخورماتوو]]ەوە. # لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] لە [[قەزای کەرکووک]]دا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=5 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧١ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٢٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٦٠ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووزخورماتوو]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دووزخورماتوو]] | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ٩٠ |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٨١ |- |} === پارێزگای کەرکووک لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٤٥) لە ٣\٩\١٩٥٨دا، (٣٠)کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی جەلەولا]] لە سنووری [[قەزای خانەقین]] لە [[پارێزگای دیالە]]. # بەیانی وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٩دا، (٥)کەرتی [[ناحیەی پێباز]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] بە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]]ی ھەمان قەزاوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ھاتە کایەوە و ھەردوو [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٩) لە ١٣\٩\١٩٦٢دا، (٨) کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] بە [[ناحیەی جەلەولا]]ی سەر بە [[قەزای خانەقین]] گرێدرا. {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧١ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٣٠ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ٦٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٦٠ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووزخورماتوو]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ٩٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] | style="text-align: center | ٣٠ |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== زۆرترین گۆڕانکاری لە پارێزگای کەرکووکدا لەم قۆناغەدا کرا: # دابڕانی (٥)کەرت لە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٠٣) لە ٣٠-٣-١٩٦٩دا، (٢٥) کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] دابڕان بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی جەبارە]] لە سنووری [[قەزای کفری]]دا ناوەندەکەی گوندی [[جەبارە]] بوو. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٩) لە ٣-٤-١٩٦٩دا، (٢٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ئامرلی]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]دا ناوەندەکەی گوندی [[ئامرلی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/19801.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٤٠) لە ٥-٤-١٩٦٩دا، (٢٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سلێمان بەگ]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]دا ناوەندەکەی گوندی [[سلێمان بەگ]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/19802.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(١٣٦) لە ٢٨-٢-١٩٧٠دا، (٥)کەرتی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]]ەوە لکێندرایەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(١٣٧) لە ٢٨-٢-١٩٧٠دا، [[قەزای کەلار]] لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەی شارۆچکەی [[کەلار]] بوو، ھەردوو [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] و [[ناحیەی پێباز]]ی پێوە گرێدرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6337.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦٠) لە ٢٥-١٠-١٩٧٢دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] و (١٧)کەرتی [[ناحیەی سلێمان بەگ]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی نەوجول]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]، ناوەندەکەی گوندی [[نەوجول]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5977.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦١) لە ٢٥-١٠-١٩٧٢دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی جەبارە]] و (٩)کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی کۆکس]] لە سنووری [[قەزای کفری]]، ناوەندەکەی گوندی [[کۆکس]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5978.html</ref> # کەرتی (٧٨/[[کاکۆڵ، سەرقەڵا|کاکۆڵی]]) [[ناحیەی جەبارە]] بە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانەوە]] بەسترا. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی [[ناحیەی عەباسی]] لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٢٦٣٦٣) لە ساڵی ١-١٢-١٩٧٥دا، ناوی ناحیەی شێروانە گۆردرا بە [[ناحیەی سەرقەڵا]]، (٢١)کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا]] لکێندرا بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٦) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، (٦١) کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی تیلەکۆ]] لە سنووری [[قەزای کەلار]]دا ناوەندەکەی گوندی [[تیلەکۆی گەورە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11361.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٧) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، [[ناحیەی سەرقەڵا]] کە بریتیە لە (٢٤)کەرت لە [[قەزای کەلار]] دابڕێنراو بە [[قەزای کفری]]یەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٨) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، [[قەزای کەلار]] و [[قەزای چەمچەماڵ]] دابڕێنران لە پارێزگای کەرکووک و لکێندران بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە ھەروەھا بە ھەمان فەرمان [[قەزای کفری]] دابڕێنرا لە پارێزگای کەرکووک و لکێندرا بە [[پارێزگای دیالە]]وە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11359.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤١) لە ٢٩-١-١٩٧٦دا، [[پارێزگای سەلاحەددین]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەی شاری [[تکریت]] بوو. ھەر چوار([[قەزای تکریت]]، [[قەزای سامەڕا]]، [[قەزای بەلەد]] و [[قەزای دووزخورماتوو]])ی پێوە گرێدرا. ناوی پارێزگای کەرکووکیش گۆڕدرا بۆ پارێزگای تەئمیم(محافظة التأمیم).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11481.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤-١-١٩٧٦دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ەوە لە [[قەزای کەرکووک]] بەسترایەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٣) لە ٢٥-١-١٩٧٦دا، (٢٩) کەرتی ناحیەی کەندێناوە و (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە بەستران. ھەروەھا (٢) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] [[قەزای کەرکووک]]ەوە بەسترا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] پێوە گرێدرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٥٦) لە ١٨-٥-١٩٧٦دا، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای دووزخورماتوو]]ی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11721.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٤٥) لە ٢٢-٦-١٩٧٦دا، (٢) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] سەر بە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حەمرین]] لە [[قەزای دۆر]]ی سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12310.html</ref> # (٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووز]] بە [[ناحیەی نەوجول]]ەوە گرێدرا. # ھەرسێ کەرت(گوند)ی ([[حەسەن خانە]]، [[حەمک]]، [[حەفتاچەشمە]])ی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ەوە لکێندرا. ھەروەھا گوندی [[عەلی میکایل]]ی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندرا. {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢١ | style="text-align: center | ٢٦٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | [[یایچی]] | style="text-align: center | ٢٨ | style="text-align: center | ٥٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center | ١٢١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٦٢ | style="text-align: center | ١١٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧٠ | style="text-align: center | ٩١٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢٨ | style="text-align: center | ١١٣٧ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[دووبز]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ١٢١٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٦ | style="text-align: center | ٤٧٥ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١٠ | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ١٠٣٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | [[عەباسی|جبور]] | style="text-align: center | ١٣ | style="text-align: center | ١٣٨٨ |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٥٢) لە ٣-١١-١٩٧٧دا، (٢١)کەرتی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و (٩)کەرتی [[ناحیەی شوان]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] و ناوەندەکەی گوندی [[قەرەھەنجیر]]ە و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە گرێدران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9609.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٧٨٠٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٤٠) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]]، ناوەندەکەی گوندی [[سەرگەڕان]] و لە [[قەزای دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12482.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]یەوە بەسترا و (٣)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]ش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]]ەوە بەسترا. # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(٢١٤٢١) لە ساڵی ١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]ەوە لکێندرا. # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی [[ناحیەی عەباسی]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی پارێزگای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٨٦)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=7 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=7 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=7 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | [[یایچی]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٤٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٦٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] | style="text-align: center | [[قەرەھەنجیر]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[دووبز]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]] | style="text-align: center | [[سەرگەڕان]] | style="text-align: center | ٤٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=4 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١١ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ٢٠ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | [[عەباسی|جبور]] | style="text-align: center | ١٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی زاب]] | style="text-align: center | [[شەک]] | style="text-align: center | ٢٤ |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # دابڕانی کەرتێکی [[ناحیەی قادرکەرەم]] و لکاندنی بە [[ناحیەی لەیلان]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ١٠٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٨٠ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ١٩ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[داقووق]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕەشاد]] | style="text-align: center | [[ڕەشاد|صدریەئەبو شەحمە]] | style="text-align: center | ١٥ |- |} === یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨ - ١٩٨٩)دا === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨ - ١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! rowspan=2 |ژ ! rowspan=2 | [[قەزا]] ! rowspan=2 | [[ناحیە]] ! colspan=6 | ژمارەی کەرتەکان |- ! ساڵی{{ھن}}١٩٥٨ !! ساڵی{{ھن}}١٩٦٥ !! ساڵی{{ھن}}١٩٧٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٦ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٩ ! تێبینی |- | rowspan=10 | ١ | rowspan=10 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]]{{ھن}}([[کەرکووک]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center| ٦٧ | style="text-align: center| ٢٣ | style="text-align: center| ٢١ | style="text-align: center| ٢١ | style="text-align: center| ١٠٢ | |- | [[ناحیەی لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center| ٦٢ | style="text-align: center| ٤٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | ٥٢ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | ٣٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | ٧١ | style="text-align: center | ٧١ | style="text-align: center| ٧٠ | style="text-align: center| ٦٣ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٨٠ | |- | [[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٣ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٦٥ | |- | [[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٥٣ | style="text-align: center| ٥٤ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی قەرەھەنجیر]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٣١ | style="text-align: center| ٠ | |- | rowspan=4 | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]]{{ھن}}([[حەویجە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٢٣ | style="text-align: center| ١٠ | style="text-align: center| ١١ | style="text-align: center| ٥٣ | |- | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٠ | style="text-align: center| ٢٠ | style="text-align: center| ٢٠ | style="text-align: center| ١٩ | |- | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ١٣ | style="text-align: center| ١٢ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی زاب]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٤٣ | style="text-align: center| ٢٤ | style="text-align: center| ٠ | لە ساڵی ١٩٦١دا پێکھێنرا |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]]{{ھن}}([[دووبز]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٢٣ | style="text-align: center | ٠ | لە ساڵی ١٩٧٦دا پێکھێنرا و لە ساڵی ١٩٨٩دا ھەڵوەشێنرایەوە |- | [[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٦ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سەرگەڕان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]]{{ھن}}([[داقووق]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٤ | لە ساڵی ١٩٨٩دا پێکھێنرا |- | [[ناحیەی ڕەشاد]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ١٥ | |- |} === پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٦دا، دابڕانی (٣٨) کەرت لە [[پارێزگای ھەولێر]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە پارێزگای کەرکووک.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی لەیلان]] لە [[قەزای کەرکووک]]. بە ناوی (ناحیەی أم المعارک).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8782.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە [[ناحیەی زاب]]ی پارێزگای کەرکووکەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-٢٠٠٢دا، گەڕانەوەی [[ناحیەی یایچی]] و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی بە ناوی (ناحیەی الملتقی).<ref>https://web.archive.org/web/20221003234508/http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15902.html</ref> == دیمۆگرافی == سنوورەکانی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی ١٩٧٦ دەستکاری کران؛ کاتێک ٤ [[قەزا]] زیادکرا بۆ [[پارێزگای سلێمانی]] و [[پارێزگای دیالە]] و [[پارێزگای سەلاحەددین]]. بەم ٤ قەزایە، لە پارێزگای کەرکووک [[کورد]] زۆرینەیەکی ڕوونی پێکدەھێنا.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Mohammed, Ihsan (2017). Nation Building in Kurdistan. London: Routledge. p. 34.</ref> پارێزگاری کەرکووک لە [[پارێزگای نەینەوا]]، [[ناحیەی زاب]]ی [[عەرەب]]ی خرایە سەر.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Mohammed, Ihsan (2017). Nation Building in Kurdistan. London: Routledge. p. 33</ref> لەگەڵ سیاسەتەکانی [[عەرەباندن|بەعەرەبکردنی]] [[حیزبی بەعس]]، ژمارەی [[عەرەب]]ەکان لە سەرژمێرییە فەرمییەکان لە ماوەی ٤٠ ساڵدا پێنج ھێندە زیادی کردووە، بەڵام جێی متمانەترین زانیارییەکان کە ئاماژەن بۆ دابەشبوونی نەتەوەیی پارێزگاکە بریتین لە سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧.<ref>https://books.google.iq/books?id=zSy2Njz0jWYC&pg=PA43&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ژمارەی [[کورد]] لە ساڵی ١٩٥٧ تا ساڵی ١٩٧٧ تاڕادەیەک بە بەردەوامی ماوەتەوە، کەمبوونەوەی ژمارەیان ھاوکاتە لەگەڵ پرۆسەی [[عەرەباندن|بەعەرەبکردنی]] لە ساڵانی نەوەدەکاندا. [[تورکمان]]ەکان کاریگەری جدییان لەسەر بوو بەھۆی گۆڕینی سنوورەکانی کەرکووک لەلایەن بەعسەوە ڕێژەکەیان لە ٢١٪ بۆ ٧٪ دابەزی. لە ساڵی ١٩٧٧ەوە ٢٠٠٠ [[مەسیحی]] (ئاشووری) وەک [[عەرەب]] تۆمارکراون. لە کۆتایی [[شەڕی کەنداو]] تا ساڵی ١٩٩٩ نزیکەی ١١ ھەزار خێزانی [[کورد]] لە [[کەرکووک]] ڕاگوێزراون.<ref>https://www.economist.com/unknown/1999/02/18/an-ancient-tragedy</ref> لەدوای لەشکرکێشی ٢٠٠٣ بۆ سەر [[عێراق]] تا ئێستا ١٠٠ ھەزار [[کورد]] گەڕاونەتەوە شاری [[کەرکووک]].<ref>https://www.themilitant.com/2005/6912/691204.html</ref> بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٩٧، [[عەرەب]] ٤٥٪ی دانیشتووانی پارێزگای کەرکووک پێکدەھێنن، و لە: قەزای حەویجە، قەزای داقوق، قەزای دیبس، ناحیەی ئەلملتەقە لە قەزای کەرکووک، و بەشێکیشیان لەناو شارەکەدان لە کەرکووک و قەزای کەرکووک. لەکاتێکدا [[کورد]] ٣٨٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێکدەھێنێت، زۆربەیان دەکەونە شاری کەرکووک و بەشێک لە قەزای داقوق و قەزای دووبز، ھاوتەریب لەگەڵ ئەوەشدا، [[تورکمان]] ١٧٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێکدەھێنن و لە شاری کەرکووک و قەزای داقوق چڕبوونەتەوە.<ref>https://web.archive.org/web/20190611210241/https://books.google.com/books?id=zSy2Njz0jWYC&pg=PA43</ref> === ئامارەکان === داتای نەتەوەیی لە ڕاپۆرتێکی [[کۆمەڵەی نەتەوەکان]] لە ساڵی ١٩٢٥ و داتای بەریتانی لە ساڵانی ١٩٢٤ و ١٩٣٠ و ١٩٣١: ڕاپۆرتێکی گرووپی قەیرانی نێودەوڵەتی ئاماژە بەوە دەکات کە ئامارەکانی سەرژمێری ساڵانی ١٩٧٧ و ١٩٩٧ «ھەموویان بە کێشەیەکی زۆر دادەنرێت، بەھۆی گومانی دەستکاریکردنی ڕژێمەوە» لەبەرئەوەی ھاووڵاتیانی [[عێراق]] تەنیا ڕێگەیان پێدرابوو ئاماژە بە سەر بە نەتەوە [[عەرەب]]ەکان یان [[کورد]]ەکان بکەن؛ لە ئەنجامدا، ئەمەش ژمارەی کەمینە نەتەوەیییەکانی دیکەی لاواز کرد، وەک سێیەم گەورەترین گرووپی نەتەوەیی عێراق – تورکمانەکانی عێراق.<ref>https://web.archive.org/web/20190808043240/http://www.genocidewatch.org/images/Iraq_08_11_13_Turkey_and_Iraqi_Kurds_Conflict_or_Cooperation.pdf</ref> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#DDDDDD" | colspan="9" align="center" | داتای نەتەوەیی بۆ پارێزگای کەرکووک (لیوا) |- bgcolor="#f0f0f0" align="center" ! نەتەوە ! ١٩٢٤<ref name="auto">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٤٤|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> !٪ ! ١٩٢٥<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٣٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> ! ٪ !١٩٣٠<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٣٨|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> ! ٪ !١٩٣١<ref name="auto"/> ! ٪ |- | [[کورد]] || ٧٩٬٦٤٦ || ٥٤٫٤٪||٤٧٬٥٠٠ || ٤٢٫٥٪|| ٦٧٬٧٠٣|| ٤٩٫٥٪|| ٧٧٬٦٠٨||٥٦٫٧٪ |- | [[تورکمان]] || ٢٨٬٣٩٥|| ١٩٫٣٪|| ٢٦٬١٠٠ || ٢٣٫٤٪ || ٢٨٬٧٤١|| ٢١٪|| ٢٨٬٧٤١||٢١٪ |- | [[عەرەب]] || ٣٥٬٦٤٩|| ٢٤٫٤٪|| ٣٥٬٦٥٠ || ٣١٫٩٪|| ٢٦٬٥٦١|| ١٩٫٤٪|| ٢٦٬٥٦١||١٩٫٤٪ |- | [[جوو]]|| ١٬٧٠٣|| ١٫٢٪|| - || || ٦٬٧٤٢|| ٤٫٩٪|| ٢٬٤٧٢||١٫٨٪ |- | [[مەسیحی]] || ١٬٠٠٠ || ٠٫٧٪|| ٢٬٤٠٠ || ٢٫١٪|| ١٬٢٢٨|| ٠٫٩٪|| ١٬٢٢٨|||٠٫٩٪ |- | '''ئی تر''' || - || || - || || -|| || ١٩٢||٠٫١٪ |- | '''سەرجەم''' ||١٤٦٬٣٩٣ || || ١١١٬٦٥٠ || || ١٣٦٬٧٠٥|| || ١٣٦٬٨٠٢|| |} {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=#DDDDDD | colspan=9 align="center" | ئەنجامی سەرژمێری بۆ پارێزگای کەرکووک |- bgcolor=#f0f0f0 align="center" ! زمانی دایک ! ١٩٤٧ (نەتەوە) ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٥٧ ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٧٧ ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٩٧ ! ڕێژەی سەدی |- | [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] || || || ١٠٩٬٦٢٠ || ٢٨٪ || ٢١٨٬٧٥٥ || ٤٥٪ || ٥٤٤٬٥٩٦ || ٧٢٪ |- | [[زمانی کوردی|کوردی]] || ١٥١٬٥٧٥<ref name="1947census">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=C. J. Edmonds |پەڕە=٤٣٨|سەردێڕ=Kurds, Turks and Arabs, Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919-1925 |ڕێکەوت=١٩٥٧|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Qm26AAAAIAAJ}}</ref> || ٥٣٪||١٨٧٬٥٩٣ || ٤٨٪ || ١٨٤٬٨٧٥ || ٣٨٪ || ١٥٥٬٨٦١ || ٢١٪ |- | [[زمانی تورکمانی |تورکمانی]] || || || ٨٣٬٣٧١ || ٢١٪ || ٨٠٬٣٤٧ || ١٧٪ || ٥٠٬٠٩٩ || ٧٪ |- | [[زمانی سوریانی|سوریانی]]|| || || ١٬٦٠٥ || ٠٫٤٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | [[زمانی عیبری|عیبری]] || ٤٬٠٤٢<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Abbas Shiblak |سەردێڕ=The lure of Zion: the case of the Iraqi Jews |ناونیشان=https://archive.org/details/lureofzionca00shib |ڕێکەوت=١٩٨٦|پەڕە=[https://archive.org/details/lureofzionca٠٠shib/page/٢١ ٢١]}}</ref> || {{pct|4042|385900|2}}|| ١٢٣ || ٠٫٠٠٣٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | '''ئی تر''' || || || ٦٬٥٤٥ || ١٫٧٧٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | '''سەرجەم''' ||٢٨٥٬٩٠٠<ref name="1947census"/> || || ٣٨٨٬٨٢٩ || || ٤٨٣٬٩٧٧ || || ٧٥٢٬٧٤٥ || |} == پارێزگارەکانی کەرکووک == {| class="wikitable" |+ !پارێزگار !لە !بۆ !تێبینی |- |عەبدولرەحمان مستەفا فەتاح |٢٠٠٣ |٢٠١١ | |- |نەجمەدین عومەر کەریم |٢٠١١ |٢٠١٧ | |- |ڕاکان سەعید عەلی ( بە وەکالەت ) |٢٠١٧ |تا ئێستا |جێگری پارێزگارە دوای ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ بە فەرمانی سەرۆک وەزیرانی عێراق حەیدەر عەبادی کرایە پارێزگاری کەرکووک بە وەکالەت ، دواتر بەھۆی ناکۆکیە سیاسیەکانی نێوان لیستی برایەتی نەگەیشتنە ڕێککەوتن بۆ دانانی پارێزگارێکی کورد بۆ پارێزگاکە دواتر دوای خۆپیشاندانەکانی تشرینی ٢٠١٩ لە ناوەراست و باشووری عێراق ئەنجومەنی پارێزگاکان ھەڵوەشایەوە، ئەنجومەنی پارێزگای کەرکووکش کارەکانی دەسەڵاتەکانی لەدەستد. |} == ئەنجامی ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨ == ئەمەی خوارەوە ئەنجامی [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠١٨]] لە پارێزگای کەرکووک. زۆرجار ئەنجامی ھەڵبژاردن بۆ خەمڵاندنی دیمۆگرافیای ھەرێم بەکاردەھێنرێت؛ بەڵام ھاووڵاتیانی [[عێراق]] پێویست ناکات دەنگ بە حیزبەکان بدەن بە پشت بەستن بە نەتەوایەتییەکەی. {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #8888aa; background:#f8f8f8; padding:0; font-size:90%;" |- style="background:#e9e9e9;" ! colspan=2|حیزب ! کۆی گشتی دەنگەکان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IHEC results - Kirkuk|ناونیشان=http://iheciraq.net/2018/kerkuk.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180523011153/http://iheciraq.net/2018/kerkuk.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> !ڕێژەی سەدی !کورسی |- | style="background:#32cd32;"| |یەکێتی نیشتیمانی کوردستان ||١٨٣٬٢٨٣|| ٣٧٫٨٪||٦ |- | style="background:#fff;"| | ھاوپەیمانی عەرەبی کەرکووک ||٨٤٬١٠٢|| ١٧٫٤٪ ||٣ |- | style="background:#00CCFF;"| | بەرەی تورکمانی کەرکووک ||٧٩٬٦٩٤|| ١٦٫٤٪ ||٣ |- | style="background:#005bf9;"| | ھاوپەیمانی سەرکەوتن ||٢٤٬٣٢٨|| ٥٪||٠ |- | style="background:olive;"| | ھاوپەیمانی فەتح ||١٨٬٤٢٧||٣٫٨٪ ||٠ |- | style="background:#b5ca7f;"| | ھاوپەیمانی نیشتمانی ||١٤٬٩٧٩|| ٣٫١٪||٠ |- |bgcolor="#"| | ھاوپەیمانی نیشتمان{{ھن}}_{بزووتنەوەی گۆڕان{{ھن}}ھاوپەیمانی بۆ دیموکراسی و دادپەروەری{{ھن}}گرووپی ئیسلامی کوردستان} ||١٤٬١١٨ ||٢٫٩٪||٠ |- | style="background:#ff4500;"| | بزووتنەوەی نەوەی نوێ ||١٣٬٠٩٦|| ٢٫٧٪||٠ |- | style="background:#ffffff;"| | ھاوپەیمانی کلدانەکان{{ھن}}'''کورسی مەسیحی تەرخان کراوە''' ||٤٬٨٦٤||١٪ || ١ |- | style="background:#654321;"| | گرووپی ئیسلامی کوردستان ||٤٬٦٣١|| ١٪||٠ |- | style="background:#ffffff;"| | ئەنجومەنی جەماوەریی ئاشووری کلدانی سریانی ||٣٬٨١٠||٠٫٨ز || ٠ |- | style="background:#ffffff;"| |ئیتر ||٣٩٬٢٨٦||٨٫١٪ || ٠ |- !colspan=2|سەرجەم||٤٨٤٬٦١٨||١٠٠٪||١٢(+١) |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگاکانی کوردستان]] * [[پارێزگاکانی عێراق]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٣}} {{پارێزگای کەرکووک}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق|پارێزگای کەرکووک|دەیەی ١٩٢٠|کۆمەڵگا}} {{پۆلی کۆمنز|Kirkuk Governorate}} [[پۆل:پارێزگای کەرکووک|*]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] eqyw5y1qsw2mhulqsaezlttfsjwvien 1590147 1590146 2026-06-14T10:11:30Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا */ 1590147 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای کەرکووک | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة کرکوک}}{{ھن}}{{lang-en|Kirkuk Governorate}}{{ھن}}{{lang-syr|ܟܪܟ ܣܠܘܟ}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = قەڵای کەرکووک ٢.jpg | photo2a = Shrine of the Prophet Daniel at the citadel in Kirkuk 03.jpg | photo2b = Kerkuk Coloured stone Mosque.jpg | photo3a = Eternal Fire of Baba Gurgur, Kirkuk, Iraq - P3110004.jpg | photo3b = Dibis Dam Regulator USACE NWD.jpg | photo4a = Kirkuk City.jpg | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = ئاڕاستەی میللی کاتژمێر:{{ھن}}[[قەڵای کەرکووک]]، مەزاری پێغەمبەر [[دانیال]]، ئاگری [[بابە گوڕگوڕ]]، شاری [[کەرکووک]] لە ساڵی ١٩٧٠دا، [[بەنداوی دووبز]]، وێنەی مزگەوتێک لە شاری [[کەرکووک]] لە ساڵی ١٩٢٦دا. }} | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=35.36667|frame-long=44.13333|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای کەرکووک''' | وێنەی_نەخشە١ = {{Photomontage | photo1a = Kirkuk in Iraq.svg | photo2a = Disputed areas in Iraq.svg | photo2b = [[File:Kirkuk Province.png|thumb|Kirkuk Province]] | photo3a = | photo3b = | photo4a = | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = }} | قەبارەی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە١ = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}} نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە [[عێراق]]دا{{ھن}}نەخشەی لای ڕاست:{{ھن}} پارێزگاری کەرکووک لە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]]دا{{ھن}}نەخشەی لای چەپ{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی پارێزگای کەرکووک | وێنەی_نەخشە٢ = Kurdistan_governorates_2015.png | قەبارەی_نەخشە٢ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە٢ = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.krso.net/Default.aspx?page=article&id=1142&l=1 |سەردێڕ=Map of area of Kurdistan Region & its Governorates |بڵاوکەرەوە=www.krso.net}}</ref> | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}{{ھن}}{{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} ([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|جێناکۆک]]) | جۆری_دابەشکراو١ =[[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو١ =[[کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٢ = ژمارەی [[قەزا]]کان | ناوی_دابەشکراو٢ = <span style="color:#090;">٤</span> | جۆری_دابەشکراو٣ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٣ = <span style="color:#090;">١٦</span> | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان]] | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color: #090;">١٢</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٢٤]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای کەرکووک | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = پارێزگار | ناوی_سەرۆک = [[ڕێبوار تەھا]] ([[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەنەکە]]) | سەرناوی_سەرۆک١ = ژ. ئەندامانی ئەنجومەن | ناوی_سەرۆک١ = ٢٨ | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٠٬٣٦٠ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ٣٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ٢ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ٣٫٤٠٤ | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٬٧٢٦٬٤٠٩ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٦٦ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کەرکووکی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی تورکی|تورکمانی]]{{ھن}}کەمینە: [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]] و [[شیعە]]){{ھن}}کەمینە: [[مەسیحییەت]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.kirkuk.gov.iq/ | پەراوێزەکان = }} '''پارێزگای کەرکووک''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''محافظة کرکوک''،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.kirkuk.gov.iq/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220926014558/https://www.kirkuk.gov.iq/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Kirkuk Governorate'',<ref>http://www.rupelanu.com/hevpeymaniya-kurdistani-bi-96-namzedan-dikeve-hilbijartinan-7371h.htm</ref> بە [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]]: ''Kerkük ili'' ,<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/421937 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922111908/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/421937 |date=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ }}</ref>بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]:''ܣܠܘܟ ܣܠܘܟ'')یەکێکە لە پارێزگاکانی [[عێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]] دەکەوێتە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]]. ناوەندەکەی [[شار]]ی [[کەرکووک]]ە. بەسەر چوار [[قەزا]]دا دابەشکراوە. ڕووبەری ئەم پارێزگایە ٩٬٦٧٩ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٣٬٧٣٧ میل چوارگۆشە). لە ساڵی ٢٠١٧ ژمارەی دانیشتووانی مەزەندەکراو ١٬٢٥٩٬٥٦١ کەس بووە.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Central Organization for Statistics and Information Technology, Iraq</ref> پارێزگاکە تا ساڵی ١٩٧٦ ناوی پارێزگای کەرکووک بووە، دواتر ناوی پارێزگاری ئەل تەئمیم بووە، بە واتای «نیشتمانبوون»، کە ئاماژەیە بۆ خاوەندارێتی نیشتمانی لە یەدەگی [[نەوت]] و [[گازی سروشتی]] ناوچەکە. لە ساڵی ٢٠٠٦ ناوی «پارێزگاری کەرکوک» گەڕێنرایەوە. == ناو == ناوی پارێزگای کەرکووک لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شاری [[کەرکووک]]ە. سەبارەت بە ناوی کەرکووک، ھەر لە دێرینەوە بە چەندین شێوە ھاتووە، چەندین قۆناغی دەسەڵاتدارێتی ناوخۆ و دەرەکی بە سەر ئەم شارە و ناوچەکەدا ھاتووە، ئەمەش وەھای لێکردووە کە چەندین ناوی ھەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * ئارابخا: کۆنترین ناوی کەرکووکە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ھەزارەی دووەمی پێش زایین. کە بە زمانی [[گۆتی]] پێیان وتووە ئارابخا و ھەروەھا پایتەختی میرنشینەکەیان بووە. * ئامابجە: [[ئەکەد]]یەکان وایان پێ وتووە. * کنھار: [[سۆمەر]]ییەکان وایان پێ وتووە. * کارمای و کارکا: سامییەکان وایان پێ وتووە. * کارکۆک: واتا ئیشی زۆر چاک و باش. * کوڕکوڕا: لە سەردەمی [[ئەسکەندەری مەزن]] ئەم ناوەی ھەبووە گوایە لە گڕی [[بابە گوڕگوڕ]]ەوە ھاتووە. * کورکوراک: لە سەردەمی [[سوباریەکان]]دا وایان پێ وتووە. * کەرخ سلۆق: واتا شاری [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی|سلوقییەکان]]. * کەرخاوسلۆق: واتا شاری شورەدار. * کرکر: واتا ناوەندێکی ئاگرینی. * گەمرەکان: لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] وایان پێ وتووە. * باجرمێ و باگرمێ: لە سەردەمی [[خەلافەتی ڕاشدین|خەلافەتی ئیسلامیدا]] وای پێ وتراوە. * کەرکووک: بۆ یەکەین جار لە سەردەمی [[تەیمووری لەنگ]]دا لە لایەن (شەرەفەدین عەلی یەزیدی)ەوە بەکارھێنراوە، لە پەرتووکی(تاریخ تیمور یا زەفەرنامە) تیایداھاتووە لە ساڵی (٨٠٦ک/١٤٠٣ز).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = کەرکووک لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/wp-content/uploads/2016/03/60149.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = گۆران ئیبراھیم ساڵەح |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> تا ساڵی ١٩٧٦ ئەو پارێزگایە ناونرا پارێزگای تەئمیم، ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ بڕیاری بە نیشتمانیکردنی نەوتی عێراق لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی بیستەمدا، تاوەکو بڕیارێک لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقەوە بە سەرۆکایەتی نوری مالیکی دەرچوو بۆ گەڕانەوە ناوەکە بۆ کەرکووک.<ref>https://web.archive.org/web/20180620213027/http://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent</ref> == جوگرافیا == پارێزگای کەرکووک دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای [[باشووری کوردستان]] و باکووری [[عێراق]]. ئەم پارێزگایە ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە [[پارێزگای ھەولێر]]. * لە باشوورەوە [[پارێزگای سەلاحەددین]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[پارێزگای سلێمانی]]. * لە ڕۆژاواوە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/2969788</ref> پارێزگای کەرکووک ھاوسنوورە لەگەڵ [[پارێزگای ھەولێر]] و [[پارێزگای سەلاحەددین]] و [[پارێزگای سلێمانی]]. لە ساڵی ١٩٤٧ پارێزگای کەرکووک بە ڕووبەری ٢٠٣٥٥ کیلۆمەتر دووجا لە ڕووی ئیدارییەوە بەسەر [[قەزای چەمچەماڵ]] و [[قەزای داقووق]] و [[قەزای کەرکووک]] و [[قەزای کفری]] دابەشکرا. لە ساڵی ١٩٦٢ دا دابەشکردنی خاکی پارێزگاکە گۆڕدرا و ئێستا لە قەزاکانی چەمچەماڵ و حەویجە و کەرکووک و کفری و توزخورماتوو پێکھاتبوو. لە ساڵی ١٩٧٠ەوە دەست پێدەکات، ھەندێک قەزا لە بازنەی کەرکووک دابڕێنران و پەیوەست بوون بە پارێزگاکانی دراوسێ. لە ساڵی ١٩٧٥ [[قەزای چەمچەماڵ]] و [[قەزای کەلار]] لە پارێزگای کەرکووک جیاکرانەوە و بە [[پارێزگای سلێمانی]] بەسترانەوە و [[قەزای کفری]] بە [[پارێزگای دیالە]] و [[قەزای دووزخورماتوو]] بە [[پارێزگای سەلاحەددین]] یەکتریان گرتەوە. لە ساڵی ١٩٩٧دا خاکی پارێزگای کەرکووک بە شێوەیەکی بەرچاو کەمکرایەوە بۆ ٩٦٧٩ کیلۆمەتر دووجا، ئێستا ڕووبەری پارێزگاکە ١٠٢٨٢ کیلۆمەتر دووجایە، ناوەندی ئیداری شاری [[کەرکووک]]ە. === دابەشی کارگێڕی === {| class="wikitable" |- ! قەزاکان ! دانیشتووان، ٢٠٠٣ |- | '''[[قەزای کەرکووک]]''' | ٦٢٢٬٢٤٩ |- | '''[[قەزای حەویجە]]''' | ١٥١٬٢٦٧ |- | '''[[قەزای داقووق]]''' | ٤٠٬٢٣٧ |- | '''[[قەزای دووبز]]''' | ٣٤٬٢٥٤ |- | '''سەرجەم''' | ٨٤٨٬٠٠٧<ref name="Administrative units the Republic of Iraq - Kirkuk">'''GeoHive''' (Global Statistics is a collection of tables and graphs providing a statistical look at countries, their population, area, capital, main cities, etc.):[http://www.geohive.com/cntry/iraq.aspx?levels=Kirkuk Administrative units the Republic of Iraq — Kirkuk] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110819002332/http://www.geohive.com/cntry/iraq.aspx?levels=Kirkuk |date=2011-08-19}}</ref> |- |} == دەسەڵاتی پارێزگا == * پارێزگار:ڕێبوار تەها مستەفا. * سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگا (PCC): محمد حافز.<ref>http://en.aswataliraq.info/Default.aspx?page=article_page&c=slideshow&id=141690 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728003704/http://en.aswataliraq.info/Default.aspx?page=article_page&c=slideshow&id=141690 |date=٢٨ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> == قەزاکان == [[File:Kirkuk Province.png|thumb|Kirkuk Province]] {| class="wikitable" |- ! قەزا ! دانیشتووان لە ٢٠١٨دا |- | [[قەزای کەرکووک|کەرکووک]] | align="right" |٩٧٤٬٨٢٤ |- | [[قەزای دووبز|دووبز]] | align="right" |٥٠٬٢٤١ |- | [[قەزای داقووق|داقووق]] | align="right" |٦٦٬٤٣٣ |- | [[قەزای حەویجە|حەویجە]] | align="right" |١٢٠٬٦٧٩ |} == پیشەسازی نەوت == بە بەرھەمھێنانی [[نەوت]] بەناوبانگە، بەو پێیەی شەش کێڵگەی نەوتی تێدایە، گەورەترینیان لە شاری [[کەرکووک]]ە، کە یەدەگی نەوتی نزیکەی ١٣ ملیار بەرمیلە. نەوتی باکوور لە ڕێگەی بۆری نەوتی باکوورەوە ھەناردەی بەندەری جەیھانی [[تورکیا]] دەکرێت. == مێژوو == سەبارەت بە مێژووی پارێزگای کەرکووک، ئەم سنوورەی ئێستا ئەم پارێزگایە پێکدەھێنێت، بە ھۆی ھەڵکەوتەی جوگرافیاکەی کە کەوتووەتە ناوچەی [[مێزۆپۆتامیا]]وە لەبەرئەوە مێژوویەکی دێرینی ھەیە. * لە مێژووی [[قەڵای کەرکووک]]ەوە کە شارێکی کۆن بووە و ناوی [[ئەرەپخا]] بووە. یەکەم تۆماری نووسراوی ئەرەپخا لە سێیەم [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور|ئیمپراتۆریەتی سۆمەرییە نوێیەکانەوە]] (نزیکەی سەدەی بیست و دووەم تا بیست و یەکەمی پێش زایین) پشتڕاستکراوەتەوە.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ئەرەپخای کۆن بەشێک بووە لە [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] [[سارگۆنی گەورە]](٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین)،<ref>https://books.google.iq/books?id=HPPgAAAAMAAJ&redir_esc=y</ref> و شارەکە لە سەردەمی (نارام سین)دا بەر ھێرشی [[لۆلۆبی]]ەکان کەوت.<ref>https://books.google.iq/books?id=HPPgAAAAMAAJ&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Meso2mil-English.JPG|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئەرەپخا]] و شارەکانی تری [[مێزۆپۆتامیا]] لە ھەزارەی دووەمی پێش زایین]] * شارەکە لە دەوروبەری ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین لەلایەن [[گۆتی]]ەکانەوە داگیرکرا. ئەرەپخا پایتەختی شانشینی [[گۆتی]] کە تەمەنی کورت بوو پێش ئەوەی لەناو بچێن و گۆتییەکان کە لەلایەن [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور|ئیمپراتۆریەتی سۆمەرییە نوێیەکانەوە]] لە [[مێزۆپۆتامیا]] دەرکراون لە ساڵی٢٠٩٠ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=klZX8B_RzzYC&redir_esc=y</ref> * [[ئەرەپخا]] ناوەندێکی گرنگی بازرگانی بووە لە سەدەی( ١٨)ی پێش زایین لە ژێر دەسەڵاتی ئاشووری و بابلیدا.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> بەڵام لە ماوەی سەدەی ١٥ و سەرەتای سەدەی ١٤ی پێش زایین، دیسانەوە شارێکی [[حووری]]یەکان بووە، پایتەختی شانشینی بچووکی حوریەکانی ئەرەپخا، کە بە درێژایی لێواری باشووری ڕۆژھەڵاتی ناوچەکە لە ژێر ھەژموونی [[میتانی]]دا ھەڵکەوتووە، تا لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) دوای ئەوەی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور|ئاشوورییەکان]]، ئیمپراتۆریەتی حوری-میتانییان ڕووخاند، بە تەواوی ھاتە ناو ئاشوورەوە.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> [[پەڕگە:Carte du Mitanni.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی میتانی لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی باراتارنا ج. ساڵی ١٤٩٠ پێش زایین]] * شارەکە لە سەدەی ١١ و ١٠ پێش زایین وەک بەشێک لە ئاشوور گەیشتە ناوبانگێکی گەورە. لە ساڵی ٦١٥ پێش زایین، بە ھۆی کێشەناوخۆییەکانی ئاشوورییەکان لەگەڵ بابلییەکان، پاشای [[ماد]]، [[ھەڤەخشترە|کەیخوسرەو]] بە سەرکەوتوویی ھێرشی کردە سەر ئەرەبخا کە یەکێک بوو لە دوا قەڵاکانی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ. دواتر ئەم ناوچەیە بوو بە بەشێک لە پارێزگای ئەثورە کە لەلایەن فارسەکانەوە بەڕێوەدەبرا.<ref>Martin Sicker. The Pre-Islamic Middle East, Page 68.</ref><ref>I. E. S. Edwards, John Boardman, John B. Bury, S. A. Cook. The Cambridge Ancient History. p. 178–179.</ref> [[پەڕگە:Median Empire.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] * پاشان ئەرەپخا کەوتە دەستی [[شانشینی مەقدۆنیا]]، لەوێ بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی|سوریای سێلۆسی]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]] دوای خۆیدا.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> ئەرەبخا تا سەردەمی [[ماوەی ھێلینیستی|ھێلینیستی]] بەو شێوەیە باس کراوە، لەو کاتەدا نیشتەجێبوونەکە لە ژێر ناوی سریانی کارکا (ܟܪܟܐ) دامەزراوە. [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] * لە نێوان ناوەڕاستی سەدەی دووەمی پێش زایین و ناوەڕاستی سەدەی سێیەمی زایینی، لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] و سەرەتای [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]دا شوێنەکە لە ڕێنووسی سریانی قەشە مەسیحییەکاندا بە ناوی [[گەرمیان|بێت گەرمای]] باسکراوە، جگە لە حوکمڕانییەکی کورت لە سەرەتای سەدەی دووەمی زایینیدا کاتێک بووە بەشێک لە پارێزگای ڕۆمانی کۆردین.<ref>https://books.google.iq/books?id=VfYnu5F20coC&pg=PA135&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] لە ناوەڕاست تا کۆتایی سەدەی ٣ی زایینی پەچەی دەوڵەتە سەربەخۆکانی ئاشووریان داگیرکرد و ئەرەپخا خرایە ناو ھەرێمی گەرمکانی ژێر دەسەڵاتی ساسانییەکانەوە تا فەتحی ئیسلامی عەرەب لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینی، کاتێک ئاسۆریستان ھەڵوەشایەوە و ئەرەپخا یان کەرکە لە کۆتاییدا بوو بە کەرکووک.<ref>https://brill.com/display/title/59859</ref> [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] * موسڵمانانی عەرەب لە سەدەی حەوتەمی زایینی شەڕی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]ان کرد و ناوچەکەیان داگیرکرد. شارەکە تا سەدەی دەیەم بەشێک بووە لە [[خەلافەت|خەلافەتی ئیسلامی]]. [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|upright=1.6|left|بڵاوبوونەوەی ئیسلام ٦٢٢–٧٥٠: {{legend|#a1584e|فراوانبوون لە سەردەمی محمد(د.خ), ٦٢٢-٦٣٢}} {{legend|#ef9070|فراوانبوون لە سەردەمی خەلافەتی ڕاشیدون,٦٣٢-٦٦١}} {{legend|#fad07d|فراوانبوون لە سەردەمی خەلافەتی ئومەویدا,٦٦١-٧٥٠}} ]] * پاشان کەرکووک و ناوچەکانی دەوروبەری لە ساڵی ١٠١٤ تا ١١٢٠ی زایینی لەلایەن کوردانی [[دەوڵەتی حەسنەویان]] و کوردانی [[عەننازی]]ەوە حوکمڕانی کرا.<ref>https://www.cgie.org.ir/fa/article/237629/آل-حسنویھ</ref> [[پەڕگە:Hasanwayhids map.png|150px|وێنۆک|ناوەڕاست|حکومڕانی حەسنەوییەکان]] * پاشان کەرکووک و ناوچەکە لە ساڵی ١٠٦٢ی زاینی لەلایەن [[دەوڵەتی بوەیھی]]ەکانەوە حکومڕانی کرا.<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-islamica/buyids-COM_05000055</ref> [[پەڕگە:Buyids 970.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|حکومڕانی دەوڵەتی بوەیھیەکان]] * پاشان بۆ چەندین ساڵ لەلایەن [[دەوڵەتی سەلجووقی]] دەستی بەسەردا گیرا. دوای داڕمانی ئیمپراتۆریەتی دابەشکراو، جارێکی دیکە شارەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[خەلافەتی عەباسی]]، (سلێمان شا) کە والی شارەکە بوو تا لە ساڵی ١٢٥٨ لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکانەوە]] دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Seljuk Empire locator map.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەوڵەتی سەلجووقی لە فراوانترین ئاستیدا ساڵی ١٠٩٢ز]] * دوای لەشکرکێشی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] ئیلخانات لە ناوچەکەدا دامەزرا و شارەکە بوو بە بەشێک لێی.<ref>Danilenko, Nadja (2020). "In Persian, Please! The Translations of al-Iṣṭakhrī's Book of Routes and Realms". Picturing the Islamicate World: The Story of al-Iṣṭakhrī's Book of Routes and Realms. Brill. p. 101. Connecting to īrān as illustrated in the Shāhnāma, 'land of Iran' rose to the official name for the Ilkhanid realm.</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|150px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلیخانەکان]] * دەسەڵاتی ئیلخانییەکان کۆتایی ھات کاتێک لە ساڵی ١٣٣٦، [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵانەکان]] دەستیان بەسەر شارەکەدا گرت. * [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ١ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] * [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] * لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری کەرکووک و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] * دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤ شارەکە [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|کەوتە ژێر کۆنترۆڵی]] [[میرنشینی سۆران]] تا لە ساڵی ١٦٩٤ لەلایەن [[میرنشینی بابان|بابانیدەکانەوە]] دەستی بەسەردا گیرا.<ref>https://iranicaonline.org/articles/baban-2</ref><ref>https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221217162456/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ }}</ref> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|میرنشینە کوردیەکان لە ساڵی ١٨٣٥ دا.]] * لە ساڵی ١٨٥١ کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ناو و جێکەوتی قەزاکانی لیوای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) |- ! ژ !! ناوی قەزا !! یەکەی کارگێڕی |- |١ || [[قەزای کەرکووک]] || قەرەحەسەن، گوک تەپە، شوان، تازە خورماتوو، داقووق، بەشیر، جەباری، گل، قەڵخانلوو، ھەفتەغار |- |٢ || [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] || مەڵحە |- |٣ || ھۆزی عوبێد || دەوار نشین بوون |- |٤ || [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] || قوشتەپە، خەبات، گوێر، کەندیناوە، مەخموور |- | ٥ || [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]] || بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە]] |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || تەقتەق، چناران، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]] |- |٧ || ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو || بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]] |- |٨ || ھۆزی بڵباس || بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]]، [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]] و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]]. # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، کردنیان بە سێ قەزای([[قەزای کفری|قەزای زەنگاباد]]، [[قەزای قەرەتەپە]] و [[قەزای دووزخورماتوو]]. # گۆڕینی ناوی قەزای دەلۆ بۆ [[سەنگاو]] ھۆکارەکەشی لەوانەیە بۆ گواستنەوەی زۆرەملێی ھۆزی دەلۆ بۆ ناوچەی [[کفری]] بێت. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی نەوجول|قەزای داودە]] بەدابڕاندنی ڕووبەرێک لە [[قەزای دووزخورماتوو]]. # ھێنانەکایەی قەزای شبیجە لە ئێستادا ڕووبەرێک دەکات لە [[قەزای داقووق]] و [[قەزای حەویجە]]. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]. ئەم گۆڕانکاریانە لە ناوەڕۆکی ھەردوو ساڵنامەی دەوڵەتی عوسمانی ژمارە(٢٤) و (٢٧)ی ساڵانی (١٢٨٦ک-١٨٦ۆز) و (١٢٨٩ک-١٨٧٢ز)دا ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ناو و جێکەوتی قەزاکانی لیوای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢) |- ! ژ !! ناوی قەزا !! ناوەندەکەی |- |١ || [[قەزای کەرکووک]] || [[کەرکووک]] |- |٢ || [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] || [[پردێ]] |- |٣ || [[قەزای حەویجە|قەزای مەڵحە]] || [[مەڵحەی کۆن]] |- |٤ || قەزای شبیجە || دەروار نشین بوون |- | ٥ || [[ناحیەی نەوجول|قەزای داودە]] || [[قەڵغانلوی گەورە]] |- | ٦ || [[قەزای دووزخورماتوو]] || [[دووزخورماتوو]] |- |٧ || [[قەزای کفری|قەزای زەنگاباد]] || [[کفری]] |- |٨ || [[قەزای قەرەتەپە]] || [[قەرەتەپە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کفری|قەزای سەڵاحیە]] لە ([[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]]، [[ناحیەی قەرەتەپە]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[ناحیەی قوشتەپە]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[ناحیەی سیدەکان]]، [[ناحیەی ھەریر]]، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی شارەزوور لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=4 |١ | rowspan=4 | [[قەزای کەرکووک]] | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] |- | [[ناحیەی شوان]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] |- | [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]] |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٤ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=3 | ٥ | rowspan=3 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی سیدەکان]] |- | [[ناحیەی ھەریر]] |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | — |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٩٠دا:''' # ھێنانە کایەی [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی گل]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]] لە سنووری [[قەزای کفری|قەزای سەڵاحیە]]. # ھێنانە کایەی ناحیەی دزەیی لە [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]. # ھێنانە کایەی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان]] لە [[قەزای کۆیە]]. * لە دوای ھێنانەکایەی [[ویلایەتی مووسڵ]] و ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای قەرەداغ]] لە سنووری سنجاغی سلێمانیدا، گۆڕانکاری لە سنووری ھەردوو سنجاغدا ئەنجامدرا، پێشتر ھەر یەک لە [[ناحیەی سەنگاو]] و [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] سەر بە [[قەزای قەرەداغ]] بوون، دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەو قەزایە، [[ناحیەی سەنگاو]] بە [[قەزای بازیان]]ەوە بەسترایەوە، ناحیەی زەنگەنەش ھەڵوەشێنرایەوە و ھەر چوار یەکەی(بناری گل، قەڵغانلوو، جەباری) [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]]یان پێکھێنا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە بەسترانەوە، ناوەندی ئەم ناحیەیەش گوندی [[کۆشکی سەرو]] بوو. [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]]ش ھەڵوەشێنرایەوە و بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]]ەوە بەسترایەوە. لە [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] ھاتە کایەوە. لە [[قەزای کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی شارەزوور لە ساڵی(١٣٠٨ک-١٨٩٠ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=6 |١ | rowspan=6 | [[قەزای کەرکووک]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] |- | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] |- | [[ناحیەی شوان]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] |- | [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]] |- | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] |- | [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 | ٤ | rowspan=3 | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٥ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[ناحیەی سیدەکان]] |- | [[ناحیەی ھەریر]] |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | — |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * لە دوای ساڵی ١٨٩٠ز چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنوورەکەدا ڕوویدا. ناوی سنجاغی شارەزوور گۆڕدرا بە سنجاغی کەرکووک، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ھاتە کایەوە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] بە [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]]وە بەسترا، لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] [[ناحیەی شێروان]] ھاتەکایەوە و [[ناحیەی مزووری باڵا]] لکێندرا بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی کەرکووک لە ساڵی(١٨٩٢-١٩١٢)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە !! گوند |- | rowspan=6 |١ | rowspan=6 | [[قەزای کەرکووک]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] || ١٣٣ |- | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] || ٢٧ <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] || ٣٧ |- | [[ناحیەی شوان]] || ٦٦ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] || ٣٣ |- | [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]] || ٦٧ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] || ٩١ <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] || ٥٣ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] || ١٢ |- | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر|ناحیەی ناوەندی قەزای ئەربیل]] || ٧٠ |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] || ٤٨ |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] || ١٢٢ |- | [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] || ٦٠ <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 | ٤ | rowspan=3 | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] || ١٢٠ |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] || ١٠٠ |- | [[ناحیەی بالیسان]] || ٣٢ |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٥ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] || ١١٩ |- | [[ناحیەی سیدەکان]] || ٦٤ |- | [[ناحیەی ھەریر]] || ٤٠ |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] || ٦٠ |- | [[ناحیەی شێروان]] || ٥٨ |- | [[ناحیەی مزووری باڵا]] || ٥٠ |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] || ٢٥٠ |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لیوای کەرکووک لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # ناوەندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] لە گوندی [[مەڵحەی کۆن]]ەوە گواسترایەوە بۆ گوندی [[تەل عەلی]]. # ھەر لە سەرەتاوە بەشی باکووری لیوای کەرکووک کە دەکەوێتە سەروو زێی بچووک لە لیوای ئەربیلدا کۆکرایەوە، نوسراوی ڕەسمی بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران بەلیوا بوونی ئەربیل دەکات، جیابوونەوەکەشی لە لیوای کەرکووک لە بەرواری ١/٤/١٩٢٣دا کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە.<ref>https://iraqld.e-sjc-services.iq/LoadLawBook.aspx?SC=130920055053577{{بەستەری مردوو|url=https://iraqld.e-sjc-services.iq/LoadLawBook.aspx?SC=130920055053577 |date=ئابی ٢٠٢٤ }}</ref> # لەم قۆناغەدا ناحیەی گل ھەڵوەشایەوە. # ھاتنە کایەی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] لە [[قەزای کەرکووک]]. # [[قەزای ھەڵەبجە]] و [[قەزای قەرەداغ]] و [[قەزای بازیان]] بەسترابوون بە لیوای کەرکووکەوە. # ڕێکخستنەوەی سنوری نێوان ھەردوو لیوای کەرکووک و سلێمانی بە شێوەیەک زنجیرە چیای قەرەداغ و بازیان بوو بە سنووری نێوانیان، بەمەش [[قەزای بازیان]] کە ناوەندەکەی [[چەمچەماڵ]] بوو، کرا بە دوو بەشەوە بەشی یەکەم [[قەزای چەمچەماڵ]] بە ھەردوو ناحیەی([[ناحیەی ئاغجەلەر| ناحیەی قەڵاسێوکە]] و [[ناحیەی سەنگاو]]) و بەشی دووەم [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]]، یەکەم بەشیان لە لیوای سلێمانی دابڕێنرا و خرایە سەر لیوای کەرکووک، دووەمیان لەسەر لیوای سلێمانی مایەوە، ھەروەھا بەشی خواری [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]]ش کە دواتر بوو بە [[ناحیەی پێباز]] خرایە سەر [[قەزای کفری]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الکورد فی الوثائق البریطانیة | ناونیشان = https://www.noor-book.com/کتاب-الکورد-فی-الوثائق-البریطانیھ-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عثمان علی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # دوای جێگیر بوونەوەی ڕەوشی لیوای سلێمانی ئەنجوومەنی وەزیران لە سەرەتای ساڵی ١٩٢٥دا بڕیاری گەڕانەوەی ئەو یەکە کارگێڕییانەی لیوای سلێمانی دا کە لەلایەن لیوای کەرکووکەوە سەرپرشتی دەکرا بۆ لیوا ڕەسنەکەی، ھەردوو [[قەزای ھەڵەبجە]] و [[قەزای قەرەداغ]] بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٨٣) لە ١٩/٢/١٩٢٥دا، و [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] بە بەلاغی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٧٣٨) لە ساڵی ١٩٢٦دا گەڕێنرانەوە بۆ [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]].<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی گل]] لە گوندی [[کۆشکی سەرو]] بۆ گوندی [[قادرکەرەم]]. دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٩٤٧) لە ١٤\١٢\١٩٢٦دا کرا بە قەزای گل و [[ناحیەی سەنگاو]]ی پێوە گرێدرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٧٥) لە ١٨\٨\١٩٢٧دا ناحیەی شێروانە ھاتە کایەوە. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٧) لە ٥\٥\١٩٣١دا ھەڵوەشێنرایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]ەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. # دوای دروست بوونی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]، ناحیەی گل ناوی بووە [[ناحیەی قادرکەرەم]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٢٩) لە بەرواری ١\١\١٩٣٤دا. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] و ناحیەی قەرەحەسەن بە بەیانی حکومی ژمارە(٥٣٣٥) لە ساڵی ١٩٣٣دا ھەڵوەشێنرانەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! تێبینی |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[تەل عەلی]] | style="text-align: center | لە سەرەتادا ناوەندەکەی گوندی مەڵحە بوو |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | سەرەتا لە قەڵای شێروانە بووە |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center|[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | لە حاجی بەیخانی سەرووە وە گواسترایەوە بۆ ڕێدار |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | - |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[لەیلان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | - |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە بەرواری ٢٧\١\١٩٣٧دا، [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە. # قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرە حەسەن]] ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە ٢٧\١\١٩٣٧دا [[ناحیەی پێباز]] ھاتە کایەوە بەدابڕانی لە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] لە سنووری [[قەزای کفری]] لە پارێزگای کەرکووک. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). # دابڕانی [[قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخوورماتوو]] لە [[قەزای کفری]] و لکاندنی بە [[قەزای داقووق]]ەوە. ھەروەھا [[ناحیەی قادرکەرەم]]یش لکێندرا بە [[قەزای داقووق]]ەوە. # ناوەندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=5 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ١٤٤٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٨٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١٣٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ١٠٩٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ١٠٠٣ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=4 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] | style="text-align: center | [[کفری]] | style="text-align: center | ١٢٦٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ١٦١٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٠١٩ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ١٣١٩ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٨٩٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٧٢٥ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٨٣٣ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[داقووق]] | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٣٣٥٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ١٥٢٨ |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢١١٨ |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە ٢٢\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای دووزخورماتوو]] ھاتە کایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٢٨) لە ٢٦\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای داقووق]] ھەڵوەشێنرایەوە و [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] جێیگرتەوە و لکێندرا بە [[قەزای دووزخورماتوو]]ەوە. # لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] لە [[قەزای کەرکووک]]دا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=5 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧١ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٢٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٦٠ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووزخورماتوو]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دووزخورماتوو]] | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ٩٠ |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٨١ |- |} === پارێزگای کەرکووک لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٤٥) لە ٣\٩\١٩٥٨دا، (٣٠)کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی جەلەولا]] لە سنووری [[قەزای خانەقین]] لە [[پارێزگای دیالە]]. # بەیانی وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٩دا، (٥)کەرتی [[ناحیەی پێباز]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] بە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]]ی ھەمان قەزاوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ھاتە کایەوە و ھەردوو [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٩) لە ١٣\٩\١٩٦٢دا، (٨) کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] بە [[ناحیەی جەلەولا]]ی سەر بە [[قەزای خانەقین]] گرێدرا. {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧١ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٣٠ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ٦٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٦٠ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووزخورماتوو]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ٩٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] | style="text-align: center | ٣٠ |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== زۆرترین گۆڕانکاری لە پارێزگای کەرکووکدا لەم قۆناغەدا کرا: # دابڕانی (٥)کەرت لە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٠٣) لە ٣٠-٣-١٩٦٩دا، (٢٥) کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] دابڕان بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی جەبارە]] لە سنووری [[قەزای کفری]]دا ناوەندەکەی گوندی [[جەبارە]] بوو. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٩) لە ٣-٤-١٩٦٩دا، (٢٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ئامرلی]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]دا ناوەندەکەی گوندی [[ئامرلی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/19801.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٤٠) لە ٥-٤-١٩٦٩دا، (٢٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سلێمان بەگ]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]دا ناوەندەکەی گوندی [[سلێمان بەگ]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/19802.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(١٣٦) لە ٢٨-٢-١٩٧٠دا، (٥)کەرتی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]]ەوە لکێندرایەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(١٣٧) لە ٢٨-٢-١٩٧٠دا، [[قەزای کەلار]] لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەی شارۆچکەی [[کەلار]] بوو، ھەردوو [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] و [[ناحیەی پێباز]]ی پێوە گرێدرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6337.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦٠) لە ٢٥-١٠-١٩٧٢دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] و (١٧)کەرتی [[ناحیەی سلێمان بەگ]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی نەوجول]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]، ناوەندەکەی گوندی [[نەوجول]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5977.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦١) لە ٢٥-١٠-١٩٧٢دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی جەبارە]] و (٩)کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی کۆکس]] لە سنووری [[قەزای کفری]]، ناوەندەکەی گوندی [[کۆکس]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5978.html</ref> # کەرتی (٧٨/[[کاکۆڵ، سەرقەڵا|کاکۆڵی]]) [[ناحیەی جەبارە]] بە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانەوە]] بەسترا. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی [[ناحیەی عەباسی]] لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٢٦٣٦٣) لە ساڵی ١-١٢-١٩٧٥دا، ناوی ناحیەی شێروانە گۆردرا بە [[ناحیەی سەرقەڵا]]، (٢١)کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا]] لکێندرا بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٦) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، (٦١) کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی تیلەکۆ]] لە سنووری [[قەزای کەلار]]دا ناوەندەکەی گوندی [[تیلەکۆی گەورە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11361.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٧) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، [[ناحیەی سەرقەڵا]] کە بریتیە لە (٢٤)کەرت لە [[قەزای کەلار]] دابڕێنراو بە [[قەزای کفری]]یەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٨) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، [[قەزای کەلار]] و [[قەزای چەمچەماڵ]] دابڕێنران لە پارێزگای کەرکووک و لکێندران بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە ھەروەھا بە ھەمان فەرمان [[قەزای کفری]] دابڕێنرا لە پارێزگای کەرکووک و لکێندرا بە [[پارێزگای دیالە]]وە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11359.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤١) لە ٢٩-١-١٩٧٦دا، [[پارێزگای سەلاحەددین]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەی شاری [[تکریت]] بوو. ھەر چوار([[قەزای تکریت]]، [[قەزای سامەڕا]]، [[قەزای بەلەد]] و [[قەزای دووزخورماتوو]])ی پێوە گرێدرا. ناوی پارێزگای کەرکووکیش گۆڕدرا بۆ پارێزگای تەئمیم(محافظة التأمیم).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11481.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤-١-١٩٧٦دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ەوە لە [[قەزای کەرکووک]] بەسترایەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٣) لە ٢٥-١-١٩٧٦دا، (٢٩) کەرتی ناحیەی کەندێناوە و (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە بەستران. ھەروەھا (٢) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] [[قەزای کەرکووک]]ەوە بەسترا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] پێوە گرێدرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٥٦) لە ١٨-٥-١٩٧٦دا، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای دووزخورماتوو]]ی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11721.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٤٥) لە ٢٢-٦-١٩٧٦دا، (٢) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] سەر بە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حەمرین]] لە [[قەزای دۆر]]ی سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12310.html</ref> # (٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووز]] بە [[ناحیەی نەوجول]]ەوە گرێدرا. # ھەرسێ کەرت(گوند)ی ([[حەسەن خانە]]، [[حەمک]]، [[حەفتاچەشمە]])ی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ەوە لکێندرا. ھەروەھا گوندی [[عەلی میکایل]]ی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندرا. {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢١ | style="text-align: center | ٢٦٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | [[یایچی]] | style="text-align: center | ٢٨ | style="text-align: center | ٥٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center | ١٢١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٦٢ | style="text-align: center | ١١٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧٠ | style="text-align: center | ٩١٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢٨ | style="text-align: center | ١١٣٧ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[دووبز]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ١٢١٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٦ | style="text-align: center | ٤٧٥ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١٠ | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ١٠٣٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | [[عەباسی|جبور]] | style="text-align: center | ١٣ | style="text-align: center | ١٣٨٨ |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٥٢) لە ٣-١١-١٩٧٧دا، (٢١)کەرتی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و (٩)کەرتی [[ناحیەی شوان]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] و ناوەندەکەی گوندی [[قەرەھەنجیر]]ە و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە گرێدران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9609.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٧٨٠٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٤٠) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]]، ناوەندەکەی گوندی [[سەرگەڕان]] و لە [[قەزای دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12482.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]یەوە بەسترا و (٣)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]ش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]]ەوە بەسترا. # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(٢١٤٢١) لە ساڵی ١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]ەوە لکێندرا. # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی [[ناحیەی عەباسی]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی پارێزگای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٨٦)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=7 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=7 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=7 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | [[یایچی]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٤٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٦٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] | style="text-align: center | [[قەرەھەنجیر]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[دووبز]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]] | style="text-align: center | [[سەرگەڕان]] | style="text-align: center | ٤٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=4 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١١ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ٢٠ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | [[عەباسی|جبور]] | style="text-align: center | ١٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی زاب]] | style="text-align: center | [[شەک]] | style="text-align: center | ٢٤ |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # دابڕانی کەرتێکی [[ناحیەی قادرکەرەم]] و لکاندنی بە [[ناحیەی لەیلان]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ١٠٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٨٠ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ١٩ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[داقووق]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕەشاد]] | style="text-align: center | [[ڕەشاد|صدریەئەبو شەحمە]] | style="text-align: center | ١٥ |- |} === یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨ - ١٩٨٩)دا === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨ - ١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! rowspan=2 |ژ ! rowspan=2 | [[قەزا]] ! rowspan=2 | [[ناحیە]] ! colspan=6 | ژمارەی کەرتەکان |- ! ساڵی{{ھن}}١٩٥٨ !! ساڵی{{ھن}}١٩٦٥ !! ساڵی{{ھن}}١٩٧٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٦ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٩ ! تێبینی |- | rowspan=10 | ١ | rowspan=10 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]]{{ھن}}([[کەرکووک]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center| ٦٧ | style="text-align: center| ٢٣ | style="text-align: center| ٢١ | style="text-align: center| ٢١ | style="text-align: center| ١٠٢ | |- | [[ناحیەی لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center| ٦٢ | style="text-align: center| ٤٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | ٥٢ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | ٣٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | ٧١ | style="text-align: center | ٧١ | style="text-align: center| ٧٠ | style="text-align: center| ٦٣ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٨٠ | |- | [[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٣ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٦٥ | |- | [[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٥٣ | style="text-align: center| ٥٤ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی قەرەھەنجیر]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٣١ | style="text-align: center| ٠ | |- | rowspan=4 | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]]{{ھن}}([[حەویجە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٢٣ | style="text-align: center| ١٠ | style="text-align: center| ١١ | style="text-align: center| ٥٣ | |- | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٠ | style="text-align: center| ٢٠ | style="text-align: center| ٢٠ | style="text-align: center| ١٩ | |- | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ١٣ | style="text-align: center| ١٢ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی زاب]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٤٣ | style="text-align: center| ٢٤ | style="text-align: center| ٠ | لە ساڵی ١٩٦١دا پێکھێنرا |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]]{{ھن}}([[دووبز]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٢٣ | style="text-align: center | ٠ | لە ساڵی ١٩٧٦دا پێکھێنرا و لە ساڵی ١٩٨٩دا ھەڵوەشێنرایەوە |- | [[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٦ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سەرگەڕان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]]{{ھن}}([[داقووق]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٤ | لە ساڵی ١٩٨٩دا پێکھێنرا |- | [[ناحیەی ڕەشاد]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ١٥ | |- |} === پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٦دا، دابڕانی (٣٨) کەرت لە [[پارێزگای ھەولێر]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە پارێزگای کەرکووک.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی لەیلان]] لە [[قەزای کەرکووک]]. بە ناوی (ناحیەی أم المعارک).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8782.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە [[ناحیەی زاب]]ی پارێزگای کەرکووکەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-٢٠٠٢دا، گەڕانەوەی [[ناحیەی یایچی]] و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی بە ناوی (ناحیەی الملتقی).<ref>https://web.archive.org/web/20221003234508/http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15902.html</ref> == دیمۆگرافی == سنوورەکانی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی ١٩٧٦ دەستکاری کران؛ کاتێک ٤ [[قەزا]] زیادکرا بۆ [[پارێزگای سلێمانی]] و [[پارێزگای دیالە]] و [[پارێزگای سەلاحەددین]]. بەم ٤ قەزایە، لە پارێزگای کەرکووک [[کورد]] زۆرینەیەکی ڕوونی پێکدەھێنا.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Mohammed, Ihsan (2017). Nation Building in Kurdistan. London: Routledge. p. 34.</ref> پارێزگاری کەرکووک لە [[پارێزگای نەینەوا]]، [[ناحیەی زاب]]ی [[عەرەب]]ی خرایە سەر.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Mohammed, Ihsan (2017). Nation Building in Kurdistan. London: Routledge. p. 33</ref> لەگەڵ سیاسەتەکانی [[عەرەباندن|بەعەرەبکردنی]] [[حیزبی بەعس]]، ژمارەی [[عەرەب]]ەکان لە سەرژمێرییە فەرمییەکان لە ماوەی ٤٠ ساڵدا پێنج ھێندە زیادی کردووە، بەڵام جێی متمانەترین زانیارییەکان کە ئاماژەن بۆ دابەشبوونی نەتەوەیی پارێزگاکە بریتین لە سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧.<ref>https://books.google.iq/books?id=zSy2Njz0jWYC&pg=PA43&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ژمارەی [[کورد]] لە ساڵی ١٩٥٧ تا ساڵی ١٩٧٧ تاڕادەیەک بە بەردەوامی ماوەتەوە، کەمبوونەوەی ژمارەیان ھاوکاتە لەگەڵ پرۆسەی [[عەرەباندن|بەعەرەبکردنی]] لە ساڵانی نەوەدەکاندا. [[تورکمان]]ەکان کاریگەری جدییان لەسەر بوو بەھۆی گۆڕینی سنوورەکانی کەرکووک لەلایەن بەعسەوە ڕێژەکەیان لە ٢١٪ بۆ ٧٪ دابەزی. لە ساڵی ١٩٧٧ەوە ٢٠٠٠ [[مەسیحی]] (ئاشووری) وەک [[عەرەب]] تۆمارکراون. لە کۆتایی [[شەڕی کەنداو]] تا ساڵی ١٩٩٩ نزیکەی ١١ ھەزار خێزانی [[کورد]] لە [[کەرکووک]] ڕاگوێزراون.<ref>https://www.economist.com/unknown/1999/02/18/an-ancient-tragedy</ref> لەدوای لەشکرکێشی ٢٠٠٣ بۆ سەر [[عێراق]] تا ئێستا ١٠٠ ھەزار [[کورد]] گەڕاونەتەوە شاری [[کەرکووک]].<ref>https://www.themilitant.com/2005/6912/691204.html</ref> بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٩٧، [[عەرەب]] ٤٥٪ی دانیشتووانی پارێزگای کەرکووک پێکدەھێنن، و لە: قەزای حەویجە، قەزای داقوق، قەزای دیبس، ناحیەی ئەلملتەقە لە قەزای کەرکووک، و بەشێکیشیان لەناو شارەکەدان لە کەرکووک و قەزای کەرکووک. لەکاتێکدا [[کورد]] ٣٨٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێکدەھێنێت، زۆربەیان دەکەونە شاری کەرکووک و بەشێک لە قەزای داقوق و قەزای دووبز، ھاوتەریب لەگەڵ ئەوەشدا، [[تورکمان]] ١٧٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێکدەھێنن و لە شاری کەرکووک و قەزای داقوق چڕبوونەتەوە.<ref>https://web.archive.org/web/20190611210241/https://books.google.com/books?id=zSy2Njz0jWYC&pg=PA43</ref> === ئامارەکان === داتای نەتەوەیی لە ڕاپۆرتێکی [[کۆمەڵەی نەتەوەکان]] لە ساڵی ١٩٢٥ و داتای بەریتانی لە ساڵانی ١٩٢٤ و ١٩٣٠ و ١٩٣١: ڕاپۆرتێکی گرووپی قەیرانی نێودەوڵەتی ئاماژە بەوە دەکات کە ئامارەکانی سەرژمێری ساڵانی ١٩٧٧ و ١٩٩٧ «ھەموویان بە کێشەیەکی زۆر دادەنرێت، بەھۆی گومانی دەستکاریکردنی ڕژێمەوە» لەبەرئەوەی ھاووڵاتیانی [[عێراق]] تەنیا ڕێگەیان پێدرابوو ئاماژە بە سەر بە نەتەوە [[عەرەب]]ەکان یان [[کورد]]ەکان بکەن؛ لە ئەنجامدا، ئەمەش ژمارەی کەمینە نەتەوەیییەکانی دیکەی لاواز کرد، وەک سێیەم گەورەترین گرووپی نەتەوەیی عێراق – تورکمانەکانی عێراق.<ref>https://web.archive.org/web/20190808043240/http://www.genocidewatch.org/images/Iraq_08_11_13_Turkey_and_Iraqi_Kurds_Conflict_or_Cooperation.pdf</ref> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#DDDDDD" | colspan="9" align="center" | داتای نەتەوەیی بۆ پارێزگای کەرکووک (لیوا) |- bgcolor="#f0f0f0" align="center" ! نەتەوە ! ١٩٢٤<ref name="auto">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٤٤|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> !٪ ! ١٩٢٥<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٣٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> ! ٪ !١٩٣٠<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٣٨|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> ! ٪ !١٩٣١<ref name="auto"/> ! ٪ |- | [[کورد]] || ٧٩٬٦٤٦ || ٥٤٫٤٪||٤٧٬٥٠٠ || ٤٢٫٥٪|| ٦٧٬٧٠٣|| ٤٩٫٥٪|| ٧٧٬٦٠٨||٥٦٫٧٪ |- | [[تورکمان]] || ٢٨٬٣٩٥|| ١٩٫٣٪|| ٢٦٬١٠٠ || ٢٣٫٤٪ || ٢٨٬٧٤١|| ٢١٪|| ٢٨٬٧٤١||٢١٪ |- | [[عەرەب]] || ٣٥٬٦٤٩|| ٢٤٫٤٪|| ٣٥٬٦٥٠ || ٣١٫٩٪|| ٢٦٬٥٦١|| ١٩٫٤٪|| ٢٦٬٥٦١||١٩٫٤٪ |- | [[جوو]]|| ١٬٧٠٣|| ١٫٢٪|| - || || ٦٬٧٤٢|| ٤٫٩٪|| ٢٬٤٧٢||١٫٨٪ |- | [[مەسیحی]] || ١٬٠٠٠ || ٠٫٧٪|| ٢٬٤٠٠ || ٢٫١٪|| ١٬٢٢٨|| ٠٫٩٪|| ١٬٢٢٨|||٠٫٩٪ |- | '''ئی تر''' || - || || - || || -|| || ١٩٢||٠٫١٪ |- | '''سەرجەم''' ||١٤٦٬٣٩٣ || || ١١١٬٦٥٠ || || ١٣٦٬٧٠٥|| || ١٣٦٬٨٠٢|| |} {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=#DDDDDD | colspan=9 align="center" | ئەنجامی سەرژمێری بۆ پارێزگای کەرکووک |- bgcolor=#f0f0f0 align="center" ! زمانی دایک ! ١٩٤٧ (نەتەوە) ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٥٧ ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٧٧ ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٩٧ ! ڕێژەی سەدی |- | [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] || || || ١٠٩٬٦٢٠ || ٢٨٪ || ٢١٨٬٧٥٥ || ٤٥٪ || ٥٤٤٬٥٩٦ || ٧٢٪ |- | [[زمانی کوردی|کوردی]] || ١٥١٬٥٧٥<ref name="1947census">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=C. J. Edmonds |پەڕە=٤٣٨|سەردێڕ=Kurds, Turks and Arabs, Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919-1925 |ڕێکەوت=١٩٥٧|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Qm26AAAAIAAJ}}</ref> || ٥٣٪||١٨٧٬٥٩٣ || ٤٨٪ || ١٨٤٬٨٧٥ || ٣٨٪ || ١٥٥٬٨٦١ || ٢١٪ |- | [[زمانی تورکمانی |تورکمانی]] || || || ٨٣٬٣٧١ || ٢١٪ || ٨٠٬٣٤٧ || ١٧٪ || ٥٠٬٠٩٩ || ٧٪ |- | [[زمانی سوریانی|سوریانی]]|| || || ١٬٦٠٥ || ٠٫٤٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | [[زمانی عیبری|عیبری]] || ٤٬٠٤٢<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Abbas Shiblak |سەردێڕ=The lure of Zion: the case of the Iraqi Jews |ناونیشان=https://archive.org/details/lureofzionca00shib |ڕێکەوت=١٩٨٦|پەڕە=[https://archive.org/details/lureofzionca٠٠shib/page/٢١ ٢١]}}</ref> || {{pct|4042|385900|2}}|| ١٢٣ || ٠٫٠٠٣٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | '''ئی تر''' || || || ٦٬٥٤٥ || ١٫٧٧٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | '''سەرجەم''' ||٢٨٥٬٩٠٠<ref name="1947census"/> || || ٣٨٨٬٨٢٩ || || ٤٨٣٬٩٧٧ || || ٧٥٢٬٧٤٥ || |} == پارێزگارەکانی کەرکووک == {| class="wikitable" |+ !پارێزگار !لە !بۆ !تێبینی |- |عەبدولرەحمان مستەفا فەتاح |٢٠٠٣ |٢٠١١ | |- |نەجمەدین عومەر کەریم |٢٠١١ |٢٠١٧ | |- |ڕاکان سەعید عەلی ( بە وەکالەت ) |٢٠١٧ |تا ئێستا |جێگری پارێزگارە دوای ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ بە فەرمانی سەرۆک وەزیرانی عێراق حەیدەر عەبادی کرایە پارێزگاری کەرکووک بە وەکالەت ، دواتر بەھۆی ناکۆکیە سیاسیەکانی نێوان لیستی برایەتی نەگەیشتنە ڕێککەوتن بۆ دانانی پارێزگارێکی کورد بۆ پارێزگاکە دواتر دوای خۆپیشاندانەکانی تشرینی ٢٠١٩ لە ناوەراست و باشووری عێراق ئەنجومەنی پارێزگاکان ھەڵوەشایەوە، ئەنجومەنی پارێزگای کەرکووکش کارەکانی دەسەڵاتەکانی لەدەستد. |} == ئەنجامی ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨ == ئەمەی خوارەوە ئەنجامی [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠١٨]] لە پارێزگای کەرکووک. زۆرجار ئەنجامی ھەڵبژاردن بۆ خەمڵاندنی دیمۆگرافیای ھەرێم بەکاردەھێنرێت؛ بەڵام ھاووڵاتیانی [[عێراق]] پێویست ناکات دەنگ بە حیزبەکان بدەن بە پشت بەستن بە نەتەوایەتییەکەی. {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #8888aa; background:#f8f8f8; padding:0; font-size:90%;" |- style="background:#e9e9e9;" ! colspan=2|حیزب ! کۆی گشتی دەنگەکان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IHEC results - Kirkuk|ناونیشان=http://iheciraq.net/2018/kerkuk.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180523011153/http://iheciraq.net/2018/kerkuk.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> !ڕێژەی سەدی !کورسی |- | style="background:#32cd32;"| |یەکێتی نیشتیمانی کوردستان ||١٨٣٬٢٨٣|| ٣٧٫٨٪||٦ |- | style="background:#fff;"| | ھاوپەیمانی عەرەبی کەرکووک ||٨٤٬١٠٢|| ١٧٫٤٪ ||٣ |- | style="background:#00CCFF;"| | بەرەی تورکمانی کەرکووک ||٧٩٬٦٩٤|| ١٦٫٤٪ ||٣ |- | style="background:#005bf9;"| | ھاوپەیمانی سەرکەوتن ||٢٤٬٣٢٨|| ٥٪||٠ |- | style="background:olive;"| | ھاوپەیمانی فەتح ||١٨٬٤٢٧||٣٫٨٪ ||٠ |- | style="background:#b5ca7f;"| | ھاوپەیمانی نیشتمانی ||١٤٬٩٧٩|| ٣٫١٪||٠ |- |bgcolor="#"| | ھاوپەیمانی نیشتمان{{ھن}}_{بزووتنەوەی گۆڕان{{ھن}}ھاوپەیمانی بۆ دیموکراسی و دادپەروەری{{ھن}}گرووپی ئیسلامی کوردستان} ||١٤٬١١٨ ||٢٫٩٪||٠ |- | style="background:#ff4500;"| | بزووتنەوەی نەوەی نوێ ||١٣٬٠٩٦|| ٢٫٧٪||٠ |- | style="background:#ffffff;"| | ھاوپەیمانی کلدانەکان{{ھن}}'''کورسی مەسیحی تەرخان کراوە''' ||٤٬٨٦٤||١٪ || ١ |- | style="background:#654321;"| | گرووپی ئیسلامی کوردستان ||٤٬٦٣١|| ١٪||٠ |- | style="background:#ffffff;"| | ئەنجومەنی جەماوەریی ئاشووری کلدانی سریانی ||٣٬٨١٠||٠٫٨ز || ٠ |- | style="background:#ffffff;"| |ئیتر ||٣٩٬٢٨٦||٨٫١٪ || ٠ |- !colspan=2|سەرجەم||٤٨٤٬٦١٨||١٠٠٪||١٢(+١) |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگاکانی کوردستان]] * [[پارێزگاکانی عێراق]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٣}} {{پارێزگای کەرکووک}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق|پارێزگای کەرکووک|دەیەی ١٩٢٠|کۆمەڵگا}} {{پۆلی کۆمنز|Kirkuk Governorate}} [[پۆل:پارێزگای کەرکووک|*]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] g95lgqg209fun4totxqz8uo6zigcii2 1590149 1590147 2026-06-14T10:14:42Z MFTG 21816 /* لیوای کەرکووک لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) */ 1590149 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای کەرکووک | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة کرکوک}}{{ھن}}{{lang-en|Kirkuk Governorate}}{{ھن}}{{lang-syr|ܟܪܟ ܣܠܘܟ}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = قەڵای کەرکووک ٢.jpg | photo2a = Shrine of the Prophet Daniel at the citadel in Kirkuk 03.jpg | photo2b = Kerkuk Coloured stone Mosque.jpg | photo3a = Eternal Fire of Baba Gurgur, Kirkuk, Iraq - P3110004.jpg | photo3b = Dibis Dam Regulator USACE NWD.jpg | photo4a = Kirkuk City.jpg | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = ئاڕاستەی میللی کاتژمێر:{{ھن}}[[قەڵای کەرکووک]]، مەزاری پێغەمبەر [[دانیال]]، ئاگری [[بابە گوڕگوڕ]]، شاری [[کەرکووک]] لە ساڵی ١٩٧٠دا، [[بەنداوی دووبز]]، وێنەی مزگەوتێک لە شاری [[کەرکووک]] لە ساڵی ١٩٢٦دا. }} | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=35.36667|frame-long=44.13333|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای کەرکووک''' | وێنەی_نەخشە١ = {{Photomontage | photo1a = Kirkuk in Iraq.svg | photo2a = Disputed areas in Iraq.svg | photo2b = [[File:Kirkuk Province.png|thumb|Kirkuk Province]] | photo3a = | photo3b = | photo4a = | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = }} | قەبارەی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە١ = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}} نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە [[عێراق]]دا{{ھن}}نەخشەی لای ڕاست:{{ھن}} پارێزگاری کەرکووک لە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]]دا{{ھن}}نەخشەی لای چەپ{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی پارێزگای کەرکووک | وێنەی_نەخشە٢ = Kurdistan_governorates_2015.png | قەبارەی_نەخشە٢ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە٢ = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.krso.net/Default.aspx?page=article&id=1142&l=1 |سەردێڕ=Map of area of Kurdistan Region & its Governorates |بڵاوکەرەوە=www.krso.net}}</ref> | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}{{ھن}}{{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} ([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|جێناکۆک]]) | جۆری_دابەشکراو١ =[[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو١ =[[کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٢ = ژمارەی [[قەزا]]کان | ناوی_دابەشکراو٢ = <span style="color:#090;">٤</span> | جۆری_دابەشکراو٣ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٣ = <span style="color:#090;">١٦</span> | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان]] | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color: #090;">١٢</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٢٤]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای کەرکووک | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = پارێزگار | ناوی_سەرۆک = [[ڕێبوار تەھا]] ([[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەنەکە]]) | سەرناوی_سەرۆک١ = ژ. ئەندامانی ئەنجومەن | ناوی_سەرۆک١ = ٢٨ | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٠٬٣٦٠ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ٣٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ٢ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ٣٫٤٠٤ | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٬٧٢٦٬٤٠٩ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٦٦ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کەرکووکی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی تورکی|تورکمانی]]{{ھن}}کەمینە: [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]] و [[شیعە]]){{ھن}}کەمینە: [[مەسیحییەت]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.kirkuk.gov.iq/ | پەراوێزەکان = }} '''پارێزگای کەرکووک''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''محافظة کرکوک''،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.kirkuk.gov.iq/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220926014558/https://www.kirkuk.gov.iq/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Kirkuk Governorate'',<ref>http://www.rupelanu.com/hevpeymaniya-kurdistani-bi-96-namzedan-dikeve-hilbijartinan-7371h.htm</ref> بە [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]]: ''Kerkük ili'' ,<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/421937 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922111908/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/421937 |date=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ }}</ref>بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]:''ܣܠܘܟ ܣܠܘܟ'')یەکێکە لە پارێزگاکانی [[عێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]] دەکەوێتە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]]. ناوەندەکەی [[شار]]ی [[کەرکووک]]ە. بەسەر چوار [[قەزا]]دا دابەشکراوە. ڕووبەری ئەم پارێزگایە ٩٬٦٧٩ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٣٬٧٣٧ میل چوارگۆشە). لە ساڵی ٢٠١٧ ژمارەی دانیشتووانی مەزەندەکراو ١٬٢٥٩٬٥٦١ کەس بووە.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Central Organization for Statistics and Information Technology, Iraq</ref> پارێزگاکە تا ساڵی ١٩٧٦ ناوی پارێزگای کەرکووک بووە، دواتر ناوی پارێزگاری ئەل تەئمیم بووە، بە واتای «نیشتمانبوون»، کە ئاماژەیە بۆ خاوەندارێتی نیشتمانی لە یەدەگی [[نەوت]] و [[گازی سروشتی]] ناوچەکە. لە ساڵی ٢٠٠٦ ناوی «پارێزگاری کەرکوک» گەڕێنرایەوە. == ناو == ناوی پارێزگای کەرکووک لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شاری [[کەرکووک]]ە. سەبارەت بە ناوی کەرکووک، ھەر لە دێرینەوە بە چەندین شێوە ھاتووە، چەندین قۆناغی دەسەڵاتدارێتی ناوخۆ و دەرەکی بە سەر ئەم شارە و ناوچەکەدا ھاتووە، ئەمەش وەھای لێکردووە کە چەندین ناوی ھەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * ئارابخا: کۆنترین ناوی کەرکووکە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ھەزارەی دووەمی پێش زایین. کە بە زمانی [[گۆتی]] پێیان وتووە ئارابخا و ھەروەھا پایتەختی میرنشینەکەیان بووە. * ئامابجە: [[ئەکەد]]یەکان وایان پێ وتووە. * کنھار: [[سۆمەر]]ییەکان وایان پێ وتووە. * کارمای و کارکا: سامییەکان وایان پێ وتووە. * کارکۆک: واتا ئیشی زۆر چاک و باش. * کوڕکوڕا: لە سەردەمی [[ئەسکەندەری مەزن]] ئەم ناوەی ھەبووە گوایە لە گڕی [[بابە گوڕگوڕ]]ەوە ھاتووە. * کورکوراک: لە سەردەمی [[سوباریەکان]]دا وایان پێ وتووە. * کەرخ سلۆق: واتا شاری [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی|سلوقییەکان]]. * کەرخاوسلۆق: واتا شاری شورەدار. * کرکر: واتا ناوەندێکی ئاگرینی. * گەمرەکان: لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] وایان پێ وتووە. * باجرمێ و باگرمێ: لە سەردەمی [[خەلافەتی ڕاشدین|خەلافەتی ئیسلامیدا]] وای پێ وتراوە. * کەرکووک: بۆ یەکەین جار لە سەردەمی [[تەیمووری لەنگ]]دا لە لایەن (شەرەفەدین عەلی یەزیدی)ەوە بەکارھێنراوە، لە پەرتووکی(تاریخ تیمور یا زەفەرنامە) تیایداھاتووە لە ساڵی (٨٠٦ک/١٤٠٣ز).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = کەرکووک لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/wp-content/uploads/2016/03/60149.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = گۆران ئیبراھیم ساڵەح |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> تا ساڵی ١٩٧٦ ئەو پارێزگایە ناونرا پارێزگای تەئمیم، ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ بڕیاری بە نیشتمانیکردنی نەوتی عێراق لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی بیستەمدا، تاوەکو بڕیارێک لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقەوە بە سەرۆکایەتی نوری مالیکی دەرچوو بۆ گەڕانەوە ناوەکە بۆ کەرکووک.<ref>https://web.archive.org/web/20180620213027/http://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent</ref> == جوگرافیا == پارێزگای کەرکووک دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای [[باشووری کوردستان]] و باکووری [[عێراق]]. ئەم پارێزگایە ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە [[پارێزگای ھەولێر]]. * لە باشوورەوە [[پارێزگای سەلاحەددین]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[پارێزگای سلێمانی]]. * لە ڕۆژاواوە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/2969788</ref> پارێزگای کەرکووک ھاوسنوورە لەگەڵ [[پارێزگای ھەولێر]] و [[پارێزگای سەلاحەددین]] و [[پارێزگای سلێمانی]]. لە ساڵی ١٩٤٧ پارێزگای کەرکووک بە ڕووبەری ٢٠٣٥٥ کیلۆمەتر دووجا لە ڕووی ئیدارییەوە بەسەر [[قەزای چەمچەماڵ]] و [[قەزای داقووق]] و [[قەزای کەرکووک]] و [[قەزای کفری]] دابەشکرا. لە ساڵی ١٩٦٢ دا دابەشکردنی خاکی پارێزگاکە گۆڕدرا و ئێستا لە قەزاکانی چەمچەماڵ و حەویجە و کەرکووک و کفری و توزخورماتوو پێکھاتبوو. لە ساڵی ١٩٧٠ەوە دەست پێدەکات، ھەندێک قەزا لە بازنەی کەرکووک دابڕێنران و پەیوەست بوون بە پارێزگاکانی دراوسێ. لە ساڵی ١٩٧٥ [[قەزای چەمچەماڵ]] و [[قەزای کەلار]] لە پارێزگای کەرکووک جیاکرانەوە و بە [[پارێزگای سلێمانی]] بەسترانەوە و [[قەزای کفری]] بە [[پارێزگای دیالە]] و [[قەزای دووزخورماتوو]] بە [[پارێزگای سەلاحەددین]] یەکتریان گرتەوە. لە ساڵی ١٩٩٧دا خاکی پارێزگای کەرکووک بە شێوەیەکی بەرچاو کەمکرایەوە بۆ ٩٦٧٩ کیلۆمەتر دووجا، ئێستا ڕووبەری پارێزگاکە ١٠٢٨٢ کیلۆمەتر دووجایە، ناوەندی ئیداری شاری [[کەرکووک]]ە. === دابەشی کارگێڕی === {| class="wikitable" |- ! قەزاکان ! دانیشتووان، ٢٠٠٣ |- | '''[[قەزای کەرکووک]]''' | ٦٢٢٬٢٤٩ |- | '''[[قەزای حەویجە]]''' | ١٥١٬٢٦٧ |- | '''[[قەزای داقووق]]''' | ٤٠٬٢٣٧ |- | '''[[قەزای دووبز]]''' | ٣٤٬٢٥٤ |- | '''سەرجەم''' | ٨٤٨٬٠٠٧<ref name="Administrative units the Republic of Iraq - Kirkuk">'''GeoHive''' (Global Statistics is a collection of tables and graphs providing a statistical look at countries, their population, area, capital, main cities, etc.):[http://www.geohive.com/cntry/iraq.aspx?levels=Kirkuk Administrative units the Republic of Iraq — Kirkuk] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110819002332/http://www.geohive.com/cntry/iraq.aspx?levels=Kirkuk |date=2011-08-19}}</ref> |- |} == دەسەڵاتی پارێزگا == * پارێزگار:ڕێبوار تەها مستەفا. * سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگا (PCC): محمد حافز.<ref>http://en.aswataliraq.info/Default.aspx?page=article_page&c=slideshow&id=141690 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728003704/http://en.aswataliraq.info/Default.aspx?page=article_page&c=slideshow&id=141690 |date=٢٨ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> == قەزاکان == [[File:Kirkuk Province.png|thumb|Kirkuk Province]] {| class="wikitable" |- ! قەزا ! دانیشتووان لە ٢٠١٨دا |- | [[قەزای کەرکووک|کەرکووک]] | align="right" |٩٧٤٬٨٢٤ |- | [[قەزای دووبز|دووبز]] | align="right" |٥٠٬٢٤١ |- | [[قەزای داقووق|داقووق]] | align="right" |٦٦٬٤٣٣ |- | [[قەزای حەویجە|حەویجە]] | align="right" |١٢٠٬٦٧٩ |} == پیشەسازی نەوت == بە بەرھەمھێنانی [[نەوت]] بەناوبانگە، بەو پێیەی شەش کێڵگەی نەوتی تێدایە، گەورەترینیان لە شاری [[کەرکووک]]ە، کە یەدەگی نەوتی نزیکەی ١٣ ملیار بەرمیلە. نەوتی باکوور لە ڕێگەی بۆری نەوتی باکوورەوە ھەناردەی بەندەری جەیھانی [[تورکیا]] دەکرێت. == مێژوو == سەبارەت بە مێژووی پارێزگای کەرکووک، ئەم سنوورەی ئێستا ئەم پارێزگایە پێکدەھێنێت، بە ھۆی ھەڵکەوتەی جوگرافیاکەی کە کەوتووەتە ناوچەی [[مێزۆپۆتامیا]]وە لەبەرئەوە مێژوویەکی دێرینی ھەیە. * لە مێژووی [[قەڵای کەرکووک]]ەوە کە شارێکی کۆن بووە و ناوی [[ئەرەپخا]] بووە. یەکەم تۆماری نووسراوی ئەرەپخا لە سێیەم [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور|ئیمپراتۆریەتی سۆمەرییە نوێیەکانەوە]] (نزیکەی سەدەی بیست و دووەم تا بیست و یەکەمی پێش زایین) پشتڕاستکراوەتەوە.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ئەرەپخای کۆن بەشێک بووە لە [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] [[سارگۆنی گەورە]](٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین)،<ref>https://books.google.iq/books?id=HPPgAAAAMAAJ&redir_esc=y</ref> و شارەکە لە سەردەمی (نارام سین)دا بەر ھێرشی [[لۆلۆبی]]ەکان کەوت.<ref>https://books.google.iq/books?id=HPPgAAAAMAAJ&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Meso2mil-English.JPG|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئەرەپخا]] و شارەکانی تری [[مێزۆپۆتامیا]] لە ھەزارەی دووەمی پێش زایین]] * شارەکە لە دەوروبەری ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین لەلایەن [[گۆتی]]ەکانەوە داگیرکرا. ئەرەپخا پایتەختی شانشینی [[گۆتی]] کە تەمەنی کورت بوو پێش ئەوەی لەناو بچێن و گۆتییەکان کە لەلایەن [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور|ئیمپراتۆریەتی سۆمەرییە نوێیەکانەوە]] لە [[مێزۆپۆتامیا]] دەرکراون لە ساڵی٢٠٩٠ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=klZX8B_RzzYC&redir_esc=y</ref> * [[ئەرەپخا]] ناوەندێکی گرنگی بازرگانی بووە لە سەدەی( ١٨)ی پێش زایین لە ژێر دەسەڵاتی ئاشووری و بابلیدا.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> بەڵام لە ماوەی سەدەی ١٥ و سەرەتای سەدەی ١٤ی پێش زایین، دیسانەوە شارێکی [[حووری]]یەکان بووە، پایتەختی شانشینی بچووکی حوریەکانی ئەرەپخا، کە بە درێژایی لێواری باشووری ڕۆژھەڵاتی ناوچەکە لە ژێر ھەژموونی [[میتانی]]دا ھەڵکەوتووە، تا لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) دوای ئەوەی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور|ئاشوورییەکان]]، ئیمپراتۆریەتی حوری-میتانییان ڕووخاند، بە تەواوی ھاتە ناو ئاشوورەوە.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> [[پەڕگە:Carte du Mitanni.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی میتانی لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی باراتارنا ج. ساڵی ١٤٩٠ پێش زایین]] * شارەکە لە سەدەی ١١ و ١٠ پێش زایین وەک بەشێک لە ئاشوور گەیشتە ناوبانگێکی گەورە. لە ساڵی ٦١٥ پێش زایین، بە ھۆی کێشەناوخۆییەکانی ئاشوورییەکان لەگەڵ بابلییەکان، پاشای [[ماد]]، [[ھەڤەخشترە|کەیخوسرەو]] بە سەرکەوتوویی ھێرشی کردە سەر ئەرەبخا کە یەکێک بوو لە دوا قەڵاکانی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ. دواتر ئەم ناوچەیە بوو بە بەشێک لە پارێزگای ئەثورە کە لەلایەن فارسەکانەوە بەڕێوەدەبرا.<ref>Martin Sicker. The Pre-Islamic Middle East, Page 68.</ref><ref>I. E. S. Edwards, John Boardman, John B. Bury, S. A. Cook. The Cambridge Ancient History. p. 178–179.</ref> [[پەڕگە:Median Empire.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] * پاشان ئەرەپخا کەوتە دەستی [[شانشینی مەقدۆنیا]]، لەوێ بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی|سوریای سێلۆسی]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]] دوای خۆیدا.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> ئەرەبخا تا سەردەمی [[ماوەی ھێلینیستی|ھێلینیستی]] بەو شێوەیە باس کراوە، لەو کاتەدا نیشتەجێبوونەکە لە ژێر ناوی سریانی کارکا (ܟܪܟܐ) دامەزراوە. [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] * لە نێوان ناوەڕاستی سەدەی دووەمی پێش زایین و ناوەڕاستی سەدەی سێیەمی زایینی، لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] و سەرەتای [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]دا شوێنەکە لە ڕێنووسی سریانی قەشە مەسیحییەکاندا بە ناوی [[گەرمیان|بێت گەرمای]] باسکراوە، جگە لە حوکمڕانییەکی کورت لە سەرەتای سەدەی دووەمی زایینیدا کاتێک بووە بەشێک لە پارێزگای ڕۆمانی کۆردین.<ref>https://books.google.iq/books?id=VfYnu5F20coC&pg=PA135&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] لە ناوەڕاست تا کۆتایی سەدەی ٣ی زایینی پەچەی دەوڵەتە سەربەخۆکانی ئاشووریان داگیرکرد و ئەرەپخا خرایە ناو ھەرێمی گەرمکانی ژێر دەسەڵاتی ساسانییەکانەوە تا فەتحی ئیسلامی عەرەب لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینی، کاتێک ئاسۆریستان ھەڵوەشایەوە و ئەرەپخا یان کەرکە لە کۆتاییدا بوو بە کەرکووک.<ref>https://brill.com/display/title/59859</ref> [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] * موسڵمانانی عەرەب لە سەدەی حەوتەمی زایینی شەڕی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]ان کرد و ناوچەکەیان داگیرکرد. شارەکە تا سەدەی دەیەم بەشێک بووە لە [[خەلافەت|خەلافەتی ئیسلامی]]. [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|upright=1.6|left|بڵاوبوونەوەی ئیسلام ٦٢٢–٧٥٠: {{legend|#a1584e|فراوانبوون لە سەردەمی محمد(د.خ), ٦٢٢-٦٣٢}} {{legend|#ef9070|فراوانبوون لە سەردەمی خەلافەتی ڕاشیدون,٦٣٢-٦٦١}} {{legend|#fad07d|فراوانبوون لە سەردەمی خەلافەتی ئومەویدا,٦٦١-٧٥٠}} ]] * پاشان کەرکووک و ناوچەکانی دەوروبەری لە ساڵی ١٠١٤ تا ١١٢٠ی زایینی لەلایەن کوردانی [[دەوڵەتی حەسنەویان]] و کوردانی [[عەننازی]]ەوە حوکمڕانی کرا.<ref>https://www.cgie.org.ir/fa/article/237629/آل-حسنویھ</ref> [[پەڕگە:Hasanwayhids map.png|150px|وێنۆک|ناوەڕاست|حکومڕانی حەسنەوییەکان]] * پاشان کەرکووک و ناوچەکە لە ساڵی ١٠٦٢ی زاینی لەلایەن [[دەوڵەتی بوەیھی]]ەکانەوە حکومڕانی کرا.<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-islamica/buyids-COM_05000055</ref> [[پەڕگە:Buyids 970.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|حکومڕانی دەوڵەتی بوەیھیەکان]] * پاشان بۆ چەندین ساڵ لەلایەن [[دەوڵەتی سەلجووقی]] دەستی بەسەردا گیرا. دوای داڕمانی ئیمپراتۆریەتی دابەشکراو، جارێکی دیکە شارەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[خەلافەتی عەباسی]]، (سلێمان شا) کە والی شارەکە بوو تا لە ساڵی ١٢٥٨ لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکانەوە]] دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Seljuk Empire locator map.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەوڵەتی سەلجووقی لە فراوانترین ئاستیدا ساڵی ١٠٩٢ز]] * دوای لەشکرکێشی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] ئیلخانات لە ناوچەکەدا دامەزرا و شارەکە بوو بە بەشێک لێی.<ref>Danilenko, Nadja (2020). "In Persian, Please! The Translations of al-Iṣṭakhrī's Book of Routes and Realms". Picturing the Islamicate World: The Story of al-Iṣṭakhrī's Book of Routes and Realms. Brill. p. 101. Connecting to īrān as illustrated in the Shāhnāma, 'land of Iran' rose to the official name for the Ilkhanid realm.</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|150px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلیخانەکان]] * دەسەڵاتی ئیلخانییەکان کۆتایی ھات کاتێک لە ساڵی ١٣٣٦، [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵانەکان]] دەستیان بەسەر شارەکەدا گرت. * [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ١ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] * [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] * لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری کەرکووک و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] * دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤ شارەکە [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|کەوتە ژێر کۆنترۆڵی]] [[میرنشینی سۆران]] تا لە ساڵی ١٦٩٤ لەلایەن [[میرنشینی بابان|بابانیدەکانەوە]] دەستی بەسەردا گیرا.<ref>https://iranicaonline.org/articles/baban-2</ref><ref>https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221217162456/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ }}</ref> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|میرنشینە کوردیەکان لە ساڵی ١٨٣٥ دا.]] * لە ساڵی ١٨٥١ کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ناو و جێکەوتی قەزاکانی لیوای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) |- ! ژ !! ناوی قەزا !! یەکەی کارگێڕی |- |١ || [[قەزای کەرکووک]] || قەرەحەسەن، گوک تەپە، شوان، تازە خورماتوو، داقووق، بەشیر، جەباری، گل، قەڵخانلوو، ھەفتەغار |- |٢ || [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] || مەڵحە |- |٣ || ھۆزی عوبێد || دەوار نشین بوون |- |٤ || [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] || قوشتەپە، خەبات، گوێر، کەندیناوە، مەخموور |- | ٥ || [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]] || بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە]] |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || تەقتەق، چناران، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]] |- |٧ || ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو || بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]] |- |٨ || ھۆزی بڵباس || بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]]، [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]] و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]]. # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، کردنیان بە سێ قەزای([[قەزای کفری|قەزای زەنگاباد]]، [[قەزای قەرەتەپە]] و [[قەزای دووزخورماتوو]]. # گۆڕینی ناوی قەزای دەلۆ بۆ [[سەنگاو]] ھۆکارەکەشی لەوانەیە بۆ گواستنەوەی زۆرەملێی ھۆزی دەلۆ بۆ ناوچەی [[کفری]] بێت. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی نەوجول|قەزای داودە]] بەدابڕاندنی ڕووبەرێک لە [[قەزای دووزخورماتوو]]. # ھێنانەکایەی قەزای شبیجە لە ئێستادا ڕووبەرێک دەکات لە [[قەزای داقووق]] و [[قەزای حەویجە]]. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]. ئەم گۆڕانکاریانە لە ناوەڕۆکی ھەردوو ساڵنامەی دەوڵەتی عوسمانی ژمارە(٢٤) و (٢٧)ی ساڵانی (١٢٨٦ک-١٨٦ۆز) و (١٢٨٩ک-١٨٧٢ز)دا ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ناو و جێکەوتی قەزاکانی لیوای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢) |- ! ژ !! ناوی قەزا !! ناوەندەکەی |- |١ || [[قەزای کەرکووک]] || [[کەرکووک]] |- |٢ || [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] || [[پردێ]] |- |٣ || [[قەزای حەویجە|قەزای مەڵحە]] || [[مەڵحەی کۆن]] |- |٤ || قەزای شبیجە || دەروار نشین بوون |- | ٥ || [[ناحیەی نەوجول|قەزای داودە]] || [[قەڵغانلوی گەورە]] |- | ٦ || [[قەزای دووزخورماتوو]] || [[دووزخورماتوو]] |- |٧ || [[قەزای کفری|قەزای زەنگاباد]] || [[کفری]] |- |٨ || [[قەزای قەرەتەپە]] || [[قەرەتەپە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کفری|قەزای سەڵاحیە]] لە ([[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]]، [[ناحیەی قەرەتەپە]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[ناحیەی قوشتەپە]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[ناحیەی سیدەکان]]، [[ناحیەی ھەریر]]، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی شارەزوور لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=4 |١ | rowspan=4 | [[قەزای کەرکووک]] | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] |- | [[ناحیەی شوان]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] |- | [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]] |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٤ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=3 | ٥ | rowspan=3 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی سیدەکان]] |- | [[ناحیەی ھەریر]] |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | — |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٩٠دا:''' # ھێنانە کایەی [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی گل]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]] لە سنووری [[قەزای کفری|قەزای سەڵاحیە]]. # ھێنانە کایەی ناحیەی دزەیی لە [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]. # ھێنانە کایەی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان]] لە [[قەزای کۆیە]]. * لە دوای ھێنانەکایەی [[ویلایەتی مووسڵ]] و ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای قەرەداغ]] لە سنووری سنجاغی سلێمانیدا، گۆڕانکاری لە سنووری ھەردوو سنجاغدا ئەنجامدرا، پێشتر ھەر یەک لە [[ناحیەی سەنگاو]] و [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] سەر بە [[قەزای قەرەداغ]] بوون، دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەو قەزایە، [[ناحیەی سەنگاو]] بە [[قەزای بازیان]]ەوە بەسترایەوە، ناحیەی زەنگەنەش ھەڵوەشێنرایەوە و ھەر چوار یەکەی(بناری گل، قەڵغانلوو، جەباری) [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]]یان پێکھێنا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە بەسترانەوە، ناوەندی ئەم ناحیەیەش گوندی [[کۆشکی سەرو]] بوو. [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]]ش ھەڵوەشێنرایەوە و بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]]ەوە بەسترایەوە. لە [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] ھاتە کایەوە. لە [[قەزای کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی شارەزوور لە ساڵی(١٣٠٨ک-١٨٩٠ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=6 |١ | rowspan=6 | [[قەزای کەرکووک]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] |- | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] |- | [[ناحیەی شوان]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] |- | [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]] |- | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] |- | [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 | ٤ | rowspan=3 | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٥ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[ناحیەی سیدەکان]] |- | [[ناحیەی ھەریر]] |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | — |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * لە دوای ساڵی ١٨٩٠ز چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنوورەکەدا ڕوویدا. ناوی سنجاغی شارەزوور گۆڕدرا بە سنجاغی کەرکووک، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ھاتە کایەوە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] بە [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]]وە بەسترا، لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] [[ناحیەی شێروان]] ھاتەکایەوە و [[ناحیەی مزووری باڵا]] لکێندرا بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی کەرکووک لە ساڵی(١٨٩٢-١٩١٢)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە !! گوند |- | rowspan=6 |١ | rowspan=6 | [[قەزای کەرکووک]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] || ١٣٣ |- | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] || ٢٧ <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] || ٣٧ |- | [[ناحیەی شوان]] || ٦٦ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] || ٣٣ |- | [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]] || ٦٧ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] || ٩١ <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] || ٥٣ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] || ١٢ |- | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر|ناحیەی ناوەندی قەزای ئەربیل]] || ٧٠ |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] || ٤٨ |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] || ١٢٢ |- | [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] || ٦٠ <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 | ٤ | rowspan=3 | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] || ١٢٠ |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] || ١٠٠ |- | [[ناحیەی بالیسان]] || ٣٢ |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٥ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] || ١١٩ |- | [[ناحیەی سیدەکان]] || ٦٤ |- | [[ناحیەی ھەریر]] || ٤٠ |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] || ٦٠ |- | [[ناحیەی شێروان]] || ٥٨ |- | [[ناحیەی مزووری باڵا]] || ٥٠ |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] || ٢٥٠ |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لیوای کەرکووک لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # ناوەندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] لە گوندی [[مەڵحەی کۆن]]ەوە گواسترایەوە بۆ گوندی [[تەل عەلی]]. # ھەر لە سەرەتاوە بەشی باکووری لیوای کەرکووک کە دەکەوێتە سەروو زێی بچووک لە لیوای ئەربیلدا کۆکرایەوە، نوسراوی ڕەسمی بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران بەلیوا بوونی ئەربیل دەکات، جیابوونەوەکەشی لە لیوای کەرکووک لە بەرواری ١/٤/١٩٢٣دا کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە.<ref>https://iraqld.e-sjc-services.iq/LoadLawBook.aspx?SC=130920055053577{{بەستەری مردوو|url=https://iraqld.e-sjc-services.iq/LoadLawBook.aspx?SC=130920055053577 |date=ئابی ٢٠٢٤ }}</ref> # لەم قۆناغەدا ناحیەی گل ھەڵوەشایەوە. # ھاتنە کایەی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] لە [[قەزای کەرکووک]]. # [[قەزای ھەڵەبجە]] و [[قەزای قەرەداغ]] و [[قەزای بازیان]] بەسترابوون بە لیوای کەرکووکەوە. # ڕێکخستنەوەی سنوری نێوان ھەردوو لیوای کەرکووک و سلێمانی بە شێوەیەک زنجیرە چیای قەرەداغ و بازیان بوو بە سنووری نێوانیان، بەمەش [[قەزای بازیان]] کە ناوەندەکەی [[چەمچەماڵ]] بوو، کرا بە دوو بەشەوە بەشی یەکەم [[قەزای چەمچەماڵ]] بە ھەردوو ناحیەی([[ناحیەی ئاغجەلەر| ناحیەی قەڵاسێوکە]] و [[ناحیەی سەنگاو]]) و بەشی دووەم [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]]، یەکەم بەشیان لە لیوای سلێمانی دابڕێنرا و خرایە سەر لیوای کەرکووک، دووەمیان لەسەر لیوای سلێمانی مایەوە، ھەروەھا بەشی خواری [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]]ش کە دواتر بوو بە [[ناحیەی پێباز]] خرایە سەر [[قەزای کفری]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الکورد فی الوثائق البریطانیة | ناونیشان = https://www.noor-book.com/کتاب-الکورد-فی-الوثائق-البریطانیھ-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عثمان علی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # دوای جێگیر بوونەوەی ڕەوشی لیوای سلێمانی ئەنجوومەنی وەزیران لە سەرەتای ساڵی ١٩٢٥دا بڕیاری گەڕانەوەی ئەو یەکە کارگێڕییانەی لیوای سلێمانی دا کە لەلایەن لیوای کەرکووکەوە سەرپرشتی دەکرا بۆ لیوا ڕەسنەکەی، ھەردوو [[قەزای ھەڵەبجە]] و [[قەزای قەرەداغ]] بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٨٣) لە ١٩/٢/١٩٢٥دا، و [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] بە بەلاغی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٧٣٨) لە ساڵی ١٩٢٦دا گەڕێنرانەوە بۆ [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]].<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی گل]] لە گوندی [[کۆشکی سەرو]] بۆ گوندی [[قادرکەرەم]]. دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٩٤٧) لە ١٤\١٢\١٩٢٦دا کرا بە قەزای گل و [[ناحیەی سەنگاو]]ی پێوە گرێدرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٧٥) لە ١٨\٨\١٩٢٧دا ناحیەی شێروانە ھاتە کایەوە. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٧) لە ٥\٥\١٩٣١دا ھەڵوەشێنرایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]ەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. # دوای دروست بوونی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]، ناحیەی گل ناوی بووە [[ناحیەی قادرکەرەم]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٢٩) لە بەرواری ١\١\١٩٣٤دا. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] و ناحیەی قەرەحەسەن بە بەیانی حکومی ژمارە(٥٣٣٥) لە ساڵی ١٩٣٣دا ھەڵوەشێنرانەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! تێبینی |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[تەل عەلی]] | style="text-align: center | لە سەرەتادا ناوەندەکەی گوندی مەڵحە بوو |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | سەرەتا لە قەڵای شێروانە بووە |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center|[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | لە حاجی بەیخانی سەرووە وە گواسترایەوە بۆ ڕێدار |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | - |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[لەیلان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | - |- |} [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە بەرواری ٢٧\١\١٩٣٧دا، [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە. # قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرە حەسەن]] ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە ٢٧\١\١٩٣٧دا [[ناحیەی پێباز]] ھاتە کایەوە بەدابڕانی لە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] لە سنووری [[قەزای کفری]] لە پارێزگای کەرکووک. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). # دابڕانی [[قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخوورماتوو]] لە [[قەزای کفری]] و لکاندنی بە [[قەزای داقووق]]ەوە. ھەروەھا [[ناحیەی قادرکەرەم]]یش لکێندرا بە [[قەزای داقووق]]ەوە. # ناوەندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=5 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ١٤٤٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٨٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١٣٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ١٠٩٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ١٠٠٣ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=4 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] | style="text-align: center | [[کفری]] | style="text-align: center | ١٢٦٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ١٦١٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٠١٩ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ١٣١٩ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٨٩٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٧٢٥ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٨٣٣ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[داقووق]] | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٣٣٥٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ١٥٢٨ |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢١١٨ |- |} [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە ٢٢\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای دووزخورماتوو]] ھاتە کایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٢٨) لە ٢٦\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای داقووق]] ھەڵوەشێنرایەوە و [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] جێیگرتەوە و لکێندرا بە [[قەزای دووزخورماتوو]]ەوە. # لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] لە [[قەزای کەرکووک]]دا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=5 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧١ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٢٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٦٠ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووزخورماتوو]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دووزخورماتوو]] | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ٩٠ |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٨١ |- |} [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === پارێزگای کەرکووک لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٤٥) لە ٣\٩\١٩٥٨دا، (٣٠)کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی جەلەولا]] لە سنووری [[قەزای خانەقین]] لە [[پارێزگای دیالە]]. # بەیانی وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٩دا، (٥)کەرتی [[ناحیەی پێباز]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] بە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]]ی ھەمان قەزاوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ھاتە کایەوە و ھەردوو [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٩) لە ١٣\٩\١٩٦٢دا، (٨) کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] بە [[ناحیەی جەلەولا]]ی سەر بە [[قەزای خانەقین]] گرێدرا. {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧١ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٣٠ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ٦٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٦٠ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووزخورماتوو]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ٩٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] | style="text-align: center | ٣٠ |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== زۆرترین گۆڕانکاری لە پارێزگای کەرکووکدا لەم قۆناغەدا کرا: # دابڕانی (٥)کەرت لە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٠٣) لە ٣٠-٣-١٩٦٩دا، (٢٥) کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] دابڕان بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی جەبارە]] لە سنووری [[قەزای کفری]]دا ناوەندەکەی گوندی [[جەبارە]] بوو. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٩) لە ٣-٤-١٩٦٩دا، (٢٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ئامرلی]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]دا ناوەندەکەی گوندی [[ئامرلی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/19801.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٤٠) لە ٥-٤-١٩٦٩دا، (٢٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سلێمان بەگ]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]دا ناوەندەکەی گوندی [[سلێمان بەگ]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/19802.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(١٣٦) لە ٢٨-٢-١٩٧٠دا، (٥)کەرتی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]]ەوە لکێندرایەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(١٣٧) لە ٢٨-٢-١٩٧٠دا، [[قەزای کەلار]] لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەی شارۆچکەی [[کەلار]] بوو، ھەردوو [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] و [[ناحیەی پێباز]]ی پێوە گرێدرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6337.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦٠) لە ٢٥-١٠-١٩٧٢دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] و (١٧)کەرتی [[ناحیەی سلێمان بەگ]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی نەوجول]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]، ناوەندەکەی گوندی [[نەوجول]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5977.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦١) لە ٢٥-١٠-١٩٧٢دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی جەبارە]] و (٩)کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی کۆکس]] لە سنووری [[قەزای کفری]]، ناوەندەکەی گوندی [[کۆکس]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5978.html</ref> # کەرتی (٧٨/[[کاکۆڵ، سەرقەڵا|کاکۆڵی]]) [[ناحیەی جەبارە]] بە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانەوە]] بەسترا. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی [[ناحیەی عەباسی]] لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٢٦٣٦٣) لە ساڵی ١-١٢-١٩٧٥دا، ناوی ناحیەی شێروانە گۆردرا بە [[ناحیەی سەرقەڵا]]، (٢١)کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا]] لکێندرا بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٦) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، (٦١) کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی تیلەکۆ]] لە سنووری [[قەزای کەلار]]دا ناوەندەکەی گوندی [[تیلەکۆی گەورە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11361.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٧) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، [[ناحیەی سەرقەڵا]] کە بریتیە لە (٢٤)کەرت لە [[قەزای کەلار]] دابڕێنراو بە [[قەزای کفری]]یەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٨) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، [[قەزای کەلار]] و [[قەزای چەمچەماڵ]] دابڕێنران لە پارێزگای کەرکووک و لکێندران بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە ھەروەھا بە ھەمان فەرمان [[قەزای کفری]] دابڕێنرا لە پارێزگای کەرکووک و لکێندرا بە [[پارێزگای دیالە]]وە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11359.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤١) لە ٢٩-١-١٩٧٦دا، [[پارێزگای سەلاحەددین]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەی شاری [[تکریت]] بوو. ھەر چوار([[قەزای تکریت]]، [[قەزای سامەڕا]]، [[قەزای بەلەد]] و [[قەزای دووزخورماتوو]])ی پێوە گرێدرا. ناوی پارێزگای کەرکووکیش گۆڕدرا بۆ پارێزگای تەئمیم(محافظة التأمیم).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11481.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤-١-١٩٧٦دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ەوە لە [[قەزای کەرکووک]] بەسترایەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٣) لە ٢٥-١-١٩٧٦دا، (٢٩) کەرتی ناحیەی کەندێناوە و (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە بەستران. ھەروەھا (٢) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] [[قەزای کەرکووک]]ەوە بەسترا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] پێوە گرێدرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٥٦) لە ١٨-٥-١٩٧٦دا، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای دووزخورماتوو]]ی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11721.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٤٥) لە ٢٢-٦-١٩٧٦دا، (٢) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] سەر بە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حەمرین]] لە [[قەزای دۆر]]ی سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12310.html</ref> # (٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووز]] بە [[ناحیەی نەوجول]]ەوە گرێدرا. # ھەرسێ کەرت(گوند)ی ([[حەسەن خانە]]، [[حەمک]]، [[حەفتاچەشمە]])ی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ەوە لکێندرا. ھەروەھا گوندی [[عەلی میکایل]]ی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندرا. {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢١ | style="text-align: center | ٢٦٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | [[یایچی]] | style="text-align: center | ٢٨ | style="text-align: center | ٥٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center | ١٢١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٦٢ | style="text-align: center | ١١٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧٠ | style="text-align: center | ٩١٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢٨ | style="text-align: center | ١١٣٧ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[دووبز]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ١٢١٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٦ | style="text-align: center | ٤٧٥ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١٠ | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ١٠٣٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | [[عەباسی|جبور]] | style="text-align: center | ١٣ | style="text-align: center | ١٣٨٨ |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٥٢) لە ٣-١١-١٩٧٧دا، (٢١)کەرتی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و (٩)کەرتی [[ناحیەی شوان]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] و ناوەندەکەی گوندی [[قەرەھەنجیر]]ە و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە گرێدران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9609.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٧٨٠٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٤٠) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]]، ناوەندەکەی گوندی [[سەرگەڕان]] و لە [[قەزای دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12482.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]یەوە بەسترا و (٣)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]ش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]]ەوە بەسترا. # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(٢١٤٢١) لە ساڵی ١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]ەوە لکێندرا. # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی [[ناحیەی عەباسی]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی پارێزگای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٨٦)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=7 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=7 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=7 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | [[یایچی]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٤٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٦٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] | style="text-align: center | [[قەرەھەنجیر]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[دووبز]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]] | style="text-align: center | [[سەرگەڕان]] | style="text-align: center | ٤٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=4 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١١ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ٢٠ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | [[عەباسی|جبور]] | style="text-align: center | ١٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی زاب]] | style="text-align: center | [[شەک]] | style="text-align: center | ٢٤ |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # دابڕانی کەرتێکی [[ناحیەی قادرکەرەم]] و لکاندنی بە [[ناحیەی لەیلان]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ١٠٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٨٠ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ١٩ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[داقووق]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕەشاد]] | style="text-align: center | [[ڕەشاد|صدریەئەبو شەحمە]] | style="text-align: center | ١٥ |- |} === یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨ - ١٩٨٩)دا === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨ - ١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! rowspan=2 |ژ ! rowspan=2 | [[قەزا]] ! rowspan=2 | [[ناحیە]] ! colspan=6 | ژمارەی کەرتەکان |- ! ساڵی{{ھن}}١٩٥٨ !! ساڵی{{ھن}}١٩٦٥ !! ساڵی{{ھن}}١٩٧٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٦ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٩ ! تێبینی |- | rowspan=10 | ١ | rowspan=10 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]]{{ھن}}([[کەرکووک]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center| ٦٧ | style="text-align: center| ٢٣ | style="text-align: center| ٢١ | style="text-align: center| ٢١ | style="text-align: center| ١٠٢ | |- | [[ناحیەی لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center| ٦٢ | style="text-align: center| ٤٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | ٥٢ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | ٣٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | ٧١ | style="text-align: center | ٧١ | style="text-align: center| ٧٠ | style="text-align: center| ٦٣ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٨٠ | |- | [[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٣ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٦٥ | |- | [[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٥٣ | style="text-align: center| ٥٤ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی قەرەھەنجیر]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٣١ | style="text-align: center| ٠ | |- | rowspan=4 | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]]{{ھن}}([[حەویجە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٢٣ | style="text-align: center| ١٠ | style="text-align: center| ١١ | style="text-align: center| ٥٣ | |- | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٠ | style="text-align: center| ٢٠ | style="text-align: center| ٢٠ | style="text-align: center| ١٩ | |- | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ١٣ | style="text-align: center| ١٢ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی زاب]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٤٣ | style="text-align: center| ٢٤ | style="text-align: center| ٠ | لە ساڵی ١٩٦١دا پێکھێنرا |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]]{{ھن}}([[دووبز]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٢٣ | style="text-align: center | ٠ | لە ساڵی ١٩٧٦دا پێکھێنرا و لە ساڵی ١٩٨٩دا ھەڵوەشێنرایەوە |- | [[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٦ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سەرگەڕان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]]{{ھن}}([[داقووق]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٤ | لە ساڵی ١٩٨٩دا پێکھێنرا |- | [[ناحیەی ڕەشاد]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ١٥ | |- |} === پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٦دا، دابڕانی (٣٨) کەرت لە [[پارێزگای ھەولێر]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە پارێزگای کەرکووک.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی لەیلان]] لە [[قەزای کەرکووک]]. بە ناوی (ناحیەی أم المعارک).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8782.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە [[ناحیەی زاب]]ی پارێزگای کەرکووکەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-٢٠٠٢دا، گەڕانەوەی [[ناحیەی یایچی]] و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی بە ناوی (ناحیەی الملتقی).<ref>https://web.archive.org/web/20221003234508/http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15902.html</ref> == دیمۆگرافی == سنوورەکانی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی ١٩٧٦ دەستکاری کران؛ کاتێک ٤ [[قەزا]] زیادکرا بۆ [[پارێزگای سلێمانی]] و [[پارێزگای دیالە]] و [[پارێزگای سەلاحەددین]]. بەم ٤ قەزایە، لە پارێزگای کەرکووک [[کورد]] زۆرینەیەکی ڕوونی پێکدەھێنا.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Mohammed, Ihsan (2017). Nation Building in Kurdistan. London: Routledge. p. 34.</ref> پارێزگاری کەرکووک لە [[پارێزگای نەینەوا]]، [[ناحیەی زاب]]ی [[عەرەب]]ی خرایە سەر.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Mohammed, Ihsan (2017). Nation Building in Kurdistan. London: Routledge. p. 33</ref> لەگەڵ سیاسەتەکانی [[عەرەباندن|بەعەرەبکردنی]] [[حیزبی بەعس]]، ژمارەی [[عەرەب]]ەکان لە سەرژمێرییە فەرمییەکان لە ماوەی ٤٠ ساڵدا پێنج ھێندە زیادی کردووە، بەڵام جێی متمانەترین زانیارییەکان کە ئاماژەن بۆ دابەشبوونی نەتەوەیی پارێزگاکە بریتین لە سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧.<ref>https://books.google.iq/books?id=zSy2Njz0jWYC&pg=PA43&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ژمارەی [[کورد]] لە ساڵی ١٩٥٧ تا ساڵی ١٩٧٧ تاڕادەیەک بە بەردەوامی ماوەتەوە، کەمبوونەوەی ژمارەیان ھاوکاتە لەگەڵ پرۆسەی [[عەرەباندن|بەعەرەبکردنی]] لە ساڵانی نەوەدەکاندا. [[تورکمان]]ەکان کاریگەری جدییان لەسەر بوو بەھۆی گۆڕینی سنوورەکانی کەرکووک لەلایەن بەعسەوە ڕێژەکەیان لە ٢١٪ بۆ ٧٪ دابەزی. لە ساڵی ١٩٧٧ەوە ٢٠٠٠ [[مەسیحی]] (ئاشووری) وەک [[عەرەب]] تۆمارکراون. لە کۆتایی [[شەڕی کەنداو]] تا ساڵی ١٩٩٩ نزیکەی ١١ ھەزار خێزانی [[کورد]] لە [[کەرکووک]] ڕاگوێزراون.<ref>https://www.economist.com/unknown/1999/02/18/an-ancient-tragedy</ref> لەدوای لەشکرکێشی ٢٠٠٣ بۆ سەر [[عێراق]] تا ئێستا ١٠٠ ھەزار [[کورد]] گەڕاونەتەوە شاری [[کەرکووک]].<ref>https://www.themilitant.com/2005/6912/691204.html</ref> بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٩٧، [[عەرەب]] ٤٥٪ی دانیشتووانی پارێزگای کەرکووک پێکدەھێنن، و لە: قەزای حەویجە، قەزای داقوق، قەزای دیبس، ناحیەی ئەلملتەقە لە قەزای کەرکووک، و بەشێکیشیان لەناو شارەکەدان لە کەرکووک و قەزای کەرکووک. لەکاتێکدا [[کورد]] ٣٨٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێکدەھێنێت، زۆربەیان دەکەونە شاری کەرکووک و بەشێک لە قەزای داقوق و قەزای دووبز، ھاوتەریب لەگەڵ ئەوەشدا، [[تورکمان]] ١٧٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێکدەھێنن و لە شاری کەرکووک و قەزای داقوق چڕبوونەتەوە.<ref>https://web.archive.org/web/20190611210241/https://books.google.com/books?id=zSy2Njz0jWYC&pg=PA43</ref> === ئامارەکان === داتای نەتەوەیی لە ڕاپۆرتێکی [[کۆمەڵەی نەتەوەکان]] لە ساڵی ١٩٢٥ و داتای بەریتانی لە ساڵانی ١٩٢٤ و ١٩٣٠ و ١٩٣١: ڕاپۆرتێکی گرووپی قەیرانی نێودەوڵەتی ئاماژە بەوە دەکات کە ئامارەکانی سەرژمێری ساڵانی ١٩٧٧ و ١٩٩٧ «ھەموویان بە کێشەیەکی زۆر دادەنرێت، بەھۆی گومانی دەستکاریکردنی ڕژێمەوە» لەبەرئەوەی ھاووڵاتیانی [[عێراق]] تەنیا ڕێگەیان پێدرابوو ئاماژە بە سەر بە نەتەوە [[عەرەب]]ەکان یان [[کورد]]ەکان بکەن؛ لە ئەنجامدا، ئەمەش ژمارەی کەمینە نەتەوەیییەکانی دیکەی لاواز کرد، وەک سێیەم گەورەترین گرووپی نەتەوەیی عێراق – تورکمانەکانی عێراق.<ref>https://web.archive.org/web/20190808043240/http://www.genocidewatch.org/images/Iraq_08_11_13_Turkey_and_Iraqi_Kurds_Conflict_or_Cooperation.pdf</ref> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#DDDDDD" | colspan="9" align="center" | داتای نەتەوەیی بۆ پارێزگای کەرکووک (لیوا) |- bgcolor="#f0f0f0" align="center" ! نەتەوە ! ١٩٢٤<ref name="auto">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٤٤|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> !٪ ! ١٩٢٥<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٣٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> ! ٪ !١٩٣٠<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٣٨|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> ! ٪ !١٩٣١<ref name="auto"/> ! ٪ |- | [[کورد]] || ٧٩٬٦٤٦ || ٥٤٫٤٪||٤٧٬٥٠٠ || ٤٢٫٥٪|| ٦٧٬٧٠٣|| ٤٩٫٥٪|| ٧٧٬٦٠٨||٥٦٫٧٪ |- | [[تورکمان]] || ٢٨٬٣٩٥|| ١٩٫٣٪|| ٢٦٬١٠٠ || ٢٣٫٤٪ || ٢٨٬٧٤١|| ٢١٪|| ٢٨٬٧٤١||٢١٪ |- | [[عەرەب]] || ٣٥٬٦٤٩|| ٢٤٫٤٪|| ٣٥٬٦٥٠ || ٣١٫٩٪|| ٢٦٬٥٦١|| ١٩٫٤٪|| ٢٦٬٥٦١||١٩٫٤٪ |- | [[جوو]]|| ١٬٧٠٣|| ١٫٢٪|| - || || ٦٬٧٤٢|| ٤٫٩٪|| ٢٬٤٧٢||١٫٨٪ |- | [[مەسیحی]] || ١٬٠٠٠ || ٠٫٧٪|| ٢٬٤٠٠ || ٢٫١٪|| ١٬٢٢٨|| ٠٫٩٪|| ١٬٢٢٨|||٠٫٩٪ |- | '''ئی تر''' || - || || - || || -|| || ١٩٢||٠٫١٪ |- | '''سەرجەم''' ||١٤٦٬٣٩٣ || || ١١١٬٦٥٠ || || ١٣٦٬٧٠٥|| || ١٣٦٬٨٠٢|| |} {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=#DDDDDD | colspan=9 align="center" | ئەنجامی سەرژمێری بۆ پارێزگای کەرکووک |- bgcolor=#f0f0f0 align="center" ! زمانی دایک ! ١٩٤٧ (نەتەوە) ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٥٧ ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٧٧ ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٩٧ ! ڕێژەی سەدی |- | [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] || || || ١٠٩٬٦٢٠ || ٢٨٪ || ٢١٨٬٧٥٥ || ٤٥٪ || ٥٤٤٬٥٩٦ || ٧٢٪ |- | [[زمانی کوردی|کوردی]] || ١٥١٬٥٧٥<ref name="1947census">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=C. J. Edmonds |پەڕە=٤٣٨|سەردێڕ=Kurds, Turks and Arabs, Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919-1925 |ڕێکەوت=١٩٥٧|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Qm26AAAAIAAJ}}</ref> || ٥٣٪||١٨٧٬٥٩٣ || ٤٨٪ || ١٨٤٬٨٧٥ || ٣٨٪ || ١٥٥٬٨٦١ || ٢١٪ |- | [[زمانی تورکمانی |تورکمانی]] || || || ٨٣٬٣٧١ || ٢١٪ || ٨٠٬٣٤٧ || ١٧٪ || ٥٠٬٠٩٩ || ٧٪ |- | [[زمانی سوریانی|سوریانی]]|| || || ١٬٦٠٥ || ٠٫٤٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | [[زمانی عیبری|عیبری]] || ٤٬٠٤٢<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Abbas Shiblak |سەردێڕ=The lure of Zion: the case of the Iraqi Jews |ناونیشان=https://archive.org/details/lureofzionca00shib |ڕێکەوت=١٩٨٦|پەڕە=[https://archive.org/details/lureofzionca٠٠shib/page/٢١ ٢١]}}</ref> || {{pct|4042|385900|2}}|| ١٢٣ || ٠٫٠٠٣٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | '''ئی تر''' || || || ٦٬٥٤٥ || ١٫٧٧٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | '''سەرجەم''' ||٢٨٥٬٩٠٠<ref name="1947census"/> || || ٣٨٨٬٨٢٩ || || ٤٨٣٬٩٧٧ || || ٧٥٢٬٧٤٥ || |} == پارێزگارەکانی کەرکووک == {| class="wikitable" |+ !پارێزگار !لە !بۆ !تێبینی |- |عەبدولرەحمان مستەفا فەتاح |٢٠٠٣ |٢٠١١ | |- |نەجمەدین عومەر کەریم |٢٠١١ |٢٠١٧ | |- |ڕاکان سەعید عەلی ( بە وەکالەت ) |٢٠١٧ |تا ئێستا |جێگری پارێزگارە دوای ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ بە فەرمانی سەرۆک وەزیرانی عێراق حەیدەر عەبادی کرایە پارێزگاری کەرکووک بە وەکالەت ، دواتر بەھۆی ناکۆکیە سیاسیەکانی نێوان لیستی برایەتی نەگەیشتنە ڕێککەوتن بۆ دانانی پارێزگارێکی کورد بۆ پارێزگاکە دواتر دوای خۆپیشاندانەکانی تشرینی ٢٠١٩ لە ناوەراست و باشووری عێراق ئەنجومەنی پارێزگاکان ھەڵوەشایەوە، ئەنجومەنی پارێزگای کەرکووکش کارەکانی دەسەڵاتەکانی لەدەستد. |} == ئەنجامی ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨ == ئەمەی خوارەوە ئەنجامی [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠١٨]] لە پارێزگای کەرکووک. زۆرجار ئەنجامی ھەڵبژاردن بۆ خەمڵاندنی دیمۆگرافیای ھەرێم بەکاردەھێنرێت؛ بەڵام ھاووڵاتیانی [[عێراق]] پێویست ناکات دەنگ بە حیزبەکان بدەن بە پشت بەستن بە نەتەوایەتییەکەی. {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #8888aa; background:#f8f8f8; padding:0; font-size:90%;" |- style="background:#e9e9e9;" ! colspan=2|حیزب ! کۆی گشتی دەنگەکان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IHEC results - Kirkuk|ناونیشان=http://iheciraq.net/2018/kerkuk.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180523011153/http://iheciraq.net/2018/kerkuk.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> !ڕێژەی سەدی !کورسی |- | style="background:#32cd32;"| |یەکێتی نیشتیمانی کوردستان ||١٨٣٬٢٨٣|| ٣٧٫٨٪||٦ |- | style="background:#fff;"| | ھاوپەیمانی عەرەبی کەرکووک ||٨٤٬١٠٢|| ١٧٫٤٪ ||٣ |- | style="background:#00CCFF;"| | بەرەی تورکمانی کەرکووک ||٧٩٬٦٩٤|| ١٦٫٤٪ ||٣ |- | style="background:#005bf9;"| | ھاوپەیمانی سەرکەوتن ||٢٤٬٣٢٨|| ٥٪||٠ |- | style="background:olive;"| | ھاوپەیمانی فەتح ||١٨٬٤٢٧||٣٫٨٪ ||٠ |- | style="background:#b5ca7f;"| | ھاوپەیمانی نیشتمانی ||١٤٬٩٧٩|| ٣٫١٪||٠ |- |bgcolor="#"| | ھاوپەیمانی نیشتمان{{ھن}}_{بزووتنەوەی گۆڕان{{ھن}}ھاوپەیمانی بۆ دیموکراسی و دادپەروەری{{ھن}}گرووپی ئیسلامی کوردستان} ||١٤٬١١٨ ||٢٫٩٪||٠ |- | style="background:#ff4500;"| | بزووتنەوەی نەوەی نوێ ||١٣٬٠٩٦|| ٢٫٧٪||٠ |- | style="background:#ffffff;"| | ھاوپەیمانی کلدانەکان{{ھن}}'''کورسی مەسیحی تەرخان کراوە''' ||٤٬٨٦٤||١٪ || ١ |- | style="background:#654321;"| | گرووپی ئیسلامی کوردستان ||٤٬٦٣١|| ١٪||٠ |- | style="background:#ffffff;"| | ئەنجومەنی جەماوەریی ئاشووری کلدانی سریانی ||٣٬٨١٠||٠٫٨ز || ٠ |- | style="background:#ffffff;"| |ئیتر ||٣٩٬٢٨٦||٨٫١٪ || ٠ |- !colspan=2|سەرجەم||٤٨٤٬٦١٨||١٠٠٪||١٢(+١) |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگاکانی کوردستان]] * [[پارێزگاکانی عێراق]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٣}} {{پارێزگای کەرکووک}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق|پارێزگای کەرکووک|دەیەی ١٩٢٠|کۆمەڵگا}} {{پۆلی کۆمنز|Kirkuk Governorate}} [[پۆل:پارێزگای کەرکووک|*]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] gurv16x1jh6ylwxpn3n3zrypco99l68 1590151 1590149 2026-06-14T10:17:40Z MFTG 21816 /* پارێزگای کەرکووک لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا */ 1590151 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای کەرکووک | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة کرکوک}}{{ھن}}{{lang-en|Kirkuk Governorate}}{{ھن}}{{lang-syr|ܟܪܟ ܣܠܘܟ}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = قەڵای کەرکووک ٢.jpg | photo2a = Shrine of the Prophet Daniel at the citadel in Kirkuk 03.jpg | photo2b = Kerkuk Coloured stone Mosque.jpg | photo3a = Eternal Fire of Baba Gurgur, Kirkuk, Iraq - P3110004.jpg | photo3b = Dibis Dam Regulator USACE NWD.jpg | photo4a = Kirkuk City.jpg | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = ئاڕاستەی میللی کاتژمێر:{{ھن}}[[قەڵای کەرکووک]]، مەزاری پێغەمبەر [[دانیال]]، ئاگری [[بابە گوڕگوڕ]]، شاری [[کەرکووک]] لە ساڵی ١٩٧٠دا، [[بەنداوی دووبز]]، وێنەی مزگەوتێک لە شاری [[کەرکووک]] لە ساڵی ١٩٢٦دا. }} | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=35.36667|frame-long=44.13333|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای کەرکووک''' | وێنەی_نەخشە١ = {{Photomontage | photo1a = Kirkuk in Iraq.svg | photo2a = Disputed areas in Iraq.svg | photo2b = [[File:Kirkuk Province.png|thumb|Kirkuk Province]] | photo3a = | photo3b = | photo4a = | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = }} | قەبارەی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە١ = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}} نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە [[عێراق]]دا{{ھن}}نەخشەی لای ڕاست:{{ھن}} پارێزگاری کەرکووک لە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]]دا{{ھن}}نەخشەی لای چەپ{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی پارێزگای کەرکووک | وێنەی_نەخشە٢ = Kurdistan_governorates_2015.png | قەبارەی_نەخشە٢ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە٢ = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.krso.net/Default.aspx?page=article&id=1142&l=1 |سەردێڕ=Map of area of Kurdistan Region & its Governorates |بڵاوکەرەوە=www.krso.net}}</ref> | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}{{ھن}}{{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} ([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|جێناکۆک]]) | جۆری_دابەشکراو١ =[[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو١ =[[کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٢ = ژمارەی [[قەزا]]کان | ناوی_دابەشکراو٢ = <span style="color:#090;">٤</span> | جۆری_دابەشکراو٣ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٣ = <span style="color:#090;">١٦</span> | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان]] | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color: #090;">١٢</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٢٤]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای کەرکووک | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = پارێزگار | ناوی_سەرۆک = [[ڕێبوار تەھا]] ([[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەنەکە]]) | سەرناوی_سەرۆک١ = ژ. ئەندامانی ئەنجومەن | ناوی_سەرۆک١ = ٢٨ | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٠٬٣٦٠ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ٣٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ٢ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ٣٫٤٠٤ | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٬٧٢٦٬٤٠٩ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٦٦ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کەرکووکی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی تورکی|تورکمانی]]{{ھن}}کەمینە: [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]] و [[شیعە]]){{ھن}}کەمینە: [[مەسیحییەت]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.kirkuk.gov.iq/ | پەراوێزەکان = }} '''پارێزگای کەرکووک''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''محافظة کرکوک''،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.kirkuk.gov.iq/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220926014558/https://www.kirkuk.gov.iq/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Kirkuk Governorate'',<ref>http://www.rupelanu.com/hevpeymaniya-kurdistani-bi-96-namzedan-dikeve-hilbijartinan-7371h.htm</ref> بە [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]]: ''Kerkük ili'' ,<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/421937 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922111908/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/421937 |date=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ }}</ref>بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]:''ܣܠܘܟ ܣܠܘܟ'')یەکێکە لە پارێزگاکانی [[عێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]] دەکەوێتە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]]. ناوەندەکەی [[شار]]ی [[کەرکووک]]ە. بەسەر چوار [[قەزا]]دا دابەشکراوە. ڕووبەری ئەم پارێزگایە ٩٬٦٧٩ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٣٬٧٣٧ میل چوارگۆشە). لە ساڵی ٢٠١٧ ژمارەی دانیشتووانی مەزەندەکراو ١٬٢٥٩٬٥٦١ کەس بووە.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Central Organization for Statistics and Information Technology, Iraq</ref> پارێزگاکە تا ساڵی ١٩٧٦ ناوی پارێزگای کەرکووک بووە، دواتر ناوی پارێزگاری ئەل تەئمیم بووە، بە واتای «نیشتمانبوون»، کە ئاماژەیە بۆ خاوەندارێتی نیشتمانی لە یەدەگی [[نەوت]] و [[گازی سروشتی]] ناوچەکە. لە ساڵی ٢٠٠٦ ناوی «پارێزگاری کەرکوک» گەڕێنرایەوە. == ناو == ناوی پارێزگای کەرکووک لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شاری [[کەرکووک]]ە. سەبارەت بە ناوی کەرکووک، ھەر لە دێرینەوە بە چەندین شێوە ھاتووە، چەندین قۆناغی دەسەڵاتدارێتی ناوخۆ و دەرەکی بە سەر ئەم شارە و ناوچەکەدا ھاتووە، ئەمەش وەھای لێکردووە کە چەندین ناوی ھەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * ئارابخا: کۆنترین ناوی کەرکووکە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ھەزارەی دووەمی پێش زایین. کە بە زمانی [[گۆتی]] پێیان وتووە ئارابخا و ھەروەھا پایتەختی میرنشینەکەیان بووە. * ئامابجە: [[ئەکەد]]یەکان وایان پێ وتووە. * کنھار: [[سۆمەر]]ییەکان وایان پێ وتووە. * کارمای و کارکا: سامییەکان وایان پێ وتووە. * کارکۆک: واتا ئیشی زۆر چاک و باش. * کوڕکوڕا: لە سەردەمی [[ئەسکەندەری مەزن]] ئەم ناوەی ھەبووە گوایە لە گڕی [[بابە گوڕگوڕ]]ەوە ھاتووە. * کورکوراک: لە سەردەمی [[سوباریەکان]]دا وایان پێ وتووە. * کەرخ سلۆق: واتا شاری [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی|سلوقییەکان]]. * کەرخاوسلۆق: واتا شاری شورەدار. * کرکر: واتا ناوەندێکی ئاگرینی. * گەمرەکان: لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] وایان پێ وتووە. * باجرمێ و باگرمێ: لە سەردەمی [[خەلافەتی ڕاشدین|خەلافەتی ئیسلامیدا]] وای پێ وتراوە. * کەرکووک: بۆ یەکەین جار لە سەردەمی [[تەیمووری لەنگ]]دا لە لایەن (شەرەفەدین عەلی یەزیدی)ەوە بەکارھێنراوە، لە پەرتووکی(تاریخ تیمور یا زەفەرنامە) تیایداھاتووە لە ساڵی (٨٠٦ک/١٤٠٣ز).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = کەرکووک لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/wp-content/uploads/2016/03/60149.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = گۆران ئیبراھیم ساڵەح |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> تا ساڵی ١٩٧٦ ئەو پارێزگایە ناونرا پارێزگای تەئمیم، ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ بڕیاری بە نیشتمانیکردنی نەوتی عێراق لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی بیستەمدا، تاوەکو بڕیارێک لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقەوە بە سەرۆکایەتی نوری مالیکی دەرچوو بۆ گەڕانەوە ناوەکە بۆ کەرکووک.<ref>https://web.archive.org/web/20180620213027/http://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent</ref> == جوگرافیا == پارێزگای کەرکووک دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای [[باشووری کوردستان]] و باکووری [[عێراق]]. ئەم پارێزگایە ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە [[پارێزگای ھەولێر]]. * لە باشوورەوە [[پارێزگای سەلاحەددین]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[پارێزگای سلێمانی]]. * لە ڕۆژاواوە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/2969788</ref> پارێزگای کەرکووک ھاوسنوورە لەگەڵ [[پارێزگای ھەولێر]] و [[پارێزگای سەلاحەددین]] و [[پارێزگای سلێمانی]]. لە ساڵی ١٩٤٧ پارێزگای کەرکووک بە ڕووبەری ٢٠٣٥٥ کیلۆمەتر دووجا لە ڕووی ئیدارییەوە بەسەر [[قەزای چەمچەماڵ]] و [[قەزای داقووق]] و [[قەزای کەرکووک]] و [[قەزای کفری]] دابەشکرا. لە ساڵی ١٩٦٢ دا دابەشکردنی خاکی پارێزگاکە گۆڕدرا و ئێستا لە قەزاکانی چەمچەماڵ و حەویجە و کەرکووک و کفری و توزخورماتوو پێکھاتبوو. لە ساڵی ١٩٧٠ەوە دەست پێدەکات، ھەندێک قەزا لە بازنەی کەرکووک دابڕێنران و پەیوەست بوون بە پارێزگاکانی دراوسێ. لە ساڵی ١٩٧٥ [[قەزای چەمچەماڵ]] و [[قەزای کەلار]] لە پارێزگای کەرکووک جیاکرانەوە و بە [[پارێزگای سلێمانی]] بەسترانەوە و [[قەزای کفری]] بە [[پارێزگای دیالە]] و [[قەزای دووزخورماتوو]] بە [[پارێزگای سەلاحەددین]] یەکتریان گرتەوە. لە ساڵی ١٩٩٧دا خاکی پارێزگای کەرکووک بە شێوەیەکی بەرچاو کەمکرایەوە بۆ ٩٦٧٩ کیلۆمەتر دووجا، ئێستا ڕووبەری پارێزگاکە ١٠٢٨٢ کیلۆمەتر دووجایە، ناوەندی ئیداری شاری [[کەرکووک]]ە. === دابەشی کارگێڕی === {| class="wikitable" |- ! قەزاکان ! دانیشتووان، ٢٠٠٣ |- | '''[[قەزای کەرکووک]]''' | ٦٢٢٬٢٤٩ |- | '''[[قەزای حەویجە]]''' | ١٥١٬٢٦٧ |- | '''[[قەزای داقووق]]''' | ٤٠٬٢٣٧ |- | '''[[قەزای دووبز]]''' | ٣٤٬٢٥٤ |- | '''سەرجەم''' | ٨٤٨٬٠٠٧<ref name="Administrative units the Republic of Iraq - Kirkuk">'''GeoHive''' (Global Statistics is a collection of tables and graphs providing a statistical look at countries, their population, area, capital, main cities, etc.):[http://www.geohive.com/cntry/iraq.aspx?levels=Kirkuk Administrative units the Republic of Iraq — Kirkuk] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110819002332/http://www.geohive.com/cntry/iraq.aspx?levels=Kirkuk |date=2011-08-19}}</ref> |- |} == دەسەڵاتی پارێزگا == * پارێزگار:ڕێبوار تەها مستەفا. * سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگا (PCC): محمد حافز.<ref>http://en.aswataliraq.info/Default.aspx?page=article_page&c=slideshow&id=141690 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728003704/http://en.aswataliraq.info/Default.aspx?page=article_page&c=slideshow&id=141690 |date=٢٨ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> == قەزاکان == [[File:Kirkuk Province.png|thumb|Kirkuk Province]] {| class="wikitable" |- ! قەزا ! دانیشتووان لە ٢٠١٨دا |- | [[قەزای کەرکووک|کەرکووک]] | align="right" |٩٧٤٬٨٢٤ |- | [[قەزای دووبز|دووبز]] | align="right" |٥٠٬٢٤١ |- | [[قەزای داقووق|داقووق]] | align="right" |٦٦٬٤٣٣ |- | [[قەزای حەویجە|حەویجە]] | align="right" |١٢٠٬٦٧٩ |} == پیشەسازی نەوت == بە بەرھەمھێنانی [[نەوت]] بەناوبانگە، بەو پێیەی شەش کێڵگەی نەوتی تێدایە، گەورەترینیان لە شاری [[کەرکووک]]ە، کە یەدەگی نەوتی نزیکەی ١٣ ملیار بەرمیلە. نەوتی باکوور لە ڕێگەی بۆری نەوتی باکوورەوە ھەناردەی بەندەری جەیھانی [[تورکیا]] دەکرێت. == مێژوو == سەبارەت بە مێژووی پارێزگای کەرکووک، ئەم سنوورەی ئێستا ئەم پارێزگایە پێکدەھێنێت، بە ھۆی ھەڵکەوتەی جوگرافیاکەی کە کەوتووەتە ناوچەی [[مێزۆپۆتامیا]]وە لەبەرئەوە مێژوویەکی دێرینی ھەیە. * لە مێژووی [[قەڵای کەرکووک]]ەوە کە شارێکی کۆن بووە و ناوی [[ئەرەپخا]] بووە. یەکەم تۆماری نووسراوی ئەرەپخا لە سێیەم [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور|ئیمپراتۆریەتی سۆمەرییە نوێیەکانەوە]] (نزیکەی سەدەی بیست و دووەم تا بیست و یەکەمی پێش زایین) پشتڕاستکراوەتەوە.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ئەرەپخای کۆن بەشێک بووە لە [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] [[سارگۆنی گەورە]](٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین)،<ref>https://books.google.iq/books?id=HPPgAAAAMAAJ&redir_esc=y</ref> و شارەکە لە سەردەمی (نارام سین)دا بەر ھێرشی [[لۆلۆبی]]ەکان کەوت.<ref>https://books.google.iq/books?id=HPPgAAAAMAAJ&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Meso2mil-English.JPG|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئەرەپخا]] و شارەکانی تری [[مێزۆپۆتامیا]] لە ھەزارەی دووەمی پێش زایین]] * شارەکە لە دەوروبەری ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین لەلایەن [[گۆتی]]ەکانەوە داگیرکرا. ئەرەپخا پایتەختی شانشینی [[گۆتی]] کە تەمەنی کورت بوو پێش ئەوەی لەناو بچێن و گۆتییەکان کە لەلایەن [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور|ئیمپراتۆریەتی سۆمەرییە نوێیەکانەوە]] لە [[مێزۆپۆتامیا]] دەرکراون لە ساڵی٢٠٩٠ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=klZX8B_RzzYC&redir_esc=y</ref> * [[ئەرەپخا]] ناوەندێکی گرنگی بازرگانی بووە لە سەدەی( ١٨)ی پێش زایین لە ژێر دەسەڵاتی ئاشووری و بابلیدا.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> بەڵام لە ماوەی سەدەی ١٥ و سەرەتای سەدەی ١٤ی پێش زایین، دیسانەوە شارێکی [[حووری]]یەکان بووە، پایتەختی شانشینی بچووکی حوریەکانی ئەرەپخا، کە بە درێژایی لێواری باشووری ڕۆژھەڵاتی ناوچەکە لە ژێر ھەژموونی [[میتانی]]دا ھەڵکەوتووە، تا لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) دوای ئەوەی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور|ئاشوورییەکان]]، ئیمپراتۆریەتی حوری-میتانییان ڕووخاند، بە تەواوی ھاتە ناو ئاشوورەوە.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> [[پەڕگە:Carte du Mitanni.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی میتانی لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی باراتارنا ج. ساڵی ١٤٩٠ پێش زایین]] * شارەکە لە سەدەی ١١ و ١٠ پێش زایین وەک بەشێک لە ئاشوور گەیشتە ناوبانگێکی گەورە. لە ساڵی ٦١٥ پێش زایین، بە ھۆی کێشەناوخۆییەکانی ئاشوورییەکان لەگەڵ بابلییەکان، پاشای [[ماد]]، [[ھەڤەخشترە|کەیخوسرەو]] بە سەرکەوتوویی ھێرشی کردە سەر ئەرەبخا کە یەکێک بوو لە دوا قەڵاکانی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ. دواتر ئەم ناوچەیە بوو بە بەشێک لە پارێزگای ئەثورە کە لەلایەن فارسەکانەوە بەڕێوەدەبرا.<ref>Martin Sicker. The Pre-Islamic Middle East, Page 68.</ref><ref>I. E. S. Edwards, John Boardman, John B. Bury, S. A. Cook. The Cambridge Ancient History. p. 178–179.</ref> [[پەڕگە:Median Empire.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] * پاشان ئەرەپخا کەوتە دەستی [[شانشینی مەقدۆنیا]]، لەوێ بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی|سوریای سێلۆسی]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]] دوای خۆیدا.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> ئەرەبخا تا سەردەمی [[ماوەی ھێلینیستی|ھێلینیستی]] بەو شێوەیە باس کراوە، لەو کاتەدا نیشتەجێبوونەکە لە ژێر ناوی سریانی کارکا (ܟܪܟܐ) دامەزراوە. [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] * لە نێوان ناوەڕاستی سەدەی دووەمی پێش زایین و ناوەڕاستی سەدەی سێیەمی زایینی، لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] و سەرەتای [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]دا شوێنەکە لە ڕێنووسی سریانی قەشە مەسیحییەکاندا بە ناوی [[گەرمیان|بێت گەرمای]] باسکراوە، جگە لە حوکمڕانییەکی کورت لە سەرەتای سەدەی دووەمی زایینیدا کاتێک بووە بەشێک لە پارێزگای ڕۆمانی کۆردین.<ref>https://books.google.iq/books?id=VfYnu5F20coC&pg=PA135&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] لە ناوەڕاست تا کۆتایی سەدەی ٣ی زایینی پەچەی دەوڵەتە سەربەخۆکانی ئاشووریان داگیرکرد و ئەرەپخا خرایە ناو ھەرێمی گەرمکانی ژێر دەسەڵاتی ساسانییەکانەوە تا فەتحی ئیسلامی عەرەب لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینی، کاتێک ئاسۆریستان ھەڵوەشایەوە و ئەرەپخا یان کەرکە لە کۆتاییدا بوو بە کەرکووک.<ref>https://brill.com/display/title/59859</ref> [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] * موسڵمانانی عەرەب لە سەدەی حەوتەمی زایینی شەڕی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]ان کرد و ناوچەکەیان داگیرکرد. شارەکە تا سەدەی دەیەم بەشێک بووە لە [[خەلافەت|خەلافەتی ئیسلامی]]. [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|upright=1.6|left|بڵاوبوونەوەی ئیسلام ٦٢٢–٧٥٠: {{legend|#a1584e|فراوانبوون لە سەردەمی محمد(د.خ), ٦٢٢-٦٣٢}} {{legend|#ef9070|فراوانبوون لە سەردەمی خەلافەتی ڕاشیدون,٦٣٢-٦٦١}} {{legend|#fad07d|فراوانبوون لە سەردەمی خەلافەتی ئومەویدا,٦٦١-٧٥٠}} ]] * پاشان کەرکووک و ناوچەکانی دەوروبەری لە ساڵی ١٠١٤ تا ١١٢٠ی زایینی لەلایەن کوردانی [[دەوڵەتی حەسنەویان]] و کوردانی [[عەننازی]]ەوە حوکمڕانی کرا.<ref>https://www.cgie.org.ir/fa/article/237629/آل-حسنویھ</ref> [[پەڕگە:Hasanwayhids map.png|150px|وێنۆک|ناوەڕاست|حکومڕانی حەسنەوییەکان]] * پاشان کەرکووک و ناوچەکە لە ساڵی ١٠٦٢ی زاینی لەلایەن [[دەوڵەتی بوەیھی]]ەکانەوە حکومڕانی کرا.<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-islamica/buyids-COM_05000055</ref> [[پەڕگە:Buyids 970.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|حکومڕانی دەوڵەتی بوەیھیەکان]] * پاشان بۆ چەندین ساڵ لەلایەن [[دەوڵەتی سەلجووقی]] دەستی بەسەردا گیرا. دوای داڕمانی ئیمپراتۆریەتی دابەشکراو، جارێکی دیکە شارەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[خەلافەتی عەباسی]]، (سلێمان شا) کە والی شارەکە بوو تا لە ساڵی ١٢٥٨ لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکانەوە]] دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Seljuk Empire locator map.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەوڵەتی سەلجووقی لە فراوانترین ئاستیدا ساڵی ١٠٩٢ز]] * دوای لەشکرکێشی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] ئیلخانات لە ناوچەکەدا دامەزرا و شارەکە بوو بە بەشێک لێی.<ref>Danilenko, Nadja (2020). "In Persian, Please! The Translations of al-Iṣṭakhrī's Book of Routes and Realms". Picturing the Islamicate World: The Story of al-Iṣṭakhrī's Book of Routes and Realms. Brill. p. 101. Connecting to īrān as illustrated in the Shāhnāma, 'land of Iran' rose to the official name for the Ilkhanid realm.</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|150px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلیخانەکان]] * دەسەڵاتی ئیلخانییەکان کۆتایی ھات کاتێک لە ساڵی ١٣٣٦، [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵانەکان]] دەستیان بەسەر شارەکەدا گرت. * [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ١ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] * [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] * لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری کەرکووک و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] * دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤ شارەکە [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|کەوتە ژێر کۆنترۆڵی]] [[میرنشینی سۆران]] تا لە ساڵی ١٦٩٤ لەلایەن [[میرنشینی بابان|بابانیدەکانەوە]] دەستی بەسەردا گیرا.<ref>https://iranicaonline.org/articles/baban-2</ref><ref>https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221217162456/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ }}</ref> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|میرنشینە کوردیەکان لە ساڵی ١٨٣٥ دا.]] * لە ساڵی ١٨٥١ کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ناو و جێکەوتی قەزاکانی لیوای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) |- ! ژ !! ناوی قەزا !! یەکەی کارگێڕی |- |١ || [[قەزای کەرکووک]] || قەرەحەسەن، گوک تەپە، شوان، تازە خورماتوو، داقووق، بەشیر، جەباری، گل، قەڵخانلوو، ھەفتەغار |- |٢ || [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] || مەڵحە |- |٣ || ھۆزی عوبێد || دەوار نشین بوون |- |٤ || [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] || قوشتەپە، خەبات، گوێر، کەندیناوە، مەخموور |- | ٥ || [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]] || بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە]] |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || تەقتەق، چناران، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]] |- |٧ || ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو || بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]] |- |٨ || ھۆزی بڵباس || بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]]، [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]] و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]]. # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، کردنیان بە سێ قەزای([[قەزای کفری|قەزای زەنگاباد]]، [[قەزای قەرەتەپە]] و [[قەزای دووزخورماتوو]]. # گۆڕینی ناوی قەزای دەلۆ بۆ [[سەنگاو]] ھۆکارەکەشی لەوانەیە بۆ گواستنەوەی زۆرەملێی ھۆزی دەلۆ بۆ ناوچەی [[کفری]] بێت. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی نەوجول|قەزای داودە]] بەدابڕاندنی ڕووبەرێک لە [[قەزای دووزخورماتوو]]. # ھێنانەکایەی قەزای شبیجە لە ئێستادا ڕووبەرێک دەکات لە [[قەزای داقووق]] و [[قەزای حەویجە]]. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]. ئەم گۆڕانکاریانە لە ناوەڕۆکی ھەردوو ساڵنامەی دەوڵەتی عوسمانی ژمارە(٢٤) و (٢٧)ی ساڵانی (١٢٨٦ک-١٨٦ۆز) و (١٢٨٩ک-١٨٧٢ز)دا ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ناو و جێکەوتی قەزاکانی لیوای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢) |- ! ژ !! ناوی قەزا !! ناوەندەکەی |- |١ || [[قەزای کەرکووک]] || [[کەرکووک]] |- |٢ || [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] || [[پردێ]] |- |٣ || [[قەزای حەویجە|قەزای مەڵحە]] || [[مەڵحەی کۆن]] |- |٤ || قەزای شبیجە || دەروار نشین بوون |- | ٥ || [[ناحیەی نەوجول|قەزای داودە]] || [[قەڵغانلوی گەورە]] |- | ٦ || [[قەزای دووزخورماتوو]] || [[دووزخورماتوو]] |- |٧ || [[قەزای کفری|قەزای زەنگاباد]] || [[کفری]] |- |٨ || [[قەزای قەرەتەپە]] || [[قەرەتەپە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای شارەزوور لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کفری|قەزای سەڵاحیە]] لە ([[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]]، [[ناحیەی قەرەتەپە]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[ناحیەی قوشتەپە]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[ناحیەی سیدەکان]]، [[ناحیەی ھەریر]]، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی شارەزوور لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=4 |١ | rowspan=4 | [[قەزای کەرکووک]] | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] |- | [[ناحیەی شوان]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] |- | [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]] |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٤ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=3 | ٥ | rowspan=3 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی سیدەکان]] |- | [[ناحیەی ھەریر]] |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | — |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٩٠دا:''' # ھێنانە کایەی [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی گل]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]] لە سنووری [[قەزای کفری|قەزای سەڵاحیە]]. # ھێنانە کایەی ناحیەی دزەیی لە [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]. # ھێنانە کایەی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان]] لە [[قەزای کۆیە]]. * لە دوای ھێنانەکایەی [[ویلایەتی مووسڵ]] و ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای قەرەداغ]] لە سنووری سنجاغی سلێمانیدا، گۆڕانکاری لە سنووری ھەردوو سنجاغدا ئەنجامدرا، پێشتر ھەر یەک لە [[ناحیەی سەنگاو]] و [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] سەر بە [[قەزای قەرەداغ]] بوون، دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەو قەزایە، [[ناحیەی سەنگاو]] بە [[قەزای بازیان]]ەوە بەسترایەوە، ناحیەی زەنگەنەش ھەڵوەشێنرایەوە و ھەر چوار یەکەی(بناری گل، قەڵغانلوو، جەباری) [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]]یان پێکھێنا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە بەسترانەوە، ناوەندی ئەم ناحیەیەش گوندی [[کۆشکی سەرو]] بوو. [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]]ش ھەڵوەشێنرایەوە و بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]]ەوە بەسترایەوە. لە [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] ھاتە کایەوە. لە [[قەزای کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی شارەزوور لە ساڵی(١٣٠٨ک-١٨٩٠ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=6 |١ | rowspan=6 | [[قەزای کەرکووک]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] |- | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] |- | [[ناحیەی شوان]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] |- | [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]] |- | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] |- | [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 | ٤ | rowspan=3 | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٥ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[ناحیەی سیدەکان]] |- | [[ناحیەی ھەریر]] |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | — |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * لە دوای ساڵی ١٨٩٠ز چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنوورەکەدا ڕوویدا. ناوی سنجاغی شارەزوور گۆڕدرا بە سنجاغی کەرکووک، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ھاتە کایەوە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] بە [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]]وە بەسترا، لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] [[ناحیەی شێروان]] ھاتەکایەوە و [[ناحیەی مزووری باڵا]] لکێندرا بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی کەرکووک لە ساڵی(١٨٩٢-١٩١٢)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە !! گوند |- | rowspan=6 |١ | rowspan=6 | [[قەزای کەرکووک]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] || ١٣٣ |- | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] || ٢٧ <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] || ٣٧ |- | [[ناحیەی شوان]] || ٦٦ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] || ٣٣ |- | [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]] || ٦٧ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] || ٩١ <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] || ٥٣ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] || ١٢ |- | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر|ناحیەی ناوەندی قەزای ئەربیل]] || ٧٠ |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] || ٤٨ |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] || ١٢٢ |- | [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] || ٦٠ <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 | ٤ | rowspan=3 | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] || ١٢٠ |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] || ١٠٠ |- | [[ناحیەی بالیسان]] || ٣٢ |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٥ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] || ١١٩ |- | [[ناحیەی سیدەکان]] || ٦٤ |- | [[ناحیەی ھەریر]] || ٤٠ |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] || ٦٠ |- | [[ناحیەی شێروان]] || ٥٨ |- | [[ناحیەی مزووری باڵا]] || ٥٠ |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] || ٢٥٠ |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لیوای کەرکووک لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # ناوەندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] لە گوندی [[مەڵحەی کۆن]]ەوە گواسترایەوە بۆ گوندی [[تەل عەلی]]. # ھەر لە سەرەتاوە بەشی باکووری لیوای کەرکووک کە دەکەوێتە سەروو زێی بچووک لە لیوای ئەربیلدا کۆکرایەوە، نوسراوی ڕەسمی بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران بەلیوا بوونی ئەربیل دەکات، جیابوونەوەکەشی لە لیوای کەرکووک لە بەرواری ١/٤/١٩٢٣دا کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە.<ref>https://iraqld.e-sjc-services.iq/LoadLawBook.aspx?SC=130920055053577{{بەستەری مردوو|url=https://iraqld.e-sjc-services.iq/LoadLawBook.aspx?SC=130920055053577 |date=ئابی ٢٠٢٤ }}</ref> # لەم قۆناغەدا ناحیەی گل ھەڵوەشایەوە. # ھاتنە کایەی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] لە [[قەزای کەرکووک]]. # [[قەزای ھەڵەبجە]] و [[قەزای قەرەداغ]] و [[قەزای بازیان]] بەسترابوون بە لیوای کەرکووکەوە. # ڕێکخستنەوەی سنوری نێوان ھەردوو لیوای کەرکووک و سلێمانی بە شێوەیەک زنجیرە چیای قەرەداغ و بازیان بوو بە سنووری نێوانیان، بەمەش [[قەزای بازیان]] کە ناوەندەکەی [[چەمچەماڵ]] بوو، کرا بە دوو بەشەوە بەشی یەکەم [[قەزای چەمچەماڵ]] بە ھەردوو ناحیەی([[ناحیەی ئاغجەلەر| ناحیەی قەڵاسێوکە]] و [[ناحیەی سەنگاو]]) و بەشی دووەم [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]]، یەکەم بەشیان لە لیوای سلێمانی دابڕێنرا و خرایە سەر لیوای کەرکووک، دووەمیان لەسەر لیوای سلێمانی مایەوە، ھەروەھا بەشی خواری [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]]ش کە دواتر بوو بە [[ناحیەی پێباز]] خرایە سەر [[قەزای کفری]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الکورد فی الوثائق البریطانیة | ناونیشان = https://www.noor-book.com/کتاب-الکورد-فی-الوثائق-البریطانیھ-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عثمان علی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # دوای جێگیر بوونەوەی ڕەوشی لیوای سلێمانی ئەنجوومەنی وەزیران لە سەرەتای ساڵی ١٩٢٥دا بڕیاری گەڕانەوەی ئەو یەکە کارگێڕییانەی لیوای سلێمانی دا کە لەلایەن لیوای کەرکووکەوە سەرپرشتی دەکرا بۆ لیوا ڕەسنەکەی، ھەردوو [[قەزای ھەڵەبجە]] و [[قەزای قەرەداغ]] بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٨٣) لە ١٩/٢/١٩٢٥دا، و [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] بە بەلاغی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٧٣٨) لە ساڵی ١٩٢٦دا گەڕێنرانەوە بۆ [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]].<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی گل]] لە گوندی [[کۆشکی سەرو]] بۆ گوندی [[قادرکەرەم]]. دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٩٤٧) لە ١٤\١٢\١٩٢٦دا کرا بە قەزای گل و [[ناحیەی سەنگاو]]ی پێوە گرێدرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٧٥) لە ١٨\٨\١٩٢٧دا ناحیەی شێروانە ھاتە کایەوە. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٧) لە ٥\٥\١٩٣١دا ھەڵوەشێنرایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]ەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. # دوای دروست بوونی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]، ناحیەی گل ناوی بووە [[ناحیەی قادرکەرەم]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٢٩) لە بەرواری ١\١\١٩٣٤دا. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] و ناحیەی قەرەحەسەن بە بەیانی حکومی ژمارە(٥٣٣٥) لە ساڵی ١٩٣٣دا ھەڵوەشێنرانەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! تێبینی |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[تەل عەلی]] | style="text-align: center | لە سەرەتادا ناوەندەکەی گوندی مەڵحە بوو |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | سەرەتا لە قەڵای شێروانە بووە |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center|[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | لە حاجی بەیخانی سەرووە وە گواسترایەوە بۆ ڕێدار |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | - |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[لەیلان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | - |- |} [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٣٦)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە بەرواری ٢٧\١\١٩٣٧دا، [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە. # قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرە حەسەن]] ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە ٢٧\١\١٩٣٧دا [[ناحیەی پێباز]] ھاتە کایەوە بەدابڕانی لە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] لە سنووری [[قەزای کفری]] لە پارێزگای کەرکووک. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). # دابڕانی [[قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخوورماتوو]] لە [[قەزای کفری]] و لکاندنی بە [[قەزای داقووق]]ەوە. ھەروەھا [[ناحیەی قادرکەرەم]]یش لکێندرا بە [[قەزای داقووق]]ەوە. # ناوەندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=5 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ١٤٤٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٨٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١٣٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ١٠٩٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ١٠٠٣ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=4 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] | style="text-align: center | [[کفری]] | style="text-align: center | ١٢٦٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ١٦١٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٠١٩ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ١٣١٩ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٨٩٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٧٢٥ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٨٣٣ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[داقووق]] | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٣٣٥٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ١٥٢٨ |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢١١٨ |- |} [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٤٧)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە ٢٢\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای دووزخورماتوو]] ھاتە کایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٢٨) لە ٢٦\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای داقووق]] ھەڵوەشێنرایەوە و [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] جێیگرتەوە و لکێندرا بە [[قەزای دووزخورماتوو]]ەوە. # لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] لە [[قەزای کەرکووک]]دا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=5 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧١ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٢٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٦٠ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووزخورماتوو]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دووزخورماتوو]] | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ٩٠ |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٨١ |- |} [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٥٨)دا.]] === پارێزگای کەرکووک لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٤٥) لە ٣\٩\١٩٥٨دا، (٣٠)کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی جەلەولا]] لە سنووری [[قەزای خانەقین]] لە [[پارێزگای دیالە]]. # بەیانی وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٩دا، (٥)کەرتی [[ناحیەی پێباز]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] بە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]]ی ھەمان قەزاوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ھاتە کایەوە و ھەردوو [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٩) لە ١٣\٩\١٩٦٢دا، (٨) کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] بە [[ناحیەی جەلەولا]]ی سەر بە [[قەزای خانەقین]] گرێدرا. {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧١ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٣٠ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ٦٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٦٠ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووزخورماتوو]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ٩٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] | style="text-align: center | ٣٠ |- |} [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٦٥)دا.]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== زۆرترین گۆڕانکاری لە پارێزگای کەرکووکدا لەم قۆناغەدا کرا: # دابڕانی (٥)کەرت لە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٠٣) لە ٣٠-٣-١٩٦٩دا، (٢٥) کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] دابڕان بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی جەبارە]] لە سنووری [[قەزای کفری]]دا ناوەندەکەی گوندی [[جەبارە]] بوو. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٩) لە ٣-٤-١٩٦٩دا، (٢٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ئامرلی]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]دا ناوەندەکەی گوندی [[ئامرلی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/19801.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٤٠) لە ٥-٤-١٩٦٩دا، (٢٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سلێمان بەگ]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]دا ناوەندەکەی گوندی [[سلێمان بەگ]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/19802.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(١٣٦) لە ٢٨-٢-١٩٧٠دا، (٥)کەرتی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]]ەوە لکێندرایەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(١٣٧) لە ٢٨-٢-١٩٧٠دا، [[قەزای کەلار]] لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەی شارۆچکەی [[کەلار]] بوو، ھەردوو [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] و [[ناحیەی پێباز]]ی پێوە گرێدرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6337.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦٠) لە ٢٥-١٠-١٩٧٢دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] و (١٧)کەرتی [[ناحیەی سلێمان بەگ]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی نەوجول]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]، ناوەندەکەی گوندی [[نەوجول]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5977.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦١) لە ٢٥-١٠-١٩٧٢دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی جەبارە]] و (٩)کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی کۆکس]] لە سنووری [[قەزای کفری]]، ناوەندەکەی گوندی [[کۆکس]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5978.html</ref> # کەرتی (٧٨/[[کاکۆڵ، سەرقەڵا|کاکۆڵی]]) [[ناحیەی جەبارە]] بە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانەوە]] بەسترا. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی [[ناحیەی عەباسی]] لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٢٦٣٦٣) لە ساڵی ١-١٢-١٩٧٥دا، ناوی ناحیەی شێروانە گۆردرا بە [[ناحیەی سەرقەڵا]]، (٢١)کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا]] لکێندرا بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٦) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، (٦١) کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی تیلەکۆ]] لە سنووری [[قەزای کەلار]]دا ناوەندەکەی گوندی [[تیلەکۆی گەورە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11361.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٧) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، [[ناحیەی سەرقەڵا]] کە بریتیە لە (٢٤)کەرت لە [[قەزای کەلار]] دابڕێنراو بە [[قەزای کفری]]یەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٨) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، [[قەزای کەلار]] و [[قەزای چەمچەماڵ]] دابڕێنران لە پارێزگای کەرکووک و لکێندران بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە ھەروەھا بە ھەمان فەرمان [[قەزای کفری]] دابڕێنرا لە پارێزگای کەرکووک و لکێندرا بە [[پارێزگای دیالە]]وە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11359.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤١) لە ٢٩-١-١٩٧٦دا، [[پارێزگای سەلاحەددین]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەی شاری [[تکریت]] بوو. ھەر چوار([[قەزای تکریت]]، [[قەزای سامەڕا]]، [[قەزای بەلەد]] و [[قەزای دووزخورماتوو]])ی پێوە گرێدرا. ناوی پارێزگای کەرکووکیش گۆڕدرا بۆ پارێزگای تەئمیم(محافظة التأمیم).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11481.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤-١-١٩٧٦دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ەوە لە [[قەزای کەرکووک]] بەسترایەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٣) لە ٢٥-١-١٩٧٦دا، (٢٩) کەرتی ناحیەی کەندێناوە و (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە بەستران. ھەروەھا (٢) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] [[قەزای کەرکووک]]ەوە بەسترا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] پێوە گرێدرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٥٦) لە ١٨-٥-١٩٧٦دا، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای دووزخورماتوو]]ی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11721.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٤٥) لە ٢٢-٦-١٩٧٦دا، (٢) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] سەر بە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حەمرین]] لە [[قەزای دۆر]]ی سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12310.html</ref> # (٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووز]] بە [[ناحیەی نەوجول]]ەوە گرێدرا. # ھەرسێ کەرت(گوند)ی ([[حەسەن خانە]]، [[حەمک]]، [[حەفتاچەشمە]])ی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ەوە لکێندرا. ھەروەھا گوندی [[عەلی میکایل]]ی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندرا. {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢١ | style="text-align: center | ٢٦٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | [[یایچی]] | style="text-align: center | ٢٨ | style="text-align: center | ٥٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center | ١٢١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٦٢ | style="text-align: center | ١١٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧٠ | style="text-align: center | ٩١٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢٨ | style="text-align: center | ١١٣٧ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[دووبز]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ١٢١٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٦ | style="text-align: center | ٤٧٥ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١٠ | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ١٠٣٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | [[عەباسی|جبور]] | style="text-align: center | ١٣ | style="text-align: center | ١٣٨٨ |- |} [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٧٧)دا.]] ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٥٢) لە ٣-١١-١٩٧٧دا، (٢١)کەرتی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و (٩)کەرتی [[ناحیەی شوان]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] و ناوەندەکەی گوندی [[قەرەھەنجیر]]ە و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە گرێدران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9609.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٧٨٠٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٤٠) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]]، ناوەندەکەی گوندی [[سەرگەڕان]] و لە [[قەزای دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12482.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]یەوە بەسترا و (٣)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]ش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]]ەوە بەسترا. # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(٢١٤٢١) لە ساڵی ١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]ەوە لکێندرا. # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی [[ناحیەی عەباسی]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی پارێزگای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٨٦)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=7 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=7 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=7 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | [[یایچی]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٤٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٦٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] | style="text-align: center | [[قەرەھەنجیر]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[دووبز]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]] | style="text-align: center | [[سەرگەڕان]] | style="text-align: center | ٤٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=4 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١١ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ٢٠ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | [[عەباسی|جبور]] | style="text-align: center | ١٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی زاب]] | style="text-align: center | [[شەک]] | style="text-align: center | ٢٤ |- |} [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٦)دا.]] ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # دابڕانی کەرتێکی [[ناحیەی قادرکەرەم]] و لکاندنی بە [[ناحیەی لەیلان]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ١٠٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٨٠ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ١٩ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[داقووق]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕەشاد]] | style="text-align: center | [[ڕەشاد|صدریەئەبو شەحمە]] | style="text-align: center | ١٥ |- |} [[پەڕگە:پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی (١٩٨٩)دا.]] === یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨ - ١٩٨٩)دا === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨ - ١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! rowspan=2 |ژ ! rowspan=2 | [[قەزا]] ! rowspan=2 | [[ناحیە]] ! colspan=6 | ژمارەی کەرتەکان |- ! ساڵی{{ھن}}١٩٥٨ !! ساڵی{{ھن}}١٩٦٥ !! ساڵی{{ھن}}١٩٧٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٦ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٩ ! تێبینی |- | rowspan=10 | ١ | rowspan=10 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]]{{ھن}}([[کەرکووک]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center| ٦٧ | style="text-align: center| ٢٣ | style="text-align: center| ٢١ | style="text-align: center| ٢١ | style="text-align: center| ١٠٢ | |- | [[ناحیەی لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center| ٦٢ | style="text-align: center| ٤٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | ٥٢ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | ٣٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | ٧١ | style="text-align: center | ٧١ | style="text-align: center| ٧٠ | style="text-align: center| ٦٣ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٨٠ | |- | [[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٣ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٦٥ | |- | [[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٥٣ | style="text-align: center| ٥٤ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی قەرەھەنجیر]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٣١ | style="text-align: center| ٠ | |- | rowspan=4 | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]]{{ھن}}([[حەویجە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٢٣ | style="text-align: center| ١٠ | style="text-align: center| ١١ | style="text-align: center| ٥٣ | |- | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٠ | style="text-align: center| ٢٠ | style="text-align: center| ٢٠ | style="text-align: center| ١٩ | |- | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ١٣ | style="text-align: center| ١٢ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی زاب]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٤٣ | style="text-align: center| ٢٤ | style="text-align: center| ٠ | لە ساڵی ١٩٦١دا پێکھێنرا |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]]{{ھن}}([[دووبز]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٢٣ | style="text-align: center | ٠ | لە ساڵی ١٩٧٦دا پێکھێنرا و لە ساڵی ١٩٨٩دا ھەڵوەشێنرایەوە |- | [[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٦ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سەرگەڕان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]]{{ھن}}([[داقووق]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٤ | لە ساڵی ١٩٨٩دا پێکھێنرا |- | [[ناحیەی ڕەشاد]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ١٥ | |- |} === پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٦دا، دابڕانی (٣٨) کەرت لە [[پارێزگای ھەولێر]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە پارێزگای کەرکووک.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی لەیلان]] لە [[قەزای کەرکووک]]. بە ناوی (ناحیەی أم المعارک).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8782.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە [[ناحیەی زاب]]ی پارێزگای کەرکووکەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-٢٠٠٢دا، گەڕانەوەی [[ناحیەی یایچی]] و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی بە ناوی (ناحیەی الملتقی).<ref>https://web.archive.org/web/20221003234508/http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15902.html</ref> == دیمۆگرافی == سنوورەکانی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی ١٩٧٦ دەستکاری کران؛ کاتێک ٤ [[قەزا]] زیادکرا بۆ [[پارێزگای سلێمانی]] و [[پارێزگای دیالە]] و [[پارێزگای سەلاحەددین]]. بەم ٤ قەزایە، لە پارێزگای کەرکووک [[کورد]] زۆرینەیەکی ڕوونی پێکدەھێنا.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Mohammed, Ihsan (2017). Nation Building in Kurdistan. London: Routledge. p. 34.</ref> پارێزگاری کەرکووک لە [[پارێزگای نەینەوا]]، [[ناحیەی زاب]]ی [[عەرەب]]ی خرایە سەر.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Mohammed, Ihsan (2017). Nation Building in Kurdistan. London: Routledge. p. 33</ref> لەگەڵ سیاسەتەکانی [[عەرەباندن|بەعەرەبکردنی]] [[حیزبی بەعس]]، ژمارەی [[عەرەب]]ەکان لە سەرژمێرییە فەرمییەکان لە ماوەی ٤٠ ساڵدا پێنج ھێندە زیادی کردووە، بەڵام جێی متمانەترین زانیارییەکان کە ئاماژەن بۆ دابەشبوونی نەتەوەیی پارێزگاکە بریتین لە سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧.<ref>https://books.google.iq/books?id=zSy2Njz0jWYC&pg=PA43&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ژمارەی [[کورد]] لە ساڵی ١٩٥٧ تا ساڵی ١٩٧٧ تاڕادەیەک بە بەردەوامی ماوەتەوە، کەمبوونەوەی ژمارەیان ھاوکاتە لەگەڵ پرۆسەی [[عەرەباندن|بەعەرەبکردنی]] لە ساڵانی نەوەدەکاندا. [[تورکمان]]ەکان کاریگەری جدییان لەسەر بوو بەھۆی گۆڕینی سنوورەکانی کەرکووک لەلایەن بەعسەوە ڕێژەکەیان لە ٢١٪ بۆ ٧٪ دابەزی. لە ساڵی ١٩٧٧ەوە ٢٠٠٠ [[مەسیحی]] (ئاشووری) وەک [[عەرەب]] تۆمارکراون. لە کۆتایی [[شەڕی کەنداو]] تا ساڵی ١٩٩٩ نزیکەی ١١ ھەزار خێزانی [[کورد]] لە [[کەرکووک]] ڕاگوێزراون.<ref>https://www.economist.com/unknown/1999/02/18/an-ancient-tragedy</ref> لەدوای لەشکرکێشی ٢٠٠٣ بۆ سەر [[عێراق]] تا ئێستا ١٠٠ ھەزار [[کورد]] گەڕاونەتەوە شاری [[کەرکووک]].<ref>https://www.themilitant.com/2005/6912/691204.html</ref> بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٩٧، [[عەرەب]] ٤٥٪ی دانیشتووانی پارێزگای کەرکووک پێکدەھێنن، و لە: قەزای حەویجە، قەزای داقوق، قەزای دیبس، ناحیەی ئەلملتەقە لە قەزای کەرکووک، و بەشێکیشیان لەناو شارەکەدان لە کەرکووک و قەزای کەرکووک. لەکاتێکدا [[کورد]] ٣٨٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێکدەھێنێت، زۆربەیان دەکەونە شاری کەرکووک و بەشێک لە قەزای داقوق و قەزای دووبز، ھاوتەریب لەگەڵ ئەوەشدا، [[تورکمان]] ١٧٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێکدەھێنن و لە شاری کەرکووک و قەزای داقوق چڕبوونەتەوە.<ref>https://web.archive.org/web/20190611210241/https://books.google.com/books?id=zSy2Njz0jWYC&pg=PA43</ref> === ئامارەکان === داتای نەتەوەیی لە ڕاپۆرتێکی [[کۆمەڵەی نەتەوەکان]] لە ساڵی ١٩٢٥ و داتای بەریتانی لە ساڵانی ١٩٢٤ و ١٩٣٠ و ١٩٣١: ڕاپۆرتێکی گرووپی قەیرانی نێودەوڵەتی ئاماژە بەوە دەکات کە ئامارەکانی سەرژمێری ساڵانی ١٩٧٧ و ١٩٩٧ «ھەموویان بە کێشەیەکی زۆر دادەنرێت، بەھۆی گومانی دەستکاریکردنی ڕژێمەوە» لەبەرئەوەی ھاووڵاتیانی [[عێراق]] تەنیا ڕێگەیان پێدرابوو ئاماژە بە سەر بە نەتەوە [[عەرەب]]ەکان یان [[کورد]]ەکان بکەن؛ لە ئەنجامدا، ئەمەش ژمارەی کەمینە نەتەوەیییەکانی دیکەی لاواز کرد، وەک سێیەم گەورەترین گرووپی نەتەوەیی عێراق – تورکمانەکانی عێراق.<ref>https://web.archive.org/web/20190808043240/http://www.genocidewatch.org/images/Iraq_08_11_13_Turkey_and_Iraqi_Kurds_Conflict_or_Cooperation.pdf</ref> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#DDDDDD" | colspan="9" align="center" | داتای نەتەوەیی بۆ پارێزگای کەرکووک (لیوا) |- bgcolor="#f0f0f0" align="center" ! نەتەوە ! ١٩٢٤<ref name="auto">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٤٤|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> !٪ ! ١٩٢٥<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٣٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> ! ٪ !١٩٣٠<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٣٨|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> ! ٪ !١٩٣١<ref name="auto"/> ! ٪ |- | [[کورد]] || ٧٩٬٦٤٦ || ٥٤٫٤٪||٤٧٬٥٠٠ || ٤٢٫٥٪|| ٦٧٬٧٠٣|| ٤٩٫٥٪|| ٧٧٬٦٠٨||٥٦٫٧٪ |- | [[تورکمان]] || ٢٨٬٣٩٥|| ١٩٫٣٪|| ٢٦٬١٠٠ || ٢٣٫٤٪ || ٢٨٬٧٤١|| ٢١٪|| ٢٨٬٧٤١||٢١٪ |- | [[عەرەب]] || ٣٥٬٦٤٩|| ٢٤٫٤٪|| ٣٥٬٦٥٠ || ٣١٫٩٪|| ٢٦٬٥٦١|| ١٩٫٤٪|| ٢٦٬٥٦١||١٩٫٤٪ |- | [[جوو]]|| ١٬٧٠٣|| ١٫٢٪|| - || || ٦٬٧٤٢|| ٤٫٩٪|| ٢٬٤٧٢||١٫٨٪ |- | [[مەسیحی]] || ١٬٠٠٠ || ٠٫٧٪|| ٢٬٤٠٠ || ٢٫١٪|| ١٬٢٢٨|| ٠٫٩٪|| ١٬٢٢٨|||٠٫٩٪ |- | '''ئی تر''' || - || || - || || -|| || ١٩٢||٠٫١٪ |- | '''سەرجەم''' ||١٤٦٬٣٩٣ || || ١١١٬٦٥٠ || || ١٣٦٬٧٠٥|| || ١٣٦٬٨٠٢|| |} {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=#DDDDDD | colspan=9 align="center" | ئەنجامی سەرژمێری بۆ پارێزگای کەرکووک |- bgcolor=#f0f0f0 align="center" ! زمانی دایک ! ١٩٤٧ (نەتەوە) ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٥٧ ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٧٧ ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٩٧ ! ڕێژەی سەدی |- | [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] || || || ١٠٩٬٦٢٠ || ٢٨٪ || ٢١٨٬٧٥٥ || ٤٥٪ || ٥٤٤٬٥٩٦ || ٧٢٪ |- | [[زمانی کوردی|کوردی]] || ١٥١٬٥٧٥<ref name="1947census">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=C. J. Edmonds |پەڕە=٤٣٨|سەردێڕ=Kurds, Turks and Arabs, Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919-1925 |ڕێکەوت=١٩٥٧|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Qm26AAAAIAAJ}}</ref> || ٥٣٪||١٨٧٬٥٩٣ || ٤٨٪ || ١٨٤٬٨٧٥ || ٣٨٪ || ١٥٥٬٨٦١ || ٢١٪ |- | [[زمانی تورکمانی |تورکمانی]] || || || ٨٣٬٣٧١ || ٢١٪ || ٨٠٬٣٤٧ || ١٧٪ || ٥٠٬٠٩٩ || ٧٪ |- | [[زمانی سوریانی|سوریانی]]|| || || ١٬٦٠٥ || ٠٫٤٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | [[زمانی عیبری|عیبری]] || ٤٬٠٤٢<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Abbas Shiblak |سەردێڕ=The lure of Zion: the case of the Iraqi Jews |ناونیشان=https://archive.org/details/lureofzionca00shib |ڕێکەوت=١٩٨٦|پەڕە=[https://archive.org/details/lureofzionca٠٠shib/page/٢١ ٢١]}}</ref> || {{pct|4042|385900|2}}|| ١٢٣ || ٠٫٠٠٣٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | '''ئی تر''' || || || ٦٬٥٤٥ || ١٫٧٧٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | '''سەرجەم''' ||٢٨٥٬٩٠٠<ref name="1947census"/> || || ٣٨٨٬٨٢٩ || || ٤٨٣٬٩٧٧ || || ٧٥٢٬٧٤٥ || |} == پارێزگارەکانی کەرکووک == {| class="wikitable" |+ !پارێزگار !لە !بۆ !تێبینی |- |عەبدولرەحمان مستەفا فەتاح |٢٠٠٣ |٢٠١١ | |- |نەجمەدین عومەر کەریم |٢٠١١ |٢٠١٧ | |- |ڕاکان سەعید عەلی ( بە وەکالەت ) |٢٠١٧ |تا ئێستا |جێگری پارێزگارە دوای ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ بە فەرمانی سەرۆک وەزیرانی عێراق حەیدەر عەبادی کرایە پارێزگاری کەرکووک بە وەکالەت ، دواتر بەھۆی ناکۆکیە سیاسیەکانی نێوان لیستی برایەتی نەگەیشتنە ڕێککەوتن بۆ دانانی پارێزگارێکی کورد بۆ پارێزگاکە دواتر دوای خۆپیشاندانەکانی تشرینی ٢٠١٩ لە ناوەراست و باشووری عێراق ئەنجومەنی پارێزگاکان ھەڵوەشایەوە، ئەنجومەنی پارێزگای کەرکووکش کارەکانی دەسەڵاتەکانی لەدەستد. |} == ئەنجامی ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨ == ئەمەی خوارەوە ئەنجامی [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠١٨]] لە پارێزگای کەرکووک. زۆرجار ئەنجامی ھەڵبژاردن بۆ خەمڵاندنی دیمۆگرافیای ھەرێم بەکاردەھێنرێت؛ بەڵام ھاووڵاتیانی [[عێراق]] پێویست ناکات دەنگ بە حیزبەکان بدەن بە پشت بەستن بە نەتەوایەتییەکەی. {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #8888aa; background:#f8f8f8; padding:0; font-size:90%;" |- style="background:#e9e9e9;" ! colspan=2|حیزب ! کۆی گشتی دەنگەکان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IHEC results - Kirkuk|ناونیشان=http://iheciraq.net/2018/kerkuk.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180523011153/http://iheciraq.net/2018/kerkuk.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> !ڕێژەی سەدی !کورسی |- | style="background:#32cd32;"| |یەکێتی نیشتیمانی کوردستان ||١٨٣٬٢٨٣|| ٣٧٫٨٪||٦ |- | style="background:#fff;"| | ھاوپەیمانی عەرەبی کەرکووک ||٨٤٬١٠٢|| ١٧٫٤٪ ||٣ |- | style="background:#00CCFF;"| | بەرەی تورکمانی کەرکووک ||٧٩٬٦٩٤|| ١٦٫٤٪ ||٣ |- | style="background:#005bf9;"| | ھاوپەیمانی سەرکەوتن ||٢٤٬٣٢٨|| ٥٪||٠ |- | style="background:olive;"| | ھاوپەیمانی فەتح ||١٨٬٤٢٧||٣٫٨٪ ||٠ |- | style="background:#b5ca7f;"| | ھاوپەیمانی نیشتمانی ||١٤٬٩٧٩|| ٣٫١٪||٠ |- |bgcolor="#"| | ھاوپەیمانی نیشتمان{{ھن}}_{بزووتنەوەی گۆڕان{{ھن}}ھاوپەیمانی بۆ دیموکراسی و دادپەروەری{{ھن}}گرووپی ئیسلامی کوردستان} ||١٤٬١١٨ ||٢٫٩٪||٠ |- | style="background:#ff4500;"| | بزووتنەوەی نەوەی نوێ ||١٣٬٠٩٦|| ٢٫٧٪||٠ |- | style="background:#ffffff;"| | ھاوپەیمانی کلدانەکان{{ھن}}'''کورسی مەسیحی تەرخان کراوە''' ||٤٬٨٦٤||١٪ || ١ |- | style="background:#654321;"| | گرووپی ئیسلامی کوردستان ||٤٬٦٣١|| ١٪||٠ |- | style="background:#ffffff;"| | ئەنجومەنی جەماوەریی ئاشووری کلدانی سریانی ||٣٬٨١٠||٠٫٨ز || ٠ |- | style="background:#ffffff;"| |ئیتر ||٣٩٬٢٨٦||٨٫١٪ || ٠ |- !colspan=2|سەرجەم||٤٨٤٬٦١٨||١٠٠٪||١٢(+١) |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگاکانی کوردستان]] * [[پارێزگاکانی عێراق]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٣}} {{پارێزگای کەرکووک}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق|پارێزگای کەرکووک|دەیەی ١٩٢٠|کۆمەڵگا}} {{پۆلی کۆمنز|Kirkuk Governorate}} [[پۆل:پارێزگای کەرکووک|*]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] spglb02fpiqs6jw0yfojppva4wj9hu6 0 4925 1590023 1589964 2026-06-13T15:00:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1590023 wikitext text/x-wiki '''جووتبوون''' یان '''سێکس''' کردارێکی ژینییە<ref>https://www.britannica.com/science/sexual-intercourse</ref> ؛ بەشێوەیەکی باو تێکردنی [[کێری مرۆڤ|ئەندامێکی نێرینە]]ی [[ڕەپبوونی کێر|ڕەقبوو]] بۆناو [[قوز|ئەندامی مێینە]]([[زێ]]) کە بەدوایدا جووڵەی لەگەنەیی دێت بۆ [[ووژاندنی سێکسی]] یان [[زاوزێ|زۆربوون]] یاخوود هەردووکیان لەخۆدەگرێت<ref>https://www.dictionary.com/browse/sexual-intercourse</ref>. هەندێکجار مرۆڤەکان یان ئاژەڵەکان ئەوانەی کە توانای زۆربوونیان هەیە جووتدەبن بە مەبەستی خستنەوەی وەچە<ref>https://www.britannica.com/science/sexual-reproduction</ref> <ref>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4730888/</ref> <ref>https://www.erknet.org/patients/your-kidney-disease/genetics-inheritance#:~:text=In%20biology%2C%20the%20term%20inheritance,is%20passed%20on%20through%20reproduction.</ref>. [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (13).jpg|وێنۆک|510x510پیکسڵ|''شێوازی جووتبوونی میشنەری''؛ تابلۆکە کێشراوە لەلایەن ئێدوارد هێنری ساڵی ١٨٩٠]] باوترین جۆری جووتبوون ناو دەبرێت بە [[سێکسی زێیی|جووتبوونی زێی]] (یان زێیە جووتبوون)<ref>https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-319-16999-6_3365-1</ref>؛ لە هەمانکاتدا شێوازەکانی تری جووتبوون بوونیان هەیە وەک؛ [[سێکسی کۆمی]]<ref>https://jenseyatvajameh.wordpress.com/wp-content/uploads/2008/07/the-ultimate-guide-to-anal-sex-for-women.pdf</ref> (بردنە ناوەوەی نێرە ئەندام بۆ ناو کۆم)؛ [[کرداری جنسیی دەمی|سێکسی دەمی]]<ref>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2840968/</ref> (بردنە ناوەوەی نێرە ئەندام یان مێیە ئەندام بۆ ناو دەم)؛ [[پەنجەکردن]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Fingering_(sexual_act)</ref> (بەکار هێنانی پەنجە بۆ ناو زێ یاخود کۆم بۆ و[[روژاندنی سێکسی]])؛ لەگەڵ برنە ناوەوەی [[یاریی سێکسی|یاریە سێکسیەکان]] یان [[یاریی سێکسی|لەرزێنەرەکان]]. ئەم ویست و ئارەزووە بۆ ئەم کردارانە داڕێژراوەتەوە لە ناو [[بۆماوە|زگماک]]ی سرووشتی مرۆڤدا کە ویستی جەستەیی لە نێوان دوو مرۆڤ یان زیاتری تێوەگلاوە، بە زۆری لەلایەن مرۆڤەوە بۆ چێژوەرگرتنی جەستەیی-هەستی دەکرێت؛ هەندێکجاریش دەکرێت هاوبەشەکان لە پەیوەندییەکی قووڵدابن کە ناسراوە بە [[بەندی مرۆڤ]]<ref>https://www.britannica.com/science/sexual-intercourse</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Human_bonding</ref>. ==کردارەکان== ===ناساندن=== زۆربەیکات مەبەست لە جووتبوون(زێیە جووتبوونە) لەهەمانکاتدا دەکرێت شێوازەکانی دیکەش بە جووتبوون ناوببرێن وەک جووتبوونە ناوەکییەکان(جووتبوونی کۆمی و جووتبوونی دەمی)<ref>https://www.britannica.com/topic/human-sexual-activity/Sociosexual-activity</ref> و هەندێک کات جووتبوونە دەرەکییەکانیش (پەنجەکردن، لێکخشاندن، ماچ، دەستپێداهێنان، سێکسی مەمکی و هەندێک کاتیش باوەش) دەکرێت وەک جووتبوونی دەرەکی بناسێندرێن. <ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref> [[پەڕگە:Paul Avril - Les Sonnetts Luxurieux (1892) de Pietro Aretino, 2.jpg|وێنۆک|249x249پیکسڵ|''شێوازی جووتبوونی میشنەری''؛ تابلۆکە کێشراوە لەلایەن ئێدوارد هێنری، ساڵی ١٨٩٣]] لەهەمانکاتدا دەکرێت هاوبەشەکان لە جووتبووون ڕەگەزی بەرامبەر بن و هەندێک کاتیش دەکرێت هەمان ڕەگەزبن دەشکرێت دوو هاوبەش یان زیاتر بن.<ref>https://www.britannica.com/dictionary/orgy</ref> ===جووتبوونە دەرەکییەکان=== [[پەڕگە:Gustave Courbet - Le Sommeil (1866), Paris, Petit Palais.jpg|وێنۆک|جووتبوونی لێسبیانی لە ''تابلۆی خەوتووەکان''، کێشراو لەلایەن گوستاڤ کۆربێرت، ساڵی ١٨٦٦]] جووتبوونە دەرەکییەکان جۆرێکن لە جووتبوون کە بەبێ بردنە ناوەوەی ئەندمی نێرینە و دەست یاخود یاری سێکسی<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Non-penetrative_sex</ref> . وەک پەنجەکردن، لێکخشاندن، ماچ، دەستپێداهێنان، سێکسی مەمکی و جووتبوونی لێسبیانی و هەندێک کاتیش باوەش<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Non-penetrative_sex</ref> لەوانەیە ئەنجام بدرێت بە هەبوون یان بێ هەبوونی هاوبەش (خۆ وروژاندن)<ref>https://www.britannica.com/topic/masturbation</ref> جووتبوونی لێسبیانی جۆرێکە لە جووتبوونی دەرەکی کە لە جۆری جووتبوونی (زێ-زێیە)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Sexual_practices_between_women</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/lesbianism</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/homosexuality</ref> لەکاتێکدا جووتبوونی مەمکی جووتبوونی (نێرە ئەندام-مەمکە)<ref>https://www.scribd.com/document/330458260/Mammary-Intercourse</ref> <ref>https://loveangels.ie/blogs/news/boob-sex-the-loveangels-guide-to-mammary-intercourse?srsltid=AfmBOorefqyjGCcm5ces5cW2RGjLryyHaaNmNc8J__E6njOr5HuGD-N8</ref> ؛ هەروەها [[دەستپەڕ|خۆ وروژاندنیش]] هەندێک کات بە جووتبوونی دەرکی هەژماردەکرێت<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref>؛ جووتبوونی دەرەکی لەلایەن هاوەشەکان هەندێک کات لەوانەیە ئانجامبدرێت لە جیاتی جووتبوونی ناوەکی ئەمەش بۆ مەبەستی هێشتنەوەی پاکیزەیی.<ref>https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/virginity</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Virginity#:~:text=Virginity%20is%20a%20social%20construct,or%20the%20lack%20thereof%2C%20vary.</ref> ===جووتبوونە ناوەکییەکان=== [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (14).jpg|وێنۆک|تابلۆیەکی ئێدوارد هێنری؛ ''شێوازی خانمان لەسەرەوە'' شێوازێکە کە ئەگەری زیاتری هەیە میتکە بوروژێنێت.<ref>https://badgirlsbible.com/woman-on-top-sex-position</ref>]] [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (24).jpg|وێنۆک|تابلۆیەکی ئێدوارد هێنری؛ کە سافۆ و هاوبەشەکەی پشاندەدات]] جووتبوونی ناوەکی باوترین جۆری جووتبوونە لەنێوان [[گوانداران|شیردەرەکان]] وەک(مرۆڤ و زۆربەی ئاژەڵەکان) و ئەو بوونەوەرانەی کە توانای [[زاوزێ|توخمە زۆربوون]]<nowiki/>یان هەیە<ref>https://www.cambridge.org/core/books/abs/mammalian-sexuality/act-of-mating/E7EF7C14E4620206A439326EC6CE34AE</ref> جووتبوونی ناوەکی هەر جۆرێکی جووتبوونە کە بردنەنە ناوەوەی تێدا ئەنجام بدرێت وەک؛ زێیە جووتبوون، جووتبوونی کۆمی، جووتبوونی دەمی.<ref>https://www.sciencedirect.com/topics/biochemistry-genetics-and-molecular-biology/penetrative-sex</ref> لە مرۆڤدا دەکرێت جووتبوونی ناوەکی بە زۆر شێواز ئەنجامبدرێت باوترین شێوازەکانی چووتبوونی ناوەکی شێوازی میشنەری<ref>https://www.webmd.com/sex/what-is-missionary-position</ref> و خانمان لەسەرەوەن<ref>https://www.yahoo.com/lifestyle/16-woman-top-sex-positions-160000722.html?guccounter=1</ref> . == تەندرووستی == === سوود === لە مرۆڤدا جووتبوون یان جووتبوونە چالاکییەکان بە گشتی دەرکەوتووە کە چەند سوودێکی زۆریان هەیە<ref>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10903655/</ref> وەک بەهێزکردنی بەرگری لەش دژ بە [[نەخۆشخەر|هۆکاری نەخۆشی]] بە زیادکردنی بڕی [[دژەتەن|دژەتەنەکان]] لە خوێندا<ref>https://www.webmd.com/sex-relationships/sex-and-health</ref> بەدوایدا دابەزاندنی [[پەستانی خوێن]]<ref>https://www.ohsu.edu/womens-health/benefits-healthy-sex-life</ref> لەگەڵیشیاندا دابەزاندنی مەترسی [[شێرپەنجەی پرۆستات|شێرپەنجەی پڕۆستات]]<ref>https://hsph.harvard.edu/news/why-more-sex-may-lower-prostate-cancer-risk/</ref>. ویستە سێکسییەکان و [[ئۆرگازم]]<nowiki/>ەکان [[ھۆرمۆن|هۆڕمۆنەکانی]] وەک [[ئۆکسیتۆسین]] (کە بە هۆڕمۆنی خۆشەویستیش ناسراوە) لە خوێندا زیاددەکەن کە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە پەیوەندی صۆشەویستی قووڵ و درووستکردنی ىڕوا<ref>https://www.healthdirect.gov.au/oxytocin#:~:text=Oxytocin%20is%20a%20hormone%20that,prevent%20or%20treat%20heavy%20bleeding.</ref>؛ باوەڕ وایە کە هۆڕمۆنی ئۆکسیتۆسین کاریگەری زیاتری هەبێت لەسەر خانمان وەک لە پیاوان کە ئەمەش دەکرێت هۆکاری ئەوەبێت کە خانمان سەرنجی سێکسی یان چالاکی سێکسی دەبەستنەوە بە خۆشەویستی و ڕۆمانسی بوون زیاتر لە پیاوان.<ref>https://www.vinmec.com/eng/blog/hormones-and-transmitters-produced-during-sexual-activity-en#:~:text=In%20terms%20of%20sexual%20function,causing%20contractions%20in%20the%20uterus.</ref> توێژینەوەیەکی درێژ مەودا کە لەسەر ٣٥٠٠ فێرخواز کراوە کە تەمەنیان لە نێوان ١٨ بۆ ١٠٢ ساڵدا بووە لە کلنکی دەمارزانی دەیڤ ویکس ئەوەی ەرخستووە کە بەپێی وێنەو پشکنینی فۆتۆگرافی زۆرینەی ئەوانەی کە بە شێوەیەکی رۆژانە جووتدەبن پەیوەندی هەیە بە گەنج دەرکەوتنی زیاتر وەک لەوانی دیکە<ref>https://www.medicalnewstoday.com/articles/262990</ref>؛ لە هەمانکاتدا ئەمەش لەوانەیە بۆ هەموو کەس ڕاست نەبێت بەڵام بۆ زۆرینە ڕاستە<ref>https://books.google.iq/books?id=V9S3keMnie8C&pg=PA232&redir_esc=y</ref> . === مەترسی === '''جووتبوونە نەخۆشییە گواستروەکان'''<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sexually-transmitted-infections-(stis)</ref> هۆکاری نەخۆشیەکان دەکرێت بەکتریابن، ڤایرۆس یاخوود مشەخۆری دیکە بن کە بڵاو دەبنەوە بە جووتبوونە پەیوەندیەکان بە تایبەتی جووتبوونە زێیەکان، کۆمییەکان، یان دەمیەکان یاخود جووتبوونی نەپارێزراو<ref>https://www.nhs.uk/live-well/sexual-health/sex-activities-and-risk/ </ref> . سێکسی دەمی مەترسی کەمترە لە زێی یان کۆمی لە زۆربەی ئەگەرەکاندا جووتبوونە نەخۆشییە گواستروەکان ڕاستەوخۆ نیشانەیان نییە، کە مەترسی تووشکردنی جووتبوونە هاوبەشەکانی تری کەسی توشبوو زیاد دەکات بەبێ ئاگایی. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان ١٩ ملیۆن کەیسی نوێی جووتبوونە نەخۆشییە گواستراوەکان هەیە هەموو ساڵێک<ref>https://www.ashasexualhealth.org/stds_a_to_z/</ref>، لە ساڵی ٢٠٠٥ [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] وای دانا کە ٤٤٨ ملیۆن کەس کە تەمەنیان لەنێوان ١٨ بۆ ٤٨ ساڵدایە تووشدەبن هەمووساڵێک بەو نەخۆشیانەی کە چارەسەریان هەیە وەک(سفلیس، سووزەنەک، و کڵامێدیا) هەروەها ساڵی ٢٠٢یش ٣٧٤ ملیۆن کەسی خەمڵاند.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sexually-transmitted-infections-(stis)</ref> لەگەڵ ئەمەشدا جووتبوونە نەپارێزراوەکان ئەگەری تووشکردن و گواستنەوەی [[ڤایرۆسی نەمانی بەرگری لە مرۆڤ|HIV]] دە هێندە زیاددەکان ڤایرۆسی جگەریش Hepatitis B دەکرێت لە ڕێگای جووتبوونە پەیوەندیەکانەوە بگوازرێتەوە لە ساڵی ٢٠٢٤ لە جیهاندا بەنزیکەیی ٢٤٠ ملیۆن هەڵگری درێژخایەنی ڤایرۆسی جگەری Hepatitis B بوونیان هەبوو.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b</ref> HIV کە کوشندەترین ڤایرۆسی جیهانە ٣٠ ملیۆن کەس بە نزیکەیی مردوون بەهۆیەوە لەوەتەی بڵاوبۆتەوە HIV بەتەنها بەرگری لەشی مرۆڤ لەکاردەخات لەڕێگەی لەناوبردنی خانەکانی T-یاریدەدەر کە گرنگترین خانەن بۆ ڕوودانی وەڵامدانەوە بەرگرییەکان<ref>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3543107/</ref> لە بەرگری تایبەتتدا و خودی خۆی نابێتە هۆی کوشتنی ڕاستەوخۆی کەسەکە <ref>لاپەڕە ٥٩ تا ٦٢ ، کتێبی مۆدێرن بایۆلۆجی،https://www.scribd.com/document/769622464/Bio-12-MoE-Lot-28-10-Servis </ref> بەڵکوو ئەوەی دەبێتە هۆی کوشتنی کەسی توشبوو '''نەخۆشییە هەلپەرستەکانە'''<ref>https://hivinfo.nih.gov/understanding-hiv/fact-sheets/what-opportunistic-infection</ref> لەپاش ئەوەی ڤایرۆسی HIV بەرگرییە کۆئەندام لەکاردەخات نەخۆشییەکانی دیکە کە لەباری ئاساییدا کۆئەندامی بەرگری لەش وەڵامیان دەداتەوە و تێکیاندەشکێنێت دێنە ناو لەشەوە بەڵام چوونکە ئێستا کۆئەندامی بەرگری لەکارکەوتووە بەهۆی HIV وە بەرگرییە کۆئەندام هیچ وەڵامێکی نابێت بۆیان و پاش ماوەیەکەی کەم لە توشبوون بە هەلپەرستەکان کەسەکە گیانلەدەستدەدات<ref>لاپەڕە ٥٩ تا ٦٢ ، کتێبی مۆدێرن بایۆلۆجی،https://www.scribd.com/document/769622464/Bio-12-MoE-Lot-28-10-Servis </ref>. ٢.٧ ملیۆن تووشبووی نوێ تۆمارکرا لە ساڵی ٢٠١٠ کە بە نزیکەیی ١.٩ ملیۆنیان واتە (٪٧٠)یان لە ئەفریقا تۆمارکرابوون لە هەمانکاتدا [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] وای دانا کە کە ١.٨ ملیۆن مردن ڕوویداوە بەهۆی نەخۆشی هەلپەرستەکان کە پەیوەندیدارن بە HIV لە هەمان ساڵدا کە ١.٢ ملیۆنیان واتە (٪٦٩) لە ئەفریقابوون. زیاتر لە ٤٠ ملیۆن تووشبووی ڤایرۆسی HIV لە جیهاندا هەبووە هەتا کۆتایی ٢٠٢٤<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hiv-aids</ref>. ==پەیوەندی ڕۆمانسی== [[پەڕگە:Lawrence Alma-Tadema Courtship - The Proposal.jpg|وێنۆک|تابلۆی لاورێنس ئاڵما؛ ''داوای هاوسەرگیری'']] [[پەڕگە:Frank Bernard Dicksee - Romeo and Juliet, 1884.jpg|وێنۆک|تابلۆی فڕانک بێرنارد؛ ی''ەکەم یەکبینینی [[ڕۆمیۆ و جولیەت|ڕۆمیۆ و جولێت]]'']] لە مێژوودا و لە زۆربەی کۆمەڵگەکانی ئەمڕۆ دا جووتبوونی ڕیگەپێدراو سەرەتا پێویستی بە [[ھاوسەرگیری|هاوسەرگیری]] هەیە<ref>https://www.britannica.com/topic/marriage/Marriage-rituals</ref>؛ هەرچەندە لە زۆرێک لە کۆمەڵگەکانی دیکەدا هاوبەشەکان جووتبوون تەنیا بۆ [[وروژاندنی سێکسی]] یان چێژ ئەنجامدەدەن بێ هاوسەرگیری پێشوەختە یان پەیوەندی ڕۆمانسی یان هەردووکیان. لە هەمەنکاتدا لە مێژوودا جووتبوون لە نێوان [[پێگەیشتوویی لە مرۆڤدا|پێگەیشتوو]]<nowiki/>ەکان پێویستی بە هاوسەرگیری هەبووە و پێویستی بەڕەزامەندی خانمەکە هەبووە بۆ پیاوەکە بۆ هاوسەرگیریکردن<ref>https://www.berose.fr/IMG/pdf/a-short-history-of-marriage.pdf</ref>؛ لەپاشاندا یەکەم جوتبوون لە دوای هاوسەرگیری وەک یەکەم جووتبوونی ڕێگەپێدراو دا دەندرا ، لە ئەگەری شکستهێنانی ئەم جووتبوونە بە هەر هۆکارێک پڕۆسەی هاوسەرگیرییەکە وەک بەتاڵ سەیردەکرا و وا هەژمار دەکرا کە ڕووینەداوە و ئەم پڕۆسەیەش پێویستی بە جیابوونەوە نەبووە چوونکە بە هاوسەرگیریەکە بە هەڵوەشێندراوە دانراوە<ref>https://www.britannica.com/topic/marriage/Marriage-rituals</ref>. == ئاژەڵەکان == [[پەڕگە:Lion sex.jpg|وێنۆک|جووتبوونی دوو شێری کینی]] لە ئاژەڵزانیدا جووتبوون زۆربەیکات بەمانای ئەوەدێت کە نێرە [[تۆو (ژینناسی)|تۆو]] بکاتە ناو لەشی مێیەوە لەڕێگەی زێوە؛ هاوشێوەی مرۆڤ ئاژەڵەکانیش بەتایبەتی [[گوانداران|شیردەرەکان]] جووتدەبن بە مەبەستی [[چێژ]] کە دواتر دەبێتە هۆی خستنەوەی وەچە بۆ نموونە وەک جووتبوونی [[شێر]]<nowiki/>ەکان و بانبووەکان لە باخچەی ئاژەڵان.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Animal_sexual_behaviour</ref> [[پەڕگە:Bonobo sexual behavior 1.jpg|وێنۆک|جووتبوونی دوو بانبوو لە باخچەی ئاژەڵان]] {{تووڵی دەروازە|سێکسناسی|ژینناسی|پزیشکی}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:سێکسناسی]] [[پۆل:بەبەری]] [[پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان]] [[پۆل:کرداری جنسی]] [[پۆل:زایەند]] [[پۆل:دەروونناسی]] tgptzplioo0pxixx2mpxp7xkxxwi8fe 1590025 1590023 2026-06-13T16:00:16Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Human sexual activity}} 1590025 wikitext text/x-wiki '''جووتبوون''' یان '''سێکس''' کردارێکی ژینییە<ref>https://www.britannica.com/science/sexual-intercourse</ref> ؛ بەشێوەیەکی باو تێکردنی [[کێری مرۆڤ|ئەندامێکی نێرینە]]ی [[ڕەپبوونی کێر|ڕەقبوو]] بۆناو [[قوز|ئەندامی مێینە]]([[زێ]]) کە بەدوایدا جووڵەی لەگەنەیی دێت بۆ [[ووژاندنی سێکسی]] یان [[زاوزێ|زۆربوون]] یاخوود هەردووکیان لەخۆدەگرێت<ref>https://www.dictionary.com/browse/sexual-intercourse</ref>. هەندێکجار مرۆڤەکان یان ئاژەڵەکان ئەوانەی کە توانای زۆربوونیان هەیە جووتدەبن بە مەبەستی خستنەوەی وەچە<ref>https://www.britannica.com/science/sexual-reproduction</ref> <ref>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4730888/</ref> <ref>https://www.erknet.org/patients/your-kidney-disease/genetics-inheritance#:~:text=In%20biology%2C%20the%20term%20inheritance,is%20passed%20on%20through%20reproduction.</ref>. [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (13).jpg|وێنۆک|510x510پیکسڵ|''شێوازی جووتبوونی میشنەری''؛ تابلۆکە کێشراوە لەلایەن ئێدوارد هێنری ساڵی ١٨٩٠]] باوترین جۆری جووتبوون ناو دەبرێت بە [[سێکسی زێیی|جووتبوونی زێی]] (یان زێیە جووتبوون)<ref>https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-319-16999-6_3365-1</ref>؛ لە هەمانکاتدا شێوازەکانی تری جووتبوون بوونیان هەیە وەک؛ [[سێکسی کۆمی]]<ref>https://jenseyatvajameh.wordpress.com/wp-content/uploads/2008/07/the-ultimate-guide-to-anal-sex-for-women.pdf</ref> (بردنە ناوەوەی نێرە ئەندام بۆ ناو کۆم)؛ [[کرداری جنسیی دەمی|سێکسی دەمی]]<ref>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2840968/</ref> (بردنە ناوەوەی نێرە ئەندام یان مێیە ئەندام بۆ ناو دەم)؛ [[پەنجەکردن]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Fingering_(sexual_act)</ref> (بەکار هێنانی پەنجە بۆ ناو زێ یاخود کۆم بۆ و[[روژاندنی سێکسی]])؛ لەگەڵ برنە ناوەوەی [[یاریی سێکسی|یاریە سێکسیەکان]] یان [[یاریی سێکسی|لەرزێنەرەکان]]. ئەم ویست و ئارەزووە بۆ ئەم کردارانە داڕێژراوەتەوە لە ناو [[بۆماوە|زگماک]]ی سرووشتی مرۆڤدا کە ویستی جەستەیی لە نێوان دوو مرۆڤ یان زیاتری تێوەگلاوە، بە زۆری لەلایەن مرۆڤەوە بۆ چێژوەرگرتنی جەستەیی-هەستی دەکرێت؛ هەندێکجاریش دەکرێت هاوبەشەکان لە پەیوەندییەکی قووڵدابن کە ناسراوە بە [[بەندی مرۆڤ]]<ref>https://www.britannica.com/science/sexual-intercourse</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Human_bonding</ref>. ==کردارەکان== ===ناساندن=== زۆربەیکات مەبەست لە جووتبوون(زێیە جووتبوونە) لەهەمانکاتدا دەکرێت شێوازەکانی دیکەش بە جووتبوون ناوببرێن وەک جووتبوونە ناوەکییەکان(جووتبوونی کۆمی و جووتبوونی دەمی)<ref>https://www.britannica.com/topic/human-sexual-activity/Sociosexual-activity</ref> و هەندێک کات جووتبوونە دەرەکییەکانیش (پەنجەکردن، لێکخشاندن، ماچ، دەستپێداهێنان، سێکسی مەمکی و هەندێک کاتیش باوەش) دەکرێت وەک جووتبوونی دەرەکی بناسێندرێن. <ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref> [[پەڕگە:Paul Avril - Les Sonnetts Luxurieux (1892) de Pietro Aretino, 2.jpg|وێنۆک|249x249پیکسڵ|''شێوازی جووتبوونی میشنەری''؛ تابلۆکە کێشراوە لەلایەن ئێدوارد هێنری، ساڵی ١٨٩٣]] لەهەمانکاتدا دەکرێت هاوبەشەکان لە جووتبووون ڕەگەزی بەرامبەر بن و هەندێک کاتیش دەکرێت هەمان ڕەگەزبن دەشکرێت دوو هاوبەش یان زیاتر بن.<ref>https://www.britannica.com/dictionary/orgy</ref> ===جووتبوونە دەرەکییەکان=== [[پەڕگە:Gustave Courbet - Le Sommeil (1866), Paris, Petit Palais.jpg|وێنۆک|جووتبوونی لێسبیانی لە ''تابلۆی خەوتووەکان''، کێشراو لەلایەن گوستاڤ کۆربێرت، ساڵی ١٨٦٦]] جووتبوونە دەرەکییەکان جۆرێکن لە جووتبوون کە بەبێ بردنە ناوەوەی ئەندمی نێرینە و دەست یاخود یاری سێکسی<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Non-penetrative_sex</ref> . وەک پەنجەکردن، لێکخشاندن، ماچ، دەستپێداهێنان، سێکسی مەمکی و جووتبوونی لێسبیانی و هەندێک کاتیش باوەش<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Non-penetrative_sex</ref> لەوانەیە ئەنجام بدرێت بە هەبوون یان بێ هەبوونی هاوبەش (خۆ وروژاندن)<ref>https://www.britannica.com/topic/masturbation</ref> جووتبوونی لێسبیانی جۆرێکە لە جووتبوونی دەرەکی کە لە جۆری جووتبوونی (زێ-زێیە)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Sexual_practices_between_women</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/lesbianism</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/homosexuality</ref> لەکاتێکدا جووتبوونی مەمکی جووتبوونی (نێرە ئەندام-مەمکە)<ref>https://www.scribd.com/document/330458260/Mammary-Intercourse</ref> <ref>https://loveangels.ie/blogs/news/boob-sex-the-loveangels-guide-to-mammary-intercourse?srsltid=AfmBOorefqyjGCcm5ces5cW2RGjLryyHaaNmNc8J__E6njOr5HuGD-N8</ref> ؛ هەروەها [[دەستپەڕ|خۆ وروژاندنیش]] هەندێک کات بە جووتبوونی دەرکی هەژماردەکرێت<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref>؛ جووتبوونی دەرەکی لەلایەن هاوەشەکان هەندێک کات لەوانەیە ئانجامبدرێت لە جیاتی جووتبوونی ناوەکی ئەمەش بۆ مەبەستی هێشتنەوەی پاکیزەیی.<ref>https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/virginity</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Virginity#:~:text=Virginity%20is%20a%20social%20construct,or%20the%20lack%20thereof%2C%20vary.</ref> ===جووتبوونە ناوەکییەکان=== [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (14).jpg|وێنۆک|تابلۆیەکی ئێدوارد هێنری؛ ''شێوازی خانمان لەسەرەوە'' شێوازێکە کە ئەگەری زیاتری هەیە میتکە بوروژێنێت.<ref>https://badgirlsbible.com/woman-on-top-sex-position</ref>]] [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (24).jpg|وێنۆک|تابلۆیەکی ئێدوارد هێنری؛ کە سافۆ و هاوبەشەکەی پشاندەدات]] جووتبوونی ناوەکی باوترین جۆری جووتبوونە لەنێوان [[گوانداران|شیردەرەکان]] وەک(مرۆڤ و زۆربەی ئاژەڵەکان) و ئەو بوونەوەرانەی کە توانای [[زاوزێ|توخمە زۆربوون]]<nowiki/>یان هەیە<ref>https://www.cambridge.org/core/books/abs/mammalian-sexuality/act-of-mating/E7EF7C14E4620206A439326EC6CE34AE</ref> جووتبوونی ناوەکی هەر جۆرێکی جووتبوونە کە بردنەنە ناوەوەی تێدا ئەنجام بدرێت وەک؛ زێیە جووتبوون، جووتبوونی کۆمی، جووتبوونی دەمی.<ref>https://www.sciencedirect.com/topics/biochemistry-genetics-and-molecular-biology/penetrative-sex</ref> لە مرۆڤدا دەکرێت جووتبوونی ناوەکی بە زۆر شێواز ئەنجامبدرێت باوترین شێوازەکانی چووتبوونی ناوەکی شێوازی میشنەری<ref>https://www.webmd.com/sex/what-is-missionary-position</ref> و خانمان لەسەرەوەن<ref>https://www.yahoo.com/lifestyle/16-woman-top-sex-positions-160000722.html?guccounter=1</ref> . == تەندرووستی == === سوود === لە مرۆڤدا جووتبوون یان جووتبوونە چالاکییەکان بە گشتی دەرکەوتووە کە چەند سوودێکی زۆریان هەیە<ref>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10903655/</ref> وەک بەهێزکردنی بەرگری لەش دژ بە [[نەخۆشخەر|هۆکاری نەخۆشی]] بە زیادکردنی بڕی [[دژەتەن|دژەتەنەکان]] لە خوێندا<ref>https://www.webmd.com/sex-relationships/sex-and-health</ref> بەدوایدا دابەزاندنی [[پەستانی خوێن]]<ref>https://www.ohsu.edu/womens-health/benefits-healthy-sex-life</ref> لەگەڵیشیاندا دابەزاندنی مەترسی [[شێرپەنجەی پرۆستات|شێرپەنجەی پڕۆستات]]<ref>https://hsph.harvard.edu/news/why-more-sex-may-lower-prostate-cancer-risk/</ref>. ویستە سێکسییەکان و [[ئۆرگازم]]<nowiki/>ەکان [[ھۆرمۆن|هۆڕمۆنەکانی]] وەک [[ئۆکسیتۆسین]] (کە بە هۆڕمۆنی خۆشەویستیش ناسراوە) لە خوێندا زیاددەکەن کە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە پەیوەندی صۆشەویستی قووڵ و درووستکردنی ىڕوا<ref>https://www.healthdirect.gov.au/oxytocin#:~:text=Oxytocin%20is%20a%20hormone%20that,prevent%20or%20treat%20heavy%20bleeding.</ref>؛ باوەڕ وایە کە هۆڕمۆنی ئۆکسیتۆسین کاریگەری زیاتری هەبێت لەسەر خانمان وەک لە پیاوان کە ئەمەش دەکرێت هۆکاری ئەوەبێت کە خانمان سەرنجی سێکسی یان چالاکی سێکسی دەبەستنەوە بە خۆشەویستی و ڕۆمانسی بوون زیاتر لە پیاوان.<ref>https://www.vinmec.com/eng/blog/hormones-and-transmitters-produced-during-sexual-activity-en#:~:text=In%20terms%20of%20sexual%20function,causing%20contractions%20in%20the%20uterus.</ref> توێژینەوەیەکی درێژ مەودا کە لەسەر ٣٥٠٠ فێرخواز کراوە کە تەمەنیان لە نێوان ١٨ بۆ ١٠٢ ساڵدا بووە لە کلنکی دەمارزانی دەیڤ ویکس ئەوەی ەرخستووە کە بەپێی وێنەو پشکنینی فۆتۆگرافی زۆرینەی ئەوانەی کە بە شێوەیەکی رۆژانە جووتدەبن پەیوەندی هەیە بە گەنج دەرکەوتنی زیاتر وەک لەوانی دیکە<ref>https://www.medicalnewstoday.com/articles/262990</ref>؛ لە هەمانکاتدا ئەمەش لەوانەیە بۆ هەموو کەس ڕاست نەبێت بەڵام بۆ زۆرینە ڕاستە<ref>https://books.google.iq/books?id=V9S3keMnie8C&pg=PA232&redir_esc=y</ref> . === مەترسی === '''جووتبوونە نەخۆشییە گواستروەکان'''<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sexually-transmitted-infections-(stis)</ref> هۆکاری نەخۆشیەکان دەکرێت بەکتریابن، ڤایرۆس یاخوود مشەخۆری دیکە بن کە بڵاو دەبنەوە بە جووتبوونە پەیوەندیەکان بە تایبەتی جووتبوونە زێیەکان، کۆمییەکان، یان دەمیەکان یاخود جووتبوونی نەپارێزراو<ref>https://www.nhs.uk/live-well/sexual-health/sex-activities-and-risk/ </ref> . سێکسی دەمی مەترسی کەمترە لە زێی یان کۆمی لە زۆربەی ئەگەرەکاندا جووتبوونە نەخۆشییە گواستروەکان ڕاستەوخۆ نیشانەیان نییە، کە مەترسی تووشکردنی جووتبوونە هاوبەشەکانی تری کەسی توشبوو زیاد دەکات بەبێ ئاگایی. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان ١٩ ملیۆن کەیسی نوێی جووتبوونە نەخۆشییە گواستراوەکان هەیە هەموو ساڵێک<ref>https://www.ashasexualhealth.org/stds_a_to_z/</ref>، لە ساڵی ٢٠٠٥ [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] وای دانا کە ٤٤٨ ملیۆن کەس کە تەمەنیان لەنێوان ١٨ بۆ ٤٨ ساڵدایە تووشدەبن هەمووساڵێک بەو نەخۆشیانەی کە چارەسەریان هەیە وەک(سفلیس، سووزەنەک، و کڵامێدیا) هەروەها ساڵی ٢٠٢یش ٣٧٤ ملیۆن کەسی خەمڵاند.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sexually-transmitted-infections-(stis)</ref> لەگەڵ ئەمەشدا جووتبوونە نەپارێزراوەکان ئەگەری تووشکردن و گواستنەوەی [[ڤایرۆسی نەمانی بەرگری لە مرۆڤ|HIV]] دە هێندە زیاددەکان ڤایرۆسی جگەریش Hepatitis B دەکرێت لە ڕێگای جووتبوونە پەیوەندیەکانەوە بگوازرێتەوە لە ساڵی ٢٠٢٤ لە جیهاندا بەنزیکەیی ٢٤٠ ملیۆن هەڵگری درێژخایەنی ڤایرۆسی جگەری Hepatitis B بوونیان هەبوو.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b</ref> HIV کە کوشندەترین ڤایرۆسی جیهانە ٣٠ ملیۆن کەس بە نزیکەیی مردوون بەهۆیەوە لەوەتەی بڵاوبۆتەوە HIV بەتەنها بەرگری لەشی مرۆڤ لەکاردەخات لەڕێگەی لەناوبردنی خانەکانی T-یاریدەدەر کە گرنگترین خانەن بۆ ڕوودانی وەڵامدانەوە بەرگرییەکان<ref>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3543107/</ref> لە بەرگری تایبەتتدا و خودی خۆی نابێتە هۆی کوشتنی ڕاستەوخۆی کەسەکە <ref>لاپەڕە ٥٩ تا ٦٢ ، کتێبی مۆدێرن بایۆلۆجی،https://www.scribd.com/document/769622464/Bio-12-MoE-Lot-28-10-Servis </ref> بەڵکوو ئەوەی دەبێتە هۆی کوشتنی کەسی توشبوو '''نەخۆشییە هەلپەرستەکانە'''<ref>https://hivinfo.nih.gov/understanding-hiv/fact-sheets/what-opportunistic-infection</ref> لەپاش ئەوەی ڤایرۆسی HIV بەرگرییە کۆئەندام لەکاردەخات نەخۆشییەکانی دیکە کە لەباری ئاساییدا کۆئەندامی بەرگری لەش وەڵامیان دەداتەوە و تێکیاندەشکێنێت دێنە ناو لەشەوە بەڵام چوونکە ئێستا کۆئەندامی بەرگری لەکارکەوتووە بەهۆی HIV وە بەرگرییە کۆئەندام هیچ وەڵامێکی نابێت بۆیان و پاش ماوەیەکەی کەم لە توشبوون بە هەلپەرستەکان کەسەکە گیانلەدەستدەدات<ref>لاپەڕە ٥٩ تا ٦٢ ، کتێبی مۆدێرن بایۆلۆجی،https://www.scribd.com/document/769622464/Bio-12-MoE-Lot-28-10-Servis </ref>. ٢.٧ ملیۆن تووشبووی نوێ تۆمارکرا لە ساڵی ٢٠١٠ کە بە نزیکەیی ١.٩ ملیۆنیان واتە (٪٧٠)یان لە ئەفریقا تۆمارکرابوون لە هەمانکاتدا [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] وای دانا کە کە ١.٨ ملیۆن مردن ڕوویداوە بەهۆی نەخۆشی هەلپەرستەکان کە پەیوەندیدارن بە HIV لە هەمان ساڵدا کە ١.٢ ملیۆنیان واتە (٪٦٩) لە ئەفریقابوون. زیاتر لە ٤٠ ملیۆن تووشبووی ڤایرۆسی HIV لە جیهاندا هەبووە هەتا کۆتایی ٢٠٢٤<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hiv-aids</ref>. ==پەیوەندی ڕۆمانسی== [[پەڕگە:Lawrence Alma-Tadema Courtship - The Proposal.jpg|وێنۆک|تابلۆی لاورێنس ئاڵما؛ ''داوای هاوسەرگیری'']] [[پەڕگە:Frank Bernard Dicksee - Romeo and Juliet, 1884.jpg|وێنۆک|تابلۆی فڕانک بێرنارد؛ ی''ەکەم یەکبینینی [[ڕۆمیۆ و جولیەت|ڕۆمیۆ و جولێت]]'']] لە مێژوودا و لە زۆربەی کۆمەڵگەکانی ئەمڕۆ دا جووتبوونی ڕیگەپێدراو سەرەتا پێویستی بە [[ھاوسەرگیری|هاوسەرگیری]] هەیە<ref>https://www.britannica.com/topic/marriage/Marriage-rituals</ref>؛ هەرچەندە لە زۆرێک لە کۆمەڵگەکانی دیکەدا هاوبەشەکان جووتبوون تەنیا بۆ [[وروژاندنی سێکسی]] یان چێژ ئەنجامدەدەن بێ هاوسەرگیری پێشوەختە یان پەیوەندی ڕۆمانسی یان هەردووکیان. لە هەمەنکاتدا لە مێژوودا جووتبوون لە نێوان [[پێگەیشتوویی لە مرۆڤدا|پێگەیشتوو]]<nowiki/>ەکان پێویستی بە هاوسەرگیری هەبووە و پێویستی بەڕەزامەندی خانمەکە هەبووە بۆ پیاوەکە بۆ هاوسەرگیریکردن<ref>https://www.berose.fr/IMG/pdf/a-short-history-of-marriage.pdf</ref>؛ لەپاشاندا یەکەم جوتبوون لە دوای هاوسەرگیری وەک یەکەم جووتبوونی ڕێگەپێدراو دا دەندرا ، لە ئەگەری شکستهێنانی ئەم جووتبوونە بە هەر هۆکارێک پڕۆسەی هاوسەرگیرییەکە وەک بەتاڵ سەیردەکرا و وا هەژمار دەکرا کە ڕووینەداوە و ئەم پڕۆسەیەش پێویستی بە جیابوونەوە نەبووە چوونکە بە هاوسەرگیریەکە بە هەڵوەشێندراوە دانراوە<ref>https://www.britannica.com/topic/marriage/Marriage-rituals</ref>. == ئاژەڵەکان == [[پەڕگە:Lion sex.jpg|وێنۆک|جووتبوونی دوو شێری کینی]] لە ئاژەڵزانیدا جووتبوون زۆربەیکات بەمانای ئەوەدێت کە نێرە [[تۆو (ژینناسی)|تۆو]] بکاتە ناو لەشی مێیەوە لەڕێگەی زێوە؛ هاوشێوەی مرۆڤ ئاژەڵەکانیش بەتایبەتی [[گوانداران|شیردەرەکان]] جووتدەبن بە مەبەستی [[چێژ]] کە دواتر دەبێتە هۆی خستنەوەی وەچە بۆ نموونە وەک جووتبوونی [[شێر]]<nowiki/>ەکان و بانبووەکان لە باخچەی ئاژەڵان.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Animal_sexual_behaviour</ref> [[پەڕگە:Bonobo sexual behavior 1.jpg|وێنۆک|جووتبوونی دوو بانبوو لە باخچەی ئاژەڵان]] {{تووڵی دەروازە|سێکسناسی|ژینناسی|پزیشکی}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Human sexual activity}} [[پۆل:سێکسناسی]] [[پۆل:بەبەری]] [[پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان]] [[پۆل:کرداری جنسی]] [[پۆل:زایەند]] [[پۆل:دەروونناسی]] 49yk5uy0dkz51hoi4nta1ihroegj3qt 0 7667 1590014 1579037 2026-06-13T13:03:28Z Hivja 64112 /* */ 1590014 wikitext text/x-wiki {{Coord|39|N|22|E|type:country_region:GR|display=title}} {{Infobox country |native_name = {{lang|el|Ελληνική Δημοκρατία}}<br />''{{transl|el|Elliniki Dimokratia}}'' |conventional_long_name = کۆماری یۆنانستان |common_name = Greece |image_flag = Flag of Greece.svg |image_coat = Coat of arms of Greece.svg |image_map = EU-Greece.svg |map_caption = {{map_caption |location_color=dark green |region=Europe|region_color=dark grey |subregion=the [[یەکێتیی ئەورووپا]] |subregion_color=green|legend=EU-Greece.svg}} |national_anthem = "{{lang|grc|Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν}}"<br />''Ýmnos is tin Eleftherían''<br />"[[Hymn to Liberty]]"{{Smallsup|1}}</center><br />[[پەڕگە:Greece national anthem.ogg]] |national_motto = [[Eleftheria i Thanatos]], (Greek: "{{lang|el|Ελευθερία ή Θάνατος}}", ''"Freedom or Death"'') (traditional) |official_languages = [[Modern Greek|Greek]] |demonym = [[Greeks|Greek]] (Officially: [[Greeks|Hellenic]]) |capital = [[ئەتینا]] |latd=37 |latm=58 |latNS=N |longd=23 |longm=43 |longEW=E |largest_city = پایتەخت |government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[parliamentary republic]] |leader_title1 = [[President of Greece|President]] |leader_name1 = [[Katerina Sakellaropoulou]] |leader_title2 = [[سەرۆک وەزیرانی یۆنان|سەرۆک وەزیران]] |leader_name2 = [[کیریاکۆس میتسۆتاکیس]] |legislature = [[Hellenic Parliament|Parliament]] |sovereignty_type = [[Greek War of Independence|Independence]] {{nobold|from the [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]]}} |established_event1 =Declared |established_date1 = 1 January 1822, at the [[First National Assembly at Epidaurus|First National Assembly]] |established_event2 = Recognized |established_date2 = 3 February 1830, in the [[London Protocol]] |established_event3 = [[Constitution of Greece|Current constitution]] |established_date3 = 11 June 1975,<br />[[Constitutional history of Greece#The Third Hellenic Republic|Third Hellenic Republic]] |accessionEUdate = 1 January 1981 |EUseats = 24 |area_rank = 96th |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 131,990 |area_sq_mi = 50,944 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 0.8669 |population_estimate = 11,305,118<ref name="Eurostat">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1|سەردێڕ=Total Population |بڵاوکەرەوە=[[Eurostat]] |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠}}</ref> |population_estimate_rank = 74th |population_estimate_year = 2010 |population_census = 10,787,690<ref name="2011census" /> |population_census_year = 2011 (preliminary data) |population_density_km2 = 85.3 |population_density_sq_mi = 221.0 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 88th | GDP_PPP = $294.339&nbsp;billion<ref name="imf2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=5&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=174&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|سەردێڕ=Greece|بڵاوکەرەوە=[[International Monetary Fund]]|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٢}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_year = 2011 |GDP_PPP_per_capita = $26,293<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $303.065&nbsp;billion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = 2011 |GDP_nominal_per_capita = $27,073<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = |HDI = {{increase}} 0.861 |HDI_rank = 29th |HDI_year = 2011 |HDI_category = <span style="color:#090;">very&nbsp;high</span> |Gini = 33<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|سەردێڕ=Distribution of Family Income&nbsp;– Gini Index|ئیش=[[The World Factbook]]|بڵاوکەرەوە=[[Central Intelligence Agency]]|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئابی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080813045724/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |Gini_year = 2005 |currency = [[یۆرۆ]] ([[Euro sign|€]]){{Smallsup|2}} |currency_code = EUR |country_code = |time_zone = [[Eastern European Time|EET]] |utc_offset = +2 |time_zone_DST = [[EEST]] |utc_offset_DST = +3 |ethnic_groups = 94% [[Greeks|Greek]],<br />4% [[Albanians|Albanian]],<br />2% others<ref>These statistics refer to nationality (υπηκοότητα) and not ethnicity (εθνικότητα), as Greece does not collect statistics on ethnicity and self-determination.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.eurfedling.org/Greece.htm |سەردێڕ=Demographics of Greece |بڵاوکەرەوە=European Union National Languages |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210115154100/http://www.eurfedling.org/Greece.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gr.html |سەردێڕ=Greece |ئیش=[[The World Factbook]] |بڵاوکەرەوە=[[Central Intelligence Agency]] |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160825033157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gr.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1602/Other/A1602_SAM07_TB_DC_00_2001_07_F_GR.pdf|سەردێڕ=Πίνακας 7: Αλλοδαποί κατά υπηκοότητα, φύλο και επίπεδο εκπαίδευσης – Σύνολο Ελλάδας και Νομοί|trans_title=Table 7: Foreigners by citizenship, gender and educational level -Whole of Greece and Prefectures|زمان=Greek|بڵاوکەرەوە=[[Hellenic Statistical Authority|Greek National Statistics Agency]]|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110428131729/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1602/Other/A1602_SAM07_TB_DC_00_2001_07_F_GR.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110428131729/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1602/Other/A1602_SAM07_TB_DC_00_2001_07_F_GR.pdf |date=٢٨ی نیسانی ٢٠١١ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/population/documents/Tab/report.pdf|سەردێڕ=Demography Report 2010|ئیش=Eurostat Yearbook 2010|بڵاوکەرەوە=[[Eurostat]]|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110409085104/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/population/documents/Tab/report.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی نیسانی ٢٠١١}}</ref> |drives_on = right |cctld = [[.gr]]{{Smallsup|3}} |calling_code = [[Telephone numbers in Greece|30]] |date_format = dd/mm/yyyy |footnote1 = Also the national anthem of [[قوبرس]]. |footnote2 = Before 2002, the [[Greek drachma]]. |footnote3 = The [[.eu]] domain is also used, as in other [[یەکێتیی ئەورووپا]] member states. }} {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی = |ناو_فەرمی = |ناوی_باو = |ئاڵا_وێنە = |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە = |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی = |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە = |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = |latd=0 |latm=0 |latNS=X |longd=0 |longm=0 |longEW=X |شار_گەورەترین = |زمانەکان_فەرمی = |زمانەکان_ناوچەیی = |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان = |جۆری_دەسەڵات = |پلەی_سەرۆک١ = |ناوی_سەرۆک١ = |پلەی_سەرۆک٢ = |ناوی_سەرۆک٢ = |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات = |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات = |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ = |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر = |ڕووبەر_ک.م.٤گ = |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان = |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان = |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان = |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش = |پلە_چڕیی_دانیشتوان = |دراو = |کۆدی_دراو = |کاتی_ناوچەیی = |قەرەبووی_کات = |لای_لێخوڕین = |پاشگر_دۆمەین = |کۆدی_تەلەفوون = }} '''یۆنان''' یان '''ئێلادا''' یان '''یۆنانستان''' (بە [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]]: Ελλάδα یان Ελλάς) به فه‌رمی: '''كۆماری یۆنان''' ('''كۆماری ئێلینیک''') [[وڵات|وڵاتێکە]] لە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[ئەورووپا|ئەورۆپا]]. پایتەختیشی شاری [[ئەتینا|ئەسینایە]] ، هاونیشتیمانانی یۆنان بەڕێژەی ٩٩% بە [[زمانی یۆنانی]] دەدوێن لەگەڵ ئەوەشدا یۆنانیەکان لەزمانەکانی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]] و [[زمانی فەڕەنسی|فەڕەنسی]] و [[زمانی ئەڵمانی|ئاڵمانی]] دەگەن و ئەم سێزمانەش لە خوێندنگاکان دەخوێنن ، یۆنان لەساڵی ١٩٨١ بوو بە ئەندامی [[یەکێتیی ئەورووپا]] وە یۆنان لە ئێستادا لەڕووی ڕامیاری و ئابوورییەوە هاوشێوەی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[فەڕەنسا]] ووڵاتێکی سەرمایەداریە . دراوی ووڵاتی یۆنان [[یۆرۆ]] یە. ==جوگرافیا== ===ڕووبەر=== ڕووبەری یۆنان خۆی لە ١٣٠ هەزار کیلۆمەتر دووجا دەبینێتەوە کە هاوتایە لەگەڵ ڕووبەری [[ئوردن|ئەردەن]] و [[فەلەستین]]. == دانیشتووان == بەپێی ئامارەکانی ساڵی [[٢٠١٤]] ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی یۆنان ١١,١٢٨,٤٠٤ کەس بووە کە دەکاتە ٠.١٥ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٣.٢ ساڵە. ھەروەھا ٦٢ لەسەدی دانیشتوانی ئەم وڵاتە لە شارەکان دەژین.<ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by ٢٠١٤ population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ‏١٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}} </ref> پەنابەران و ئاوارەکانی ئەم وڵاتە ڕۆژانە لە زۆربوونە، پەنابەرانی ئەرمەنی سەد هەزار کەس دەبن و پەنابەرانی هەنگاری سی هەزار کەس دەبن کە زۆریان لە ڕۆژهەڵاتی یۆنان نیشتەجێن بەڵام پەنابەری تورکی زۆرترین ڕێژەن کەخۆی لە سەد و پەنجا هەزار پەنابەر دەدات. ==سیاسەت== ===پەرلەمان=== [[یاسا]]کانی یۆنان لە پەرلەمان دەردەچن و ٣٠٠ ئەندام پەرلەمان هەن لەپەرلەمانی یۆنان. ===پارتە سیاسیەکانی یۆنان=== *حیزبی چەپ و بزوتنەوەی ژینگە *ڕێکخراوی کۆمۆنیستی یۆنانی *حیزبی کۆمۆنیستی یۆنانی *پارتی کرێکاران *پارتی ژینگە *پارتی نەتەوەپەرستی یۆنانی و کۆمەڵایەتی *پارتی کۆمۆنیستی ماڕکسی - لینینی یۆنانی (سەر بەپارتی کۆمۆنیستی چینی کە ئێستا لەچین حوکم دەکات) *بزوتنەوەی دیموکراتی و یۆنانی *پارتی دیموکراسی نوێ *بەرەی چەپی تووندڕەو ==سەرچاوەکان== {{reflist}} {{وڵاتانی ئەندام لە یەکێتیی ئەورووپا}} {{ئەندامانی ناتۆ}} {{دەوڵەتانی ئەورووپا}} {{تووڵی دەروازە|یۆنان|وڵاتەکان|جوگرافیا|کۆمەڵگا|ئەورووپا}} {{پۆلی کۆمنز|Greece}} [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:یۆنان]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٢١]] [[پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان]] [[پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی]] jt9q6ojpgm21cu8a19hxpap7ler6p1l 0 8053 1590039 1589948 2026-06-13T20:01:00Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بنبەست|بنبەست]]}} 1590039 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{بنبەست|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Male masturbation.svg|وێنۆک|291x291پیکسڵ]] '''خۆوروژانن''' == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Masturbation}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|سێکسناسی|دەروونناسی}} [[پۆل:کردارکان]] [[پۆل:کردە سێکسییەکان]] [[پۆل:چالاکییەکانی کاتی بەتاڵی]] [[پۆل:کرداری جنسی]] [[پۆل:دەستپەڕ]] j058pinwo6pj7tmrqz54onvtt8q4nm6 1590068 1590039 2026-06-13T23:36:51Z Sakura emad 42467 Restored revision 1428758 by [[Special:Contributions/Hivja|Hivja]] ([[en:w:User:BrandonXLF/Restorer|Restorer]]) 1590068 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Male masturbation.svg|وێنۆک|291x291پیکسڵ]] '''دەستپەڕ''' (ھەروەھا: ''ئاوھێنانەوە''، ''خوەنھێنی''، ''دەستمیز''، ''کەپلەمە''، ''مشتاو''، ''مشتە''، ''مشتەگان'' و ''داکوتان'') ({{ئینگ|Masturbation}}) بریتییە لە کاری [[وروژاندنی سێکسی]] لەلای [[شیردەر]]ەکان، ئەمەش بە نھێنی دەکرێت بە وروژاندنی [[ئەندامە سێکسییەکان]] بە مەبەستی گەیشتن بە [[ڕەحەتبوون]] (ئۆرگاسم)،<ref name="webmd">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Robinson|یەکەم=Jennifer|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Masturbation – Is Masturbation Normal or Harmful? Who Masturbates? Why Do People Masturbate?|ناونیشان=http://www.webmd.com/sex-relationships/guide/masturbation-guide|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئابی ٢٠١١|وێبگە=[[WebMD]]}}</ref><ref name="Lehmiller">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ytk5DwAAQBAJ&pg=PT402|سەردێڕ=The Psychology of Human Sexuality|vauthors=Lehmiller JJ|بڵاوکەرەوە=[[John Wiley & Sons]]|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-١-١١٩-١٦٤٧٠-٨|پەڕە=٤٠٢|وتەگێڕانەوە=Masturbation refers to all solo forms of self-stimulation focusing on the genitals. Masturbation practices vary widely depending upon the individual's body and personal preferences. For instance, masturbation among women may involve manipulation of the clitoris and labia, stimulation of the breasts, or vaginal penetration with a sex toy. [...] Among men, masturbation most frequently involves using one or both hands to stimulate the penis. Of course, men sometimes utilize sex toys too (e.g., masturbation sleeves, butt-plugs, etc.).}}</ref><ref name="Nadal">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lVYoDwAAQBAJ&pg=PA1123|سەردێڕ=The SAGE Encyclopedia of Psychology and Gender|vauthors=Nadal KL|بڵاوکەرەوە=[[SAGE Publishing|SAGE]]|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-١-٤٨٣٣-٨٤٢٧-٦|پەڕە=١١٢٣|وتەگێڕانەوە=Masturbation is the act of touching or otherwise stimulating one's own body, particularly one's genitals, for the purpose of sexual pleasure and/or orgasm. The term is most commonly used to describe solitary masturbation, in which people provide themselves with sexual stimulation while they are physically alone. Mutual masturbation is when two or more people manually stimulate their own body or each other's bodies.}}</ref> بەڵام جێگرەوەیەک نییە بۆ [[کردەی سێکس]].<ref name="Upton">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VnvJAwAAQBAJ&pg=PA52|سەردێڕ=Nursing & Health Survival Guide: Health Promotion|vauthors=Upton D|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٩٠٦١٧-٩|پەڕە=٥٢}}</ref> دەستپەڕ شتێکی زۆر باوە لەنێو مرۆڤەکاندا، کە بە جوڵاندنی پێستی [[ئەندامی زاوزێی نێرینە]] و جوڵاندنی [[میتکە]]ی [[ئەندامی زاوزێی مێینە]] بەرەو ناو یان بەرەو سەر، دێتە دی. لە مێینەدا دەشێت شتێک یان تەنێک بخرێتە نێو کونی ئەندامی زاوزێی مێینەوە؛ بەڵام لە نێردا تەنھا دەتوانرێت [[چووک]] ڕابوەشێنرێت. ھەروەھا بە بەکارھێنانی [[دەست]] ئەنجام دەدرێت. ھەروەھا دەشێت ھۆکاری خۆکار بەکاربێت. بەگشتی دەستپەڕ؛ خۆیییە، بەڵام ڕەنگە بگۆڕێت بۆ شێوەی تر وەک ئەوەی بە پەیوەندییەکی دەرەکی بکرێت کە تێیدا ھەر تاکێک ڕۆڵی دەستی خوەنھێنیپێکەر دەبینێت، کە ئەمەش ناو دەبرێت بە ''ھاوبەشە خوەنھینی'' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیی]]: ''mutual masturbation''). == ئەمانەش ببینە == * [[حوکمی دەستپەڕ لە ئیسلامدا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Masturbation}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|سێکسناسی|دەروونناسی}} [[پۆل:کردارکان]] [[پۆل:کردە سێکسییەکان]] [[پۆل:چالاکییەکانی کاتی بەتاڵی]] [[پۆل:کرداری جنسی]] [[پۆل:دەستپەڕ]] gcdcrdkzpu9p7iq6ke44hte6hroil3j 0 9185 1590122 1550490 2026-06-14T08:18:58Z 1silent scientist 51740 1590122 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پەیمانی ڤێرسای''' ئەو [[پەیمانی ئاشتی]]یە بوو کە لە ٢٨ی حوزەیرانی ساڵی ١٩١٩ لە [[کۆشکی ڤێرسای]] لە [[پاریس]] لایەنەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] واژۆیان کرد و کۆتایییان بە شەڕ ھێنا، ئەگەرچی ئاگری شەڕ پێشتر لە کاتژمێر ١١ی ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ کوژابووەوە. ئەم پەیمانە ڕێکەوتی ١٠ی کانوونی دووھەمی ١٩٢٠ خرایە قۆناغی جێبەجێبوونەوە. یەکێ لە پاشخانەکانی پەیماننامەکە [[چواردە خاڵەکەی ویڵسن|چواردە خاڵەکەی]] ودرۆ ویڵسنی سەرۆکی ئەوکاتەی ئەمریکا بوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|جەنگی جیھانیی یەکەم|سیاسەت|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Treaty of Versailles}} [[پۆل:فەڕەنسا لە ١٩١٩]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی فەڕانسا]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئالمانیا]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئیتالیا]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ژاپۆن]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:پەیماننامەکان، بەسرانی ١٩١٩]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئیمپراتۆرێتیی ژاپۆن]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئیمپراتۆرێتیی ئەڵمانیا]] [[پۆل:پەیماننامەکانی شەڕی جیھانیی یەکەم]] [[پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان]] [[پۆل:ڕووداوەکانی تەممووزی ١٩١٩]] [[پۆل:کۆشکی ڤێرسای]] el7bzvz7ffksecdqx9nql0uyrq9n5ox 1590123 1590122 2026-06-14T08:26:10Z 1silent scientist 51740 1590123 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پەیمانی ڤێرسای''' پەیماننامەیەکی ئاشتی بوو لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩١٩ واژوو کرا. وەک گرینگترین پەیماننامەی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کۆتایی بە دۆخی جەنگی نێوان [[کۆماری ڤایمار|ئەڵمانیا]] و زۆربەی [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی یەکەم|ھێزە ھاوپەیمانەکان]] ھێنا. لە [[کۆشکی ڤێرسای]] واژوو کرا، پێنج ساڵ دوای [[تیرۆرکردنی ئەرشیبۆن فرانس فێردیناند]]، کە بووە ھۆی جەنگەکە. [[ھێزەکانی ناوەند|ھێزە ناوەندییەکان]]ی دیکە لە لایەنی ئەڵمانیا پەیماننامەی جیاوازیان واژوو کرد. لەگەڵ ئەوەی [[ئاگربەست لەگەڵ ئەڵمانیا (کۆمپیێن)|ئاگربەست]]ی ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ کۆتایی بە شەڕی ڕاستەقینە ھێنا، بەڵام شەش مانگ دانوستانی ھاوپەیمانانی خایاند لە [[کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس (١٩١٩–١٩٢٠)|کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس]] بۆ ئەنجامدانی پەیماننامەی ئاشتی. ڕێگە بە ئەڵمانیا نەدرا پێش واژووکردنی پەیماننامەکە بەشداری لە دانوستانەکاندا بکات.<ref>{{Cite book |title=The Treaty of Versailles: a reassessment after 75 years |date=1998 |publisher=German Historical Institute; Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62132-8 |editor-last=Boemeke |editor-first=Manfred F. |series=Publications of the German Historical Institute |location=Washington, D.C.: Cambridge, UK; New York, NY |editor-last2=Feldman |editor-first2=Gerald D. |editor-last3=Gläser |editor-first3=Elisabeth}}</ref> پەیماننامەکە [[چەکداماڵینی ئەڵمانیا|داوای لە ئەڵمانیا کرد چەک دابماڵێت]]، دەستبەرداربوون لە خاک، ڕادەستکردنی تۆمەتبارانی جەنگ، ڕازیبوون لەسەر دادگاییکردنی [[ڤیلھێلمی دووەم|قەیسەر ڤیلھێلم]]، ناساندنی سەربەخۆیی ئەو دەوڵەتانەی کە پێشتر خاکەکەیان بەشێک بووە لە ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیا، و دانی [[قەرەبووەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم|قەرەبووەکان]] بە ھێزەکانی [[ئیتیلافی سێ قۆڵی|ئیتیلاف]]. گرینگترین و پڕ لە مشتومڕترین بڕگەی ناو پەیماننامەکە ئەوە بوو: «حکوومەتە ھاوپەیمان و ھاوکارەکان دووپاتی دەکەنەوە و ئەڵمانیاش بەرپرسیارێتیی ئەڵمانیا و ھاوپەیمانەکانی لە ئەستۆ دەگرێت بۆ دروستکردنی ھەموو ئەو زیان و زیانانەی کە حکوومەتە ھاوپەیمان و ھاوکارەکان و نەتەوەکانیان تووشی بوون وەک دەرەنجامی ئەو جەنگەی کە بەھۆی دەستدرێژیی ئەڵمانیا و ھاوپەیمانەکانی بەسەریاندا سەپێنراوە.»<ref>{{Cite book |last=Neiberg |first=Michael S. |title=The Treaty of Versailles: a concise history |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-065918-9 |location=New York, NY}}</ref> ئەندامانی دیکەی ھێزە ناوەندییەکان پەیماننامەی ھاوشێوەیان واژوو کرد. ئەم ماددەیە، [[ماددەی ٢٣١ی پەیماننامەی ڤێرسای|ماددەی ٢٣١]]، بە بڕگەی «تاوانی جەنگ» ناسرا. ڕەخنەگران لەوانە [[جۆن مەینارد کەینز]] ڕایان گەیاند کە پەیماننامەکە زۆر توندە، و وەک [[ئاشتیی کارتاژی]] ناویان برد. ھەروەھا وتی قەرەبووەکان زۆر بوون و دەرەنجامی پێچەوانەیان ھەبوو، ھەندێکی دیکەش ئاماژەیان بەوە کرد کە قەرەبووەکان بە شێوەیەکی بەرچاو بەشداربوون لە [[ھەڵاوسانی زۆر لە کۆماری ڤایمار|ھەڵاوسانی زۆری دوای ئەوە]]. لە لایەکی دیکەوە، کەسایەتییە دیارەکانی ھاوپەیمانان وەک مارشاڵی فەڕەنسی [[فێردیناند فۆش]] ڕەخنەیان لە پەیماننامەکە گرت کە زۆر بە نەرمی مامەڵەی لەگەڵ ئەڵمانیا کردووە. ئەمە تا ئێستاش بابەتی گفتوگۆی بەردەوامی مێژوونووسان و ئابووریناسانە. ئەنجامی ئەم ئامانجە کێبڕکێکاران و ھەندێکجار دژبەیەک لە نێوان سەرکەوتووەکاندا، سازانێک بوو کە ھیچ کەسێکی ڕازی نەکرد. بە تایبەتی ئەڵمانیا نە ھێور کرایەوە، نە ئاشت بووەوە، نە بە شێوەیەکی ھەمیشەیی لاواز کرا. ویلایەتە یەکگرتووەکان ھەرگیز پەیماننامەی ڤێرسای پەسەند نەکرد؛ لە جیاتی ئەوە پەیماننامەیەکی ئاشتیی جیاوازی لەگەڵ ئەڵمانیا واژوو کرد، ھەرچەندە لەسەر بنەمای پەیماننامەی ڤێرسای بوو. ئەو کێشانەی کە لە پەیماننامەکە کەوتنەوە بوونە ھۆی [[پەیماننامەکانی لۆکارنۆ]]، کە پەیوەندییەکانی نێوان ئەڵمانیا و ھێزە ئەورووپییەکانی دیکەی باشتر کرد. سیستمی قەرەبووکردنەوە ڕێکخرایەوە و پارەدانەکان لە [[پلانی دۆز]] و [[پلانی یۆنگ]]دا کەمکرانەوە. ناڕەزایەتییە توندەکان بەرامبەر بە پەیماننامەکە بووە ھۆی [[سەرکەوتنی ھیتلەر بۆ دەسەڵات|سەرکەوتن]]ی [[پارتی نازی]]، و لە کۆتاییدا ھەڵگیرسانی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]. ھەرچەندە زۆرجار بە «کۆنفرانسی ڤێرسای» ناودەبرێت، بەڵام تەنھا واژووکردنی ڕاستەقینەی پەیماننامەکە لە کۆشکی مێژووییدا ڕوویدا. زۆربەی دانوستانەکان لە پاریس بوو، کۆبوونەوەکانی «چوار گەورە» بە شێوەیەکی گشتی لە وەزارەتی دەرەوەی فەرەنسا لەسەر کوای دی ئۆرسای ئەنجامدرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|جەنگی جیھانیی یەکەم|سیاسەت|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Treaty of Versailles}} [[پۆل:فەڕەنسا لە ١٩١٩]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی فەڕانسا]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئالمانیا]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئیتالیا]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ژاپۆن]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:پەیماننامەکان، بەسرانی ١٩١٩]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئیمپراتۆرێتیی ژاپۆن]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئیمپراتۆرێتیی ئەڵمانیا]] [[پۆل:پەیماننامەکانی شەڕی جیھانیی یەکەم]] [[پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان]] [[پۆل:ڕووداوەکانی تەممووزی ١٩١٩]] [[پۆل:کۆشکی ڤێرسای]] qn566tx0jgccmk9ydu80robmpnc1aop 1590128 1590123 2026-06-14T09:01:15Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590128 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پەیمانی ڤێرسای''' پەیماننامەیەکی ئاشتی بوو لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩١٩ واژوو کرا. وەک گرینگترین پەیماننامەی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کۆتایی بە دۆخی جەنگی نێوان [[کۆماری ڤایمار|ئەڵمانیا]] و زۆربەی [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی یەکەم|ھێزە ھاوپەیمانەکان]] ھێنا. لە [[کۆشکی ڤێرسای]] واژوو کرا، پێنج ساڵ دوای [[تیرۆرکردنی ئەرشیبۆن فرانس فێردیناند]]، کە بووە ھۆی جەنگەکە. [[ھێزەکانی ناوەند|ھێزە ناوەندییەکان]]ی دیکە لە لایەنی ئەڵمانیا پەیماننامەی جیاوازیان واژوو کرد. لەگەڵ ئەوەی [[ئاگربەست لەگەڵ ئەڵمانیا (کۆمپیێن)|ئاگربەست]]ی ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ کۆتایی بە شەڕی ڕاستەقینە ھێنا، بەڵام شەش مانگ دانوستانی ھاوپەیمانانی خایاند لە [[کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس (١٩١٩–١٩٢٠)|کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس]] بۆ ئەنجامدانی پەیماننامەی ئاشتی. ڕێگە بە ئەڵمانیا نەدرا پێش واژووکردنی پەیماننامەکە بەشداری لە دانوستانەکاندا بکات.<ref>{{Cite book |title=The Treaty of Versailles: a reassessment after 75 years |date=1998 |publisher=German Historical Institute; Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62132-8 |editor-last=Boemeke |editor-first=Manfred F. |series=Publications of the German Historical Institute |location=Washington, D.C.: Cambridge, UK; New York, NY |editor-last2=Feldman |editor-first2=Gerald D. |editor-last3=Gläser |editor-first3=Elisabeth}}</ref> پەیماننامەکە [[چەکداماڵینی ئەڵمانیا|داوای لە ئەڵمانیا کرد چەک دابماڵێت]]، دەستبەرداربوون لە خاک، ڕادەستکردنی تۆمەتبارانی جەنگ، ڕازیبوون لەسەر دادگاییکردنی [[ڤیلھێلمی دووەم|قەیسەر ڤیلھێلم]]، ناساندنی سەربەخۆیی ئەو دەوڵەتانەی کە پێشتر خاکەکەیان بەشێک بووە لە ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیا، و دانی [[قەرەبووەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم|قەرەبووەکان]] بە ھێزەکانی [[ئیتیلافی سێ قۆڵی|ئیتیلاف]]. گرینگترین و پڕ لە مشتومڕترین بڕگەی ناو پەیماننامەکە ئەوە بوو: «حکوومەتە ھاوپەیمان و ھاوکارەکان دووپاتی دەکەنەوە و ئەڵمانیاش بەرپرسیارێتیی ئەڵمانیا و ھاوپەیمانەکانی لە ئەستۆ دەگرێت بۆ دروستکردنی ھەموو ئەو زیان و زیانانەی کە حکوومەتە ھاوپەیمان و ھاوکارەکان و نەتەوەکانیان تووشی بوون وەک دەرەنجامی ئەو جەنگەی کە بەھۆی دەستدرێژیی ئەڵمانیا و ھاوپەیمانەکانی بەسەریاندا سەپێنراوە.»<ref>{{Cite book |last=Neiberg |first=Michael S. |title=The Treaty of Versailles: a concise history |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-065918-9 |location=New York, NY}}</ref> ئەندامانی دیکەی ھێزە ناوەندییەکان پەیماننامەی ھاوشێوەیان واژوو کرد. ئەم ماددەیە، [[ماددەی ٢٣١ی پەیماننامەی ڤێرسای|ماددەی ٢٣١]]، بە بڕگەی «تاوانی جەنگ» ناسرا. ڕەخنەگران لەوانە [[جۆن مەینارد کەینز]] ڕایان گەیاند کە پەیماننامەکە زۆر توندە، و وەک [[ئاشتیی کارتاژی]] ناویان برد. ھەروەھا وتی قەرەبووەکان زۆر بوون و دەرەنجامی پێچەوانەیان ھەبوو، ھەندێکی دیکەش ئاماژەیان بەوە کرد کە قەرەبووەکان بە شێوەیەکی بەرچاو بەشداربوون لە [[ھەڵاوسانی زۆر لە کۆماری ڤایمار|ھەڵاوسانی زۆری دوای ئەوە]]. لە لایەکی دیکەوە، کەسایەتییە دیارەکانی ھاوپەیمانان وەک مارشاڵی فەڕەنسی [[فێردیناند فۆش]] ڕەخنەیان لە پەیماننامەکە گرت کە زۆر بە نەرمی مامەڵەی لەگەڵ ئەڵمانیا کردووە. ئەمە تا ئێستاش بابەتی گفتوگۆی بەردەوامی مێژوونووسان و ئابووریناسانە. ئەنجامی ئەم ئامانجە کێبڕکێکاران و ھەندێکجار دژبەیەک لە نێوان سەرکەوتووەکاندا، سازانێک بوو کە ھیچ کەسێکی ڕازی نەکرد. بە تایبەتی ئەڵمانیا نە ھێور کرایەوە، نە ئاشت بووەوە، نە بە شێوەیەکی ھەمیشەیی لاواز کرا. ویلایەتە یەکگرتووەکان ھەرگیز پەیماننامەی ڤێرسای پەسەند نەکرد؛ لە جیاتی ئەوە پەیماننامەیەکی ئاشتیی جیاوازی لەگەڵ ئەڵمانیا واژوو کرد، ھەرچەندە لەسەر بنەمای پەیماننامەی ڤێرسای بوو. ئەو کێشانەی کە لە پەیماننامەکە کەوتنەوە بوونە ھۆی [[پەیماننامەکانی لۆکارنۆ]]، کە پەیوەندییەکانی نێوان ئەڵمانیا و ھێزە ئەورووپییەکانی دیکەی باشتر کرد. سیستمی قەرەبووکردنەوە ڕێکخرایەوە و پارەدانەکان لە [[پلانی دۆز]] و [[پلانی یۆنگ]]دا کەمکرانەوە. ناڕەزایەتییە توندەکان بەرامبەر بە پەیماننامەکە بووە ھۆی [[سەرکەوتنی ھیتلەر بۆ دەسەڵات|سەرکەوتن]]ی [[پارتی نازی]]، و لە کۆتاییدا ھەڵگیرسانی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]. ھەرچەندە زۆرجار بە «کۆنفرانسی ڤێرسای» ناودەبرێت، بەڵام تەنھا واژووکردنی ڕاستەقینەی پەیماننامەکە لە کۆشکی مێژووییدا ڕوویدا. زۆربەی دانوستانەکان لە پاریس بوو، کۆبوونەوەکانی «چوار گەورە» بە شێوەیەکی گشتی لە وەزارەتی دەرەوەی فەرەنسا لەسەر کوای دی ئۆرسای ئەنجامدرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|جەنگی جیھانیی یەکەم|سیاسەت|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Treaty of Versailles}} [[پۆل:فەڕەنسا لە ١٩١٩]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی فەڕانسا]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئالمانیا]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئیتالیا]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ژاپۆن]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:پەیماننامەکان، بەسرانی ١٩١٩]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئیمپراتۆرێتیی ژاپۆن]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئیمپراتۆرێتیی ئەڵمانیا]] [[پۆل:پەیماننامەکانی شەڕی جیھانیی یەکەم]] [[پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان]] [[پۆل:ڕووداوەکانی تەممووزی ١٩١٩]] [[پۆل:کۆشکی ڤێرسای]] [[پۆل:پەیماننامەکانی کەنەدا]] 0gxk8127ydz7e2pei2xpq39izuuc76q 0 9939 1590112 1586675 2026-06-14T07:08:22Z CommonsDelinker 62 "Zabivaka-Maskottchen._2H1A1576WI.jpg" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Zabivaka-Maskottchen. 2H1A1576WI.jpg|]]. 1590112 wikitext text/x-wiki {{Infobox tournament | name = جامی جیھانیی فیفا | sport = [[تۆپی پێ]] | year = | image = Football's greatest prize - the FIFA World Cup trophy.jpg|200px | caption = [[جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا]] | location = | start_date = <!-- or | date = --> | end_date = | established ={{ھێمای ئاڵا|ئوروگوای}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|ئوروگوای ١٩٣٠]] | administrator = [[فیفا]] | number = ٢١ | format = چوار ساڵ جارێک | host = | venues = | participants = * ٢٠٤ لە پاڵاوتن * ٣٢ لە پاڵەنییەتییەکە <!-- or | teams = --> | website=[https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022 ماڵپەڕی فەرمی] | champion = {{ھێمای ئاڵا|ئەرژەنتین}} [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ئەرژەنتین]] (٣ جار) <!-- or | champion = --> | runner-up1 = {{ھێمای ئاڵا|بەڕازیل}} [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیل]] (٥ جار)<!-- or | runner-up1 = --> || runner-up2 = {{ھێمای ئاڵا|ئیتالیا}} [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتالیا]] (٤ جار){{ھن}}{{ھێمای ئاڵا|ئەڵمانیا}} [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ئەڵمانیا]]<!-- or | runner-up2 = --> | matches = | points = | tries = | goals = | attendance = | noaverage = <!-- Set to 1 to exclude average attendance per match --> | mvp = | top_scorer = | top_try_scorer = | stat1_label = | stat1 = | stat2_label = | stat2 = | stat3_label = | stat3 = | previous = | next = }} '''جامی جیھانیی فیفا''' یان '''مۆندیال''' ڕووداوێکی وەرزشی نێودەوڵەتییە کە لەلایەن [[فیفا|یەکێتیی تۆپی پێی جیھانەوە]] سەرپەرشتی دەکرێت. لەوەتەی ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠یەوە]]، ھەر چوار ساڵێک بەڕێوەدەچێت، جگە لە ساڵاکانی [[١٩٤٢]] و [[١٩٤٦]] ھەڵوەشایەوە بەھۆی ڕووداوەکانی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]. لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] ژمارەی وڵاتە بەشداربووەکان بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە بەرزکرایەوە و لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]] بڕیارە ٤٨ هەڵبژاردە بەشداری بکەن بۆ یەکەمجار لە مێژووی پاڵەوانێتییەکەدا ئەو ھەڵبژاردانە لە ھەشت کۆمەڵەدا پۆلێن دەکرێن، بۆ ماوەی یەک مانگ لە یاریگاکانی وڵاتی میواندار ڕکابەری دەکەن لە پێناو بەدەست ھێنانی ئەم نازناوە، ھەڵبژاردەکان لە ڕێگای سیستەمی پاڵاوتنەوە لە ماوەی سێ ساڵدا سەردەکەون بۆ بەشداریکردن لە جامی جیھانیی فیفا وڵاتی میواندار بە شێوایەکی خۆکارانە لە کۆمەڵەی یەکەم جێگیردەبێت بەبێ پاڵاوتن ، لە بیست و یەک خولی پێشووی ئەم پاڵەوانییەتییە بە گشتی ٧٩ ھەڵبژاردەی نیشتمانی بەشدارییان کردووە و ھەشت ھەڵبژاردەی جیاواز نازناوی جامی فیفایان بردووەتەوە. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]] بەشداریی لە سەرجەم خولەکان کردووە، واتە بەشداربوونی لە ھیچ خولێکی پاڵەوانییەتییەکە لەدەست نەداوە، لەھەمان کاتدا زۆرترین جار نازناوەکەی بەدەست ھێناوە، پێنج جار لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] بوون. ھەروەھا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ھەڵبژاردەی ئیتالیا]] لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]. لەگەڵ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا]] لە ساڵەکانی :[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] چوار جار نازناوەکەیان بەدەست ھێناوە و ھەریەک لە ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ئۆروگوای]] دوو جار بوونە پاڵەوان ھەروەھا ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ئیسپانیا]] یەک جار بوونەتە پاڵاوانی ئەم جامە. ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتالیا]] یەکەم ھەڵبژاردەبوو کە توانی دووجار لەسەر یەک ئەم نازناوە بباتەوە لە ساڵەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، دوای ئەو ھەڵبژاردەی بەڕازیل دێت [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]. جامی جیھانیی فیفا یەکێکە لە گەورەترین ڕووداوە وەرزشییەکانی جیھان. لە یاریی کۆتاییی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]] کە لە [[ئەڵمانیا]] بەڕێوەچوو، بە نزیکەی ٧١٥ ملیۆن کەس سەیری یارییەکەیان کرد. پاڵەوانی ئێستا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ھەڵبژاردەی ئەرژەنتینە]] کە لە دوایین خولی ئەم پاڵەوانییەتییە لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] کە لە [[قەتەر|قەتەڕ]] بەڕێوەچوو نازناوەکەی بەدەست ھێنا بۆ سێیەم جار لە مێژوودا. ١٧ وڵات میوانداریی جامی جیھانییان کردووە، ھەریەکەیان [[بەڕازیل]]، [[فەڕەنسا]]، [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]]، [[ئەڵمانیا]] و [[مەکسیک]] دوو جار میواندارییان کردووە، لەکاتێکدا [[ئوروگوای|ئۆرۆگوای]]، [[سویس]]، [[سوێد]]، [[چیلی]]، [[ئینگلتەرا]]، [[ئەرژەنتین]]، [[ئیسپانیا]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، [[ژاپۆن]] و [[کۆریای باشوور]] (بە ھاوبەشی)، [[ئەفریقای باشوور]] و [[ڕووسیا]] ھەریەکەیان یەکجار میواندارییان کردووە. بۆ ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]]، بە ھاوبەشی لەلایەن [[کەنەدا]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[مەکسیک]]ەوە میوانداری دەکەن، ئەمەش جیاوازی بە مەکسیک دەدات کە دەبێتە یەکەم وڵات سێ جار میوانداری یارییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییە بکات. {{Infobox|image1=|caption1=|bodyclass=hlist nowraplinks|headerstyle=border-top: 2px solid #aab|header1=پاڵەوانیەتییەکان|data2=* [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٣٠|٢٠٣٠]]}} == بیرۆکە == [[پەڕگە:Jules Rimet 1933.jpg|وێنۆک|[[ژول ڕیمێ|ژۆل ڕیمێنت]] سەرۆکی فیفا بۆ سێ خولی لەسەر یەک، خاوەنی زیندووکردنەوە و جێبەجێکردنی بیرۆکەی جامی جیھانی]] بیرۆکەی ئەنجامدانی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا دەگەڕێتەوە بۆ یەکەم کۆبوونەوەی یەکێتیی تۆپی پێی جیھان. کۆبوونەوەکە لە ساڵی ١٩٠٤ بەڕێوەچوو، حەوت وڵات لە نێویاندا [[سویس]]را، [[بەلجیکا]]، [[دانمارک|دانیمارک]]، [[فەڕەنسا]]، [[ھۆڵەندا]]، [[ئیسپانیا]] و [[سوێد]] تێیدا بەشداربوون. لە کۆبوونەوەکە تەنھا وەک بیرۆکە گفتوگۆی لەسەرکرا، بەڵام بۆ جێبەجێکردن ئەوا چەند ساڵێکی پێچوو. جارێکی دیکە لە ساڵی ١٩٢١ بیرۆکەی ئەنجامدانی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا لەلایەن پارێزەری فەرەنسی [[ژول ڕیمێ|ژۆل ڕیمێی]] باسکرایەوە، کە دواتر بووە سەرۆکی فیفا ھەوڵیدا بۆ ئەوەی ئەم پاڵەوانییەتییە ئەنجام بدرێت، دواجار لە ساڵی ١٩٣٠ ڕەزامەندی لەسەر ئەنجامدانی ئەم پاڵەوانییەتییە درا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كأس العالم انطلقت بفكرة (جوول ريميه) في العام 1930 |ناونیشان=https://www.alriyadh.com/151606 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210826183820/https://www.alriyadh.com/151606}}</ref> ئەم ھەنگاوەش بەتایبەت دوای ئەوە ھات، لە ئۆلەمپیادی ١٩٣٢ی [[لۆس ئانجلەس|لۆس ئەنجەلۆس]]، بڕیاری ئەوە درابوو کە یاری تۆپی پێ لەو پاڵەوانییەتییە نەکرێت، بەبیانووی ئەوەی یارییەکە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بەناوبانگی نییە. شەش وڵات داوای مافی میوانداریکردنی یەکەم جامی جیھانییان کرد، ئەوانیش ھەریەکە لە [[ئیتالیا]]، [[سوێد]]، [[ھۆڵەندا]]، [[ئیسپانیا]]، [[مەجارستان|ھەنگاریا]] و [[ئوروگوای|ئورگوای]] بوون.<ref name="FIFAhistory">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of FIFA&nbsp;– The first FIFA World Cup |ناونیشان=https://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/first-fifa-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٤|وێبگە=FIFA |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150429164718/http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/first-fifa-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="BBC1930">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |سەردێڕ=World Cup History&nbsp;– Uruguay 1930 |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٠٢|ئیش=BBC Sport |بڵاوکەرەوە=BBC |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181007110940/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواجار داواکاری وڵاتی [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] پەسەندکرا. فیفا ئاسانکاری بۆ ھەڵبژاردە بەشداربووەکان کرد، بەوەی خەرجی ھاتوچۆی ھەڵبژاردەکان لە ئەستۆ گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=History com |سەردێڕ=World Cup Fast Facts You Might Not Know |ناونیشان=https://www.history.com/news/80-years-of-world-cup-facts |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=HISTORY |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210826183820/https://www.history.com/news/80-years-of-world-cup-facts |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوو ساڵ پێش ئەنجامدانی پاڵەوانییەتییە، ڕێنمایی بڵاوکرایەوە کە دەبێت خەلاتی شایستە بۆ ھەڵبژاردەی براوەی جامەکە دابین بکرێت، ھەر ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی جامی سەرکەوتن (ژۆل ڕیمێی). لە کۆتاییدا، یەکەم پاڵەوانییەتیی لە ساڵی ١٩٣٠ دەستی پێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ltd |یەکەم=Not Panicking |سەردێڕ=h2g2 – The Football World Cup – An Introduction – Edited Entry |ناونیشان=https://h2g2.com/edited_entry/A565148 |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=h2g2.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180614200238/https://h2g2.com/edited_entry/A565148 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == مێژوو == یەکەم یاری نێونەتەوەیی لە نێوان دوو وڵاتدا بەڕێوەچووبێت، ئەوا مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٧٢ لە شاری [[گلاسگۆ]] کاتێک ھەر دوو ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەڕا]] یارییەکەیان ئەنجامدا،<ref name="first match">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The first international football match |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Scotland – A Sporting Nation |بڵاوکەرەوە=[[بی بی سی|BBC]]}}</ref> دەبێت ئەوەش بڵێین لەو قۆناغەدا یاری تۆپی پێ بەدەگمەن لە دەرەوەی [[بەریتانیای مەزن]] ئەنجام دەدرا. لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدە، چەند یارییەک وەک "پاڵەوانییەتی جیھانیی تۆپی پێ" تەماشا دەکران کە لە نێوان باشترین تیپە ئینگلیزی و سکۆتلەندییەکان دەکران، وەک یاری ١٨٩٥ لە نێوان یانەی سەندەرلاند و یانەی ھارت ئۆف میدلۆتیان بەڕێوەچوو، کە تێیدا سەندەرلاند بووە براوەی یارییەکە.<ref name="blazed">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Jonathan Wilson |ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Sunderland's Victorian all-stars blazed trail for money's rule of football |ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/blog/2020/apr/25/even-when-sunderland-ruled-the-globe-club-world-cups-were-controversial |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٠|وێبگە=The Guardian |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210302125112/https://www.theguardian.com/football/blog/2020/apr/25/even-when-sunderland-ruled-the-globe-club-world-cups-were-controversial |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>[https://www.nutmegmagazine.co.uk/issue-5/when-sunderland-met-hearts-in-the-first-ever-champions-league-match/ When Sunderland met Hearts in the first ever 'Champions League' match | Nutmeg Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210208085402/https://www.nutmegmagazine.co.uk/issue-5/when-sunderland-met-hearts-in-the-first-ever-champions-league-match/ |date= 8ی شوباتی 2021}}, Nutmeg Magazine, September 2017</ref><ref name="London Hearts">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sat 27 April 1895 Hearts 3 Sunderland 5 |ناونیشان=http://www.londonhearts.com/scores/games/189504271.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٣|وێبگە=londonhearts.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111216082058/http://www.londonhearts.com/scores/games/189504271.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Roker Roar">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Champions! |ناونیشان=http://www.roker-roar.com/navbar/worldchampions.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٣|وێبگە=roker-roar.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140323230923/http://www.roker-roar.com/navbar/worldchampions.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=- |ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Most Successful Era Of Some Famous English Clubs |ناونیشان=https://www.1sports1.com/most-successful-era-of-some-famous-english-clubs/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|وێبگە=1SPORTS1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210125221154/https://www.1sports1.com/most-successful-era-of-some-famous-english-clubs/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر لە سەدەی بیستەمدا، تۆپی پێ زۆرێک لە وڵاتانی جیھانیی گرتەوە و پاشان یەکێتیی تۆپی پێیەکان لەو وڵاتانە دامەزران. یەکەم یاری فەرمی نێودەوڵەتی لە دەرەوەی دوورگەی بەریتانیا لە نێوان ھەردوو [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ھەڵبژاردەی ئورووگوای]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ئەرژەنتین]] لە [[مۆنتیڤیدیۆ|مۆنتیڤدیۆ]] بوو، یارییەکە لە تەممووزی ١٩٠٢ ئەنجامدرا.<ref name="First">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pelayes |یەکەم=Héctor Darío |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٠|سەردێڕ=ARGENTINA-URUGUAY Matches 1902–2009 |ناونیشان=http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=RSSSF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924153018/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر، لە ڕۆژی ٢٢ی ئایاری ١٩٠٤ [[فیفا|یەکێتیی تۆپی پێی جیھان]] (فیفا) لە شاری [[پاریس]] دامەزرا. ئەم فیدراسیۆنە لە کۆمەڵەیەک لە یەکێتییە تۆپی پێیەکانی وڵاتان پێکدەھات، لە سەرەتادا فەڕەنسا، بەلجیکا، دانمارک، ھۆڵەندا، ئیسپانیا، سوێد، سوویسرا و ئەڵمانیا لەخۆ دەگرت.<ref name="formation">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of FIFA – Foundation |ناونیشان=https://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa1.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100615200849/http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٠٩|df=dmy-all}}</ref> لە ساڵی ١٩٠٠، تۆپی پێ ناوبانگی جیھانیی پەیداکرد ئەمەش بەتایبەت دوای ئەوەی کە [[لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی|لیژنەی ئۆڵۆمپی نێودەوڵەتی]] جێگای یارییەکەی کردەوە لە یارییەکانی ئۆلەمپیادەکانی ١٩٠٠ و ١٩٠٤. دواتریش لە ئۆلەمپیادی ١٩٠٨، یارییەکانی تۆپی پێ لە ئۆلەمپیاد چوونە ژێر سەرپەرشتی فیفاوە.<ref name="1908 Games">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=London, 1908 |ناونیشان=https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=196952/overview.html |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Men's Olympic Football Tournament |بڵاوکەرەوە=[[FIFA]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی شوباتی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090215145620/http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=196952/overview.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یارییەکانی ئۆلەمپیاد زیاتر تیشکی لەسەر بەشداربوونی یاریزانی لاو و تازەپێگەیشتووە، ھەربۆیە دواتر لە ساڵی ١٩٠٨ پاڵەوانییەتی (تۆرنیۆ ئینتەرنازیۆنالێ ستامپا سپۆرتیڤا) لە شاری تورین لە ئیتالیا ڕێکخرا. دوای ساڵێک، ئەوا تۆماس لیپتن ھەڵسا بە ڕێکخستنی پاڵەوانییەتی سێر تۆماس لیپتن، ئەویش بەھەمان شێوە لە شاری تورین بەڕێوەچوو. ھەردوو پاڵەوانییەتییەکە لە نێوان یانەکان (نەک وڵاتان) بوون، بەڵام یانەکان لە وڵاتی جیاوازبوون و نوێنەرایەتی سەرجەم وڵاتەکەی خۆیان دەکرد، ھەربۆیە ھەندێکجار بە نافەرمی پاڵەوانییەتییەکەی تۆماس لیپتن بەیەکەم جامی جیھانیی دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The First World Cup |ناونیشان=http://www.westauckland.plus.com/westaucklandweb/worldcup.html |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=West Auckland and St. Helen's community |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303215627/http://www.westauckland.plus.com/westaucklandweb/worldcup.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ١٩١٤، فیفا بەفەرمی یاری تۆپی پێی ئۆلەمپیادی وەک پاڵەوانییەتییەکی جیھانیی بۆ لاوان دانا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Where it all began |ناونیشان=https://www.fifa.com/en/history/history/0,1283,4,00.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070202034147/http://www.fifa.com/en/history/history/0%2C1283%2C4%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=FIFA official website |df=dmy-all}}</ref> ھەروەھا بەرپرسیارێتی و سەرپەرشتیکردنی گرتە ئەستۆ. لە دەرەنجامدا، لە یەکەم پاڵەوانییەتی نێونەتەوەیی تۆپی پێ کە لە ئۆلەمپیادی ١٩٢٠ بەڕێوەچوو، ھەڵبژاردەی بەلجیکا بووە پاڵەوانی ئەو ساڵە.<ref>[http://www.rsssf.com/tableso/ol1920f-det.html VII. Olympiad Antwerp 1920 Football Tournament] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151003122937/http://www.rsssf.com/tableso/ol1920f-det.html|date=3ی تشرینی یەکەمی 2015}} [[rec.sport.soccer Statistics Foundation]]. Retrieved on 10 June 2006.</ref> دوا بەدوای ئەوە لە ئۆلەمپیادەکانی ١٩٢٤ و ١٩٢٨ ئەوا ھەڵبژاردەی ئوروگوای بووە پاڵەوان. === خولەکان === === جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠ === [[پەڕگە:1930 World Cup Final Ball Uruguay.jpg|وێنۆک|یەکێک لەو دوو تۆپەی لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠ بۆ یاریکردن بەکارھات]] یەکەم پاڵەوانێتی جامی جیھانیی فیفا لەژێر ناوی جامی سەرکەوتن بە میوانداری ووڵاتی [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] لە ١٣ی تەممووز تا ٣٠ی تەممووز بەرێوەچوو. لەھەمانکاتدا یەکەم پاڵەوانێتی جامی جیھانی بوو کە ھەڵبژاردەکان بەبێ قۆناغی پاڵاوتن بەشداریان تێداکرد و لەلایەن فیفاوە بانگێشت کران. سێزدە وڵات لە یەکەم خولی جامەکە بەشداریان کرد، حەوت وڵات لە کیشوەری [[ئەمریکای باشوور]]، چوار لە کیشوەری [[ئەورووپا|ئەوروپا]]، و دوو ھەڵبژاردە لە [[ئەمریکای باکوور]] بوون. ھۆکاری کەمی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان بۆ شوێنی ئەنجامدانی پاڵەوانێتییەکە دەگەرێتەوە کە ئۆروگوای بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=FIFA World Cup – Classic Moments from FIFA World Cup History |ناونیشان=http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/pwc/1930.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠٠٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060426212450/http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/pwc/1930.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> چونکە ماوە و تێچووی گەشتەکە بەسەر [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] بۆ وڵاتە ئەورووپییەکان زۆر دژوار بوو، ھەربۆیە بەکرداریش تا دوو مانگ پێش یارییەکان ھیچ وڵاتێکی ئەورووپی ھەڵبژاردەکەی خۆی نەناردبوو، بەڵام لە کۆتایدا [[ژول ڕیمێ|ژۆل ڕیمێنت]] توانی [[بەلجیکا]]، [[فەڕەنسا]]، [[ڕۆمانیا]]، [[یووگۆسلاڤیا|یوگسلاڤیا]] ڕازی بکات بۆ ئەنجامدانی گەشتەکە و بەشداریکردن لە جامەکە. [[پەڕگە:Lucien Laurent.jpg|وێنۆک|یاریزانی فەرەنسی [[لوسیان لۆران]] خاوەنی یەکەم گۆڵی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] دوای بڕیاردان لەسەر ئەنجامدانی ئەم پاڵەوانییەتییە ھەریەکە لە [[ئیتالیا]]، [[سوێد|سوید]]، [[مەجارستان|ھەنگاریا]]، [[ئیسپانیا]]، [[ھۆندا|ھۆلندا]]، [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] ئامادەیی خۆیان بۆ میوانداریکردنی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] پێشکەش کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=FIFA.com – History of FIFA – The first FIFA World Cup™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa4.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121109012451/http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa4.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> دواجار [[فیفا]] لە کۆنفڕانسێکدا لە ساڵی ١٩٢٩ داواکاری [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] پەسەند کرد. بەھۆی یادی سەد ساڵەی سەربەخۆبوونی ئەو وڵاتە، جگە لەوەش ئۆرگوای لە ھەردوو خولی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٤]]–١٩٢٨ لە یاری تۆپی پێ توانیبوویان مەدالیای زێر بەدەست بھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP {{!}} History {{!}} Uruguay 1930 |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181007110940/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا ڕازیبوونی حکوومەتی ئۆرۆگوای بە لە ئەستۆگرتنی خەرجی شاندی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان. یەکەم یاری ئەم پاڵەوانێتییە لە ١٣ی تەممووزی ١٩٣٠ لە یاریگای پوسیتۆس، شاری مۆنتیڤیدیۆی لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|ھەڵبژاردی فەڕەنسا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|ھەڵبژاردەی مەکسیک]] بەڕێوەچوو. لە ئەنجامدا، فەڕەنسا بە ٤–١ یارییەکەی بردەوە. [[لوسیان لۆران|لوسین لۆرێنت]] یاریزانی فەڕەنسی لە خولەکی "١٩" یەکەم گۆڵی جامی جیھانی تۆمارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=CBC.ca – Sports – World Cup 2006 – Lucien Laurent: The World Cup's first goal scorer |ناونیشان=http://www.cbc.ca/sports/worldcup2006/history/events/laurent_lucien.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060624130233/http://www.cbc.ca/sports/worldcup2006/history/events/laurent_lucien.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یاریی کۆتاییی پاڵەوانییەتییەکە لە یاریگای سینتیناریۆ بە ئامادە بوونی زیاتر لە ٩٣ ھەزار ھاندەر بەڕێوەچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151106054608/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یارییەکە لە نێوان ھەردوو ھەڵبژاردەی ئۆروگوای و ھەڵبژاردەی فەڕەنسا بوو. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ھەڵبژاردەی ئۆروگوای]] بە ئەنجامی ٤ - ٢ یارییەکەی بردەوە و بووە یەکەم وڵات نازناوی جامی جیھانیی فیفا بەدەست بھێنێت. فرانسیسکۆ ڤارالۆ یاریزانی ئەرژەنتینی دوایین یاریزانی بەشداربووی یاریی کۆتاییی جامەکە لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٠ لە تەمەنی ١٠٠ ساڵی کۆچی دوایی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=FIFA.com – Francisco Varallo, 100 not out |ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/stories/doyouremember/news/newsid=1166517.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121108043313/http://www.fifa.com/classicfootball/stories/doyouremember/news/newsid=1166517.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤ === [[پەڕگە:Nejedly.JPG|وێنۆک|یاریزانی چیکۆسلۆڤاکیا، [[ئۆلدریخ نیجدلی]] بوو بە گۆڵکاری [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤]] بە ٥ گۆڵ]] لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤، [[ئیتالیا]] وەک وڵاتی میواندار دەستنیشانکرا. ئەمەش دوای ئەوەی لە تشرینی یەکەمی ١٩٣٢، لە شاری [[بەرلین]] لەلایەن فیفاوە کاندیدکرا. لەدوای ھەشت کۆبوونەوە، لە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٢ شاری [[ستۆکھۆڵم|ستۆکۆلم]]، فیفا ئیتالیای وەک میوانداری پاڵەوانێتییەکە دەستنیشانکرد، یەکێک لە پاڵپشتییەکانی ئەو بڕیارە کشانەوەی وڵاتی سوید بوو.<ref name="web.archive.org">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com – History of FIFA – The first FIFA World Cup™ |ناونیشان=https://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/first-fifa-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130329051339/https://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/first-fifa-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> حکوومەتی ئیتالیا بریاریدا ٣٫٥ ملیۆن لیرەی ئیتاڵی تەرخان بکات بۆ ئەو پاڵەوانێتییە. دوای ئەوەی ٣٢ وڵات ئامادەیی بەشداربوونیان ڕاگەیاند، ئەوا بۆ یەکەمینجار لەم پاڵەوانییەتییە سیستمی پاڵاوتنی ھەڵبژاردەکان بۆ بەشداربوون بەکارھات. لە کۆتاییدا، شازدە ھەڵبژاردە سەرکەوتن بۆ بەشداریکردن.<ref name="web.archive.org"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hart |یەکەم=Jim |ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=When the World Cup rolled into fascist Italy in 1934 |ناونیشان=https://thesefootballtimes.co/2016/07/27/when-the-world-cup-rolled-into-fascist-italy-in-1934/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=These Football Times |زمان=en-GB |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210802143756/https://thesefootballtimes.co/2016/07/27/when-the-world-cup-rolled-into-fascist-italy-in-1934/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەگەڵ ئەوەشدا چەندین ھەڵبژاردەی گرنگ لە ناویاندا ھەڵبژاردەی ئۆرگوای بەشداریان نەکرد،<ref>Crouch, ''The World Cup: The Complete History'', p. 16</ref> ئەمەش بەھۆی بەشدارنەبوونی چەند وڵاتێکی ئەورووپی بوو لە جامی پێشوو؛ بۆیە ئەمە تاکە پاڵەوانێتی جامی جیھانییە کە ھەڵگری نازناوەکە بەشداریی نەکرد.<ref>Glanville, ''The Story of the World Cup'', p. 25</ref>[[ئینگلتەرا]]، [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]]، ئێرلەندای باکوور و [[وێڵز|وێلز]]. بایکۆتی ئەم خولەیان کرد ھەروەک چۆن کە پێشتر بایکۆتی چالاکییەکانی فیفایان کردبوو. چارڵز سووکتلف ئەندامی یەکێتیی تۆپی پێی ئینگلتەرا وتی ئەو پاڵەوانییەتییەی چوار ھەڵبژاردەکە کۆدەکاتە باشترە لەم پاڵەوانییەتییە جیھانییە.<ref>Hunt, ''World Cup Stories''. p. 26.</ref><ref>Taylor, ''The Leaguers'', p. 217.</ref> ھەربۆیە ژمارەی ھەڵبژاردەکان لە ١٦ بووە ١٢ لەگەڵ ئەوەشدا جێگای ئەو ھەڵبژاردانە پڕنەکرایەوە. سیستەمی یارییەکان دەرچوون بوو بە یەک دۆڕان. ماوەی پاڵەوانێتییەکە لە ٢٧ی ئایار –١٠ی حوزەیرانی ١٩٣٤ بوو، تێیدا ١٧ یاری کرا. ھەڵبژاردەکان بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران. لەم پاڵەوانییەتییە بۆ یەکەم جار لە مێژوودا یاری نێوان دوو ھەڵبژاردە دووبارە کرایەوە، ئەمەش دوای یەکسان بوونیان لە یارییەکە بە ئەنجامی١–١، ئەمەش لە یاری نێوان ئیتالیا و ئیسپانیا بوو، یارییەکە تووندوتیژی زۆری لێکەوتەوە بەھۆیەوە گۆڵپارێزی ئیسپانیا ڕیکاردۆ زامۆرا برینداربوو، دواتر نەیتوانی لە یاری دووەم بەشداریی بکات.<ref name="Baker, p248">Baker, ''Sports in the Western World'', p248</ref> بە مەبەستی یەکلایکردنەوەی ئەنجامەکە، یاری دووەم لە نێوان ئەم دوو ھەڵبژاردەیە ڕێکخرایەوە، لە ئەنجامدا ھەڵبژاردەی ئیتالیا بە ئەنجامی ١–٠ سەرکەوتنی بەدەست ھێنا و گەیشتە قۆناغی دواتر.<ref name="Baker, p248"/> لەم خولەی پاڵەوانێتییەکە وڵاتی خانەخوێ واتا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بووە پاڵەوانی جامەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٢–١ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا «ئەوکات وڵاتی [[کۆماری چیک|چیک]] و [[سلۆڤاکیا]] یەک بوون» ھەرچەندە [[چێکۆسلۆڤاکیا|چیکۆسلۆڤاکیا]] یەکەم جار گۆڵی کرد، بەڵام ئیتالیا دواتر دوو گۆڵی کرد و ئەنجامەکەی لە بەرژەوەندی خۆی تەواوکرد. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی میسر]] بووە یەکەم ھەڵبژاردەی [[عەرەب]]ی بەشداریی جامی جیھانی بکات. یاریکەری چیکۆسلۆڤاکی ئۆلدریخ نیجدلی بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ٥ گۆڵ.{{ژێدەر پێویستە|date=ئەیلوولی ٢٠٢٤}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=The 1934 World Cup |ناونیشان=https://sites.duke.edu/wcwp/research-projects/football-and-politics-in-europe-1930s-1950s/mussolinis-football/the-1934-world-cup/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Soccer Politics / The Politics of Football |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210716092040/https://sites.duke.edu/wcwp/research-projects/football-and-politics-in-europe-1930s-1950s/mussolinis-football/the-1934-world-cup/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨ === وتاری سەرەکی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨]] بڕیاردرا خولی سێیەمی ئەم جامە لەلایەن وڵاتی [[فەڕەنسا]]وە میوانداریی بکرێت، ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٤ی حوزەیران تاکوو ١٩ی حوزەیرانی ١٩٣٨ی خایاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of the World Cup Final Draw |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130723113048/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf}}</ref> ئەم بڕیاری فیفا بووە ھۆی ناڕەزایەتی دەڕبرینی [[ئەمریکای لاتینی|کیشوەری ئەمریکای لاتینی]]، [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] و [[ئەرژەنتین]] بەشداریان لە یارییەکانی پاڵەوتن نەکرد. ھەروەھا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ھەڵبژاردەی ئیسپانیا]] لە کۆتایدا کشایەوە، ئەمەش بەھۆی [[شەڕی ناوخۆییی ئیسپانیا|شەری ناوخۆییی ئیسپانیا]]. لەم خولەدا، بۆیەکەم جار وڵاتی خانەخوێ و ھەڵگری نازناوەکە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەبێ ئەنجامدانی یارییەکانی پاڵاوتن، بەشدارییان لە پاڵەوانییەتییەکە کرد. ھەروەھا وەک خولی پیشوو بە سیستەمی دەرچوون بە یەک دۆڕان ئەنجام درا. لە سەرتادا وابڕیاربوو کە ١٦ ھەڵبژاردە بەشداریی بکەن بەڵام دوای ئەوەی [[نەمسا]] بەھۆی ئۆپراسیۆنی [[ئانشلوس]] خرایە سەر [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیا]] بۆیە لەم خولە پاشەکشەی کرد، تەنھا ١٥ ھەڵبژاردە مایەوە، فیفا ڕێگای بە تیمی [[لاتڤیا]] نەدا کە وەک جێگرەوەی [[نەمسا]] بەشداریی بکات. ھەربۆیە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوێد|ھەڵبژاردەی سوید]] کە بریاربوو یاری خۆی لەگەڵ نەمسا ئەنجامبدات، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ سەرکەوتن بۆ قۆناغی دواتر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠١٨|سەردێڕ=World Cup stunning moments: Austria's Wunderteam {{!}} John Ashdown |ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/blog/2014/apr/22/world-cup-stunning-moments-austria-wunderteam |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=the Guardian |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180718043859/https://www.theguardian.com/football/blog/2014/apr/22/world-cup-stunning-moments-austria-wunderteam |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم خولەدا سێ یاری دووبارەکرایەوە دوای ئەوەی بە یەکسان بوون کۆتاییان پێ ھات، ئەوانیش یاریی نێوان بەڕازیل -چیکۆسلۆڤاکیا (لە یاری دووەم بەڕازیل بوو براوە ٢–١)، ئەڵمانیا - سویسرا (لەیاری دووەم سویسرا بردییەوە بە ئەنجامی ٢–٤)، کووبا - ڕۆمانیا دوای ئەوەی یەکسان بوون بە ٣–٣ لە یاری دووەمدا کووبا ٢–١ یارییەکەی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA World Cup 1934 Italy – Results, fixtures, tables and stats – Global Sports Archive |ناونیشان=https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/fifa-world-cup-1934-italy/round-of-16/253/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=globalsportsarchive.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210826201454/https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/fifa-world-cup-1934-italy/round-of-16/253/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Stade municipal du Havre - Wedstrijd Nederland-Tsjechoslowakije, WK 1938.jpg|وێنۆک|243x243پیکسڵ|دیمەنێک لە یاری نێوان ھۆڵندا و چیکوسلۆڤاکیا]] یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨ لە نێوان ھەردوو ھەڵبژاردەی ئیتالیا و ھەنگاریا، بە ئامادەبوونی ٤٥ ھەزار ھاندەر لە یاریگای ئۆڵمپیک لە شاری پاریس بەڕێوەچوو. ھەر لە سەرەتاوە ئیتالیا لە ڕیگای یاریزان جینۆکلاوسی لە خولەکی ٦ی یارییەکە گۆڵێکی تۆمار کرد، دواتر پال تیکتۆس، یاریزانی ھەڵبژاردەی ھەنگاریا لە خولەکی "٨" ئەنجامی یارییەکەی یەکسان کردەوە؛ بەڵام لە خولەکی "١٦" ئیتاڵیا لە ڕێگای سیلڤیۆ پیۆلە گۆڵێکی تۆمار کرد، پاشان جینۆ کلاوسی گۆڵی دووەمی خۆی و سێیەمی ھەڵبژاردەکەی لە خولەکی ٣٥ تۆمارکرد، بەم ئەنجامە گێمی یەکەم تەواوبوو. لە گێمی دووەم یاریزانی ھەنگاریا، جیۆرجی سیرۆوسی لە خولەکی "٧٠" گۆڵێکی دیکەی بۆ ھەڵبژاردەکەی تۆمارکرد؛ بەڵام ئەمە کاریگەری نەبوو لەسەر ئەنجامە و لە خولەکی "٨٠" سیلڤیۆ پیۆلە گۆڵی دووەمی خۆی و چوارەمی ئیتالیا تۆمار کرد. بەم شێوەیە ئیتالیا بە ئەنجامی ٤–٢ سەرکەوتنی بەدەست ھێنا، بەمەش بۆ جاری دووەم لەسەر یەک نازناوەکەی بەرزکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=1938 FIFA World Cup France ™ - FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=5/results/matches/match=1174/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131101090325/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=5/results/matches/match=1174/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1938 World Cup: Italy repeats as champions |ناونیشان=https://www.cbc.ca/sports/soccer/1938-world-cup-italy-repeats-as-champions-1.853724 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210826201452/https://www.cbc.ca/sports/soccer/1938-world-cup-italy-repeats-as-champions-1.853724}}</ref> [[ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیلیش]] پلەی سێیەمی بەدەست ھێنا دوای بردنەوەی لە ھەڵبژاردەی سوید بە ٤–٢. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ١٨ یاری ٨٤ جار گۆڵ تۆمارکرا و یاریکەری بەڕازیلی لیۆنیداس بووە گۆڵکار بە تۆمارکردنی حەوت گۆڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Football World Cup 1938 in France |ناونیشان=https://www.footballhistory.org/world-cup/1938-france.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.footballhistory.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210629215037/https://www.footballhistory.org/world-cup/1938-france.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی بەڕازیل تاکە نوێنەری کیشوەری [[ئەمریکای باشوور]] بوو. بەھۆی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، بۆ ماوەی ١٢ ساڵ پاڵەوانیتییەکە ئەنجام نەدرا تا ساڵی ١٩٥٠. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ھەڵبژاردەی ئیتالیا]] بۆماوەی ١٦ ساڵ وەک پاڵەوان و ھەڵگری نازناوە جیھانییەکە (١٩٣٤–١٩٥٠) مایەوە. === جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠ === وتاری سەرەکی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠]] پاش ئەوەی جامی جیھانیی بۆماوەی ١٢ ساڵ بەھۆی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] ڕاگیرا، [[فیفا]] بەدوای وڵاتێکدا دەگەڕا بۆ قەرەبووکردنەوەی جامی جیھانیی ١٩٤٢–١٩٤٦ بەڵام ھیچ وڵاتێک ئامادەیی خۆی نیشان نەدا بۆ ئەوەی میوانداریی بکات، تا ئەوەی [[بەڕازیل]] بە مەرجی ئەوەی پالاوانێتییەکە لە ساڵی ١٩٥٠ ئەنجام بدرێت (کە بڕیار درابوو ١٩٤٩ بەڕێوە بچێت) ئامادەی خۆی نیشاندا ئەم خولە میوانداریی بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup – 1950 – Overview |ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1950/wc50index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.planetworldcup.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170704042355/http://www.planetworldcup.com/CUPS/1950/wc50index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پێشتر ھەردوو وڵاتی بەڕازیل و ئەڵمانیای نازی ئامادەیی خۆیان نیشاندا بوو بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانییی ١٩٤٢. فیفا دەستی کرد بەھەوڵەکانی لەگەڵ وڵاتەکان بۆ بەشداریی پێکردنی ھەڵبژاردەکانیان لە یارییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییە. بەھۆی ھەلومەرجی جەنگەوە ھەڵبژاردەی ئیتالیا کە ھەلگری نازناوەکە بوو لەو بڕوایەدا نەبوو بتوانێت بەشداریی بکات<ref>Lisi (2007), pp. , 48-49</ref> بەڵام دوای ئەوەی فیفا خەرجی ھەڵبژاردەکەی لە ئەستۆ گرت ڕازی بوو بە گەشتکردن بۆ [[بەڕازیل]]؛<ref name="lisi_47">Lisi (2007), p. 47</ref> ھەروەھا [[فیفا|یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی]] بڕیاریدا ھەڵگری نازناوەکە بەبی پاڵاوتن سەرکەوێت بۆ پاڵەوانییەتییەکە.<ref name="ReferenceA">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Brazil's first World Cup draw – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2013/m=12/news=brazil-first-world-cup-draw-2238709.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140708202009/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2013/m=12/news=brazil-first-world-cup-draw-2238709.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Gol ghiggia vs brasil.jpg|وێنۆک|236x236پیکسڵ|دیمەنێک لە گۆڵی دووەمی ئۆروگوا لە یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠ لە ڕێگای ئەلسیدس جیگییا]] ماوەی خولەکە لە ٢٤ی حوزەیران تاکوو ١٦ی تەممووزی ١٩٥٠ی خایاند، ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانیی بەشدارییان تێداکردبوو لە نێو سێ کیشوەری جیھان، بەڵام بەھۆی کشانەوەی چەند ھەڵبژاردەیەک مانەوە ١٣ وڵات. لەناو چوارکۆمەڵە جێگیرکران. ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا و ھەڵبژاردەی ژاپۆن لەم خولە بەشداریان نەکرد بەھۆی کاریگەرییەکانی جەنگی جیھانی دووەم.<ref name="ReferenceA"/> یاریی کۆتاییی لە [[یاریگای ماراکانا|یاریگای مەراکانا]]<ref name="ReferenceB">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=Maracanã, the largest stadium of the world – sambafoot.co.uk, Football + Brazil |ناونیشان=http://www.sambafoot.com/en/articles/30_Maracana_the_largest_stadium_of_the_world_page_2.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080313110429/http://www.sambafoot.com/en/articles/30_Maracana_the_largest_stadium_of_the_world_page_2.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بە ئامادەبوونی ژمارەیەکی پێوانەی لە ھاندەر کە نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس دەبوون لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیلی]] خانەخوێ و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ھەڵبژاردەی ئۆروگوای]] ھەڵگری یەکەم نازناوی ئەم پاڵەوانێتییە بەرێوەچوو.<ref name="ReferenceB"/> بە شێکی زۆری جیھان چاو لەسەر ئەوەبوو کە بەڕازیل نازناوەکە بەدەست بھێنێت بەھۆی ئەوەی یەک ساڵ پێشتر جامی کوپا ئەمریکا بەدەست ھێنابوو، ھەروەھا توانیبووی ئاستێکی باش پێشکەش بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/magazine-27767298 |سەردێڕ=How Uruguay broke Brazilian hearts in the 1950 World Cup |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٤|newspaper=BBC News |زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210827101640/https://www.bbc.com/news/magazine-27767298 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتادا بەرزایل لە خولەکی ٤٧ی گێمی دووەم گۆڵی تۆمارکرد بەڵام ھەڵبژاردەی ئۆروگوای بەتۆمارکردنی ٢ گۆڵی یەک بەدوای یەک ئەنجامێکی چاوەروانەکراوی بەدەست ھێنا و یارییەکەی بردەوە، بۆ دووەمجار بووە پاڵەوانی جامی جیھان.<ref name="FIFA">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA |ناونیشان=https://fifa.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=fifa.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210908231837/https://www.fifa.com/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠١٨|سەردێڕ=World Cup stunning moments: Uruguay's 1950 triumph in Brazil |ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/blog/2014/feb/18/world-cup-25-stunning-moments-no2-uruguay-brazil-1950-scott-murray |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=the Guardian |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210622082247/https://www.theguardian.com/football/blog/2014/feb/18/world-cup-25-stunning-moments-no2-uruguay-brazil-1950-scott-murray |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٢٢ یاری ٨٨ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری بەڕازیلی ئەردمێر بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ھەشت گۆڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Brazil Legends: Jairzinho |ناونیشان=https://footballwhispers.com/blog/brazil-legends-jairzinho/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=footballwhispers.com |زمان=en-GB |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828110008/https://footballwhispers.com/blog/brazil-legends-jairzinho/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤ === [[پەڕگە:Stade de Suisse, Wankdorf with 1954 World Cup memorial.jpg|وێنۆک|228x228پیکسڵ|وێنەی تابلۆیەک لە شاری بێرنی سویس کە تێیدا ئەنجامی یاریی کۆتاییی نێوان ھەڵبژاردەی ھەنگاریا و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوای دانراوە]] [[سویس]] وەک تاکە وڵات ئامادەیی خۆی نیشاندا بۆ میوانداریکردنی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤]]. یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی لە ھەمان ئەو ڕۆژەی کە [[بەڕازیل]] وەک خانەخوێی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠]] ڕاگەیاند بەھەمان شێوە سویسی وەک وڵاتی میوانادار ناساند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم {{!}} مونديال 1954 .. مسمار الحذاء يهدي ألمانيا الكأس {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%84%D9%81-%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A1-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1954-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7/zxs0mg36stuf1e1gks1o5my6v |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828110003/https://www.goal.com/ar/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%84%D9%81-%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A1-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1954-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7/zxs0mg36stuf1e1gks1o5my6v |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شازدە وڵات لە چەند کیشوەرێکی جیاواز بەشداریان کرد، بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران. لەم خولە سیستەمی یارییەکانی گۆرانکاریان تێداکرا، کار بەسیستەمی خاڵ کرا یەکەم و دووەمی ھەر گرووپێک دەگەیشتن بە قۆناغی دواتر. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٥ی حوزەیران تاکوو ٤ی تەممووزی ١٩٥٤ی خایاند، یەکەم یاری لە نێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|ھەڵبژاردەی مەکسیک]] بەڕێوەچوو، لەم یارییەدا ھەڵبژاردەی بەڕازیل توانی بە ٥–٠ یارییەکە بباتەوە. دوای تەواوبوونی قۆناغی کۆمەڵەکان و قۆناغی ھەشت و یاری پێش کۆتایی، ھەردوو ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا، ھەڵبژاردەی ھەنگاریا لە یاریی کۆتاییی بەیەکگەیشتن. زۆربەی خەڵک لەو بڕوایەدا بوون [[مەجارستان|ھەنگاریا]] نازناوەکە دەباتەوە بەھۆی ئەوەی لە قۆناغی کۆمەڵەکان ھەنگاریا ٨–٣ لە ئەڵمانیای ڕۆئاوای بردبووەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA World Cup 1954 Switzerland – Results, fixtures, tables and stats – Global Sports Archive |ناونیشان=https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/fifa-world-cup-1954-switzerland/group-stage/266/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=globalsportsarchive.com}}</ref> جگە لەوەی یاریزانانی ھەنگاریا ئاستێکی باشیان لە پاڵەوانییەتییەکە پیشاندابوو، بۆیە زۆربەی پێشبینییەکان لە بەرژەوەندی ھەنگاریا بوو. یاریی کۆتاییی کە لە یاریگای وانکدۆرف، بێرن بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٦٢ ھەزار کەس بەڕێوەچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=news.ch |سەردێڕ=Geschichte des Wankdorf/Stade de Suisse |ناونیشان=http://www.fussball.ch/Geschichte+des+Wankdorf+Stade+de+Suisse/217982/detail.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=http://www.nachrichten.ch/ |زمان=de |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201213031348/http://www.fussball.ch/Geschichte+des+Wankdorf+Stade+de+Suisse/217982/detail.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–٢ لە ھەڵبژاردەی [[مەجارستان|ھەنگاریا]].<ref name="FIFA"/> ئەوەش بۆ یەکەم جار بوو لە مێژووی خۆیدا ئەڵمانیا نازناوەکەی بەدەستھێنا. ئەڵمانییەکان لە ڕێگای دەزگاکانی ڕاگەیاندنەوە یارییەکەیان بە نازناوی موعجیزەی بێرن (بە [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]]: Das Wunder von Bern) ناوھێنا وەک ئاماژەیەک بۆ ئەو ڕووداوە مێژوویییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=Scroll |سەردێڕ=A brief history of Fifa World Cup: Switzerland 1954, when West Germany stunned the ‘Magic Magyars’ |ناونیشان=https://scroll.in/field/881802/a-brief-history-of-fifa-world-cup-switzerland-1954-when-west-germany-stunned-the-magic-magyars |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Scroll.in |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828110007/https://scroll.in/field/881802/a-brief-history-of-fifa-world-cup-switzerland-1954-when-west-germany-stunned-the-magic-magyars |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 1954.. ألمانيا تتوج باللقب في ليلة معجزة برن |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/14/world-cup-1954-story |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828110004/https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/14/world-cup-1954-story |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە، لەکۆی ١٦ یاری ١٤٠ جار گۆڵ ھەژێنرا بە ڕێژەی بۆ ھەریارییەک زۆرتر لە ٥ گۆڵ کرا، یاریکەری ھانگاری ساندڕۆ کۆشیتش بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ١١ گۆڵ. === جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨ === [[پەڕگە:Winning brazilian National team 1958.jpg|وێنۆک|خۆشحالێ یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل، دوای بردنەوەی یاریی کۆتاییی بەرامبەر ھەڵبژاردەی سوید بە ئەنجامی ٤–٢ لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨.]] جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨ خولی شەشەمی پاڵەوانێتییەکە لەلایەن [[سوێد]] ەوە میوانداریی کرا،<ref name="norlin2425">Norlin, pp.24–25</ref> بێجگە لە سوێد ھەریەکە لە [[ئەرژەنتین]]، [[مەکسیک]] و [[وێڵز|وێلز]] ئامادەیی خۆیان نیشاندا بوو بۆ میواندارکردنی جامەکە بەڵام لە کۆتاییدا لە کۆنفڕانسی فیفا لە شاری [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]] و لە ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٥٠ ئەو مافە بە [[سوێد]] درا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/ip-201_13a_fwc-host.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180705170813/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/ip-201_13a_fwc-host.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> پێشتر دوو جار سوێد ئامادەیی خۆی نیشاندا بوو بۆ بەرێوەبردنی جامی جیھانیی فیفا لە ساڵەکانی (١٩٣٠ و ١٩٣٤) بەڵام لە ھەر دوو خولدا لە بەرژەوەندی [[ئیتالیا]] خۆی کشاندەوە. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٨ تا ٢٩ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٥٨ی خایاند، شانزدە ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکرد. ھەڵبژاردە بەشداربووەکان بەسەر ٤ کۆمەڵەدا دابەشکران. بۆیەکەم جار لە مێژووی ئەم پاڵەوانێتییە لە تەلەڤیزیۆنەوە یارییەکانی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پەخشکرا، تەنھا لە ئەورووپای ڕۆژھەلات نەبێت کە ھیچ وڵاتێک مافی پەخشەکەی وەرنەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=25 معلومة غريبة عن كأس العالم 1958 |ناونیشان=https://www.ultrasawt.com/25-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1958/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الترا صوت |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://www.ultrasawt.com/25-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1958/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا بۆیەکەم جار و کۆتا جار [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی وێڵز|ھەڵبژاردە وێلز]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیرلەندای باکوور|ئیرلەندای باکوور]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سکۆتلەندا|سکۆتلەندا]] کە پێکھێنەری [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیای گەورەن]] بەشداریان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.eurosport.com/geoblocking.shtml |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.eurosport.com |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230323204914/https://www.eurosport.com/geoblocking.shtml |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئینگلتەرا بەھۆی لەدەستدانی بەشێکی یاریزانەکانی لە کارەساتیی میونخ کاریگەری لەسەر ئاستی ھەڵبژاردەکە بۆ دروست بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=25 معلومة غريبة عن كأس العالم 1958 |ناونیشان=https://www.ultrasawt.com/25-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1958/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الترا صوت |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://www.ultrasawt.com/25-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1958/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یەکەم یاری پاڵەوانێتییەکە لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا ھەڵگری نازناوی خولی پێشوو بوو، یارییەکە بە ئەنجامی ٣–١ لە بەرژەوەندی ئەڵمانیان تەواو بوو؛ یاری نێوان (چیکۆسلۆڤاکیا - ئێرلندای باکوور)، (وێلز -ھەنگاریا) دووبارەکرانەوە بەھۆی یەکسان بوونیان. یاریی کۆتاییی لە نێوان ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوێد|سوید]] وڵاتی خانەخوێ و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]] لە یاریگای ڕاسوندا بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٤٩ ھەزار کەس بەرێوەچوو، لە ئەنجامدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بۆ یەکەمین جار لە مێژووی خۆیدا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٥–٢ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوید.<ref name="fifa.com">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA |ناونیشان=https://fifa.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=fifa.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210908231837/https://www.fifa.com/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ReferenceC">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠١٥|سەردێڕ=Diego Maradona goal voted the FIFA World Cup™ Goal of the Century – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=82406/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150514104212/http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=82406/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٥ یاری ئەوا ١٢٦ جار گۆڵ ھەژێنراوە بە ڕێژەی بۆ ھەر یارییەک زۆرتر لە ٥ گۆڵ تۆمارکرا، یاریکەری ھانگاری [[جەست فۆنتین]] بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی سێزدە گۆڵ. یاریزانی بەڕازیلی [[پێلێ]] بۆ یەکەم جار بەشداریی جامی جیھانی کرد کە ھێشتا تەمەنی نەببوو بە ١٨ ساڵ ئەوا توانی ٨ گۆڵ تۆماربکات و ھەروەھا دوایین گۆڵی پاڵەوانێتییەکەی کرد لە خولەکی "٩٠" بەمەش بووە لاوترین یاریزان کە نازناوی جامی جیھانی لەگەڵ ھەڵبژاردەی وڵاتەکەی بەدەست بھێنێت و ھەروەھا لاوترین یاریزان کە ئەو ژمارە گۆڵە لە جامی جیھانی تۆماربکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Planet World Cup – 1958 – Final |ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1958/wc58final.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181023090834/http://www.planetworldcup.com/CUPS/1958/wc58final.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەم پاڵەوانییەتەدا ھیچ کام لە وڵاتەکانی کیشوەری ئاسیا و کیشوەری ئەفریقا بەشداریان نەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 1958.. بزوغ نجم بيليه في نهائي الأرقام القياسية |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/15/world-cup-1958-pele-brazil |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221135/https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/15/world-cup-1958-pele-brazil |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ === {{سەرەکی|جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢}} [[پەڕگە:Batalla de Santiago 2.jpg|وێنۆک|دیمەنێک لە یاری نێوان ھەڵبژاردەی ئیتالیا و ھەڵبژاردەی چیلی لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ کە بەھۆی شەڕ و توندوتیژییەوە بە شەڕی سانتیاگۆ بەناوبانگە. چەند جارێک بەو ھۆیەوە یارییەکە وەستێنرا و پۆلیس ھاتنەناویاریگاوە بۆ کۆنتڕۆلکردنی یاریزانان]] جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ پاڵەوانییەتی ژمارە حەوتەمە لەجامی جیھانیی فیفا کە لە [[چیلی]] بەڕێوەچوو، ھۆکاری ھەڵبژاردنی چیلی لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی [[فیفا]] ئەوەبوو کە دوو پاڵەوانێتی پێشو (١٩٥٤–١٩٥٨) لە [[ئەورووپا|کیشوەری ئەووروپا]] بەرێوەچوون، ئەمەش ترسی لای یەکێتییەکە دروست کرد کە وڵاتانی [[ئەمریکای لاتینی]] بایکۆتی بەشداریکردن بکەن؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA World Cup 1962 – Historical Football Kits |ناونیشان=http://www.historicalkits.co.uk/international/tournaments/fifa-world-cup/1962/1962-index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.historicalkits.co.uk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191121192644/http://historicalkits.co.uk/international/tournaments/fifa-world-cup/1962/1962-index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەتایبەت لەکاتی پێشکەشکردنی داواکاری بۆ میوانداریکردنی جامەکە لەلایەن چیلییەوە، سەرۆکی یەکێتیی تۆپی پێی چیلی وتی «ئێمە ھیچ شتێکمان نییە، بۆیە دەبێت جامی جیھانیمان ھەبێت.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كووورة: الموقع العربي الرياضي الأول |ناونیشان=https://www.kooora.com/?n=0&o=n |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.kooora.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئایاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210508132908/https://www.kooora.com/?n=0&o=n |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ھەمانکاتدا وڵاتی ئەرژەنتینیش پاڵێوراوێکی دیکە بوو. دوو ساڵ پێش پاڵەوانیتییەکە بوومەلەرزەیەکی بەھێزە کە بە [[بوومەلەرزەی ١٩٦٠ی ڤاڵدیڤیا|بوومەلەرزەی ڤالدیڤا]] یان بوومەلەرزە بەھێزەکەی چیلی ناسراوە لە ڕۆژی یەکشەمە ٢٢ی ئایاری ١٩٦٠ ڕوویدا، بەھێزترین بوومەلەرزەی جیھانە کەتائێستا تۆمارکرابێت کە ٩٫٥ پلەی ڕێختەر بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official19600522191120_30/region-info |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=earthquake.usgs.gov |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221142/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official19600522191120_30/region-info |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەھۆی ئەم وێرانکارییەوە بەشێک لە یاریگاکان تووشی زیانی زۆر ھاتن بەناچاری یارییەکان لە چوار یاریگا بەرێوەچوو لە جێگای ١٠ یاریگا. ئەمەش چیلی ڕووبەرووی ڕەخنەیەکی زۆر کردەوە بە تایبەت لەلایەن ڕاگەیاندکارانی ئیتالیا، بەوەی گومانی خۆیان لە توانای چیلی بڵاوکردەوە بۆ ڕێکخستنی ئەم پاڵەوانێتییە. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە٣٠ی ئایار تاکوو ١٧ی حوزەیرانی ١٩٦٢ی خایاند، شانزدە ھەڵبژاردە لە نێو سێ کیشوەری جیاوازدا بەشدارییان کرد. لە کۆتاییدا، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–١ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup – 1962 – Final |ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1962/wc62final.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.planetworldcup.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160316072631/http://www.planetworldcup.com/CUPS/1962/wc62final.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاری ٨٩ جار گۆڵ ھەژێنرا، ھەریەکە لە [[درازین یۆکۆفیچ]]، [[گارینشیا، فافا]]، [[لیونێل سانشێز]]، [[ئیڤانۆڤ]] و فلۆران بوونە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی چوار گۆڵ بۆ ھەریەکێکییان. [[ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]] بۆ دووەم جار لەسەریەک نازناوەکەی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم مع جوول. كوم: تشيلي 1962 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927763/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%AA%D8%B4%D9%8A%D9%84%D9%8A-1962 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100603062134/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927763/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%AA%D8%B4%D9%8A%D9%84%D9%8A-1962 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦ === {{سەرەکی|جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦}} جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦ پاڵەوانییەتیی ژمارە ھەشتەمە لە جامی جیھانیی فیفا. ھەریەکە لە وڵاتەکانی [[ئینگلتەرا]]، [[ئیسپانیا]] و [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا]] ئامادەیی خۆیان نیشاندا بۆ میوانداریکردنی ئەم جامە بەڵام دواتر [[ئیسپانیا]] لە داوەکەی کشایەوە. کێبڕکێکە لە نێوان ئەڵمانیای ڕۆژاوا و ئینگلتەرا بوو سەرئەنجام لە ٢٢ی ئابی ١٩٦٠ لە کۆنفڕانسی فیفا لە [[ڕۆما]]، ئینگلتەرا بە بەدەستھێنانی ٣٤ دەنگ مافی میوانداریکردنی جامی جیھانیی ١٩٦٦ی وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 1966.. إنجلترا تتوج باللقب وألمانيا تشعر بالظلم |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/23/wc1966-england-champion-mundial-story |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221136/https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/23/wc1966-england-champion-mundial-story |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١١ تاکوو ٣٠ی تەممووزی ١٩٦٦ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکرد. جگە لە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆریای باکوور|ھەڵبژاردەی کۆریایی باکوور]] سەرجەم وڵاتەکانی [[ئاسیا]] و [[ئەفریقا]] بایکۆتی بەشداریکردنیان لە پاڵاوتنەکان بۆ گەیشتن بە پاڵەوانێتییەکە کرد، ئەمەش بەھۆکاری نادادپەروەریی فیفا لە دابەشکردنی کورسییەکان بۆ بەشداریکردن لە پاڵەوانێتییەکە کە یەک کورسی بۆ ئەو دوو کیشوەرە دابین کرابوو لەکاتێکدا ئەورووپا ٩ کورسی و ئەمریکای باشوور ٤ کورسی ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100614213618/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Atherton |یەکەم=Martin |ناونیشان=https://books.google.com.lb/books?id=m7SbwNM4Y0sC&pg=PA93&lpg=PA93&dq=National+Football+Museum+1966+fifa+world+cup+replica&source=bl&ots=fGlnlOa9DG&sig=In5_tWFWoC5LcpqH9kP6nX9JN6A&hl=en&ei=PnSQTLLYK8aAlAfiuZXkAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y |سەردێڕ=The Theft of the Jules Rimet Trophy: The Hidden History of the 1966 World Cup |ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Meyer & Meyer Verlag |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٦-٢٢٧-٧|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160603222018/https://books.google.com/books?id=m7SbwNM4Y0sC&pg=PA93&lpg=PA93&dq=National+Football+Museum+1966+fifa+world+cup+replica&source=bl&ots=fGlnlOa9DG&sig=In5_tWFWoC5LcpqH9kP6nX9JN6A&hl=en&ei=PnSQTLLYK8aAlAfiuZXkAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CD4Q6AEwCQ#v=onepage&q=National%20Football%20Museum%201966%20fifa%20world%20cup%20replica&f=false |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یەکێک لە ڕووداوە مێژوویییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییە، '''دزینی جامامەکە''' بوو. دوای ئەوەی یەکێتیی تۆپی پێی ئینگلتەڕا بڕیاریدا جامەکە لە یەکێک لە پێشانگاکانی لەندەن دابنێت بەمەبەستی لە نزیکەوە بینینی جامەکە لەلایەن سەردانیکەران و ھەوادارانی تۆپی پێ. بەھۆی ئەمەوە لەلایەن کەسێکەوە جامەکە دەدزرێت و تەنھا سێ مانگیش مابوو بۆ بەرێوەچوونی یارییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=Guardian |ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=The story of Pickles the dog and the stolen trophy |ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/2006/apr/23/newsstory.sport1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=the Guardian |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150724203816/http://www.theguardian.com/football/2006/apr/23/newsstory.sport1 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم ڕووداوە کاردانەوەی ناوخۆیی و جیھانی لێکەوتەوە. پۆلیس و ھێزەکانی [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] بە ھەموو شێوەیەک کەوتە گەڕان و پشکنین بە مەبەستی دۆرزینەوەی جامەکە بەڵام بێ سود بوو تا ئەو کاتەی سەگێگی ڕەنگ سپی و ڕەش کە ناوی پیکلز لەکاتی پیاسەکردن لەگەڵ خاوەنەکەی لە باشووری لەندەن جامەکەی دۆزییەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dog who saved the World Cup for England – CNN.com |ناونیشان=http://www.cnn.com/2010/LIVING/06/18/mf.pickles.world.cup.trophy/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.cnn.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221135/http://www.cnn.com/2010/LIVING/06/18/mf.pickles.world.cup.trophy/index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر خاوەنی سەگەکە جامەکە ڕادەستی یەکێک لە بنکە نزیکەکانی خۆی دەکات. بەھۆی ئەمە لەلایەن خەڵکەوە ستایشێکی زۆری سەگەکە و خاوەنەکەی کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/20/newsid_2861000/2861545.stm |سەردێڕ=1966: Football's World Cup stolen |ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ١٩٦٦|زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئازاری ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150325165043/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/20/newsid_2861000/2861545.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Champions statue.jpg|وێنۆک|پەیکەری ھەریەکە لە یاریزانی ئینگلتەرا (لە ڕاستەوە بۆ چەپ) [[مارتین پیترەز]]، [[جیۆف ھۆرست]]، [[بۆپی مۆر]]، [[ڕای ویلسۆن]]]] دواتر پاڵەوانییەتییەکە دەستی پێکرد، ھەڵبژاردەی بەڕازیل ھەڵگری نازناوی پێشوو لە قۆناغی کۆمەڵەکان لە پاڵەوانێتییەکە چووە دەرەوە لەگەڵ ئەوەی لە یەکەم یاریی خۆیدا بە ئەنجامی ٢–٠ لە بولگاریای بردەوە بەڵام لە دوو یاری دواتر شکستی ھێنا بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال|ھەڵبژاردەی پورتوگال]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەجەرستان|ھەڵبژاردەی مەجەرستان]] بە ئەنجامی 3–1.<ref name="fifa.com"/> لە ئەنجامێکی چاوەڕواننەکراوی دیکەدا، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆریای باکوور|ھەڵبژاردەی کۆریای باکوور]] تاکە وڵاتی بەشداربووی [[ئاسیا]] گەیشتە قۆناغی ھەشتەم، دوای ئەوەی لە یاریی کۆمەڵەکان بە گۆڵێکی بێ بەرامبەر لە ھەڵبژاردەی ئیتالیای بردەوە.<ref name="fifa.com"/> و لە بەرامبەر چیلی بە ئەنجامی ١–١ یەکسان بوو. سەڕەرای ئەوەی لە یەکەم یاریی خۆیدا بەرامبەر ھەڵبژاردەی یەکێتیی سۆڤیەت بە ئەنجامی سێ گۆڵی بێ بەرامبەر دۆڕابوو. لە یاری نێوان ھەڵبژاردەی ئۆرگوای و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا ناوبژیوانی یارییەکە گۆڵێکی دروستی بۆ ئۆروگوای ھەژمار نەکرد سەرەرای ئەوەی تۆپەکە لە بەینی دوو تیرەکە تێپەر بوو. ئەم ڕووداوە بوە ھۆی تورە بوونی یاریزانانی ئۆرگوای و بەشێوەیەکی خراپ کاریگەری لەسەر دانان تا ئەوەی یارییەکەیان بە ئەنجامی ٤–٠ دۆڕاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مونديال 1966.. مقاطعة إفريقية وآسيوية.. وإنجلترا تدخل لوحة الشرف.. وتسجيل أول هاتريك في النهائي |ناونیشان=https://gate.ahram.org.eg/News/1920309.aspx |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=بوابة الأهرام |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221137/https://gate.ahram.org.eg/News/1920309.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٦٦ لە یاریگای وێمبلی شاری لەندەن بەڕێوەچوو، یارییەکە بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٩٦ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای وڵاتی خانەخوێ و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com – 1966 FIFA World Cup England ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/results/matches/match=1633/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131204035558/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/results/matches/match=1633/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیدا بووە پاڵەوانی جامەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٤–٢ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا.<ref name="fifa.com"/> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاری ٨٩ جار گۆڵ ھەژێنرا، یاریکەری پۆرتوگالی ئۆزیبیۆ بووە گۆڵکاری جامەکە بە تۆمارکردنی نۆ گۆڵ. بۆ یەکەم جار لە مێژووی جامەکە، کاتی زیادکراو بەکار ھات بۆ یاریی کۆتایی دوای یەکسان بوونی ھەردوو ھەڵبژاردە لە کاتی ئاساییدا. یاریزانی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا [[جیۆف ھۆرست]] بووە یەکەم یاریزان لە مێژوودا لە یاریی کۆتایی لە جامی جیھانیی فیفا سێ گۆڵ (ھاتریک) تۆمار بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Geoff Hurst Hall Of Fame profile |ناونیشان=https://www.nationalfootballmuseum.com/halloffame/geoff-hurst/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200701110326/https://www.nationalfootballmuseum.com/halloffame/geoff-hurst/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی شوباتی ٢٠٠٧|سەردێڕ=FIFA World Cup – Classic Moments from FIFA World Cup History |ناونیشان=http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/cg/eng_frg_1966.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی شوباتی ٢٠٠٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070208113916/http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/cg/eng_frg_1966.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ === {{سەرەکی|جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠}} [[پەڕگە:Brazil 1970.JPG|وێنۆک|یاریزانانی ھەڵبژاردەی بەڕازیل براوەی جامی جیھانیی فیفای 1970 |214x214پیکسڵ]] جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ پاڵەوانییەتی ژمارە نۆ بوو لە جامی جیھانیی فیفا. پاڵەوانییەتییەکە لە وڵاتی [[مەکسیک]] بەڕێوەچوو، ئەمەش دوای ئەوەی فیفا لە ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤، لە [[تۆکیۆ]] بەمەبەستی دەستنیشانکردنی وڵاتی میوانداریی جامەکە کۆنفڕانسێکی بەڕێوەبرد. ھەریەکە لە مەکسیک و [[ئەرژەنتین]] ئامادەیی خۆیان نیشاندا بۆ میوانداریکردنی جامەکە، بەڵام دواجار مەکسیک بە ٥٦ دەنگ مافی میوانداریکردنی جامەکەی پێ بەخشرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190412114258/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەمەش یەکەمجار بوو لە مێژووی پاڵەوانییەتییەکە لە کیشوەری [[ئەمریکای باکوور]] بەڕێوەبچێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم .. المكسيك 1970: الحرب الكروية وكأس العالم بالألوان {{!}} سبورتانا {{!}} esportana |ناونیشان=http://www.esportana.com/87064 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140718212234/http://www.esportana.com/87064 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھاوکات یەکەم جاریش بوو پاڵەوانییەتییەکە لە دەرەوەی کیشوەری ئەورووپا و ئەمریکای باشوور، ئەنجام بدرێت.<ref name="fifa.com"/> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٣١ی ئایار تاکوو ٢١ی حوزەیرانی ١٩٧٠ خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکرد.<ref name="fifa.com"/> ھەڵبژاردەی مەکسیک وەک وڵاتی خانەخوێ و ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا وەک وڵاتی ھەڵگری نازناوی پێشوو بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ سەرخران بۆ پاڵەوانیتییەکە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم مع جوول. كوم: المكسيك 1970 |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1926554/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%83%D8%B3%D9%8A%D9%83-1970 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181012081038/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1926554/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%83%D8%B3%D9%8A%D9%83-1970}}</ref> لەکاتێکدا ٧٤ وڵات بە سیستەمی پاڵاواتن کێبڕکێیان کرد لە پێناو بەدەست ھێنانی ١٤ بلیتی کۆتایی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/75/fs-201_19a_fwc-prel-history.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100614212731/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/75/fs-201_19a_fwc-prel-history.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> فیفا وەڵامی داواکارییەکانی وڵاتانی ئاسیا و ئەفریقای دایەوە کە پێشتر بایکۆتی بەشداریکردنیان لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|جامی جیھانیی ١٩٦٦]] کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/78/prelkit2014-1(stats).pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140712112457/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/78/prelkit2014-1(stats).pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەڵبژاردەی مەغریب بووە دووەم ھەڵبژاردەی عەرەبی کە بەشداریی جامی جیھانی بکات، دوای ئەوەی ھەڵبژاردەی میسر بۆ یەکەم جار لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤]] بەشداریی کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەرژەنتین، ئیسپانیا، پورتوگال، فەڕەنسا نەیانتوانی لە قۆناغی پاڵاوتن سەرکەوتن بەدەست بھێنن بۆ گەیشتن بە پاڵەوانییەنییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Muller 1974.jpg|وێنۆک|[[گێرد مۆلەر]] گۆڵکاری جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠بە تۆمارکردنی دە گۆڵ|255x255پیکسڵ]]بۆ یەکەم جار ڕێگەدرا بە ھەڵبژاردەکان دوو گۆرانکاریی لە نێوان یاریزانەکان ئەنجام بدەن لە کاتی بەڕێوەچوونی یارییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا بۆ یەکەمجار کارتی سوور و زەرد خرایە بەردەست ناوبژیوانان، کە پێشتر ھەر بەزارەکی بوو. لەگەڵ ئەوەشدا ھیچ کارتێکی سوور بەکار نەھێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Ken Aston – the inventor of yellow and red cards – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/aboutfifa/footballdevelopment/technicalsupport/refereeing/news/newsid=80623/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150430120548/http://www.fifa.com/aboutfifa/footballdevelopment/technicalsupport/refereeing/news/newsid=80623/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://espnfc.com/world-cup/columns/story?id=696767 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.webcitation.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131006192857/http://espnfc.com/world-cup/columns/story?id=696767 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829221135/https://www.webcitation.org/6I2pzmGzg |date=29ی ئابی 2021}}</ref> جگەلەوەی بەھۆی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و مانگە دەستکرەکان توانرا یارییەکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە تەلەڤیزیۆنی ڕەنگاو ڕەنگ پیشان بدرێت و ژمارەیەکی پێوانەی لە بینەرانی ئەم پاڵەوانییەتییە تۆمارکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|سەردێڕ=FIFA.com – 1970 FIFA World Cup Mexico ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/overview.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080913232659/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/overview.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> پاڵەوانییەتییەکە دوو یاریی مێژوویی بەخۆیەوە بینی، کە لە ڕیزبەندی ١٠ باشترین یارییەکانی جامی جیھانیی فیفایە، ئەوانیش یاری نێوان ئەڵمانیای ڕۆژاوا و ئیتالیا لە یاری قۆناغی پێش کۆتایی کە ھاوکات بە یاری سەدەش ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|سەردێڕ=FIFA.com – 1970 FIFA World Cup Mexico ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/overview.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080913232659/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/overview.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا بەڕازیل و ئیتالیا لە یاری کۆتایی. لە یاریی یەکەم دا ئیتالیای و ئەڵمانیای ڕۆژاوا بە ١–١ لە کاتی ئاسایی یەکسان بوون،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=DFB – Deutscher Fußball-Bund e.V. - All Players from A-Z |ناونیشان=http://www.dfb.de/index.php?action=search&liga=Nationalmannschaft&id=500397&lang=E&no_cache=1&name=;Schnellinger&gegner= |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140726172548/http://www.dfb.de/index.php?action=search&liga=Nationalmannschaft&id=500397&lang=E&no_cache=1&name=;Schnellinger&gegner= |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بۆیە پەنابرایە بەر کاتی زیاد کراو، لەو ماوەیەدا پێنج گۆڵی دیکە کرا؛ کە سەرئەنجام بە بردنەوەی ئیتالیا بە ٣–٤ تەواوبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lopresti |یەکەم=Sam |سەردێڕ=Italy World Cup Rewind: The Match of the Century, 1970 |ناونیشان=https://bleacherreport.com/articles/2024949-italy-world-cup-rewind-the-match-of-the-century-1970 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Bleacher Report |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221141/https://bleacherreport.com/articles/2024949-italy-world-cup-rewind-the-match-of-the-century-1970 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە یاریی دووەمدا کە ھاوکات یاری قۆناغی کۆتایی جامەکە بوو ھەردوو ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ئیتالیا لە یاریگای ئەزاتیکا، بە ئامادەبوونی زیاتر لە ١٠٧ ھەزار کەس لە شاری [[مەکسیکۆ سیتی]] بەیەکگەیشتن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC – Jonathan Stevenson: The story of the 1970 World Cup |ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/blogs/jonathanstevenson/2010/05/the_story_of_the_1970_world_cu.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181017155256/http://www.bbc.co.uk/blogs/jonathanstevenson/2010/05/the_story_of_the_1970_world_cu.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەردوو ھەڵبژاردەکە مەبەستیان بوو نازناوەکە بۆ سێیەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەدەست بھێنن. ھەر بۆیە ڕکابەرییەکی دژوار لە نێوان ھەردوو تیم بینرا. لە تایمی یەکەم بەڕازیل بە گۆڵی [[پێلێ]] لە خولەکی "١٩" پێشکەوت بەڵام ڕۆبێرتۆ بۆنینسگای ئیتالی ئەنجامەکەی لە خولەکی " ٣٩ " یەکسان کردەوە، تایمی یەکەم بەو ئەنجامە کۆتایی ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Brazil's 1970 winning team voted best of all time {{!}} Reuters |ناونیشان=http://www.reuters.com/article/2007/07/09/us-soccer-world-best-idUSL0988846220070709 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924121245/http://www.reuters.com/article/2007/07/09/us-soccer-world-best-idUSL0988846220070709 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە تایمی دووەم بەڕازیل لە لە ڕێگای یاریزانان [[جێرسۆن]]، [[جەیرزنھۆ]]، [[کارلۆس ئەلبێرتۆ تۆرێس]] سێ گۆڵی یەکبەدوای یەک تۆمارکرد و ئەنجامەکەی کرد بە 4–1.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=The boys from Brazil: On the trail of football's dream team {{!}} The Independent |ناونیشان=https://www.independent.co.uk/sport/football/international/the-boys-from-brazil-on-the-trail-of-footballs-dream-team-806939.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190402182149/https://www.independent.co.uk/sport/football/international/the-boys-from-brazil-on-the-trail-of-footballs-dream-team-806939.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەم شێوەیە یارییەکەی بردەوە و بووە یەکەم ھەڵبژاردە سێ جار پاڵەوانییەتییەکە بەدەست بھێنێت، دوای ئەوەی لە ساڵەکانی ١٩٥٨–١٩٦٢ ببووە پاڵەوان.<ref name="ReferenceD">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=THE LIST: The 10 greatest football teams of all time {{!}} Daily Mail Online |ناونیشان=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1175630/THE-LIST-The-10-greatest-football-teams-time.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئابی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180803182738/http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1175630/THE-LIST-The-10-greatest-football-teams-time.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەپێی یاسای فیفاش ھەر وڵاتێک سێ جار نازناوەکە بباتەوە ئەوا جامەکەی وەک خەلات پێ دەبەخشێت. دواجار جامی ژۆل ڕیمێ (ئەو کات ناوی پاڵەوانییەتییەکە بوو) بە شێوەیەکی ڕەسمی درا بە بەڕازیل.<ref name="ReferenceD"/> ھەرچەندە ئەم جامە بۆ جارێکی دیکە لە ساڵی ١٩٨٣ دزرا و نەتوانرا بدۆزرێتەوە. لەم پاڵەوانییەتییە، لەکۆی ٣٢ یاریدا ٩٥ جار گۆڵ ھەژێنرا، یاریکەری ئەڵمانیای ڕۆژاوا [[گێرد مۆلەر]] بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی دە گۆڵ. [[ماریۆ زگالۆ]] بووە یەکەم کەس کە وەک یاریزان و ڕاھێنەر بتوانێت جامی جیھانیی فیفا بەدەست بھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Classic Coach: - FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/coaches/coach=61571/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئابی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150813131623/http://www.fifa.com/classicfootball/coaches/coach=61571/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھاوکات یاریزان [[پێلێ]] بە باشترین یاریزانی جامەکە دەستنیشانکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Who was the best player in the 1970 World Cup winning Brazilian soccer team (considered by many to be the best Brazilian soccer team of all time)? - Quora |ناونیشان=https://www.quora.com/Who-was-the-best-player-in-the-1970-World-Cup-winning-Brazilian-soccer-team-considered-by-many-to-be-the-best-Brazilian-soccer-team-of-all-time |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.quora.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211002122341/https://www.quora.com/Who-was-the-best-player-in-the-1970-World-Cup-winning-Brazilian-soccer-team-considered-by-many-to-be-the-best-Brazilian-soccer-team-of-all-time |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ === {{سەرەکی|جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤}} [[پەڕگە:Bundesarchiv Bild 183-N0716-0314, Fußball-WM, BRD - Niederlande 2-1.jpg|وێنۆک|[[یۆھان کرۆیف|کڕۆیف]] لەگەڵ ھۆڵەندا بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا لەجامی جیھانیی ١٩٧٤ز]] جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ پاڵەوانییەتی ژمارە دەیەمە لەجامی جیھانیی فیفا کە لە [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا]] بەڕێوەچوو،<ref name="fifa.com"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Football World Cup 1974 in West Germany |ناونیشان=https://www.footballhistory.org/world-cup/1974-west-germany.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.footballhistory.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221136/https://www.footballhistory.org/world-cup/1974-west-germany.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەمەش دوای ئەوەی ئەڵمانیا و [[ئیسپانیا]] کە ھەردووکیان بەیەکەوە داواکارییەکەیان پێشکەش کردبوو، بەڵام دواتر لەنێوان ڕێکەوتن بۆ ئەوەی ئیسپانیا لە داواکردنی میوانداریی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ بکێشێتەوە، لە بەرامبەردا ئەڵمانیا لە بەرژەوەندی ئیسپانیا دەکشێتەوە بۆ بەرێوەبردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٣ی حوزەیران تاکوو ٧ی تەممووزی ١٩٧٤ خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێدا کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1974 Germany FIFA Football World Cup History, Winners, Runners-Up |ناونیشان=https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/1974-germany-football-world-cup |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=NDTVSports.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/1974-germany-football-world-cup |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=Scroll |سەردێڕ=A brief history of Fifa World Cup: West Germany 1974, when the hosts won a battle of total football |ناونیشان=https://scroll.in/field/881807/a-brief-history-of-fifa-world-cup-west-germany-1974-when-the-hosts-won-a-battle-of-total-football |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Scroll.in |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221143/https://scroll.in/field/881807/a-brief-history-of-fifa-world-cup-west-germany-1974-when-the-hosts-won-a-battle-of-total-football |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم پاڵەوانێتییە چەندین گۆرانکاری تێیدا ڕوویدا لەوانە پێشکەشکردنی جامێکی نوێ بۆ پاڵەوانییەتییەکە دوای ئەوەی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە خاوەنی جامی ژۆل ڕیمێ لە خولی پێشوو، یەکێتیی تۆپی پێی فیفا بەمەبەستی دروستکردنی جامێکی نوێ ھونەرمەندی ئیتاڵی [[سیلڤیۆ گەزانیگا]] ڕاسپیارد کە ئەو ئەرکە لە ئەستۆ بگرێت. ئەم جامە لە ئاڵتوونی عەیارە ١٨ دروست کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=FIFA World Cup™ Trophy – FIFA.com |ناونیشان=https://www.fifa.com/about-fifa/marketing/brand/trophy.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190515112308/https://www.fifa.com/about-fifa/marketing/brand/trophy.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا بۆ یەکەم جار دوای ساڵی ١٩٠٤ کەسێکی نا ئەورووپی دەبێتە سەرۆکی فیفا ئەویش [[جۆو ھاڤیلان]]ی بەڕازیلی بوو، ناوبراو بۆ ماوەی ١٥ ساڵ لەو پۆستە مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Past Presidents |ناونیشان=http://origin1904-p.cxm.fifa.com/about-fifa/past-presidents |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=origin1904-p.cxm.fifa.com |زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=http://origin1904-p.cxm.fifa.com/about-fifa/past-presidents |date=کانوونی یەکەمی 2021}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA Presidents from 1904 to 2021 |ناونیشان=https://www.myfootballfacts.com/fifa-world-cup/fifa-all-time-world-cup/fifa-presidents/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=My Football Facts |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221143/https://www.myfootballfacts.com/fifa-world-cup/fifa-all-time-world-cup/fifa-presidents/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یەکێکی دیکە لە گۆڕانکارییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییە بریتیبوو لەوەی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران. لە ھەر کۆمەڵەیەک دوو ھەڵبژاردە سەردەخران بۆ قۆناغی دواتر. لە قۆناغی دواتر، ھەڵبژاردەکان بەسەر دوو کۆمەڵەی دیکە دابەشکران. یەکەمی کۆمەلەکە ڕاستەوخۆ دەگەیشتە یاریی کۆتایی و دووەمی کۆمەلەکە یاریی لەسەر پلەی سێیەم دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Alemania Federal 1974 en MARCA.com |ناونیشان=https://www.marca.com/reportajes/2010/04/alemania_federal_1974/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.marca.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170802022730/http://www.marca.com/reportajes/2010/04/alemania_federal_1974/index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بۆ دیاریکردنی پلەی سێیەم، ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی پۆلەندا گەیشتنە ئەم قۆناغە، لە ئەنجامدا پۆڵندا پلەی سێیەمی بەدەست ھێنا. سەبارەت بە یاریی کۆتایی لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا|ھەڵبژاردەی ھۆڵندا]] بوو، یارییەکە لە یاریگای ئۆڵمپی شاری [[میونشن]] بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧٥ ھەزار کەس بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com – 1974 FIFA World Cup Germany ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=39/results/matches/match=2063/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131025081847/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=39/results/matches/match=2063/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە تایمی یەکەم، دوای تێپەڕبوونی دوو خولەک لە یارییەکە لێدانێکی سزا بۆ ھەڵبژاردەی ھۆڵندا ھەژمارکرا ئەمەش یەکەمین و خێراترین ھەژمارکردنی لێدانی سزابوو لە مێژووی پاڵەوانییەتییەکە، یاریزان [[جۆھان نیسکینێس]] پەنالتییەکەی جێبەجێ کرد و گۆڵی کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} Football {{!}} World Cup 2006 {{!}} World Cup history – West Germany 1974 |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180705204920/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەھەما شێوە لە خولەکی "٢٩" لێدانی سزا ئەمجارە بۆ ئەڵمانیا ھەژمارکرا لەلایەن یاریزان پائۆل بریتنەر جێبەجێکرا و گۆڵی تۆمارکرد و ئەنجامەکەی یەکسان کردەوە، و لە خولەکی "٤٣" ھەڵبژاردە ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە ڕێگای [[گێرد مۆلەر]] گۆڵی سەرکەوتنیان تۆمارکرد و بەم ئەنجامە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=The greatest World Cup tragedies: Holland 1974 · The Score |ناونیشان=http://www.thescore.ie/holland-1974-world-cup-tragedy-1488354-Jun2014/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140606222718/http://www.thescore.ie/holland-1974-world-cup-tragedy-1488354-Jun2014/ |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەمەش بۆ جاری دووەم بوو، لە دوای جامی جیھانیی ١٩٥٤. لەم پاڵەوانییەتییە، لەکۆی٣٢ یاری ٩٧ جار گۆڵ ھەژێنراوە، یاریکەری پۆڵەندی گریزگۆرس لاتۆ بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی حەوت گۆڵ، ھەروەھا یاریکەری ھۆڵاندی [[یۆھان کرۆیف|یۆھان کڕۆیف]] بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم مع جوول. كوم: ألمانيا الغربية 1974 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1924812/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-1974 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180816191412/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1924812/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-1974 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کارلۆس کاسلی یاریزانی ھەڵبژاردەی شیلی وەک یەکەم یاریزان لە مێژوودا کارتی سووری لە بەرامبەر بەرزکرایەوە، ئەمەش لە یاری بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الوفد |سەردێڕ=مونديال ألمانيا 1974.. كأس العالم فى ثوب جديد |ناونیشان=https://alwafd.news/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9/660684-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-1974-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%81%D9%89-%D8%AB%D9%88%D8%A8-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الوفد |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829230303/https://alwafd.news/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9/660684-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-1974-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%81%D9%89-%D8%AB%D9%88%D8%A8-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین بۆ یەکەم جار لە یارییەکانی جامی جیھانیی ڕووبەرووی یەکتری بوونەوە، یارییەکە ٢–١ لە بەرژەوەندی بەڕازیل کۆتایی ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كووورة: الموقع العربي الرياضي الأول |ناونیشان=https://www.kooora.com/?c=109 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.kooora.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221141/https://www.kooora.com/?c=109 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨ === [[پەڕگە:Mario Kempes Argentina vs. Holanda.JPG|وێنۆک|273x273پیکسڵ|ماریۆ کیمبس گۆڵکار و باشترین یاریزانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] پاڵەوانییەتی ژمارە یازدە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی [[ئەرژەنتین]] بەڕێوەچوو،<ref name="fifa.com"/> ئەمەش دوای ئەوەی لە کۆبوونەوەی یەکێتیی تۆپی پێی فیفا لە ٦ی تەممووزی ١٩٦٦ لە لەندەن مافی میوانداریکردنی ئەم خولەی پێ بەخشرا. ئەرژەنتین پێشتر داوای مافی میوانداریکردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ کردبوو بەڵام بەھۆی کودەتای سەربازی لەو وڵاتە ئەو مافەی پێنەدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٠|سەردێڕ=FT.com / Americas – But Was This The Beautiful Game's Ugliest Moment? |ناونیشان=http://www.ft.com/cms/s/0/e6347c16-3f2a-11dd-8fd9-0000779fd2ac.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100611233444/http://www.ft.com/cms/s/0/e6347c16-3f2a-11dd-8fd9-0000779fd2ac.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەربۆیە ئەو مافە بە مەکسیک درا بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠. پاڵەوانییەتییەکە ١ تا ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٧٨ ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1978 Argentina FIFA Football World Cup History, Winners, Runners-Up |ناونیشان=https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/1978-argentina-football-world-cup |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=NDTVSports.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221136/https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/1978-argentina-football-world-cup |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم پاڵەوانییەتییە بۆ یەکەم جار سۆنسەر کرا لەلایەن [[کۆکا کۆلا|کۆکاکۆلاوە]] و یەکەم جاریش بوو سۆنسەری ھەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Amazing facts: June 8: Daily trivia about FIFA World Cup {{!}} Allsports |ناونیشان=http://allsports.com.gh/football/tournaments/fifa-world-cup/amazing-facts-june-8-daily-trivia-about-fifa-world-cup-id2901033.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714192030/http://allsports.com.gh/football/tournaments/fifa-world-cup/amazing-facts-june-8-daily-trivia-about-fifa-world-cup-id2901033.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا یەکێتیی تۆپی پێی فیفا بۆ یەکەم جار بڕیاریدا لێدانە یەکلایکەرەوەکان لە ئەگەری کۆتایی ھاتنی یاری نێوان ھەڵبژاردەکان بە یەکسان بوونیان لە کاتی ئاسایی و زیاد کراودا بەکاردەھێنرێت بۆ یەکلایکردنەوەی براوەی یارییەکە لە قۆناغی دووەم. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ھیچ یارییەکی ئەم خولە نەگەیشتە لێدانە یەکلاییکەرەوەکان بەڵکو ھەموو یارییەکان لەکاتی ئاسایی یاخود زیادکراودا ئەنجامەکان یەکلابوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم .. 1978 والمؤامرة الأرجنتينية {{!}} سبورتانا {{!}} esportana |ناونیشان=http://www.esportana.com/91071 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714185754/http://www.esportana.com/91071 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کێشەی ناوبژیوانی لە یارییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییەدا بەردەوام بوو. لە یەکێک لە یارییەکانی قۆناغی کۆمەلەکان ھەردوو ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی سوید بەیەک گەیشتن لە کۆتا خولەکەکان لێدانی گۆشە (کۆڕنێل) بۆ ھەڵبژاردەی بەڕازیل ھەژمار کرا کاتێک تۆپەکە ئاراستەی گۆڵ کرا، تۆپەکە ھێشتا لە ئاسمان بوو پێش ئەوەی بچێتە گۆڵەوە ناوبژیوان یارییەکەی کۆتایی پێھێنا. سەرەرای ئەوەی تۆپەکە چووە گۆڵەوە بەڵام گۆڵ ھەژمار نەکرا بۆ بەڕازیل و یارییەکە بە ئەنجامی ١–١ کۆتایی ھات. ئەم پاڵەوانییەتییە بەرگێکی سیاسی بەخۆوە بینی، بەھۆی ئەوەی سیاسەتمەداران دەستوەردانیان کرد لە گۆرینی ئەنجامی یارییەکان بە تایبەت سەرۆکی ئەو کاتی ئەرژەنتین [[خۆرخی فێدیلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم مع جوول. كوم: الأرجنتين 1978 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927248/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AC%D9%86%D8%AA%D9%8A%D9%86-1978 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180720025753/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927248/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AC%D9%86%D8%AA%D9%8A%D9%86-1978 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=رجب |یەکەم=أحمد مجدي |سەردێڕ=مونديال 1978.. أن تقتل شعبا لأجل كأس العالم |ناونیشان=https://www.aljazeera.net/midan/miscellaneous/sports/2018/3/11/%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1978-%D8%A3%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%84-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221144/https://www.aljazeera.net/midan/miscellaneous/sports/2018/3/11/%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1978-%D8%A3%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%84-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا بەھۆی پێشەلکردنی مافەکانی مرۆڤ چەندین یاریزانی ئەستێرە و بەناوبانگی ئەو کات بەشدارینەکردنی خۆیان لە خولەکە ڕاگەیاند. لە دیارترینیان یاریزانی ھەڵبژاردەی ھۆلندا [[یۆھان کرۆیف]]، بەھۆی ھەڕەشەی کوشتن و ھەوڵی ڕفاندنی خۆی و ئەندامانی بنەماڵەکەی لەلایەن کەسانی نەناسراوەوە، و ئەو فشارارە سیاسیانەی لە سەری بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Football: Kidnappers made Johann Cruyff miss 1978 World Cup {{!}} Football {{!}} guardian.co.uk |ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/football/2008/apr/16/newsstory.sport15 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121113072356/http://www.guardian.co.uk/football/2008/apr/16/newsstory.sport15 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا ئەم خولە یەکێک لە خولە جێی مشتومەڕەکانی مێژووی جامی جیھانیی فیفا بوو بەھۆی ئەو ڕووداوانەی تێیدا ڕوویدا. بە تایبەتی دوای ئەوەی ئەرژەنتین وڵاتی خانەخویچ یارییەکانی لە شەودا ئەنجامدەدا بۆ ئەوەی ئەنجامی ھەَلبژاردەکانی گرووپەکەی خۆی بزانێت و بتوانێت ئاڵوگۆر بەسەر یارییەکاندا بھێنێت .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=رجب |یەکەم=أحمد مجدي |سەردێڕ=مونديال 1978.. أن تقتل شعبا لأجل كأس العالم |ناونیشان=https://www.aljazeera.net/midan/miscellaneous/sports/2018/3/11/%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1978-%D8%A3%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%84-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221144/https://www.aljazeera.net/midan/miscellaneous/sports/2018/3/11/%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1978-%D8%A3%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%84-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کاتێک بەڕازیل ٣–١ لە پۆڵندای بردەوە. ئەرژەنتین پێویستی بە ٦ گۆڵ بوو بۆ ئەوەی بگاتە قۆناغی دواتر، بۆ ئەو مەبەستە سەرۆکی ئەرژەنتین لەگەڵ سەرۆکی پیرۆ کەوتە گفتوگۆ چونکە یاری دواتریان بەرامبەر ئەوان بوو، لە بەرامبەر ئازادکردنی ١٣ گیراوی سیاسی پیرۆ لە ئەرژەنتین ھەڵبژاردەی پیرۆ خۆی بە دۆڕاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Argentina cheated during World Cup 1978, says Peru senator {{!}} Daily Mail Online |ناونیشان=https://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2098970/Argentina-cheated-World-Cup-1978-says-Peru-senator.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190504133543/https://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2098970/Argentina-cheated-World-Cup-1978-says-Peru-senator.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Argentina holanda formaciones.jpg|وێنۆک|286x286px|یاریزانانی ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین (دەستە چەپ) یاریزانانی ھەڵبژاردەی ھۆڵندا (دەستە ڕاست) لە یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] ئەم ڕووداوە لە یارییەکە ھەستی پێکرا کاتێک لە تایمی یەکەم ئەرژەنتین ٢ گۆڵی کرد بەڵام لە تایمی دووەمدا چوار گۆڵی دیکەی تۆمارکرد، ھەربۆیە ھەڵبژاردەی پیرۆ بە بەرتیل وەرگرتن تۆمەتبارکران بەتایبەت گۆڵپارێزەکەیان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Niega Videla arreglo de partidos en Argentina 1978 {{!}} Excélsior |ناونیشان=http://www.excelsior.com.mx/2012/04/26/adrenalina/829712 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160817091739/http://www.excelsior.com.mx/2012/04/26/adrenalina/829712 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=SOCCER; Fixed Matches Are Darkening Soccer's Image – The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1998/06/07/sports/soccer-fixed-matches-are-darkening-soccer-s-image.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180615191735/https://www.nytimes.com/1998/06/07/sports/soccer-fixed-matches-are-darkening-soccer-s-image.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> کە ئاسانکاری دەکرد تۆمارکردنی گۆڵەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=El capitán de Perú en el 78: 'Pongo la mano en el fuego por mis compañeros' {{!}} Fútbol {{!}} deportes {{!}} elmundo.es |ناونیشان=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2007/12/05/futbol/1196888260.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180717170112/http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2007/12/05/futbol/1196888260.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یەکێتیی تۆپی پێی فیفا بەمەبەستی ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی ئەم ڕووداوانە لە جامی جیھانیی ١٩٨٢ یارییە گرینگەکانی خستە یەک کاتەوە. یاریی کۆتایی لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین وڵاتی خانەخوێ و ھەڵبژاردەی ھۆڵندا خاوەن پلەی دووەمی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ لە یاریگای مۆنۆمێنتاڵ ئەنتۆنیۆ لە شاری بوێنس ئایریس بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧١ ھەزار کەس بەڕێوەچوو، تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–١ (بەکاتی زۆرکراو) دوای ئەوەی لە کاتی ئاسایی یارییەکە ١–١- یەکسان بوون بەڵام لەکاتی زیادکراو ئەرژەنتین لە ڕێگای ماریۆ کیمبس دوو گۆڵی دیکەی کردو ئەنجامەکەی لە بەرژەوەندی خۆی تەواوکرد بۆیەکەم جار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Glasgow Herald – Google News Archive Search |ناونیشان=https://news.google.com/newspapers?nid=GGgVawPscysC&dat=19780626&printsec=frontpage&hl=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151024001431/https://news.google.com/newspapers?nid=GGgVawPscysC&dat=19780626&printsec=frontpage&hl=en |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1978 FIFA World Cup Argentina matches |ناونیشان=https://africanfootball.com/tournament-matches/65/1978-FIFA-World-Cup-Argentina/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=African Football |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221137/https://africanfootball.com/tournament-matches/65/1978-FIFA-World-Cup-Argentina/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٨ یاری ١٠٢جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری ئارجەنتینی ماریۆ کیمبس بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ وەھەروەھا ھەمان یاریکەر واتا کیمبس بوو بە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە بەمەش بووە یەکەم یاریزان کە خەڵاتی باشترین یاریزان، گۆڵکار بەدەست بھێنێت. ھەڵبژاردەی توونس وەک سێیەم ھەڵبژاردەی عەرەبی دوای ھەڵبژاردەی میسر و مەغریب بەشداریی جامی جیھانی کرد، ھەروەھا ھەڵبژاردەی ئێرانیش بۆ یەکەم جار بەشداریی لە جامەکەدا کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=BBC – Jonathan Stevenson: The story of the 1978 World Cup |ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/jonathanstevenson/2010/05/the_story_of_the_1978_world_cu.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140513031533/http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/jonathanstevenson/2010/05/the_story_of_the_1978_world_cu.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢ === [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢]] پاڵەوانییەتی ژمارە دوانزدەیەمە لە جامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی [[ئیسپانیا]] بەڕێوەچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=Scroll |سەردێڕ=A brief history of Fifa World Cup: Spain 1982, when Brazil thrilled the world but Italy won the cup |ناونیشان=https://scroll.in/field/881809/a-brief-history-of-fifa-world-cup-spain-1982-when-brazil-thrilled-the-world-but-italy-won-the-cup |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Scroll.in |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221137/https://scroll.in/field/881809/a-brief-history-of-fifa-world-cup-spain-1982-when-brazil-thrilled-the-world-but-italy-won-the-cup |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەمەش دوای ئەوەی بەپێی ڕێکەوتنی نێوانیان ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە بەرژەوەندی ئیسپانیا کشایەوە کە پێشتر ئیسپانیا لە بەرژەوەندی [[ئەڵمانیا]] لە داواکردنی مافی میوانداریکردنی جامی جیھانیی ١٩٧٤ کشایەوە. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٣ی حوزەیران تاکوو ١١ی تەممووز ی ١٩٨٢ ی خایاند،<ref name="fifa.com"/> ھەریەکەلە ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی جەزائیر|جەزائیر]]، نیووزیلاند، کووەیت [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆندووراس|ھۆندووراس]]، و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کامیروون|کامیروون]] بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداریان لەم خولەی جامەکە کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-20856004 |سەردێڕ=World Cup withdrawal considered amid Falklands War |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|newspaper=BBC News |زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221141/https://www.bbc.com/news/uk-20856004 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی ئینگلترا دوای ١٢ ساڵ بۆ جارێکی دیکە بەشداریی کردەوە ئەمە لەکاتێکدا ھەڵبژاردەی ھۆڵندا خاوەنی پلەی دووەمی خولی ڕابردوو بەشداریی نەکرد بەھۆی سەرنەکەوتنی لە قۆناغەکانی پاڵاوتن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الوفد |سەردێڕ=مونديال إسبانيا 1982 .. إيطاليا تسقط الجميع |ناونیشان=https://alwafd.news/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9/661179-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A5%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-1982-%D8%A5%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%B3%D9%82%D8%B7-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D9%8A%D8%B9 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الوفد |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160323200758/http://alwafd.org/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9/661179-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A5%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-1982-%D8%A5%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%B3%D9%82%D8%B7-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D9%8A%D8%B9 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرتادا وا گومان کرا ھەریەکە لە ھەڵبژاردەکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، ئێرلندای باکوور بەشداریی جامەکە نەکەن بەھۆی شەری فالکلاندسلە نێوان ئەوان و ئەرژەنتین؛ بەڵام بەھۆی دەستێوەردانەکانی بەریتانیا بارودۆخەکە ئارام کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=World Cup withdrawal considered amid Falklands War – BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/uk-20856004 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190413070652/https://www.bbc.co.uk/news/uk-20856004 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Algerie1982.jpg|وێنۆک|302x302پیکسڵ|یاریزانانی ھەڵبژادەری جەزائیر لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢]] بەھۆی بەھێزبوونی ھەڵبژاردەکان و لەھەمانکاتدا گرینگیدان بەم پاڵەوانییەتییە لەلایەن وڵاتانەوە وای کرد یەکێتیی تۆپی پێی فیفا پێشچ دەست پێکردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨ بڕیاری زیادکردنی ھەڵبژاردەکانی پەسەند کرد، لە ١٦ ھەڵبژاردە بۆ ٢٤ ھەڵبژاردە ئەمەش یەکەم جاربوو ئەو ژمارەیە لە جامی جیھانی بەشداریی بکەن. بەسەر شەش کۆمەڵە دابەشکران، یەکەم و دووەمی ھەر کۆمەڵەیەک بەسەردەکەوتن بۆ قۆناغی دووەم، لەو قۆناغەشدا بەھەمان شێوە بەسەرچوار کۆمەڵەدا دابەشکران، یەکەمی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە یاری پیش کۆتایی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كاس العالم 1982 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/15/1925753/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1982 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180725111344/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/15/1925753/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1982 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم پاڵەوانییەتییە چەندین ڕووداوی سەرنج ڕاکێشی بەخۆوە بینی، [[لازلۆ کیس]]، یاریزانی ھەڵبژاردەی مەجەرستان لە یارییەکەی مێژووی خۆیان بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئێلسالڤادۆر توانی سێ گۆڵ لە ماوەی ٨ خولەک تۆماربکات. ئەمەش خێراترین ھاتریکی مێژووی جامی جیھانیی فیفا بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hungary – Record International Players |ناونیشان=http://www.rsssf.com/miscellaneous/hong-recintlp.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.rsssf.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190128190618/http://www.rsssf.com/miscellaneous/hong-recintlp.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھاوکات یارییەکەشیان بە ئەنجامی ١٠–١ بردەوە.<ref name="fifa.com"/> لە یاری قۆناغی کۆمەلەکان ھەڵبژاردەی جەزائیر ئاستێکی سەرسووڕھێنەری پێشکەش کرد لە یاری یەکەمیان بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەربژێری سەرەکی بۆ بەدەست ھێنانی جامەکە ئەنجامێکی چاوەڕوانەکراویان تۆمارکرد کاتێک ٢–١ یارییەکەیان بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=1982 FIFA World Cup Spain ™ - Germany FR 1:2 (0:0) Algeria – Overview – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=741/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141009165522/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=741/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە یاریی دووەمیان بەرامبەر نەمسا ٢–٠ دۆڕان بەڵام لە یاریی سێیەمیاندا تواناین بە ئەنجامی ٣–٢ یارییەکە لە چیلی ببەنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=1982 FIFA World Cup Spain ™ - Algeria 3:2 (3:0) Chile – Overview – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=740/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141220062425/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=740/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەھۆی ئەوەمەوە بە جیاوازی گۆڵ لە پلەی سێیەمی کۆمەلەکەی جێگیر بوو، بە ئەگەرێکی زۆر سەرکەوتنی بەدەست دەھێنا ئەگەر نەمسا لە ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بباتەوە لە ھەمان کاتدا ئەگەر ئەڵمانیا بە ئەنجانی سی گۆڵ لە نەمسا بباتەوە بە ھەمان شێوە جەزائیر سەردەکەوت بۆ قۆناغی داھاتوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com – 1982 FIFA World Cup Spain ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/results/matches/match=770/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131121044717/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/results/matches/match=770/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەڵام ئەوەی چاوەڕوانەکرا ڕوویدا ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا دوای ئەوەی گۆڵێکیان کرد ئیتر یاریزانانی ھەردوولا لە ھێرشبردن بۆ سەر گۆڵی یەکتر ڕاوەستان، چونکە بەم ئەنجامە ھەردوو ھەڵبژاردە بۆ قۆناغی داھاتوو سەردەکەوتن و ھەڵبژاردەی جەزائیر لە پاڵەوانییەتییەکە دەچووەدەر،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=World Cup Tales: The Shame Of Gijon, 1982 {{!}} Twohundredpercent |ناونیشان=http://twohundredpercent.net/?p=6088 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150919022725/http://twohundredpercent.net/?p=6088 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم ڕووداوە کاردانەوەی زۆری خەڵکی لێکەوتەوە و تەنانەت ھاندەرانی ھەردوو وڵات بەمەبەستی نیشاندانی ناڕەزایەتی فیکەیان لێدەدا و یاریگاکەیان بەجێدەھێشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=The day in 1982 when the world wept for Algeria {{!}} Football {{!}} guardian.co.uk |ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/football/2010/jun/13/1982-world-cup-algeria |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130125042214/http://www.guardian.co.uk/football/2010/jun/13/1982-world-cup-algeria |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ڕۆژی دواتر میدیاکانی ھەردوو وڵات ھێرشی زۆریان کردە سەر یاریزانانیان ئەم کارەیان بە ئابڕووچن بۆ تۆپی پێ لە قەڵەم دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|سەردێڕ=What's the dodgiest game in football history? {{!}} Football {{!}} guardian.co.uk |ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/football/2004/aug/11/theknowledge.sport |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120622081414/http://www.guardian.co.uk/football/2004/aug/11/theknowledge.sport |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یەکێتیی تۆپی پێی فیفا بڕیاریدا سەرجەم یاری سێیەمی کۆمەڵەکان لە یەک کاتدا ئەنجام بدرێت بۆ ئەوەی ڕووداوی لەو شێوەیە دووبارەنەبێتەوە ویاری بە ئەنجامەکان نەکرێت. لە مێژووی جامی جیھانی ئەم ڕووداوە بە ئابڕوچونەکەی خیخۆن بەناوبانگە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 82: "مؤامرة" ضد الجزائر تشعل جدلا كبيرا في العالم |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/10/world-cup-story-1982-algeria |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221136/https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/10/world-cup-story-1982-algeria |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نهاية لعنة الـ39 عاما.. النمسا تحل العقدة بعد إطاحة الجزائر |ناونیشان=https://www.skynewsarabia.com/sport/1446193-مؤامرة-خيخون-ضد-الجزائر-النمسا-تتخلص-لعنة-39-عاما |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=سكاي نيوز عربية |زمان=ar}}</ref> [[پەڕگە:Adidas Tango España.jpg|وێنۆک|تۆپی یاریکردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢]] لە ڕووداوێکی سەرنج ڕاکێشی دیکەدا لە یاری نێوان ھەڵبژاردەی کوێت و ھەڵبژاردەی فەڕەنسا، پاش ئەوەی یاریزانی فەرەنسی ئالان گیرسی گۆڵیکی تۆمارکرد لەکاتێکدا یاریزانانی جەزائیر بەھۆی فیکەیەکەوە کە وایان زانی فیکەی ناوبژیوانە لە ڕێگریکردن لێی ڕاوەستابوون و گۆڵەکە ھەژمارکرا بە نیشانەی دەڕبرینی نارەزایەتی چوونە دەرەوەی یاریگا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٤|سەردێڕ=World Cup History: 1982 |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/news/story/_/id/1834590/1982 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=ESPN.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://www.espn.com/soccer/news/story/_/id/1834590/1982 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شێخ فەھەد ئەحمەد سەرۆکی یەکێتیی تۆپی پێی کوێت لە یاریگا چووە دەرەوە و داوای لە یاریزانەکانی کوێت کرد درێژە بە یارییەکە نەدەن. بەڵام دواتر ناوبژیوان گۆڵەکەی ڕەتکردەوە و یاریزانان بەردەوامیان بە یارییەکەدا و لە کۆتایدا فەڕەنسا بە ئەنجامی ١–٤ یارییەکەی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=1982 FIFA World Cup Spain ™ - France 4:1 (2:0) Kuwait – Overview – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=919/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141021015056/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=919/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە یەکەم یاری قۆناغی پێش کۆتایی ھەڵبژاردەی ئیتالیا بە ئەنجامی ٢–٠ لە ھەڵبژاردەی پۆلندای بردەوە، لە یاریی دووەمی پێش کۆتایی فەڕەنسا و ئەڵمانیای ڕۆژاوا ڕووبەرووی یەک بوونەوە کاتی ئاسایی و زیاککراوی یارییەکە بە ئەنجامی ٣–٣ یەکسان بوون بۆیە پەنابرایە بەر لێدانە یەکلایکەرەوەکان بەپێی بڕیارەی فیفا کە لە ساڵی ١٩٧٨ دەری کردبوو لە حاڵەتی یەکسان بوونی نێوان ھەڵبژاردەکان لە کاتی ئاسایی و زیادکراودا پەنابۆ لێدانەیەکلایکەرەوەکان دەبرێت. ئەمەش یەکەمجار بوو لەم پاڵەوانییەتییەدا ئەم حاڵەتە جێبەجێ کرا. لە ئەنجامدا ٥–٤ ئەڵمانیا یارییەکەی بردەوە و گەیشتە یاری کۆتایی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA World Cup 1982 Spain – Results, fixtures, tables and stats – Global Sports Archive |ناونیشان=https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/fifa-world-cup-1982-spain/group-stage/301/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=globalsportsarchive.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/fifa-world-cup-1982-spain/group-stage/301/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریی کۆتایی لە [[یاریگای سانتیاگۆ بەرنابیۆ]] لە شاری [[مەدرید]] بە ئامادەبوونی ٩٠ ھەزار کەس لە نێوان ئیتالیا، ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەڕێوەچوو لە ئەنجامدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–١ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا،<ref name="fifa.com"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=1982 FIFA World Cup Spain ™ - Italy 3:1 (0:0) Germany FR – Overview – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=3475/match=923/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141009165829/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=3475/match=923/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بۆ جاری سێەم لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەدەست ھێنا دوای ئەوەی لە ساڵەکانی ١٩٣٤–١٩٣٨ جامەکەی بردەوە. ھەروەھا گۆڵپارێزی ھەڵبژاردەکە [[دینۆ زۆف]] بووە بەتەمەترین یاریزان جامەکە بەدەست بھێنێت کاتێک تەمەنی ٤٠ ساڵ و ١٣٩ ڕۆژ بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠١٣|سەردێڕ=CNNSI.com – CNNSI.com's complete coverage of the FIFA World Cup – World Cup Hall of Fame: Dino Zoff – Wednesday May 29, 2002 12:33 AM |ناونیشان=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/2002/world_cup/hof/zoff/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئازاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130330041145/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/2002/world_cup/hof/zoff/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٥٢ یاری ١٤٦ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریزانی ئیتالیا وڵۆ ڕۆسی بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ وەھەروەھا ھەمان یاریزان بووە باشترین یاریزانی پاڵەوانییەتییەکە؛ و خەلاتی یاری خاون پیشکەشی ھەڵبژاردەی بەڕازیل کرا.<ref name="fifa.com"/> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦ === [[پەڕگە:Argentina x corea 1986.JPG|وێنۆک|265x265پیکسڵ|یاریزانانی ھەڵباردەی ئەرەنتین براوەی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦]] [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦]] پاڵەوانییەتی ژمارە سێزدەیەمە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی [[مەکسیک]] بەڕێوەچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1986. المكسيك. تاريخ البطولة |ناونیشان=https://arabic.rt.com/fifa2018/history/1986 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=arabic.rt.com |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221143/https://arabic.rt.com/fifa2018/history/1986 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرەتا کۆڵمبیا تاکە وڵات بوو داوای مافی میوانداریکیدنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦ی کرد بەڵام چوار ساڵ پێش پاڵەوانییەتییەکە کاربەدەستانی کۆڵمبیا بێ توانایی خۆیان لە بەڕێوەبردنی خولەکە بەھۆی کێشەی ئابوورییەوە ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم المكسيك 86 ويد الله تصعد بالأرجنتين للنهائي {{!}} سبورتانا {{!}} esportana |ناونیشان=http://www.esportana.com/94302 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714150515/http://www.esportana.com/94302 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەربۆیە یەکێتیی تۆپی پێی فیفا دوای ھەڵسەنگاندنی فایلی کەنەدا، ئەمریکا، مەکسیک مافی میوانداریکردنی ئەم جامە بۆ جاری دووەم لە مێژوودا بەخشرایە مەکسیک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=15 معلومة غريبة عن كأس العالم 1986 |ناونیشان=https://www.ultrasawt.com/15-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1986/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الترا صوت |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://www.ultrasawt.com/15-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1986/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٠ بۆ یەکەم جار میوانداریی پاڵەوانییەتییەکەی کرد. لە ئەیلوولی ١٩٨٥، ھەشت مانگ بەر لە دەستپێکردنی پاڵەوانیتییەکە بوومەلەرزەیەکی بەھێز ئەو وڵاتەی گرتەوە. بەمەش گومان لە تواناکانی مەکسیک بۆ بەڕێوەبردنی خولەکە بەدەرکەوت بەڵام بەھۆی ئەوەی زیانێکی ئەوتۆ بەر یاریگاکان نەکەوتبوو بڕیاردرا ئامادەکارییەکان درێژەپێ بدەن. [[پەڕگە:Maradona scoring england 1986.jpg|وێنۆک|ساتی تۆمارکردنی گۆڵی دووەمی مارادۆنە لە دژی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا دوای تێپەرکردنی زیاتر لە پێنج یاریزان.]] ھەریەکە لە ھەڵبژاردەی عێراق، کۆریای باشوور، کەنەدا؛ بۆیەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداریان لە جامی جیھانی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Cup 1986 Qualifying |ناونیشان=http://www.rsssf.com/tables/86q.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.rsssf.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170628013549/http://www.rsssf.com/tables/86q.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كاس العالم من جوول. كوم: كأس العالم 1986 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927772/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1986 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181002144426/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927772/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1986 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٣١ی ئایار تاکوو ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٨٦ ی خایاند، تێیدا ٢٤ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، بەسەر شەش کۆمەڵە دابەشکران یەکەم و دووەمی ھەرکۆمەڵەیەک دەچووە قۆناغی ١٦، لەو قۆناغە سیستەمی دەرچوون بە یەک دۆڕان بەکار ھات. ئەم پاڵەوانییەتییە چەندین ڕووداوی سەرنج ڕاکێشی بەخۆوە بینی. دەرکردنی سیتانۆ ڕی ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی پارگوای دوای ئەوەی چەندین جار چووە ناو یاریگاوە لە یاری نێوان ھەڵبژاردەکەی لەگەڵ بەلجیکا، بەمەش بووە یەکەم ڕاھێنەر بە کارتی سوور دەربکرێت لە جامی جیھانی.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم |ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشان=https://ar.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE_%D9%83%D8%A3%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85&oldid=54590518 |ئیش=ويكيبيديا |زمان=ar |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211002122344/https://ar.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE_%D9%83%D8%A3%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85&oldid=54590518 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا خۆزێ باتیستا یاریزانی پارگوای تەنھا دوای ٣٦ چرکە لە یاریکردن بەکارتی سووردەکرا بەمەش بووە خێراترین دەرکردن لە مێژووی جامی جیھانیی فیفا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of the World Cup: 1986 – Maradona puts on a show in Mexico – Sportsnet.ca |ناونیشان=https://www.sportsnet.ca/soccer/world-cup-2014/1986-world-cup-maradona-puts-on-one-man-show/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.sportsnet.ca |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170714230050/http://www.sportsnet.ca/soccer/world-cup-2014/1986-world-cup-maradona-puts-on-one-man-show/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییەدا بۆیەکەم جار شێوازی شەپۆلی دەریا یاخود شەپۆلی مەکسیکی لە ناو ھاندەران ئەنجامدرا (ئەو نمایشەی کە ھاندەرانی ئامادەبوو بە ڕیز بەخێرای ھەڵدەستن و دواتر بە خێرای دادەنیشنەوە) ئەنجامدرا پاشان بووە دیاردەیەکی بەناوبانگ لە یارییەکاندا لە سەرتاسەری جیھان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=...Fan Crazes – World News – World Cup 2010 – Australian FourFourTwo – The Ultimate Football Website |ناونیشان=http://au.fourfourtwo.com/news/168505,fan-crazes.aspx |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131110173626/http://au.fourfourtwo.com/news/168505,fan-crazes.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە قۆناغی ھەشت ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا و ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین بەیەک گەیشتن لەم یارییەدا مارادۆنا توانی دووان لە بەناوبانگترین گۆڵەکانی مێژووی خۆی و جامی جیھانیی و تۆپی پێش تۆمار بکات؛ کە یەکێکیان لە خولەکی "٥١" بە دەست تۆماری کرد کە بە «دەستی خودایی»یان «گۆڵی سەدە» ناوبانگی دەرکرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Maradona: I hold my hands up |ناونیشان=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/article745800.ece |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303193933/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/article745800.ece |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> سەڕەرای ئەوەی ناڕەزایەتییەکی زۆری یاریزانان و ھاندەرانی ئینگلتەرای لێکەوتەوە بەڵام ناوبژیوانی [[توونسی]] عەلی ناسڕ گۆڵەکەی ھەژمارکرد. گۆڵەکەی دیکەش پاش وەرگرتنی تۆپ لە ناوەڕاستی یاریگا مارادۆنا بە خێرایی و بە تەنھا زیاتر لە پێنج یاریزانی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا تێدەپەڕێنێت و پاش تێپەڕاندنی گۆڵپارێزیش گۆڵەکە تۆمار دەکات،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Diego Maradona 'destroyed' England in 1986 World Cup, says Terry Fenwick |ناونیشان=https://www.skysports.com/football/news/12016/12144158/diego-maradona-destroyed-england-in-1986-world-cup-says-terry-fenwick |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Sky Sports |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی شوباتی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210208135037/https://www.skysports.com/football/news/12016/12144158/diego-maradona-destroyed-england-in-1986-world-cup-says-terry-fenwick |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا لە خولەکی "٨١ " گۆڵی یەکەمی خۆیان تۆماردەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1986: England: Argentina |ناونیشان=http://www.englandcaps.co.uk/1986EnglandVSArgentina.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.englandcaps.co.uk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180118122511/http://www.englandcaps.co.uk/1986EnglandVSArgentina.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یارییەکە بەم ئەنجامە کۆتایی ھات و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین]] گەیشتە قۆناغی پێش کۆتایی لەو قۆناغەش ڕووبەرووی بەلجیکابوو وەوە توانی بە ئەنجامی ٢–٠ یارییەکە بباتەوە، گۆڵی دووەمی مارادۆنە لە ساڵی ٢٠٠٠ لەلایەن ھاندەران و دەنگدەرانی ڕاپرسی فیفا وەک گۆڵی سەدە ناوزەد کرا.<ref name="ReferenceC"/> بە درێژای پاڵەوانێتییکە مارادۆنا توانی ٥ گۆڵ تۆمار بکات یاریی کۆتایی لە نێوان ھەردوو ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە یاریگای ئەزاتیکا، بە ئامادەبوونی زیاتر لە ١١٤ ھەزار کەس لە شاری مەکسیکۆ سیتی بەیەکگەیشتن.<ref name="fifa.com"/> تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–٢ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا، نازناوەکەیان بۆ جاری دووەم لە مێژووی خۆیدا بەدەست ھێنا دوای یەکەم نازناویان لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٥٢ یاری ١٣٢ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری ئینگلیزی گاری لینکەر بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ وەھەروەھا یاریکەری ئارجەنتینی [[دیێگۆ مارادۆنا]] بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup – 1986 – Final – Argentina v West Germany |ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1986/final_arg_v_ger.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.planetworldcup.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170216174424/http://www.planetworldcup.com/CUPS/1986/final_arg_v_ger.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠ === [[پەڕگە:Etrusco Unico 1990 Fifa World Cup Italy Official Match Ball.jpg|وێنۆک|261x261px|تۆپی فەرمی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠ بە ناوی ئیترۆسکۆ یونیکۆ دروستکراوی کۆمپیانیای ئەدیداس.]] [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠]] پاڵەوانییەتی ژمارە چواردەمە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی ئیتالیا بەڕێوەچوو. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٨ی حوزەیران تاکوو ٨ی تەممووز ی ١٩٩٠ی خایاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مونديال 1990.. مصر تظهر للمرة الثانية وبيكنباور يدخل التاريخ |ناونیشان=https://gate.ahram.org.eg/News/1968094.aspx |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=بوابة الأهرام |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094237/https://gate.ahram.org.eg/News/1968094.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەریەک لە وڵاتەکانی [[نەمسا]]، [[ئینگلتەرا]]، [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]]، [[فەڕەنسا]]، [[یۆنان]]، [[یەکێتیی سۆڤیەت]]، [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا]]، و [[یووگۆسلاڤیا|یوگوسلاڤیا]] لە ساڵی ١٩٨٣ ناوی خۆیان تۆمارکردبوو بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانیی ١٩٩٠. پاش مانگێک تەنھا ئینگلتەرا، یۆنان، ئیتاڵیا، و یەکێتیی سۆڤیەت مانەوە دوای ئەوەی وڵاتەکانی تر کشانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Welle (www.dw.com) |یەکەم=Deutsche |سەردێڕ=تاريخ بطولات كأس العالم بكرة القدم - 1930 إلى 2010 {{!}} DW {{!}} 17.05.2010 |ناونیشان=https://www.dw.com/ar/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%A8%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A8%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-1930-%D8%A5%D9%84%D9%89-2010/a-5579051 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=DW.COM |زمان=ar-AE |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.dw.com/ar/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%A8%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A8%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-1930-%D8%A5%D9%84%D9%89-2010/a-5579051 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتریش لە کاتی پێشبڕیکێکە ئینگلتەرا و یۆنانیش کشانەوە بەمەش تەنھا ئیتاڵیا و یەکیتی سۆڤیەت لە کۆتا خولی دەنگدانەکە مانەوە. لە کۆتا خولی دەنگدانەکان ئیتاڵیا بە ١١ دەنگ سەرکەوت بەسەر یەکێتیی سۆڤیەت کە ٥ دەنگی بە دەست ھێنابوو. یەکێتیی سۆڤیەت بڕیاری بایکۆت کردنی یارییەکانی ئۆڵمپیکی ساڵی ١٩٩٤ کردبوو. ئەمەش کاریگەری زۆری ھەبوو لەسەر دەنگەکانی بۆ میوانداری جامی جیھانی ھەر بۆیە ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا بوو بە خانەخوێی جامی جیھانیی ١٩٩٠. بەمەش ئیتاڵیا بوو بە دووەم وڵات لە دوای مەکسیک کە دوو جار میوانداریی جامی جیھانیی بکات. [[پەڕگە:Andreas Brehme.jpg|ڕاست|وێنۆک|ئەندریاس برێمێ خاوەنی گۆڵی کۆتایی جامی جیھانیی ١٩٩٠ بە لێدانی سزا.]] سیتەمی خولەکە چەند گۆڕانکارییەکی بەخۆوە بینی، ٢٤ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان کرد بەسەر پێنج کۆمەڵە دابەشکران، یەکەم و دووەمی ھەرکۆمەڵەیەک ڕاستەخۆ دەگەیشتە قۆناغی ١٦ یاخود قۆناغی لێدەرچوون. لەھەمانکاتدا چوار لە باشترین سێیەمەکانی کۆمەڵەکان بەسەردەکەوت بۆ قۆناغی ١٦ ئەمەش یەکەم جار بوو کاربەم سیستەمە بکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/68/fs-201_10e_fwc-draw-history.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924175920/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/68/fs-201_10e_fwc-draw-history.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەریەکە لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆستاریکا، ئیرلەند، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان بۆیەکەم جار لە مێژوودا بەشداریان لە پاڵەوانییەتییەکە کرد لەھەمانکاتیش میسر دوای ٥٦ ساڵ گرایەوە ناو ڕکابەرییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=كم دولة عربية شاركت في كأس العالم 1990م؟ |ناونیشان=https://felesteen.news/post/87219/%D9%83%D9%85-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1990%D9%85 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=فلسطين أون لاين |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830101531/https://felesteen.news/post/87219/%D9%83%D9%85-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1990%D9%85 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مواجهات أفريقية خالدة في تاريخ المونديال – 1 |ناونیشان=https://www.beinsports.com/ar/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-fifa-2018/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AA-%D8%A3%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82%D9%8A%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A9-%D9%81%D9%8A/896563 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=beIN SPORTS |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210116083907/https://www.beinsports.com/ar/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-fifa-2018/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AA-%D8%A3%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82%D9%8A%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A9-%D9%81%D9%8A/896563 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا ئەمریکاش دوای ٤٠ ساڵ توانی بەشداریی بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=USA – Squad World Cup 1990 Italy |ناونیشان=https://www.worldfootball.net/teams/usa-team/wm-1990-in-italien/2/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=worldfootball.net |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.worldfootball.net/teams/usa-team/wm-1990-in-italien/2/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زۆرێک لە بیروبۆچوونەکان ڕایان وایە ئەم پاڵەوانییەتییە یەکێک لە بێزارترین پاڵەوانییەتییەکانی جامی جیھانی بوو بەھۆی ئەوەی کەمترین ڕێژەی گۆڵی تێداتۆمارکرا، ٤ یاری بە لادانەیەکلایکەرەوەکان تەواوبوو لە قۆناغی ١٦ ڕێژەی گۆڵکردن ٢٫٢١ بوو ئەمەش بە بەراورد بە خولەکانی پێشوو کەمتر بوو. بۆ یەکەمجار ١٦ کارتی سوور لە پاڵەوانییەتییەکە بە ڕووی یاریزانان بەرزکرایەوە. زۆربەی ھەڵبژاردەکان بە سیستەمی بەرگری یارییان دەکرد. جگە لە ئەڵمانیای ڕۆژاوا کە بە سیستەمی ھێرشبردن بۆ سەر ڕکابەرەکانیان یاری دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم مع جوول. كوم: إيطاليا 1990 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1926424/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A5%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7-1990 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180801060052/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1926424/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A5%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7-1990 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم 1990.. عدالة السماء تهبط على ستاد باليرمو - سبورتانا {{!}} esportana |ناونیشان=http://www.esportana.com/95122 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141021011254/http://www.esportana.com/95122 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرتای پاڵەوانییەتییەکە بە ئەنجامێکی سەرنج ڕاکێش و چاوەڕوانەکراو دەستی پێکرد ئەویش کاتێک [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کامیرۆن|ھەڵبژاردەی کامیرۆن]] وڵاتی تازە بەشداربووی جامەکە، لە ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین ھەڵگری نازناوی خولی پێشوو بردەوە بە ئەنجامی 1–0.<ref name="ReferenceE">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA |ناونیشان=https://fifa.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=fifa.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210908231837/https://www.fifa.com/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کامیرۆن تا قۆناغی ھەشتی پاڵەوانییەتییەکە بەسەرکەوت بەڵام بە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا]] ٢–٣ دۆڕا. یاری یەکەمی قۆناغی پێش کۆتایی لە نێوان ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە یاریگای سانپاولۆ بەڕێوەچوو کاتی ئاسایی و زیادکرا بە ١–١ کۆتایی ھات ھەربۆیە پەنا برایە بەرلێدانە یەکلایکەرەوەکان ئەرژەنتین توانی ٤–٣ یارییەکە بباتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=England v West Germany at Italia '90 – as it happened {{!}} Football {{!}} The Guardian |ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2014/mar/27/retro-mbm-england-v-west-germany-sort-of-live |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190402221240/https://www.theguardian.com/football/2014/mar/27/retro-mbm-england-v-west-germany-sort-of-live |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA Classic Match: Gazza weeps as Germans prevail – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/matches/match=159/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130303033253/http://www.fifa.com/classicfootball/matches/match=159/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە یاریی دووەمی قۆناغی پێش کۆتایی ھەردوو ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەیەکگەیشتن ١–١ لە کاتی ئاسایی و زیادکراودا یەکسان بوون بۆیە ئەم یارییەش چووە قۆناغی لێدانە یەکلایکەرەوەکان تێیدا ئەڵمانیا ٣–٤ یارییەکەی بردەوە.<ref name="ReferenceE"/> یاری کۆتای لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین]] و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە یاریگای ئۆڵمپیکو لە شاری [[ڕۆما]]ی [[ئیتالیا]] بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧٤ ھەزار کەس بەڕێوەچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=SPORTS OF THE TIMES; Winning Ugly, Losing Ugly, Just Plain Ugly – The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1990/07/09/sports/sports-of-the-times-winning-ugly-losing-ugly-just-plain-ugly.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190505022949/https://www.nytimes.com/1990/07/09/sports/sports-of-the-times-winning-ugly-losing-ugly-just-plain-ugly.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ١–٠ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرجەنتین، تاکەگۆڵی یارییەکەش لەلایەن یاریزانی ئەڵمانی ئەندریاس برێمێ لە خولەکی ٨٥ تۆمار کرا دوای ئەوەی لێدانێکی سزای گوماناوی لەسەر ئەرژەنتین ھەژمارکرا و لێدانەکەی بە سەرکەوتووی جێبەجێ کرد.<ref name="ReferenceE"/> لەم یارییە دوو یاریزانی ئەرژەنتین بە کارتی سوور دەرکران<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lyttleton |یەکەم=Ben |سەردێڕ=Argentina-Germany 1990 final referee controversy still stings |ناونیشان=https://www.si.com/soccer/2014/07/11/argentina-germany-world-cup-final-referee-codesal |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Sports Illustrated |زمان=en-us |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.si.com/soccer/2014/07/11/argentina-germany-world-cup-final-referee-codesal |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٥٢ یاری ١١٥ جار گۆڵ ھەژێنراوە، و یاریکەری ئیتالی سکیلاچی بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ٦ گۆڵ و ھەر خۆشی بوو بە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە. [[فرانتس بێکنباوەر]] ناوی چووە مێژوو وەوە دوای ئەوەی وەک ڕاھێنەر و یاریزان توانی نازناوی جامی جیھانی بباتەوە دوای ئەوەی ساڵی ١٩٧٤نازناوەکەی وەک یاریزان بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Wittenberg |یەکەم=Danny |ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠١٨|سەردێڕ=What the World Cup's 'Best Young Player' winners went on to achieve |ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/every-winner-world-cups-best-12351397 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=mirror |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/every-winner-world-cups-best-12351397 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤ === [[پەڕگە:0094 Sports - 1994 World Cup 01 (6956398635).jpg|وێنۆک|دیمەنێک لە ئاھەنگی کردنەوەی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|ڕاست]] [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤]] پاڵەوانییەتی ژمارە پازدەمە لە جامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٧ی حوزەیران تاکوو تاکوو ١٧ی تەممووز ی ١٩٩٤ ی خایاند، تێیدا ٢٤ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، پاڵەوانێتییەکە لە ٩ شاری جیاوازی ئەمریکا بەڕێوەچوو. ھەریەکە لە [[مەغریب]]، [[بەڕازیل]]، ئەمریکا ئامادەی خۆیان نیشاندا بۆ میوانداریکردنی ئەم خولەی پاڵەوانییەتییەکە، دواجار یەکێتیی تۆپی پێی فیفا ٤ی تەممووزی ١٩٨٨ لە وڵاتی سویسڕاوە ناوی وڵاتی میوانداری جامی جیھانیی ١٩٩٤ بڵاوکرایەوە کە ئەمریکا بوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190412114258/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> دوای بەدەست ھێنانی ١٠ دەنگ لە بەرامبەردا [[مەغریب]] (٢ دەنگ) و [[بەڕازیل]] (٧ دەنگ)یان بەدەست ھێنا. جامی جیھانیی ١٩٩٤ کۆتا جامی جیھانی بوو بە بەشداریی ٢٤ ھەڵبژاردە، لە جامی جیھانیی ١٩٩٨ سیستەمەکە گۆڕا، ژمارەی ھەڵبژاردەکان لە ٢٤ ھەڵبژاردەوە زیادی کرد بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/30/fs-301_01a_fwc-stats.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190412114256/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/30/fs-301_01a_fwc-stats.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نێجیریا|نێجیریا]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی یۆنان|یۆنان]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عەرەبستانی سعوودی|عەرەبستانی سەعوودی]] بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداریی جامی جیھانییان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كأس العالم 1994 في الولايات المتحدة… 25 عاماً على البطولة التي غيّرت كرة القدم إلى الأبد |ناونیشان=https://aawsat.com/home/article/1865251/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1994-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D8%A9-25-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%8B-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%BA%D9%8A%D9%91%D8%B1%D8%AA-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الشرق الأوسط |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094245/https://aawsat.com/home/article/1865251/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1994-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D8%A9-25-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%8B-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%BA%D9%8A%D9%91%D8%B1%D8%AA-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرەرای ئەوەی یەکەم جاریان بوو بەشداریی بکەن بەڵام ھەڵبژاردەی سعودیە و ھەڵبژاردەی نێجیریا توانیان خۆیان بگەیەنننە قۆناغی 16.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 94: بطولة خالدة للسعودية ومأساوية لمارادونا وباجيو وإسكوبار |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/25/mundial-story-1994-saudi-arabia |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191208111712/https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/25/mundial-story-1994-saudi-arabia |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بۆ یەکەمجار لە مێژووی ئەم پاڵەوانییەتییە ژمارەی ئامادەبووانی سەرجەم یارییەکان گەیشتە ٣٫٥ ملیۆن کەس. جگە لەوەی ژمارەیەکی دیکەی پێوانەی تۆمارکرد بە ئامادەبوونی ٦٩ ھەزار کەس لە ھەر یارییەکی پاڵەوانییەتییەکە؛ کە پێشوتر لە جامی جیھانی ٥١ ھەزار کەس بۆ ھەر یارییەک بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=لعبة، وصناعة: كيف غير كأس العالم 1994 كرة القدم إلى الأبد؟ |ناونیشان=https://manshoor.com/society/1994-fifa-world-cup-united-states/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Manshoor |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094236/https://manshoor.com/society/1994-fifa-world-cup-united-states/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>ھەڵبژاردەی نەرویژ دوای ٥٦ ساڵ توانی بۆ جارێکی دیکە بگەرێتەوە جامی جیھان پاش یەکەم بەشداریکردنی لە ساڵی ١٩٣٨ ئەمەش دورترین ماوەی دووبەشداریکردنی بوو. ١٧ی تەممووزی ١٩٩٤ یاریی کۆتاییی خولەکە لە یاریگای ڕۆس بۆوی شاری پاسادینای کالیفۆرنیا لەنێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی ئیتالیا بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٩٤ ھەزار کەس بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=1994 FIFA World Cup USA ™ - FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=84/results/matches/match=3104/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110430035749/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=84/results/matches/match=3104/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەردوو ھەڵبژاردە لە پێناو بەدەست ھێنانی نازناوی چوارەمی خۆیان ڕکابەریان کرد. تایمی یەکەم و تایمی دووەم بەبێ گۆڵ بەکسان بوون. لە کاتی زیادکراویشدا بەھەمان شێوە بەبێ گۆڵ یەکسان بوون. ھەربۆیە پەنابرایە بەر لێدانە یەکلایکەرەوەکان لە ئەنجامدا، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–٢ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=1994 World Cup: Coming to America |ناونیشان=http://www.cbc.ca/sports/soccer/fifaworldcup/features/story/2009/11/21/spf-1994-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130529001630/http://www.cbc.ca/sports/soccer/fifaworldcup/features/story/2009/11/21/spf-1994-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بۆجاری چوارەم نازناوەکەی بەدەست ھێنا دوای ئەوەی لە ساڵەکانی (١٩٥٨-١٩٦٢-١٩٧٠) نازناوەکەی بەدەستھێنابوو. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوێد|ھەڵبژاردەی سوید]] توانی پلەی سێەم بەدەستبھێنێت پاش بردنەوەی لە ھەڵبژاردەی بولگاریا بە ئەنجامی 4–0.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=1994 World Cup: Coming to America |ناونیشان=http://www.cbc.ca/sports/soccer/fifaworldcup/features/story/2009/11/21/spf-1994-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130529001630/http://www.cbc.ca/sports/soccer/fifaworldcup/features/story/2009/11/21/spf-1994-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC – Chris Bevan: The story of the 1994 World Cup |ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/blogs/chrisbevan/2010/05/the_story_of_the_1994_world_cu.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180814220142/http://www.bbc.co.uk/blogs/chrisbevan/2010/05/the_story_of_the_1994_world_cu.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٥٢ یاری ١٤١ جار گۆڵ ھەژێنراوە و ھەریەکە لە ستۆیجکۆڤ و سالینکۆ گۆڵکاری جامەکە بوون بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ وەھەروەھا یاریکەری بەڕازیلی ڕۆماریۆ بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.<ref name="ReferenceE"/> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ === [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨]] پاڵەوانییەتی ژمارە شازدەیەم بوو لە جامی جیھانیی فیفا کە لەوڵاتی فەڕەنسا بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٠ی حوزەیران تاکوو تاکوو ١٢ی تەممووزی ١٩٩٨ ی خایاند. وڵاتی فەڕەنسا مافی میوانداریکردنی جامی جیھانی پێ بەخشرا دوای ئەوەی لە ٢ی تەممووزی ١٩٩٢ لە شاری زیوریخی سوسیسرا دەنگدان کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190412114258/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ناو ئەو وڵاتانەی ئامادەی خۆیان نیشاندابوو بۆ میواندارکردنی ئەم خولەی پاڵەوانییەتییەکە. فەڕەنسا توانی ١٢ دەنگ بە دەست بھێنیت لە بەرامبەردا مەغریب توانی ٧ دەنگ بە دەست بھێنێت. سوسیراش بەزووی کشایەوە بەھۆی ئەوەی ھەموو مەرجەکانی تێدا نەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=France Gets 1998 World Cup – The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1992/07/03/sports/france-gets-1998-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180613005711/https://www.nytimes.com/1992/07/03/sports/france-gets-1998-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەو شێوەیە فەڕەنسا بوو بە سێیەمین وڵات دوای مەکسیک و ئیتاڵیا کە دوو جار میوانداریی مۆندیال بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=New Overtime Rule For 1998 World Cup – The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1995/06/01/sports/new-overtime-rule-for-1998-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180711185625/https://www.nytimes.com/1995/06/01/sports/new-overtime-rule-for-1998-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Pelota adidas tricolore official.jpg|وێنۆک|244x244پیکسڵ|تریکەلەر ناوی تۆپی جامی جیھانیی ١٩٩٨ بوو، کە کۆمپانیای [[ئەدیداس]] دروستی کردبوو. ھاوکات یەکەمین تۆپی دوو ڕەنگ بوو لە جامی جیھانی بەکار بھینرێت.]] دوای ئەوەی ١٩٣٨ بۆ یەکەم جار میوانداریکرد؛ و جارێ نۆیەم بوو جامی جیھانیی لە ئەورووپا بەڕێوەبچێت. جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ یەکەمین جامی جیھانی بوو لەژێر سەرۆکایەتی سێپ پلاتەر سەرۆکی پێشووتری فیفا بەڕێوەبچێت. تێیدا ٣٢ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان کرد، ئەمەش یەکەمجار بوو ئەو ژمارەیە لە ھەڵبژاردەکان بەشداریی جامەکە بکەن لە سەرتایی دروستکردنییەوە. ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەفریقای باشوور]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ژاپۆن]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کرواتیا]]، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی جەمایکا بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداریان لە جامی جیھانی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/worldfootball/ranking/lastranking/gender=m/fullranking.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی نیسانی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120408200223/http://www.fifa.com/worldfootball/ranking/lastranking/gender=m/fullranking.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یاریی کۆتاییی جامەکە لە نێوان ھەڵبژاردەی فەڕەنسا و ھەڵبژاردەی بەڕازیل لە یاریگای فەڕەنسا لە شاری ساندۆن بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧٥ ھەزار کەس بەرێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP {{!}} History {{!}} France 1998 |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1630000/1630664.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181011171643/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1630000/1630664.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١١|سەردێڕ=FIFA.com – 1998 FIFA World Cup France ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8788/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131104194158/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8788/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بە ئەنجامی ٣–٠ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕزیل. بەم ئەنجامە فەرنساتنی بۆیەکەم جار جامەکە بەدەست بھێنێت زێدان لەم یارییەدا دوو گۆڵی بە سەر تۆمار کرد؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 98: البرازيل تخذل المغرب وزيدان يصالح جماهير فرنسا |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/27/mundial-story-1998-zidane |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/27/mundial-story-1998-zidane |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠١٤|سەردێڕ=CNN/SI – World Cup France '98 – Zizou leads France to glory – Sunday July 12, 1998 06:41 PM |ناونیشان=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/07/12/zidane_side/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140415233742/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/07/12/zidane_side/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی کرواتیا پلەی سێیەمی بەدەست ھێنا دوای ئەوەی بە ئەنجامی ٢–١ لە ھەڵبژاردەی ھۆڵندای بردەوە. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٦٤یاری ١٧١ جار گۆڵ ھەژێنراوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كووورة: الموقع العربي الرياضي الأول |ناونیشان=https://www.kooora.com/?c=84 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.kooora.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170613215203/http://www.kooora.com/?c=84 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و یاریزانی کڕواتی دافور سۆکەر بوو بە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ و ھەروەھا یاریزانی بەڕازیلی ڕۆناڵدۆ بووە باشترین یاریزانی پاڵەوانییەتییەکە. ژمارەی جەماوەری ئامادەبووی یارییەکان (٢٫٧٨٥٫١٠٠) کەس بوو. === جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ === [[پەڕگە:Seoul Plaza 2002 FIFA World Cup.jpg|وێنۆک|ھاندەرانی کۆریای باشووی لە کاتی سەیرکردنی یاری ھەڵبژاردەی وڵاتەکەیان لە قۆناغی لێدەرچوون لە ڕێگای شاشەیەکی گەورەوە|248x248px]] [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|جامی جیھانیی فیفیای ٢٠٠٢]] پاڵەوانییەتی ژمارە حەڤدەمە لەجامی جیھانیی فیفا کە لەوڵاتی [[ژاپۆن]] و [[کۆریای باشوور]] بەڕێوەچوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Varcoe |یەکەم=Fred |ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠٠٢|سەردێڕ=Beyond the limits of normalcy |ناونیشان=https://www.japantimes.co.jp/sports/2002/05/18/soccer/international-soccer/beyond-the-limits-of-normalcy/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=The Japan Times |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201104145047/https://www.japantimes.co.jp/sports/2002/05/18/soccer/international-soccer/beyond-the-limits-of-normalcy/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کە بۆ یەکەمین جار بوو لە مێژووی پاڵەوانییەتییەکە کە لە دوو وڵاتی جیاواز میوانداریی بکرێت، بۆ جاری یەکەم بوو لە [[ئاسیا|کیشوەری ئاسیا]] ئەنجام بدرێت، و یەکەمینجار بوو لە دەرەوەی ھەردوو کیشوەرەکەی ئەمریکا و کیشوەری ئەورووپا ئەنجام بدرێت.<ref name="ReferenceE"/><ref name="ReferenceF">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP 2002 {{!}} How the draw works |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2002/1679670.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181002224727/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2002/1679670.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٣١ی ئایار تاکوو تاکوو ٣٠ی حوزەیران ی ٢٠٠٢ ی خایاند، تێیدا ٣٢ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، ھەردوو ھەڵبژاردەی ژاپۆن و کۆریای باشوور ڕاستەوخۆی سەکەوتن بۆ پاڵەوانەتییەکە لەھەمانکاتیش [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|ھەڵبژاردەی فەڕەنسا]] ھەڵگری نازناوی پێشوو بەبێ ئەنجامدانی پاڵاوتن ڕاستەوخۆ بۆ پاڵەوانییەتییەکە سەرخرا.<ref name="ReferenceF"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كأس العالم لكرة القدم 2002 في كوريا الجنوبية واليابان :: KOREA.NET Mobile Site |ناونیشان=https://m.korea.net/arabic/AboutKorea/Sports/2002-FIFA-World-Cup-Korea-Japan |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=m.korea.net |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094259/https://m.korea.net/arabic/AboutKorea/Sports/2002-FIFA-World-Cup-Korea-Japan |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەمەش دوایین جار بوو کە ھەڵگری نازناو بێ پاڵاوتن بگاتە خولەکە. ھەریەک لە ھەڵبژاردەکانی چین، ئیکوادۆر، سینیگال، و سلۆڤینیا بۆ یەکەمین جار بەشداریان لە جامی جیھانی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Men's Ranking |ناونیشان=http://origin1904-p.cxm.fifa.com/fifa-world-ranking/men |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=origin1904-p.cxm.fifa.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709182155/http://origin1904-p.cxm.fifa.com/fifa-world-ranking/men |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم خولەی جامەکە چەندین ئەنجامی چاوەڕوانەکراو ڕوویاندا. ھەڵبژاردەی فەڕەنسا ھەڵگری نازناوی پێشوو ھەروەھا ھەڵبژاردەی ئۆرگوای لە قۆناغی کۆمەڵەکان ماڵئاوایان کرد نەیانتوانی خالی پێویست بۆ گەیشتن بە قۆناغی دووەم بەدەست بھێنن لەھەمانکاتدا سینیگال کە یەکەم جاریبوو بەشداریی بکات بە دووەمی کۆمەڵەکەی بەسەرکەوت بۆ قۆناغی دواتر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP {{!}} France v Senegal {{!}} Senegal stun France |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/france_v_senegal/default.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=news.bbc.co.uk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120411221408/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/france_v_senegal/default.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/senegal_v_uruguay/newsid_1926000/1926996.stm |سەردێڕ=Senegal cling on to qualify |ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠٠٢|زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120802141207/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/senegal_v_uruguay/newsid_1926000/1926996.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا ھەڵبژاردەی تورکیا و ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا گەیشتنە یاری پێش کۆتایی بەڵام لەو قۆناغە تورکیا بەرامبەر بەڕازیل و ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بە ئەنجامی ١–٠ دۆڕان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Rejuvenation of Brazil awaiting one final fling |ناونیشان=https://www.independent.ie/sport/soccer/rejuvenation-of-brazil-awaiting-one-final-fling-26046037.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=independent |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.independent.ie/sport/soccer/rejuvenation-of-brazil-awaiting-one-final-fling-26046037.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھاکان شکور یاریزانی ھەڵبژاردەی تورکیا خێراترین کۆڵی لە مێژووی پاڵەوانیتییەکە تۆمار کرد دوای تەنھا تێپەربوونی ١١ چرکە بە سەر دەسیتپێکی یاری نێوان وڵاتەکەی و ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور لە یاری دیارکردنی پلەی سێیەم کە دواجار یارییەکە بە ئەنجامی ٣–٢ لە بەرژەوەندی ھەڵبژاردەی تورکیا تەواو بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=Guardian |ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Meet Hakan Sukur |ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/2002/dec/04/newsstory.sport11 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=the Guardian |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200801130044/https://www.theguardian.com/football/2002/dec/04/newsstory.sport11 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریی کۆتایی لە یاریگای نێودەوڵەتی یۆکۆھاما لە شاری یۆکۆھامای وڵاتی ژاپۆن بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٦٩ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=NISSAN STADIUM |ناونیشان=https://www.nissan-stadium.jp/english/index.php |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190329175445/https://www.nissan-stadium.jp/english/index.php |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٢–٠ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا، ھەردوو گۆڵەکەش لەلایەن [[ڕۆناڵدۆ]] لە خولەکەکانی "٦٧"، "٧٩" تۆمارکران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup – 2002 – Final – Germany v Brazil |ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/2002/final_ger_v_bra.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.planetworldcup.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171231081633/http://www.planetworldcup.com/CUPS/2002/final_ger_v_bra.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٦٤ یاری ١٦١ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری بەڕازیلی ڕۆناڵدۆ بووە گۆڵکاری پاڵەوانییەتییەکە بەتۆمارکردنی ھەشت گۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=World Cup 2002 – Top scorer |ناونیشان=https://www.standard.co.uk/sport/world-cup-2002-top-scorer-6299561.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.standard.co.uk |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200315161402/https://www.standard.co.uk/sport/world-cup-2002-top-scorer-6299561.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وەھەروەھا گۆڵپارێزی ئاڵمانی [[ئۆلیڤەر کان]] بووە باشترین یاریزان و باشترین گۆڵپارێز پاڵەوانییەتییەکە ئەمەش یەکەم جار بوو گۆڵپارێزێک ببێتە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=2002 FIFA World Cup Korea/Japan ™ - Awards – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/koreajapan2002/awards/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129121922/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/koreajapan2002/awards/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref>[[کافۆ]] یاریکەری پێشووی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل]] بووە یەکەم یاریزان لە سێ یاریی کۆتاییی جامی جیھانی بەشداری بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=World's greatest XI: the best ever football team in pictures – Telegraph |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/8481543/Worlds-greatest-XI-the-best-ever-football-team-in-pictures.html?image=2 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180625110255/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/8481543/Worlds-greatest-XI-the-best-ever-football-team-in-pictures.html?image=2 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ === [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]] پاڵەوانییەتی ژمارە ھەژدەیەمە لە جامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی [[ئەڵمانیا]] بەڕێوەچوو،<ref name="ReferenceE"/> دەنگدان بۆ دیاریکردنی وڵاتی خانەخوێی جامی جیھانیی ٢٠٠٦ لە تەممووزی ساڵی ٢٠٠٠ ئەنجامدرا لە شاری زوریخ لە [[سویس]]را. [[بەڕازیل]] سی ڕۆژ بەر لە کیبڕکیکە کشایەوە. دواتر ھەریەک لە وڵاتانی [[ئەڵمانیا]]، [[ئەفریقای باشوور]]، [[ئینگلتەرا]]، و [[مەغریب]] کێبڕکێکیان لەسەر بە دەستھێنانی مافی میوانداریی جامی جیھانیی ٢٠٠٦ دەکرد. کێبڕکێکە بە سێ خول بەڕێوە چوو، لە ھەر خولێکدا کەمترین دەنگ دەکرایە دەرەوە. لە کۆتا خولدا، ئەڵمانیا سەرکەوت بەسەر ئەفریقای باشووردا و مافی میوانداریی جامی جیھانیی ٢٠٠٦ی وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} 2006 WORLD CUP DECISION {{!}} Call for World Cup revote |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/in_depth/2000/2006_world_cup_decision/822645.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=news.bbc.co.uk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090922203158/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/in_depth/2000/2006_world_cup_decision/822645.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بۆ جاری دووەم بوو کە وڵاتی ئەڵمانیا ببێتە خانەخوێ، و جاری دەیەم بوو لە [[ئەورووپا]] جامی جیھانیی بەڕیوەبچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=73290/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170311125407/http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=73290/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٩ی حوزەیران تاکوو ٩ی تەممووز ی ٢٠٠٦ ی خایاند، تێیدا ٣٢ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٠|سەردێڕ=FIFA.com – Record number of 204 teams enter preliminary competition |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/organisation/media/newsid=122766/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100616012256/http://www.fifa.com/worldcup/organisation/media/newsid=122766/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یاریی کۆتایی لە یاریگای ئۆڵمپی بەرلین بە ئامادەبوونی ٦٩ ھەزار کەس لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ھەڵبژاردەی ئیتالیا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|ھەڵبژاردەی فەرنسا]] بەڕێوەچوو. تێیدا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا]] بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ١–١ (ئینجا بەلێدانی [[لێدانی سزا (تۆپی پێ)|لێدانی سزا]] ٥–٣) بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا]]،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/sport/newsid_5163000/5163998.stm |سەردێڕ=فرح إيطالي بالفوز بكأس العالم |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٦|زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180315200540/http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/sport/newsid_5163000/5163998.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> توانی بۆ جاری چوارەم لە مێژوویدا نازناوەکە بەدەست بھێنێت . لەم یارییەدا [[زینەدین زیدان|زیدان]] لە خولەکی "١١٠" بەکارتی سوور کرایە دەرەوە دوای ئەوەی سەرێکی بەھێزی دا لە سنگی ماتیرازی یاریزانی ئیتالی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Guardian Unlimited Football {{!}} World Cup 2006 {{!}} World Cup 2006: Zidane exits in shame |ناونیشان=http://football.guardian.co.uk/worldcup2006/comment/story/0,,1816900,00.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060929133238/http://football.guardian.co.uk/worldcup2006/comment/story/0,,1816900,00.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=ESPNsoccernet – World Cup – FIFA launch probe into Zidane's conduct |ناونیشان=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373704&cc=5901 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠٠٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060718093708/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373704&cc=5901 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەمەش زیدان بووە دەوەم یاریزان لە یاریی کۆتایی دەر بکرێن و لە ھەمان کاتیش یەکەم یاریزان بوو لە خولەکی زیادکراوی یاریدا بکرێتە دەرەوە؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Sky Sports – The Best Sport Coverage From Around The World |ناونیشان=http://home.skysports.com/worldcup/historyarticle.aspx?hlid=373681 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تەممووزی ٢٠٠٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060703033753/http://home.skysports.com/worldcup/historyarticle.aspx?hlid=373681 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Twitter |یەکەم=Press Gazette |ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٠٠٠١|سەردێڕ=Sun apologises to Marco Materazzi over 'racist' slur |ناونیشان=https://www.pressgazette.co.uk/sun-apologises-to-marco-materazzi-over-racist-slur/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Press Gazette |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210714202324/https://www.pressgazette.co.uk/sun-apologises-to-marco-materazzi-over-racist-slur/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و ھەروەھا ئەمە چوارەم کارتی سووری یاریی کۆتاییی جامی جیھانی بوو. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٦٤ یاری ١٤٧ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری ئاڵمانی [[میرۆسلاڤ کلۆزە]] بەتۆمارکردنی پێنج بوو بە گۆڵکاری خولەکە و ھەروەھا یاریکەری فەڕەنسایی [[زینەدین زیدان]] بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA Men's World Cup Awards: Golden Boot, Golden Ball and more |ناونیشان=https://www.foxsports.com/soccer/fifa-world-cup/awards |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.foxsports.com |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210630070214/https://www.foxsports.com/soccer/fifa-world-cup/awards |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جامی جیھانیی ٢٠٠٦ یەکێک بوو لە پڕ بینەرترین مۆندیالەکان کە لە شاشەکانی تەلەڤیزیۆنە بینرابێت؛ کە ٢٦٫٢٩ ملیارد جار سەیرکراوە، و تەنھا یاریی کۆتایی ٧١٥٫١ ملیۆن بینەری ھەبووە. === جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ === [[پەڕگە:Watching South Africa & Mexico match at World Cup 2010-06-11 in Soweto 7.jpg|وێنۆک|273x273px|بینەرانی یارییەکانی جامی جیھانیی ٢٠٢٠]] [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] نۆزدەیەمین جامی جیھانییە. لە وڵاتی ئەفریقای باشوورخانەخوێ کرا لە ١١ی حوزەیرانەوە ھەتا ١١ی تەممووز بەردەوام بوو،<ref name="ReferenceE"/> یەکەمجار بوو لە مێژوودا کیشوەری ئەفریقا ئەم پاڵەوانییەتییەی تێدا بەرێوە بچێت. ھەریەکە لە [[میسر]]، [[توونس]]، [[مەغریب]]، [[لیبیا]]، و [[ئەفریقای باشوور]] ئامادەی خۆیان نیشاندا بۆ میواندارکردنی ئەم خولە. لەدوای بڕیارێکی فیفا، بە ڕێنەدان بە ئەنجامدانی پاڵەوانێتی لە دوو وڵات، وڵاتی تونس لە ھەڵبژاردنەکە کشێنرایەوە. فیفا بڕیاری دا بە دوورخستنەوەی لیبیا، لەبەر ئەوەی ھەموو مەرجەکانی خانەخوێکردنی پاڵەوانێتییەکەی تیادا نەبوو. لە کۆتاییدا پاش ئەنجامدانی خولێکی دەنگدان، براوەی ھەڵبژاردنەکە لەلایەن سەرۆکی فیفا، سێپ بلاتەرەوە لە کۆنفڕانسێکی [[ڕۆژنامەوانی]] لە ١٤ی ئایاری ٢٠٠٤ لە زوریچ ئاشکرا کرا. بە ١٤ دەنگ باشووری ئەفریقا مافی خانەخوێکردنی پێدا. لە بەرامبەر مەغریب ١٠ دەنگ و میسر ھیچ دەنگیکێکی پێنەدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Host nation of 2010 FIFA World Cup – South Africa – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/news/newsid=25395.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091112201002/http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/news/newsid=25395.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٦–٢٠٠٧ دەنگۆی ئەوە بڵاودەکرایەوە کە مافی میواندارکردنی جامی جیھانیی ٢٠١٠ دەدرێتە وڵاتێکی دیکە، بەڵام دواتر بەرپرسانی یەکێتیی تۆپی پێی فیفا، سەرجەم دەنگۆکانیان ڕەتکردەوە و متمانەی خۆیان بە تواناکانی وڵاتی خانەخوێ دەڕبری.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Doubt over South Africa 2010 {{!}} World Cup 2006 {{!}} guardian.co.uk Football |ناونیشان=http://football.guardian.co.uk/worldcup2006/story/0,,1818166,00.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080410215639/http://football.guardian.co.uk/worldcup2006/story/0,,1818166,00.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=News – Soccer: Fifa denies SA may lose 2010 World Cup (Page 1 of 2) |ناونیشان=http://www.iol.co.za/index.php?click_id=19&art_id=vn20060703014312923C258638&set_id= |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئابی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100831123249/http://www.iol.co.za/index.php?click_id=19&art_id=vn20060703014312923C258638&set_id= |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=2019 Soccer news, photos, stats, schedules, standings and videos |ناونیشان=https://sports.yahoo.com/soccer/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200609170927/https://sports.yahoo.com/soccer/ |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ١١ی حوزەیران یەکەم یاری لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەفریقای باشوور و ھەڵبژاردەی مەکسیک دەستی پێکرد کە بە یەکسان بوون بەبێ گۆڵ کۆتایی ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Football |ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/sport/football/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=mirror |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140223043937/http://www.mirrorfootball.co.uk/news/FIFA-corruption-scandal-timeline-article742755.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Spanien - Nationalmannschaft 20091118.jpg|وێنۆک|273x273px|ھەڵبژاردەی ئیسپانیا پاڵەوانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] یەکەم پاڵەوانییەتییە ھیچ وڵاتی نوێ بەخۆوە نەبینی بەشداریبکات بەلکو سەرجەم ھەڵبژاردە بەشداربووەکان پێشتر لە یەکێک لە خولەکانی جامەکە بەشداریان کردبوو. یاریی کۆتاییی ئەم پاڵەوانییەتییە لە نێوان ھەڵبژاردەی ئیسپانیا و ھەڵبژاردەی ھۆڵەندا لە یاریگای شاری تۆپی پێ لە جۆھانسبێرگ بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٨٤ ھەزارکرەس بەرێوەچوو.<ref name="ReferenceE"/> ئەمە یەکەم جار بوو ھەڵبژاردەی ئیسپانیا بگاتە یاریی کۆتایی لە بەرامبەردا ھەڵبژاردەی ھۆدا دوای ٣٢ ساڵ توانی خۆی بگەیەنێتەوە یاریی کۆتایی کە دوایین جار لە یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٧٨ بوو. کاتی ئاسایی یارییەکە بە یەکسان بوون بەبێ گۆڵ بۆ ھەردوو لا تەواو بوو؛ بەڵام لە کاتی زیادکراودا لە خولەکی "١١٦" ھەڵبژاردەی ئیسپانیا لە ڕێگای [[ئاندرێس ئینیێستا|ئەندرێس ئەنێستاوە]] توانی لە ھێرشێکدا گۆڵی یەکەم و کۆتایی یارییەکە تۆماربکەن؛ بۆیەکەم جار لە مێژوودا نازناوەکەی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2010 South Africa FIFA Football World Cup History, Winners, Runners-Up |ناونیشان=https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/2010-south-africa-football-world-cup |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=NDTVSports.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/2010-south-africa-football-world-cup |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم یارییەدا ١٦ کارتی زەرد بە ڕووی یاناندا بەرزکرایەوە ئەمەش زۆرترین ڕێژەبوو کە لە یاریی کۆتایی تۆمار کرابێت؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Cup (Sky Sports) |ناونیشان=https://www.skysports.com/football/netherlands-vs-spain/teams/221760 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Sky Sports |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.skysports.com/football/netherlands-vs-spain/teams/221760 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا دوای بردنەوە لە ئۆڕگوای بە ئەنجامی ٣–٢ توانی پلەی سێیەم بەدەست بھێنێت و پلەی چوارەمیش بوو بەشی ئۆڕگوای. لەم پاڵەوانییەتی یە ٦٤ یئەنجامدران، ١٤٥ گۆڵ تۆمارکران. ھەریەکە لە یاریزانان تۆماس مۆلەر، داڤید ڤییا، دێیگۆ فۆرلان، ویستلی شنایدەر بوونە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی (٥ گۆڵ). دێیگۆ فۆرلان خەڵاتی باشترین یاریزانی پاڵەوانێتییەکەی پێ بەخشرا. [[ئیکەر کاسیاس]] خەڵاتی باشترین گۆڵپارێزی پاڵەوانێتییەکەی پێ بەخشرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Abhishek |ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠١٠|سەردێڕ=FIFA World Cup 2010: List of Awards |ناونیشان=https://www.sportskeeda.com/football/fifa-world-cup-2010-list-of-awards |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.sportskeeda.com |زمان=en-us |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.sportskeeda.com/football/fifa-world-cup-2010-list-of-awards |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ === {{سەرەکی|جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤}} [[پەڕگە:Philipp Lahm lifts the 2014 FIFA World Cup.jpg|وێنۆک|288x288px|ئاھەنگی بەرزکردنەوەی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ لەلایەن یاریزانانی ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا]] [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤]] بیستەمین پاڵەوانییەتییە لە جامی جیھانیی فیفا کە وڵاتی [[بەڕازیل]] بەڕێوەچوو. ئەمەش دوای ئەوەی یەکێتیی نێودەوڵەتی تۆپی پێ (فیفا) لە ٧ی ئازاری ٢٠٠٣ ڕای گەیاند کە پاڵەوانێتی جامی جیھانی لە [[ئەمریکای باشوور]] بەریوەدەچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Argentina, Brazil and Colombia Want 2014 World Cup |ناونیشان=http://en.people.cn/200301/19/eng20030119_110398.shtml |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=en.people.cn |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140615232950/http://english.people.com.cn/200301/19/eng20030119_110398.shtml |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم بڕیارەش پاش ئەوە دێت کۆتا جار [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] لە ئەمریکای باشوور لە وڵاتی [[ئەرژەنتین]] بەڕێوە چوو. لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٣؛ یەکێتیی نێودەوڵەتی تۆپی پێ ئەمریکای لاتینی (کۆنمبول) ٣ وڵاتی دەستنیشانکرد بۆ میوانداریی جامی جیھانیی ٢٠١٤ ئەوانیش [[ئەرژەنتین]]، [[بەڕازیل]] و [[کۆلۆمبیا|کۆڵۆمبیا]] بوون. لە ٣٠ی تشرینی یەکەم ی ٢٠٠٧ دا؛ فیفا لەکۆبونەوەی یەکێتییەکەیاندا، وڵاتی بەڕازیلی بە میوانداری ئەم پاڵەوانێتییە ناساند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=FIFA.com – Brazil confirmed as 2014 hosts |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=625695.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071031182910/http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=625695.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەمە بۆ دووەم جارە لەمێژوودا کە بەڕازیل میوانداریی جامی جیھانی بکات. بۆ یەکەمین جار بەڕازیل ساڵی ١٩٥٠ میوانداری جامی جیھانی بوو کە تێدا ھەڵبژاردەی ئۆرگوای نازناوەکەی بردەوە. بەڕازیل لەدوای [[مەکسیک]]، [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]]، [[فەڕەنسا]] و [[ئەڵمانیا]] پێنجەمین وڵاتە کە بۆ دووەمین جار میوانداریی جامی جیھانی بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Brazil may lose the right to hold World Cup 2014 |ناونیشان=https://english.pravda.ru/news/sports/124564-brazil_world_cup_2014/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=PravdaReport |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129054042/http://english.pravda.ru/news/sports/15-05-2013/124564-brazil_world_cup_2014-0/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=FIFA.com – Brazil confirmed as 2014 hosts |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=625695.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071031182910/http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=625695.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەھەر چوار پاڵەوانێتی پێشووتر لە ئەمریکای باشوور کەبەڕیوە چووە ھەڵبژاردەکانی ئەم قاڕەیە بوونەتە پاڵەوان (دوو جار ئەرجەنتین و دوو جار ئۆرۆگوای) بەڵام بەڕازیل تا ئێستا نەیتوانیوە ببێتە پاڵەوان لەسەر خاکی خۆی. ماوەی پاڵەوانییەتی یەکە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٤ تاکوو ١٣ی تەممووزی ٢٠١٤ خایان. [[پەڕگە:Götze kicks the match winning goal.jpg|وێنۆک|[[ماریۆ گۆتزێ]] لەکاتی تۆمارکردنی گۆڵی سەرکەوتنی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا]]|240x240px]] یاریی کۆتایی لە [[یاریگای ماراکانا]] بە ئاماەبوونی زیاتر لە ٧٥ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بەرێوەچوو، ئەمەش جاری سێیەم بوو ئەم دوو ھەڵبژاردەیە لە یاریی کۆتایی ڕووبەرووی یەکتر ببنەوە پاش ساڵەکانی ١٩٨٦، ١٩٩٠. کاتی ئاسایی یارییە کە بەبێ گۆڵ بۆ ھەردولا کۆتایی ھات بەڵام لە کاتی زیادکراوی دووەمدا لە خولەکی ١١٦ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا لە ڕێگای یاریزان [[ماریۆ گۆتزێ]] تۆمارکرد پاش ھاتنەناوەوەی بە چەند خولەکێک بۆ ناو یاریگا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Germany 1-0 Argentina (aet) {{!}} World Cup final match report {{!}} Football {{!}} The Guardian |ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2014/jul/13/germany-argentina-world-cup-final-2014-match-report |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190509093653/https://www.theguardian.com/football/2014/jul/13/germany-argentina-world-cup-final-2014-match-report |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەم ئەنجام ھەڵبژاردەی ئەڵمانیان بۆ جاری چوارم لە مێژوویدا نازناوەکەی بەدەست ھێنا؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Numbers Game: All the stats from Germany's fourth World Cup triumph – Firstpost |ناونیشان=https://www.firstpost.com/sports/numbers-game-stats-germanys-fourth-world-cup-triumph-1617441.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181002101405/https://www.firstpost.com/sports/numbers-game-stats-germanys-fourth-world-cup-triumph-1617441.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> و ھەڵبژاردەی ھۆڵندا پلەی سێیەمی وەرگت پاش ئەوەی ٣–٠ لە ھەڵبژاردەی بەڕازیل وڵاتی خانەخوێی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كووورة: الموقع العربي الرياضي الأول |ناونیشان=https://www.kooora.com/?c=4656 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.kooora.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122444/https://www.kooora.com/?c=4656 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتی یە ٦٤ یاری ئەنجام دران ١٧١ گۆڵ تۆمارکران.<ref name="ReferenceE"/><ref name="bbc.co.uk">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/28279730 |سەردێڕ=Rodriguez wins World Cup Golden Boot |newspaper=BBC Sport |زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122442/https://www.bbc.co.uk/sport/football/28279730 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریزانی ئەڵمانی [[میرۆسلاڤ کلۆزە]] بە تۆمارکردنی ١٦ گۆڵ لە سەرجەم بەشدارییەکانی لە جامی جیھانی بووە گۆڵکاری پاڵەوانییەتییەکە. [[خامێز ڕۆدریگێز]] بە تۆمارکردنی ٦ گۆڵ بووە گۆڵکار، [[پۆل پۆگبا]]ی فەرەنسی باشترین یاریزانی لاو، مانوێل نۆیەری ئەڵمانی باشترین گۆڵپارێز، [[لیۆنێل مێسی|مێسی]] بە باشترین یاریزان دەستنیشانکران.<ref name="bbc.co.uk"/> === جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ === [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨]] بیست و یەکەمین پاڵەوانییەتی بوو لە جامی جیھانیی فیفا کە وڵاتی [[ڕووسیا]] بۆ یەکەم جار میوانداریی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Where is the 2018 World Cup? All you need to know about the Russia tournament – Mirror Online |ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/2018-world-cup-you-need-3703643 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180612184742/https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/2018-world-cup-you-need-3703643 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەسەرەتادا، نۆ وڵات خۆیان پاڵاوت بۆ میوانداریکردنی مۆندیالی ٢٠١٨ بەڵام دواتر [[مەکسیک]] لەم ھەنگاوە کشایەوە. خۆپاڵاوتنی [[ئیندۆنیزیا|ئەندەنووسیا]] لەلایەن فیفا ڕەتکرایەوە ئەمەش لەپاش ئەوەی حکوومەتی ئەندەنووسیا نەیتوانی نامەی پشتگیریکردنی ئەم پڕۆسەیە بۆ فیفا بنێرێت. لەکۆتاییدا دوو ھاوپەیمانی دروست بوو لەنێوان [[ئیسپانیا]]/[[پورتوگال|پۆرتوگال]] و [[بولگاریا]]/[[ھۆڵەندا]] لەلایەک و [[ڕووسیا]] و [[ئینگلتەرا|ئینگلتەڕاش]] بەجیا لەسەر میوانداریکردن بەردەوامبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/worldcup/bidders/2018/newsid=1210979.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190210211945/https://www.fifa.com/worldcup/bidders/2018/newsid=1210979.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> دواجار لەلایەن لێژنەی جێبەجێکاری فیفا لە ڕۆژی ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ لە شاری زیوخی [[سویس]]را وڵاتی ڕووسیای وەک خانەخوێی جامی جیھانیی ٢٠١٨ ڕاگەیاند پاش ئەوەی لە پرۆسەی دەنگدان ١٣ دەنگی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=Ethics: Executive Committee unanimously supports recommendation to publish report on 2018/2022 FIFA World Cup™ bidding process – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/news/newsid=2494723/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150329105006/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/news/newsid=2494723/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەدوای ساڵی ٢٠٠٦، بۆ جارێکیتر میوانداریکردنی جامی جیھانی چووەوە [[ئەورووپا]] کە یازدەیەمین جار بوو لە ئەورووپا بەڕێوەبچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠٠٤|سەردێڕ=BBC NEWS {{!}} In Depth {{!}} 2006 World Cup decision {{!}} Legal threat over World Cup prank |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/sport/2000/2006_world_cup_decision/824885.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠٠٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20040518225400/http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/sport/2000/2006_world_cup_decision/824885.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> و یەکەمین جار بوو لە مێژوودا جامی جیھانیی فیفا لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا]] ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} 2006 WORLD CUP DECISION {{!}} Call for World Cup revote |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/in_depth/2000/2006_world_cup_decision/822645.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090922203158/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/in_depth/2000/2006_world_cup_decision/822645.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەموو ئەو یاریگایانەی یارییەکەیانیان لێ ئەنجامدرا کەوتنەبەشی ڕووسیای ئەورووپاوە بەمەبەستی ڕێکخستنی باشتری گواستنەوەی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان بەپێی کات. بە بەشداریی ٣٢ ھەڵبژاردە پاڵەوانییەتی یەکە لە ١٤ی حوزەیران یارییەکانی دەستی پێکرد تا ١٥ تەممووزی ٢٠١٨ بەردەوامبوو. سەرجەم یارییەکان لە ١١ شاری جیاوازی ڕووسیا ئەنجامدران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=FIFA Picks Cities for World Cup 2018 {{!}} Football {{!}} R-Sport. All the top sports news |ناونیشان=http://en.rsport.ru/football/20120929/620078064.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304001323/http://en.rsport.ru/football/20120929/620078064.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-europe-19777735 |سەردێڕ=Russia budget for 2018 Fifa World Cup nearly doubles |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٢|newspaper=BBC News |زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122442/https://www.bbc.com/news/world-europe-19777735 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەریەکە لە ئایسلەندا و پەنەما بۆ یەکەمجار بەشداریی جامی جیھانییان کرد؛ بۆیەکەمجار لە مێژوودا سیستەمی [[ڤیدیۆی یارمەتیدەری ناوبژیوان]](ڤار) لە یارییەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ بەکارھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What is VAR? The video assistant referee system's Champions League & Premier League future {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/en/news/what-is-var-the-video-assistant-referee-systems-world-cup/19m696jq7onm618n3v9oqs02ab |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180619164819/http://www.goal.com/en/news/what-is-var-the-video-assistant-referee-systems-world-cup/19m696jq7onm618n3v9oqs02ab |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=France v Australia Match Report, 6/16/18, World Cup {{!}} Goal.com |ناونیشان=http://www.goal.com/en-us/match/france-v-australia/report/3g144vnu0gzm5blvn62rw2b55 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180620232305/http://www.goal.com/en-us/match/france-v-australia/report/3g144vnu0gzm5blvn62rw2b55 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەمەبەستی یاریمەتیدانی ناوبژیوان لە بریاردان لە خاڵەتە گوماناوییەکان. یەکەم حاڵەتی ڕەتکردنەوەی گۆڵ بەم سیتەمە لە یاری نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێران|ھەڵبژاردەی ئێران]] بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ئیسپانیا]] بوو پاش ئەوەی لە خولەکی "٦٠" یاریزانی ئێرانی [[سەعید عێزەت ئیلاھی]] گۆڵی تۆمارکرد ناوبژیوان بەمەبەستی دڵنیابوونەوە گەرایەوە بۆ سیستەمی ڤار دواتر زانرا ئۆفساید بووە ھەربۆیە گۆڵەکە ڕەتکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Iran v Spain Match Report, 20/06/2018, World Cup {{!}} Goal.com |ناونیشان=http://www.goal.com/en-in/match/iran-v-spain/emspb08v5pfisguzn2zkj1qsp |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180704230220/http://www.goal.com/en-in/match/iran-v-spain/emspb08v5pfisguzn2zkj1qsp |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=2018 FIFA World Cup Russia™ - Matches – IR Iran – Spain – FIFA.com |ناونیشان=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331496/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190325085118/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331496/ |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا لە یاری نێوان کۆریای باشوور و ئەڵمانیان ناوبژیوانی یارمەتی دەر (لایمەن) ئاڵەکەی بەرزکردەوە لە کاتی تۆمارکردنی گۆڵیک لەلایەن یاریزانانی ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور بەھۆکاری ئۆفساید. بەڵام پاش گەڕانەوە بۆ سیستەمی ڤار بڕیاری ناوبژیوانی یارمەتی دەر ڕەتکرایەوە و گۆڵەکە ھەژمار کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=World Cup report: South Korea 2 Germany 0 {{!}} Goal.com |ناونیشان=http://www.goal.com/en-sg/news/3868/main/2018/06/28/45902092/south-korea-2-germany-0-defending-champions-crash-out-after |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180627232445/http://www.goal.com/en-sg/news/3868/main/2018/06/28/45902092/south-korea-2-germany-0-defending-champions-crash-out-after |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> پاڵەوانییەتییەکەلە ١٤ی حوزەیران تا ١٥ی تەممووزی ٢٠١٨ لە وڵاتی ڕووسیا و لە ١١ شاری جیاواز بەڕێوەچوو. بەبەشداریی ٣٢ ھەڵبژاردەی ئەندامی فیفا. ٣١ لەو ھەلبژاردانەش بەئەنجامدانی پاڵاوتن گەیشتنە پاڵەوانییەتییەکە و ڕووسیاش وەک میواندار ڕاستەوخۆ وەک یەکەمین ھەڵبژاردە سەرکەوت. [[پەڕگە:France champion of the Football World Cup Russia 2018.jpg|وێنۆک|ئاھەنگی یاریزانانی فەڕەنسا بە بۆنەی بەدەستھێنانی نازناوی جامی جیھانیی ٢٠١٨ بۆ دووەم جار لە مێژووی ھەڵبژاردەکەیان |229x229پیکسڵ]] یەکەم یاریی پاڵەوانییەتییەکە لە نێوان ھەڵبژاردەی ڕووسیا و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عەرەبستانی سعوودی|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عەرەبستانی سەعوودی]] بەڕێوەچوو تێیدا ڕووسیا بە ئەنجامی ٥–٠ یارییەکەی بردووە، ئەمەش دووەمین ئەنجامی گەورەی ھەڵبژاردەی وڵاتی خانەخوێ بوو لە یاریکردنەوەدا تۆمارکرابێت،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44392911 |سەردێڕ=Impressive Russia win World Cup opener |newspaper=BBC Sport |زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122453/https://www.bbc.co.uk/sport/football/44392911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پاش ئیتالیا کە بە ئەنجامی ٧–١ لە ئەمریکا بردەوە لە یاریکردنەوەی جامی جیھانیی ١٩٣٤. و دووەم گەورەترین دۆڕانی ھەڵبژاردەی عەرەبستانی سعودیە بوو پاش ئەوەی لە جامی جیھانیی ٢٠٠٢ بە ٨–٠ بەرامبەر ئەڵمانیا دۆڕا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Cup 2018: Aleksandr Golovin genius caps dream start for 'worst Russia' ever {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/en-ie/news/golovin-genius-caps-dream-world-cup-start-for-worst-russia/1g7ibqj81p1r718esh12hh3j4e |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122442/https://www.goal.com/en-ie/news/golovin-genius-caps-dream-world-cup-start-for-worst-russia/1g7ibqj81p1r718esh12hh3j4e |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و لە ھەمانکاتدا یەکەم ھەڵبژاردەی عەرەبییە بەو ئەنجامە شکست بھێنێت .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Cup news: Blow for Russia as Alan Dzagoev limps off with hamstring injury in opener {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/en-in/news/blow-for-russia-as-dzagoev-limps-off-with-hamstring-injury/1rdfvov69h8171tkwfzhxbx36b |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122442/https://www.goal.com/en-in/news/blow-for-russia-as-dzagoev-limps-off-with-hamstring-injury/1rdfvov69h8171tkwfzhxbx36b |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریی کۆتاییی پاڵەوانییەتییەکە لە ڕۆژی ١٥ی تەممووز لەیاریگای لوژنیکی لە مۆسکۆ بە ئامادەبوونی ٧٨٬٠١١ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی فەڕەنسا و ھەڵبژاردەی کرواتیا بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=How France Won Its Second World Cup Title – The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2018/07/15/sports/world-cup/france-vs-croatia-final.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190527112750/https://www.nytimes.com/2018/07/15/sports/world-cup/france-vs-croatia-final.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=France lifts second World Cup after classic final {{!}} Reuters |ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-soccer-worldcup-final/france-lift-second-world-cup-after-winning-classic-final-4-2-idUSKBN1K50RG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181202080047/https://www.reuters.com/article/us-soccer-worldcup-final/france-lift-second-world-cup-after-winning-classic-final-4-2-idUSKBN1K50RG |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> کرواتیا یەکەم جاری بوو لە مێژووودا بگاتە یاریی کۆتاییی جامی جیھانی لە بەرامبەردا فەرنسا ھەڵگری نازناوی جامی جیھانیی ١٩٩٨ بوو. لە کۆتایدا فەرنسا بە ئەنجامی ٤–٢ یارییەکەی بردەوە بۆ جاری دووەم لە مێژوویدا نازناوەکەی بەرزکردەوە. لەم پاڵەوانییەتی یە ٦٤ یاری ئەنجام دران، ١٦٩ گۆڵ تۆمارکرا. ھاری کین یاریزانی ئینگلتەرا بە تۆمارکردنی ٦ گۆڵ بووە گۆڵکار، [[لوکا مۆدریچ]] یاریزانی کرواتیا وەک باشترین یاریزان ھەڵبژێردرا، تیابۆ کۆرتوا گۆڵپارێزی ھەڵبژاردەی بەلجیکا بە باشترین [[گۆڵپارێز]] دەستنیشانکرا، [[کیلیان مباپێ]] یاریزانی فەڕەنسا وەک باشترین یاریزانی لاو دەستنیشانکرا و دواجاریش خەلاتی یاری خاوێن بە ھەڵبژاردەی ئیسپانیا بەخشرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إحصائيات كأس العالم روسيا FIFA 2018: جميع إحصائيات هات كأس العالم روسيا FIFA 2018 |ناونیشان=https://www.beinsports.com/ar/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-fifa-2018/%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A7%D8%AA |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=beIN SPORTS |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122442/https://www.beinsports.com/ar/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-fifa-2018/%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A7%D8%AA |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ === [[پەڕگە:Al-Rihla (cropped).jpg|وێنۆک|تۆپی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] بیست و دووەمین پاڵەوانییەتی لە جامی جیھانیی فیفا بوو کە وڵاتی [[قەتەر]] بۆ یەکەم جار میوانداریی کرد. ھەروەھا بۆ یەکەم جار لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و دووەم جار لە [[ئاسیا]]دا بووە کە وڵاتێک جامی جیھانی میوانداریی بکات. قەتەر لە ساڵی ٢٠١٠ مافی بەشداریکردنی جامی جیھانیی ٢٠٢٢ پێ بەخشرا.<ref name="Amir inaugurates Al Janoub Stadium">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Amir inaugurates Al Janoub Stadium|ناونیشان=https://thepeninsulaqatar.com/article/17/05/2019/Amir-inaugurates-Al-Janoub-Stadium |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> پاڵەوانییەتییەکە لە ٢٠ی تشرینی دووەم تاکوو ١٨ی کانوونی یەکەم بەڕێوە چوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup/10706977/World-Cup-2022-investigation-demands-to-strip-Qatar-of-2020-World-Cup.html |سەردێڕ=World Cup 2022 investigation: demands to strip Qatar of World Cup |ئیش=The Telegraph |ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠١٤|شوێن=London |یەکەم=Holly |دوایین=Watt}}</ref> ژمارەیەک گرووپ و دەزگای ڕاگەیاندن نیگەرانی خۆیان دەربڕیوە لە شیاوی [[قەتەر]] بۆ میوانداریکردنی چالاکییەکە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠١١|سەردێڕ=Tiny Qatar beats out America for World Cup - Total Soccer {{!}} Fútbol Total - MiamiHerald.com|ناونیشان=http://www.miamiherald.com/2010/12/03/1956521/tiny-qatar-beats-out-america-for.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئایاری ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110503195608/http://www.miamiherald.com/2010/12/03/1956521/tiny-qatar-beats-out-america-for.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=World Cup 2022: 'Political craziness' favours Qatar's winning bid {{!}} Football {{!}} The Guardian|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2010/dec/02/world-cup-2022-qatar-winning-bid|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161226062322/https://www.theguardian.com/football/2010/dec/02/world-cup-2022-qatar-winning-bid|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> سەبارەت بە لێکدانەوەکانی مافەکانی مرۆڤ، بەتایبەتی بارودۆخی کرێکاران و مافی ھەوادارانی [[کۆمەڵگە]]ی [[کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە (دەستەواژە)|ئێڵ جی بی تی]] بەھۆی نایاسایی [[ھاوڕەگەزخوازی]] لە قەتەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Geen|یەکەم=Jessica|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Gay groups’ anger at ‘homophobic’ World Cup hosts Russia and Qatar|ناونیشان=https://www.pinknews.co.uk/2010/12/03/gay-groups-anger-at-homophobic-world-cup-hosts-russia-and-qatar/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=PinkNews {{!}} Latest lesbian, gay, bi and trans news {{!}} LGBTQ+ news|زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Qatar's World Cup won't be gay-friendly {{!}} News.com.au|ناونیشان=http://www.news.com.au/travel/news/qatars-world-cup-wont-be-gay-friendly/story-e6frfq80-1225964916965|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101204061126/http://www.news.com.au/travel/news/qatars-world-cup-wont-be-gay-friendly/story-e6frfq80-1225964916965|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Still slaving away|ناونیشان=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2015/06/06/still-slaving-away|newspaper=The Economist|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|issn=0013-0613}}</ref> یەکێتیی تۆپی پێی شەش کیشوەر یارییەکانی پاڵاوتنیان ڕێکخست. سەرجەم نەتەوەکانی ئەندامی فیفا کە لە ئێستادا ٢١١ یان ھەیە، مافی بەشداریکردنیان لە پاڵاوتنەکاندا ھەبووە. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قەتەر|قەتەر]] وەک میوانداری پاڵەوانێتییەکە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی سەرکەوت بۆ پاڵەوانێتییەکە؛ بەڵام [[یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا]]، قەتەری پابەند کرد بە بەشداریکردن لە قۆناغی پاڵاوتنەکانی ئاسیا چونکە دوو قۆناغی یەکەم وەک پاڵاوتن بۆ گەیشتن بە جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠٢٣ ھەژماردەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٧|سەردێڕ=Hosts Qatar to compete in qualifying for 2022 World Cup|ناونیشان=https://www.insidethegames.biz/articles/1053493/hosts-qatar-to-compete-in-qualifying-for-2022-world-cup|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=www.insidethegames.biz}}</ref> [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین]] قارەمانی پاڵەوانێتییەکە ھاتەوە و ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کرواتیا|کرواتیا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب|مەغریب]] توانیان پلەی دووەم، سێیەم و چوارەم بەدەستبێنن. == سیستەمی پاڵەوانێتییەکان == === ژمارەی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان === [[پەڕگە:World cup countries best results.png|وێنۆک|377x377پیکسڵ|نەخشەی باشترین ئەنجامی وڵاتان لە جامی جیھانیی فیفا]] پاڵەوانییەتییە سەرەتایییەکانی جامی جیھانی، کێشەی گواستنەوەی ھەڵبژاردەکان لە نێوان [[کیشوەر|کیشوەرەکان]] قورس بوون، ئەمەش وای کردبوو بەشێکی کەم لە ھەڵبژاردەکانی [[ئەمریکای باشوور]] گەشت بکەن [[ئەورووپا]] بۆ بەشداریکردن لە جامی جیھانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]] تەنھا وڵات بوو کە توانی بەشداریی بکات. بەھۆی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] پاڵەوانییەتییەکانی ١٩٤٢، ١٩٤٦ ڕێکنەخران،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٢|سەردێڕ=Los datos más curiosos de la Fiesta del Fútbol - Brasil 1950 {{!}} Cerveza Cristal|ناونیشان=http://www.cristal.com.pe/articulo/los-datos-mas-curiosos-de-la-fiesta-del-futbol-brasil-1950|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120701133216/http://www.cristal.com.pe/articulo/los-datos-mas-curiosos-de-la-fiesta-del-futbol-brasil-1950|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جامی جیھانیی ١٩٥٠ یەکەم خول بوو کە ھەڵبژاردەی بەریتانیا بەشداریی تێدا کرد بەو پێیەی بەریتانیا لە ١٩٢٠ لە [[فیفا]] کشایەوە، چونکە ئامادەنەبوو لەگەڵ ئەو ھەڵبژاردانە یاریی بکات کە لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] شەڕی لەگەڵ کردوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC - A Sporting Nation - Scotland and the 1950 World Cup|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0001/index.shtml|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180617011130/http://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0001/index.shtml|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا لەم خولەدا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ھەڵبژاردەی ئۆرگوای]] پاڵەوانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|جامی ١٩٣٠]] بەشداریی کردەوە و بۆ جاری دووەم نازناوەکەی بردەوە. بە شێوەیەکی گشتی ژمارەی بەشداربووەن لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] تا [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]]، ١٦ ھەڵبژاردە بەشداربوون جگە لە ساڵانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] - [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] کە چەند ھەڵبژاردەیەک کشانەوە کە ھەڵبژاردەکان بوونە ١٥ و ١٣. بە شێوەیەک گشتی زیاتر ھەڵبژاردەکانی [[ئەورووپا]] و [[ئەمریکای باشوور]] بوون لەگەڵ چەند ھەڵبژاردەیەک لە [[ئەمریکای باکوور]] و [[ئاسیا]] و [[ئەفریقا]] و [[ئۆقیانووسیا]]. تا ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] ژمارەیەکی کەم لە ھەڵبژاردەکانی دەرەوەی [[ئەمریکای باشوور]] و [[ئەورووپا]] لە قۆناغی کۆمەڵەکان تێپەڕ دەبوون،<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كأس العالم ~ دار العلوم|ناونیشان=https://daralolom.blogspot.com/2013/11/blog-post_6401.html|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=كأس العالم ~ دار العلوم}}</ref> وەک [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھەڵبژاردەی ئەمریکا]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] گەیشتە قۆناغی پێش کۆتایی، ھەڵبژاردەی کوبا گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆریای باکوور|ھەڵبژاردەی کۆریای باکوور]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]] گەیشتە قۆناغی پێش کۆتایی، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|ھەڵبژاردەی مەکسیک]] گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] ژمارەی بەشداربووانی وڵاتان لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]] بۆ ٢٤ ھەڵبژاردە زیاد بوون و لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] زیادکرا بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە.<ref name=":0"/> ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی بەشێکی زیاتری ھەڵبژاردەکانی [[ئاسیا]] و [[ئەفریقا]] و [[ئەمریکای باکوور]] سەربکەون بۆ جامی جیھانی، بەڵام کورسی [[ئۆقیانووسیا|ئۆقیانوسیا]] زیادنەکرا، لەو کاتانەوە ھەڵبژاردەکانی ئەم کیشوورانە توانیان بگەنە قۆناغەکانی دواتر جامی جیھان بۆ نموونە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|ھەڵبژاردەی مەکسیک]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی، و لە ساڵانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] گەیشتە قۆناغەکانی پێشەوە، و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب|ھەڵبژاردەی مەغریب]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] گەیشتە قۆناغی دووەم، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کامیروون|ھەڵبژاردەی کامیرۆن]] گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]] ھەروەھا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆستاریکا|ھەڵبژاردەی کۆستاریکا]] لە ھەمان ساڵ گەیشتە قۆناغی دووەم، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نێجیریا|ھەڵبژاردەی نێجیریا]] لە جامی جیھانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] گەیشتە قۆناغی دووەم، ئەمەش یەکمجار بوو لە مێژوویدا ئەو تۆمارە تۆمار بکات، ھەروەھا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عەرەبستانی سعوودی|ھەڵبژاردەی عەرەبستانی سعودی]] ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] گەیشتە قۆناغی دووەم، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھەڵیژاردەی ئەمریکاش]] لەھەمان ساڵ گەیشتە قۆناغی دووەم و ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] گەیشتە پۆناغی چارەکی پێش کۆتایی. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی تورکیا|ھەڵبژاردەی تورکیا]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] باشترین ئەنجامی لە مێژووی خۆیدا تۆمارکرد کاتێک پلەی سێیەمی پاڵەوانییەتییەکەی بەدەستھێنا و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆریای باشوور|ھەڵبژاردەی کۆریای باشووریش]] پلەی چوارەمی بەدەستھێنا. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سێنیگال|ھەڵبژاردەی سینیگالیش]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی، و ھەر لە ھەمان پاڵەوانییەتی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ژاپۆن|ھەڵبژاردەی ژاپۆنیش]] گەیشتە قۆناغی دووەم؛ و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوسترالیا|ھەڵبژاردەی ئوسترالیا]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] گەیشتە قۆناغی دووەم و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی گانا|ھەڵبژاردەی گانا]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی. لەگەڵ ئەمەش ھەڵبژارەکانی [[ئەورووپا]] و [[ئەمریکای باشوور]] بە بەھێزی ماونەتەوە، بۆ نموونە ساڵی ٢٠٠٦ سەرجەم ئەو ھەڵبژاردانەی گەیشتنە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی بریتیبوون لە ھەڵبژاردەکانی ئەمریکای باشوور و ئەورووپا. ١٩٨ ھەڵبژاردەی وڵاتەکان، بەشدارییان لە پاڵاوتنەکانی گەییشتن بە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|مۆندیالی ٢٠٠٦]]دا کردبوو، کە وڵاتانی [[بووتان]]، [[تیمۆری ڕۆژھەڵات]] و [[دوورگەکانی قەمەر]] بەشدارییان پێ نەکرا، ([[تیمۆری ڕۆژھەڵات]] و [[دوورگەکانی قەمەر]] لەو کاتەدا ئەندامی [[فیفا]] نەبوون). لە پاڵاوتەنەکانی گەیشتن بە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|جامی جیھانیی ٢٠١٠]]، ٢٠٤ ھەڵبژاردە بەشداریان کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=Record number of 204 teams enter preliminary competition - FIFA.com|ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/organisation/media/newsid=122766/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140201214723/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/organisation/media/newsid=122766/index.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا بۆ گەیشتن بە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]]، ٢١٠ ھەڵبژاردە بەشدارییان کرد. ڕۆژی ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧، لە شاری زیوریخ، فیفا بە کۆی دەنگ بڕیاریدا ژمارەی ئەو ھەڵبژاردانەی بەشداریی پاڵەوانییەتییەکە دەکەن بۆ ٤٨ ھەڵبژاردە بەرزبکاتەوە، بۆ ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Unanimous decision expands FIFA World Cup™ to 48 teams from 2026|ناونیشان=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.comfifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=www.fifa.com|زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.comfifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100 |date=تشرینی یەکەمی 2022}}</ref> === پاڵاوتن === [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] لە [[ئوروگوای|ئۆرۆگوای]] بەبێ پاڵاوتن بەڕێوەچوو، یەکەم و کۆتا پاڵەوانێتییە کە بەبێ پاڵاوتن وڵاتەکان بەشدارییان تێدا کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1930. - بطولة كأس العالم الأولى - الأوروغواي. تاريخ البطولة|ناونیشان=https://arabic.rt.com/fifa2018/history/1930|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=arabic.rt.com|زمان=ar}}</ref>لە دوای ئەوە بە شێوەیەکی ڕێکخراو پاڵاوتن بۆ گەیشتن بە جامی جیھانیی دەکرا، کە لە ٦ ناوچەی جیھاندا دەکرێت ([[ئەورووپا]]، [[ئاسیا]]، [[ئەفریقا|ئەفریقیا]]، [[ئەمریکای باشوور]]، [[ئەمریکای باکوور]] و [[ئۆقیانووسیا]])، کە ٢ یان ٣ ساڵ پێش جامی جیھانیی پاڵاوتنەکان دەست پێ دەکەن. ھەر کیشوەرێکش ژمارەی کورسییەکانیان دیاری کراوە. بە شێوەیەک کە (ئەورووپا ١٣ کورسی، ئاسیا، ٤ و نیو، ئەفریقیا ٥ کورسی، ئەمریکای باشوور ٤ کورسی و نیو، ئەمریکای باکوور ٣ و نیو، ئۆقیانیا نیو کورسی) کە ژمارەیان دەگاتە ٣٢ ھەڵبژاردە. پێشتر پاڵەوانی مۆندیال، یەکسەر بەشداری جامی جیھانیی ئەکردەوە ، بەڵام لە ٢٠٠٦ـەوە ئەو یاسایە کاری پێ ناکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/75/fs-201_19a_fwc-prel-history.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100614212731/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/75/fs-201_19a_fwc-prel-history.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> * '''ئەوروپا''' ([[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|'''یەکێتیی ئەوروپا - UEFA''']]) '''١٣ کورسی''':بۆ ئەوروپا تەرخانکراوە دابەشدەکرێنە سەر ٩ کۆمەڵە ھەر کۆمەڵەیەک لە ٦ ھەڵبژاردە پێکدێت، یەکەمەکان کۆمەڵەکان ڕاستەوخۆ سەردەکەون بۆ جامی جیھانی. باشترین دووەمی ھەشت کۆمەڵە بەشداریی قۆناغەکانی داھاتوو دەکەن، دابەش دەبنە سەر چوار کۆمەڵە براوەکانی یەکەم دەگەنە جامی جیھانی. * '''ئاسیا''' ([[یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا|'''یەکێتیی ئاسیا - AFC''']]) - '''٤ کورسی و نیو''': ئاسیا چوار کوورسی و نیو بۆ تەرخان کراوە ھەڵبژاردەکانی ئەم وڵاتە لە قۆناغی دووەم دەبنە ٤٠ ھەڵبژاردە بەسەر ھەشت کۆمەڵەدا دابەش دەکرێن ھەر کۆمەڵەیەک لە پێنج ھەڵبژاردە پێک دێت، چوار باشترینی کۆمەڵەکان دەگەنە قۆناغی سێیەم لەو قۆناغەدا دابەش دەکرێنە سەر دوو کۆمەڵە، یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان ڕاستەوخۆ دەگەنە جامی جیھانی، لەکاتێکدا سێیەمی کۆمەلەکان ڕووبەرووی یەکتر دەبنەوە، براوەی یارییەکە ڕووبەرووی چوارەمی ڕیزبەندی ئەمریکای باکوور و ناوەڕاست دەبێتەوە. * '''ئەمریکای باشوور''' ('''کۆنمێبۆڵ - CONEMBOL''')- '''٤ کورسی و نیو''' - ئەمریکای باشوور چوار کورسی و نیو بۆ تەرخان کراوە، لە یەک کۆمەڵەدا ١٠ ھەڵبژاردە لە ١٧ گەڕدا ڕووبەرووی یەکتر دەبنەوە، چوار ھەڵبژاردەی یەکەم ڕاستەوخۆ دەگاتە جامی جیھانی، پێنجەمی ڕیزبەندییەکە ڕووبەڕووی یەکەمی پاڵاوتنەکانی ئۆقیانووس دەبێتەوە براوەی یارییەکە دەگاتە جامی جیھانی. * '''ئەفریقیا''' ([[یەکێتیی تۆپی پێی ئەفریقا|'''یەکێتیی ئەفریقیا - CAF''']]) - '''٥ کورسی''': کیشوەری ئەفریقیا ٥ کورسی بۆ تەرخان کراوە، ھەڵبژاردەکان بە سێ قۆناغ دەگەنە جامی جیھانی، لە قۆناغی یەکەم بەپێی پلەبەندی ھەڵبژاردەکان لەسەر ئاستی جیھان ڕیزدەکرێن، بەسەر دوو کۆمەڵە دابەش دەکرێن، (کۆمەڵەی یەکەم لە پلەی ١ تا ٢٦)، (کۆمەڵەی دووەم لە پلەی ٢٧ تا ٥٤) لە قۆناغی یەکەم ھەڵبژاردەکانی کۆمەڵەی دووەم کە ٢٨ ھەڵبژاردەن بەسەر دوو ئاست دابەشدەکرێن، چواردە ھەڵبژاردە دەگەنە قۆناغی دواتر، لە قۆناغی دووەم ٤٠ ھەڵبژاردە (ھەڵبژاردەکانی ڕیزبەندی ١ تا ٢٦ لەگەڵ ١٤ براوەی قۆناغی یەکەم) دابەشدەکرێن بەسەر ١٠ کۆمەڵە ھەر کۆمەڵەیەک لە ٤ ھەڵبژاردە پێک دێت، یەکەمی کۆمەڵەکان دەگەنە قۆناغی سێیەم، لە قۆناغی سێیەم ھەڵبژاردەکان دابەشی دوو ئاست دەکرێن یاریی چوون و گەڕانەوە دەکەن براوەی ھەر دوو یارییەکە ڕاستەوخۆ دەگاتە جامی جیھانی. * '''ئەمریکای باکوور و ئەمریکای ناوەڕاست و کاریبی''' ('''[[کۆنکاکاف]] - CONCACAF''')- '''٣ کورسی و نیو''': ھەڵبژاردەکانی ئەمریکای باکوور و ئەمریکای ناوەڕاست و کاریبی ٣ کورسی و نیویان بۆ دابین کراوە، ھەڵبژاردەکان دابەشدەکرێنە سەر سێ ئاست، لە قۆناغی یەکەم ھەڵبژاردەکانی کۆنکاکاف لە ڕیزبەندی ٦ بۆ ٣٥ (بە پشتبەستن بە ڕیزبەندی فیفا بۆ ھەڵبژاردەکان) دابەش دەکرێنە سەر ٦ کۆمەڵە ھەر کۆمەڵەیەک لە چوار ھەڵبژاردە پێک دێت یەکەمی کۆمەڵەکان دەگەنە قۆناغی دووەم، لە قۆناغی دووەم ھەڵبژاردەکانی قۆناغی یەکەم ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە ٣ باشترین ھەڵبژاردەکان دەگەنە قۆناغی سێیەم، لە قۆناغی سێیەم ھەڵبژاردەکانی ڕیزبەندی ١ تا ٥ (بەپێی ڕیزبەندی فیفا) لەگەڵ سێ براوەکانی قۆناغی دووەم ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە ھەر ھەڵبژاردەیەک بە یاریی چوون و ھاتن ١٤ یاری ئەنجام دەدات، یەکەم و دووەم و سێیەم بە کۆکردنەوەی زۆرترین خاڵ ڕاستەوخۆ دەگەنە جامی جیھانی، پلەی چوارەم لە یاری پاشکۆ ڕووبەرووی ھەڵبژاردەی براوەی پلەی ئۆفی ئاسیا دەکات. * '''ئۆقیانووسیا''' ('''[[یەکێتیی تۆپی پێی ئۆقیانوسیا|یەکێتیی ئۆقیانووسیا]] - OFC''') - '''نیو کورسی''': ئۆقیانووس تەنھا نیو کورسی بۆ دانراوە ھەڵبژاردەکانی براوەی پاڵاوتنەکانی ئۆقیانووس لەگەڵ ھەڵبژاردەی پلەی پێنجەمی ئەمریکای باشوور یاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=تحديد مكان إقامة افتتاح ونهائي كأس العالم 2018|ناونیشان=https://www.kooora.com/?n=420625|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=كووورة}}</ref> === قۆناغی کۆمەڵەکان === لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] تا [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] بەھۆی بەشداریکردنی ١٦ ھەڵبژاردە لە پاڵەوانییەتییەکە قۆناغی یەکەم لە ٤ کۆمەڵە پێک ھاتبوون، ھەر کۆمەڵەیەک لە ٤ ھەڵبژاردەی لەخۆگرتبوو یەکەم ودووەمی کۆمەڵەکان سەردەکەوتن بۆ قۆناغی دووەم بەڵام لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|جامی جیھانیی ١٩٨٢]] ئاڵوگۆڕ بە سەر کۆمەڵەکاندا ھات دوای ئەوەی کە [[فیفا]] بڕیاریدا ژمارەی هەڵبژاردە بەشداربووەکان بۆ ٢٤ ھەڵبژاردە زیادبکات، قۆناغی یەکەم شەش کۆمەڵەی لە خۆگرت، ھەر کۆمەڵەیەک لە ٤ ھەڵبژاردە پێکھاتبوون. یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان ڕاستەوخۆ دەگەیشتنە قۆناغی دووەم، لەو قۆناغە بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران ھەر کۆمەڵەیەک لە سێ ھەڵبژاردە پێک ھاتبوو، سیتەمەکە بەو شێوەیە بوو کە ھەر ھەڵبژاردەیەک دوو یاری دەکات، ئەو ھەڵبژاردەیەی خاڵی زۆری کۆکردەوە دەگاتە قۆناغی پێش کۆتایی لەم قۆناغەش ھەڵبژاردەی براوە دەگەیشتە یاریی کۆتایی و دوو ھەڵبژاردەی دۆڕاویش یاریی پلەی سێیەم دەکەن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/tournament/finaldraw/02/23/84/73/131203_finaldrawprocedures_neutral.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190318204234/https://www.fifa.com/mm/document/tournament/finaldraw/02/23/84/73/131203_finaldrawprocedures_neutral.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەم سیستەمە تا ساڵ [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] بەردەوام بوو، لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|جامی جیھانیی ١٩٩٨]] [[فیفا]] بۆ جارێکی دیکە بڕیاریدا ژمارەی وڵاتە بەشداربووەکان بەرزبکاتەوە بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە، بەمەش قۆناغی یەکەم ھەشت کۆمەڵەی بەخۆوە بینی، ھەر کۆمەڵەیەک لە چوار ھەڵبژاردە پێکھات، یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان دەگەنە قۆناغی دووەم، ئەم سیستەمەش تا [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|جامی جیھانی ٢٠٢٢]] بەکارهات بەڵام<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/82/40/89/fs-201_12a_fwc-seededteams.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304061236/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/82/40/89/fs-201_12a_fwc-seededteams.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بۆ ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]] ژمارەی وڵاتە بەشداربووەکان دەگاتە ٤٨ ھەڵبژاردە بۆیە ژمارەی کۆمەڵەکانیش ئاڵوگۆری بەسەردا دێت. [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|جامی جیھانیی ٢٠٢٢]] لە ٣٢ ھەڵبژاردە پێکدێت، بۆ ماوەی مانگێک لە وڵاتی میواندار ڕکابەری یەکتر دەکەن بەمەبەستی بردنەوەی نازناوەکە، بەسەر ھەشت کۆمەڵە دابەشکراون ھەر کۆمەڵەیەک لە چوار ھەڵبژاردە پێکدێت، یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان دەگەنە قۆناغی دووەم، شازدە ھەڵبژاردەدەگەنە ئەم قۆناغە بەپێی سیستەمێک جێگیردەکرێن بە یەک دۆڕان لە پاڵەوانییەتییەکە ھەڵبژاردەکان دەچنە دەرەوە تا لە کۆتاییدا دوو ھەڵبژاردە دەمێنەوە. لە ساڵی [[١٩٩٨]] بەپێی ڕیزبەندی ھەڵبژاردەکان لە فیفا و ئاست و شوێنی جوگرافی ھەڵبژاردەکان لە کۆمەڵەکان جێگیردەکرێن، ھەروەھا [[فیفا]] چەند یاسایەکی پەسەندکردووە لە دابەشکردنی وڵاتان بەسەر کۆمەڵەکان، لەوانە نابێت زیاتر لە دوو ھەڵبژاردەی یەک کیشوەر لە یەک کۆمەڵە بن، و نابێت لە یەکەم یاری پاڵەوانییەتییەکە دوو ھەڵبژاردەی یەک کیشوەر ڕووبەرووی یەکتر ببنەوە. ھەر ھەڵبژاردەیەکی کۆمەڵەکان سێ یاری لەگەڵ ھاوکۆمەڵەکانی خۆی دەکات، دواتر بەپێی خاڵ ڕیزبەند دەکرێن، بردنەوە سێ خاڵ، یەکسان بوون یەک خاڵ، دۆڕان ھیچ خاڵێکی لەسەر نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/99/46/55/regulationsconfederationscup2013_e.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181212052604/https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/99/46/55/regulationsconfederationscup2013_e.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ئەگەری یەکسان بوون لە خالەکان پەنا دەبرێتە بەر ژمارە ئەو گۆڵانەی تۆماریان کردووە، ئەگەر لەوەش یەکسان بوون پەنا دەبرێتە بەر ژمارەی ئەو گۆڵانەی کە لێیان کراوە ئەگەر نەبوو پەنا دەبرێتە بەر گەورەترین ئەنجامی نێوان ھەڵبژاردەکە لەگەڵ ھاوکۆمەڵەکان و جیاوازی ئەو گۆڵەنەی کە لە بەینی یارییەکانی نێوان ھاوکۆمەڵەکان تۆمارکراوە، لە دواجاریش پەنا دەبرێتە بەر تیروپشکەکانی پێش پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://ar.fifa.com/mm/document/footballdevelopment/refereeing/81/42/36/lawsofthegame_2012_e.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181212013557/https://ar.fifa.com/mm/document/footballdevelopment/refereeing/81/42/36/lawsofthegame_2012_e.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دیارترین حاڵەتیش لە ساڵی ٢٠١٨ دا ڕوویدا '''قۆناغەکانی دوای قۆناغی کۆمەڵەکان''' قۆناغەکانی دوای کۆمەڵەکان بە درێژایی ساڵەکان گۆڕانکاری تێداکراوە، ساڵی ١٩٣٠ چوار ھەڵبژاردە گەیشتنە قۆناغی دووەم، ھەڵبژاردەی براوە دەگەیشتە یاری کۆتایی، ئەم سیستەمە لە ١٩٣٤، ١٩٣٨ بەکارھات، لە ساڵی ١٩٥٠ یاساکانی قۆناغی دووەم شێوەیەکی نوێی وەرگرت، یەکەمەکانی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە ئەم قۆناغە، لە یەک کۆمەڵەدا جێگیرکران، ئەو ھەڵبژاردەیەی لە سێ یاری زۆرترین خاڵ کۆبکاتەوە دەبێتە پاڵەوان، ھەڵبژاردەی ئۆرۆگوای بە کۆکردنەوەی پێنج خاڵ نازناوەکەی بەدەست ھێنا، بۆیە ھیچ یارییەکی کۆتاییی و پلەی سێیەم ئەنجام نەدران کە تەنھا پاڵەوانییەتی جامی جیھانییە کە ئەم یاسایییەی تێدا پەیڕەوکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110615092125/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|جامی جیھانیی ١٩٥٤]] دووبارە یاساکانی قۆناغی دووەم گۆڕان، لەم ساڵەدا یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە قۆناغی دووەم کە ھەشت ھەڵبژاردە بوون، بەبردنەوە دەگەیشتنە قۆناغی پێش کۆتایی، ھەڵبژاردەی دۆڕاو لە پاڵەوانییەتییەکە دەچووەدەر، ئەم یاسایە تا ساڵی ١٩٧٠ بەکارھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://fr.fifa.com/mm/document/tournament/competition/56/42/69/fifawcsouthafrica2010inhalt_f.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100601113712/http://fr.fifa.com/mm/document/tournament/competition/56/42/69/fifawcsouthafrica2010inhalt_f.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]] یاساکانی قۆناغی دووەم گۆڕانکاریان تێدا کرا. کاتێک فیفا یاسایەکی نوێی پەسەند کرد لەم ساڵانەدا، یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە قۆناغی دووەم، جارێکی دیکە بەسەر دوو کۆمەڵە دابەش دەکران. یەکەمی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە یاریی کۆتاییی دووەمی کۆمەڵەکان یاری پلەی سێیەمیان ئەنجام دەدا بەڵام ساڵی ١٩٨٢ بەھۆی زیادکردنی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان ئاڵوگۆرێکی دیکە لە یاساکانی قۆناغی دووەمی جامی جیھانی کرا، لەم ساڵەدا یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان کاتێک گەیشتنە ئەم قۆناغە لە چوارکۆمەڵە جێگیرکران، یەکەمی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە قۆناغی پێش کۆتایی، لەم قۆناغەش براوەکان دەگەیشتنە یاریی کۆتایی و دۆڕاوەکانیش یاری پلەی سێیەمیان ئەنجامدەدا. دوای ئەم پاڵەوانییەتییە سیستەمی کۆمەڵەکان ھەڵوەشایەوە و سیستەمی دەرچوون بە یەک دۆڕان لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|جامی جیھانیی ١٩٨٦]] ، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|جامی جیھانیی ١٩٩٠]] ، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|جامی جیھانیی ١٩٩٤]] ، جێبەجێ کرا. لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|جامی جیھانیی ١٩٩٨]] ژمارەی بەشداربووەکان بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە زیادکران، بەم شێوەیە ١٦ ھەڵبژاردە دەگەیشتنە قۆناغی دووەم، لەم قۆناغە پێویستە یەک ھەڵبژاردە یارییەکە بباتەوە، لە ئەگەری یەکسان بوون پەنا بۆ کاتی زیادکراو دەبرا، ئەگەر یەکسان بوونەکە بەردەوام بوو لە کاتی زیادکراو، ئەوە پەنا بۆ لێدانە یەکلایکەرەوە دەبردرێت. ھەڵبژاردەی براوە دەگەیشتە قۆناغی دواتر کە بە قۆناغی ھەشت ناسراوە چونکە ھەشت ھەڵبژاردە دەمێننەوە، لەم قۆناغەش بەھەمان شێوە پێویستە یەک ھەڵبژاردە ببیاتەوە تا بگاتە قۆناغی پێش کۆتایی. لەو قۆناغەش ھەڵبژاردەی براوە دەگاتە یاری کۆتایی، ھەڵبژاردە دۆڕاوەکانیش یاری پلەی سێیەم دەکەن . ئەم سیستەمە لەو ساڵەوە تا ئێستا جێگیر کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110615092125/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> '''پووختەی سیستەمەکانی جامی جیھانی فیفا''' {| class="wikitable sortable" !ساڵ !وڵاتی میواندار !پاڵاوتن / یاری !ھەڵبژاردە !یاری !خوولی ١ !خوولی ٢ !قۆناغەکانی کۆتایی |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] |{{flag|Uruguay}} |بێ پاڵاوتن (بانگێشتکردن) | align="center" |13 | align="center" |18 | align="center" |4 کۆمەڵە - ٣یان ٤ ھەڵبژاردە<ref name="playoff" group="s"/> | colspan="2" align="center" |4 ھەڵبژاردە، چوونەدەرەوە بە یەک دۆڕان (براوەی یەکەمی قۆناغی کۆمەڵەکان<ref group="s">یاری بۆ دیاریکردنی پلەی سێیەم نەکرا</ref>) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] |{{flag|Italy|1861}} |٣٢ / ٢٧ | align="center" |16 | align="center" |17 | colspan="3" align="center" |چوونەدەرەوە بە یەک دۆڕان<ref name="replay" group="s">لە پاڵەوانییەتی 1930 و 1934 لە حاڵەتی یەکسان بوون لە قۆناغی چوونە دەروەی هەڵبژاردەکان یارییەکە دووبارە دەکرایەوە، ئەم سیستەمە تا پاڵەوانییەتی 1970 درێژەی هەبوو دواتر [[لێدانەکانی یەکلاکەرەوە (تۆپی پێ)|لێدانە یەکلایکەرەوەکان]] بەکارهات لە حاڵەتی یەکسان بوونی نێوان هەڵبژاردەکان لە کاتی ئاسایی و دواتریش زیاکراو.</ref> |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] |{{flag|France}} |٣٧ / ٢١ | align="center" |16<ref group="s">نەمسا کشایەوە لە پاڵاوتن، بۆیە تەنها 15 هەڵبژاردە مانەوە</ref> | align="center" |18 | colspan="3" align="center" |چوونەدەرەوە بە یەک دۆڕان<ref name="replay" group="s"/> |- | colspan="8" |'''''جامی جیھانی لە ساڵەکانی ١٩٤٢، ١٩٤٨ بەھۆی جەنگی جھانی دووەمەوە ئەنجام نەدران .''''' |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] |{{flag|Brazil}} |٣٤ / ١٩ | align="center" |16<ref name="wd3" group="s">هندستان و سکۆتلەندا و تورکیا لە پاڵەوانییەتییەکە کشانەوە، بۆیە مانەوە13 هەڵبژاردە ئەمەش وای کرد کۆمەڵەکان دوو و سێ هەڵبژاردەی بن.</ref> | align="center" |22 | align="center" |4 کۆمەڵە - ٤ ھەڵبژاردە<ref name="wd3" group="s"/><ref name="playoff" group="s"/> | colspan="2" align="center" |4 ھەڵبژاردە (براوەی یەکەمی قۆناغی کۆمەڵەکان) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]] |{{flag|Switzerland}} |٤٥ / ٣٣ | align="center" |16 | align="center" |26 | align="center" |4 کۆمەڵە - ٤ ھەڵبژاردە<ref group="s">Each group had two seeded and two unseeded teams; the seeded teams played only unseeded teams and vice versa.</ref><ref name="playoff" group="s">Up to 1958, [[Group tournament ranking system#Tiebreaker criteria|ranking ties in groups]] were to be broken via a [[One-game playoff|playoff]]; this only happened in 1954 and 1958. Since 1962, all ties are broken by [[goal average]] or [[goal difference]].</ref> | colspan="2" rowspan="5" align="center" |8 ھەڵبژاردە، چوونە دەرەوە بە یەک دۆڕان (لە یەکەم و دووەمی کۆمەَلەکان پێکھاتوون) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]] |{{flag|Sweden}} |٥٥ / ٤٦ | align="center" |16 | align="center" |35 | align="center" |4 کۆمەڵە - ٤ ھەڵبژاردە<ref name="playoff" group="s"/> |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]] |{{flag|Chile}} |٥٦ / ٤٩ | rowspan="3" align="center" |16 | rowspan="3" align="center" |32 | rowspan="5" align="center" |4 کۆمەڵە - ٤ ھەڵبژاردە |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]] |{{flag|England}} |٧٤ / ٥١ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] |{{flag|Mexico}} |٧٥ / ٦٨ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]] |{{flag|West Germany}} |٩٩ / ٩٠ | rowspan="2" align="center" |16 | rowspan="2" align="center" |38 | rowspan="2" align="center" |2 کۆمەڵەی، ٤ ھەڵبژاردە (براوەی یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکانی خولی یەکەم) | rowspan="2" align="center" |کۆتایی (یەکەمی کۆمەڵەکانی خولی دووەم)<ref name="tp" group="s">The third-place match was contested by the round 2 group runners-up</ref> |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] |{{flag|Argentina}} |١٠٧ / ٩٥ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]] |{{flag|Spain}} |١٠٩ / ١٠٣ | align="center" |24 | align="center" |52 | rowspan="4" align="center" |4 کۆمەڵە - ٦ ھەڵبژاردە | align="center" |4 کۆمەڵە، ٣ ھەڵبژاردە (یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکانی خولی یەکەم) | align="center" |4 ھەڵبژاردە، چوونە دەرەوە بۆ یەک دۆڕان (یەکەمی کۆمەڵەکانی خولی دووەم) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] |{{flag|Mexico}} |١٢١ / ١١٠ | rowspan="3" align="center" |24 | rowspan="3" align="center" |52 | colspan="2" rowspan="3" align="center" |16 ھەڵبژاردە، دەرچوون بە یەک دۆڕان (یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان لەگەڵ باشترین ٤ ھەڵبژاردەی پلەی سێیەم گەیشتنە ئەم قۆناغە) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]] |{{flag|Italy}} |١١٦ / ١٠٣ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] |{{flag|United States}} |١٤٧ / ١٣٠ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] |{{flag|France}} |١٧٤ / ١٦٨ | rowspan="7" align="center" |32 | rowspan="7" align="center" |64 | rowspan="7" align="center" |4 کۆمەڵە - ٨ ھەڵبژاردە | colspan="2" rowspan="7" align="center" |16 ھەڵبژاردە، دەرچوون بە یەک دۆڕان (یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان گەیشتنە ئەم قۆناغە) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] |{{flag|South Korea}} {{ھن}}{{flag|Japan}} |١٩٩ / ١٩٣ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] |{{flag|Germany}} |١٩٨ / ١٩٤ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] |{{flag|South Africa}} |٢٠٥ / ٢٠٠ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] |{{flag|Brazil}} |٢٠٤ / ٢٠٣ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] |{{flag|Russia}} |٢١٠ / ٢٠٨ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] |{{flag|Qatar}} | |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]] |{{flag|Canada}} {{ھن}}{{flag|Mexico}} | | align="center" |''48'' | align="center" |80 | align="center" |16 کۆمەڵە - ٣ ھەڵبژاردە | colspan="2" align="center" |32 ھەڵبژاردە، دەرچوون بە یەک دۆڕان (یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان لە خولی یەکەم) |} == ھەڵبژاردنی وڵاتی میواندار == [[پەڕگە:Women's World cup hosts.png|وێنۆک|332x332پیکسڵ|نەخشەی میوانداری جامی جیھانیی فیفا، ١٩٣٠–٢٠٢٢. سەوز: جارێک؛ سەوزی تۆخ: دوو جار؛ سەوزی سووک: پلانی بۆ دانراوە]] ھەڵبژاردنی وڵاتی میواندار، ئەرکێکی گرانی فیفایە، لە سەرەتادا وڵاتی خانەخوی لە کۆبوونەوەکانی فیفا دیاری دەکران، شوێنی بەرێوەچوون بەردەوام جێگای مشتومر بوون، چونکە گەشتکردن بۆ وڵاتان لەو کاتەدا ئاسان نەبوون. ئەمەش لە یەکەم پاڵەوانییەتی بە ڕوونی دیار بوو کاتێک تەنھا چوار ھەڵبژاردەی کیشوەری ئەوورپا بەشدارییان کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP {{!}} History {{!}} Uruguay 1930|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181007110940/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەھۆی ئەوەی گەشتکردن بۆ ئەمریکای باشوور، سێ ھەفتەی دەخایەند. جگە لەوەش کاتێک جامی جیھانیی ١٩٣٨ بۆ دووەم جار لە [[ئەورووپا]] ڕێکخرایەوە، [[ئەرژەنتین]] و [[ئوروگوای]] بایکۆتیان کرد، چونکە بڕوا وابوو ڕێکخستنی پاڵەوانییەتەکە بە شێوەی نۆرە بێت،<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Moinzadeh|یەکەم=Mehdi|سەردێڕ=YOUTOPIA/ABOUT:BLANK|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1515/9783839439555-025|ئیش=In Zukunft!|پەڕەکان=٢٨٧–٣٠٢|بڵاوکەرەوە=transcript Verlag|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> لە دوای جامی جیھانیی ١٩٥٨ بۆ ئەوەی بایکۆت و مشتومڕ دروست نەبێت تا ساڵی ١٩٩٨ ڕێکخستنی پاڵەوانییەتییەکە لە نێوان وڵاتانی ئەورووپا و کیشوەری [[ئەمریکای باشوور]]، [[ئەمریکای باکوور|باکوور]] بگۆڕدرێت؛ بەڵام دوای ئەوە لە ٢٠٠٢ چووە [[ئاسیا]] کە [[کۆریای باشوور]] و [[ژاپۆن]] میواندار بوون، ئەمەش یەکەمجار بوو لە دەروەی ئەو سێ کیشووەرە یارییەکانی ئەنجام بدرێت ھەروەھا یەکەمجاریش بوو دوو وڵات پێکەوە میوانداریی جامی جیھانیی فیفا بکەن. دواتر لە ساڵی ٢٠١٠ مافی میوانداریکردن درا بە [[باشووری ئەفریقا]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٠|سەردێڕ=Fifa end World Cup rotation policy - Mail & Guardian Online: The smart news source|ناونیشان=http://za.mg.co.za/article/2007-10-29-fifa-end-world-cup-rotation-policy|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100720070353/http://za.mg.co.za/article/2007-10-29-fifa-end-world-cup-rotation-policy|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سیستەمی ھەڵبژاردن گۆرادرا بۆ دەنگدانی نھێنی، حەوت ساڵ پێشتر وڵاتی میواندار دەستنیشاندەکەن، ھەرچەندە دیارکردنی وڵاتی میوانداری ٢٠٢٢، ھاوکاتی دیاریکردنی میوانداری جامی جیھانیی ٢٠١٨ بوو. ھەر وڵاتێکی ئەندامی [[فیفا]] ئارەزووی میوانداریکردنی پاڵەوانییەتییەکەی ھەبێت لە ڕێگای فۆرمێکەوە داواکاری پێشکەش دەکات، سەرجەم ئەو مەرجانەی کە پێویستە لە کاتی داواکارییەکە ھەبێت دەخەنە ڕوو. لەگەڵ نامەی پشتیوانی حکوومەت بۆ دابینکردنی خەرجییەکان، بەو شێوەیە کاند بە شێوەیەکی فەرمی ڕادەگەیەنرێت، پاش ئەمە کۆمەلێک لە پشکێنەرانی فیفا بەمەبەستی دڵنیابوونەوە لەو مەرجانەی پێویستە ھەبن بۆ میوانداریکردنی پاڵەوانییەتییەکە سەردانی وڵاتی داواکار دەکەن، بە ڕاپۆرتێک سەرنج و بۆچوونەکانی خۆیان بۆ فیفا بەرزدەکەنەوە، دواتر فیفا لە بۆنەیەکدا لە ڕێگای دەنگدانەوە بڕیار لەسەر وڵاتی میواندار دەکەن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Randolph|یەکەم=Justin|ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|سەردێڕ=How Does a Country Get to Host the World Cup? (Explained!)|ناونیشان=https://soccerknowledgehub.com/how-does-a-country-get-to-host-the-world-cup/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Soccer Knowledge Hub|زمان=en-us|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230516194455/https://soccerknowledgehub.com/how-does-a-country-get-to-host-the-world-cup/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەرچەندە پاڵەوانێتی ساڵی ٢٠٢٢ ھاوکات لەگەڵ ھەڵبژاردنی میوانداری پاڵەوانێتیی ٢٠١٨ ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=L'étrange choix du Qatar pour la Coupe du Monde 2022 - Libération|ناونیشان=http://www.liberation.fr/sports/01012305952-l-etrange-choix-du-qatar-pour-la-coupe-du-monde-2022|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121012020821/http://www.liberation.fr/sports/01012305952-l-etrange-choix-du-qatar-pour-la-coupe-du-monde-2022|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[مەکسیک]]، [[فەڕەنسا]]، [[ئیتاڵیا]]، [[ئەڵمانیا]] و [[بەڕازیل]] ھەریەکەیان دووجار مافی بەرێوەبردنی یارییەکانیان بەدەستھێناوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Macfarlane|یەکەم=Andy|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=World Cup Facts: Incredible, Fun Facts Every Fan Should Know|ناونیشان=https://historyofsoccer.info/world-cup-facts|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=History Of Soccer|زمان=en-us|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230608060455/https://historyofsoccer.info/world-cup-facts|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریگای ئازتێکا لە مەکسیکۆ سیتی تاکە یاریگایە کە دوو جار میوانداریی یاری کۆتاییی کردووە. ھەروەھا دوای یاری کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ [[یاریگای ماراکانا]]ی شاری [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ|ڕیۆ دی ژانیرۆ]] بوو بە دووەم یاریگا دوو جار میوانداریی یاریی کۆتایی بکات، دوای ئەوەی ساڵی ١٩٥٠ یەکەمجار میوانداریی کرد، ھەرچەند لەو کاتەدا یاریی کۆتایی نەبوو بەڵکو یاریی کۆمەڵەکانی قۆناغی دووەم بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup - 1950 - Overview|ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1950/wc50index.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.planetworldcup.com}}</ref> {|class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+ |- ! scope="row" | کۆنفیدریاسۆن ! scope="col" | گشتی ! scope="col" class="unsortable" | خانەخوێ و ساڵەکان |- | '''''[[یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا|ئاسیا]]''''' | ٢ | {{flagicon|South Korea}} {{flagicon|Japan}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|2002]], {{flagicon|Qatar}} '''''[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]''''' |- | [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەفریقا|ئەفریقا]] | ١ | {{flagicon|South Africa}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] |- | '''''[[یەکێتیی تۆپی پێی ئەمریکای باشوور|کۆنمێبۆڵ]]''''' | ٤ | {{flagicon|Mexico}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|1970]], {{flagicon|Mexico}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|1986]], {{flagicon|United States}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|1994]], {{flagicon|Canada}} {{flagicon|Mexico}} {{flagicon|United States}} '''''[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]]''''' |- | '''[[کۆنکاکاف]]''' | ٥ | {{flagicon|Uruguay}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|1930]], {{flagicon|Brazil}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|1950]], {{flagicon|Chile}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|1962]], {{flagicon|Argentina}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|1978]], {{flagicon|Brazil}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] |- | [[یەکێتیی تۆپی پێی ئۆقیانووسیا|ئۆقیانووسیا]] | ٠ | |- | [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|ئەورووپا]] | ١١ | {{flagicon|Italy}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|1934]], {{flagicon|France}} [[جامی جیھانیی فیفای 1938|1938]], {{flagicon|Switzerland}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|1954]], {{flagicon|Sweden}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|1958]], {{flagicon|England}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|1966]], {{flagicon|Germany}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|1974]], {{flagicon|Spain}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|1982]], {{flagicon|Italy}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|1990]], {{flagicon|France}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|1998]], {{flagicon|Germany}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|2006]], {{flagicon|Russia}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] |} == ھێماکان == === جامی قارەمانییەتییەکە === جامی جیھانیی فیفا جامێکی زێڕینە و خەڵاتی براوەی پاڵەوانییەتییەکەیە، تا ئێستا دوو جۆری لێ بەرھەم ھێنراوە، جامی ژۆل ڕیمێ لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] تا [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] و جامی جیھانیی نوێ لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] تا ئێستا. یەکەم جام ناوی «جامی سەرکەوتن» بوو بەڵام دواتر وەک ڕێزلێنانێک لە سەرۆکی سێیەمی فیفا ناوەکەی گۆڕا بۆ جامی [[ژول ڕیمێ]] کە خاوەنی بیرۆکەی جێبەجێکردنی پاڵەوانییەتییەکە بوو؛ بەڵام دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٠ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیل]] نازناوەکە بۆ جاری سێیەم بەدەست دەھێنێت، جامەکەی بۆ ھەمیشە پێشکەش کرا و بووە موڵکی خۆیان. بۆیە [[فیفا]] بیری لە دروستکردنی جامێکی نوێ کردەوە. لە ١٩٧٤دا ئەو جامەی ئێستا ھەیە دروست کرا؛ بەڵام ئەو جامەی کە پێشکەشی بەڕازیل کرا لە ١٩٨٣دا دزرا و تا ئێستایش نەدۆزراوەتەوە، وا بیردەکرێتەوە ئەم جامە لەلایەن دزەکانەوە توانرابێتەوە و لە ناوبرابێت. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]]، زۆرترین جار نازناوەکەی بەدەست ھێناوە لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]. ھەروەھا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ھەڵبژاردەی ئیتالیا]] لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]. لەگەڵ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا]] لە ساڵەکانی :[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] چوار جار نازناوەکەیان بەدەست ھێناوە. جگە لە چەند ھەڵبژاردەیەکی دیکەش. دوایین پاڵەوانییەتیش لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|ڕووسیا]] بوو کە ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] بوو بە پاڵەوان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Pussy Riot claims responsibility as four invade World Cup field|ناونیشان=https://nypost.com/2018/07/15/pussy-riot-claims-responsibility-as-four-invade-world-cup-field/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180717143612/https://nypost.com/2018/07/15/pussy-riot-claims-responsibility-as-four-invade-world-cup-field/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === جامی ژول ڕیمێ === [[پەڕگە:Djalma Santos.jpg|وێنۆک|وێنەی یاریزانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیلی]] دژالما سانتۆس براوەی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨]]، لەگەڵ کۆپییە دروستکراوەکەی جامی ژۆل ڕێمی پاش ئەوەی لە ساڵی ١٩٨٣ دزرا.]] جامەکە لەلایەن پەیکەرتاشی فەڕەنسی ئابێل لافلیۆر دیزاین کراوە، بە زێڕ ڕووپۆش کراوە، بنکەکەی بە کەڵک وەرگرتن لە مەڕمەری سپی دروست کراوە. پاشان لە ١٩٥٨دا لە جیاتی مەڕمەڕی سپی مادەی بنکەکەی بە لاجیۆری شین دروست کرا. بەرزییەکەی ٣٥ سانتیمەتر و کێشەکەی ٣٫٥ کیلۆگرام بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com – Jules Rimet Cup|ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/history/worldcup/julesrimettrophy.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئازاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130318114431/http://www.fifa.com/classicfootball/history/worldcup/julesrimettrophy.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە دیزاینەکەدا خانمێکی باڵدار کە نیشانەی یەکێک لە خواوەندەکانی یۆنانیی کۆن بووە بەدی دەکرێت، لەسەرسەری دەفرێک دانراوە وەک ھێمایەک بۆ براوەی جامەکە. لە خواریشەوە بنکەیەکی چوار لای ھەیە، تێیدا ناوی وڵاتە براوەکانی جامی جیھانیی فیفا لە ١٩٣٠ تا ١٩٧٠ نەخشێن دراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Borissov|یەکەم=Roman|دوایین٢=Footballwood.com|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA World Cup trophy history, design, weight & size - ⚽ FootballWood.com|ناونیشان=https://www.footballwood.com/fifa-world-cup-trophy-history-design-weight-size/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=https://www.footballwood.com/|زمان=en-GB|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180614195417/https://www.footballwood.com/fifa-world-cup-trophy-history-design-weight-size.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەکاتی جەنگی جیھانی دووەم جێگری سەرۆکی ئەو کاتەی فیفا و سەرۆکی یەکێتیی تۆپی پێی ئیتالیا دکتۆر ئۆتۆرینۆ پاراسی، لەنێو سندووقی پێڵاوەکانی لەژێر جێگای خەوتنەکەی بە درێژایی جەنگەکە جامەکەیپ اراستیلە کەوتنە دەست ھێزە داگیرکەرەکانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=WorldFIFA|ناونیشان=http://www.ddinews.com/FIFA/FIFA%20World%20Cup%20history|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٤ی تەممووزی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060714160338/http://www.ddinews.com/FIFA/FIFA%20World%20Cup%20history|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای دوو ساڵ لە تەواوبوونی جەنگەکە جامەکە ھێنرایە دەرەوە، ڕەوانەی [[بەڕازیل]] کرا بەھۆی میوانداریکردنی پاڵەوانییەتییەکە لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] لەو وڵاتە. ئەم جارمە دووجار دزراوە، ساڵی ١٩٦٦ چەند مانگێک پێش دەستپێکردنی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦]] جامەکە لەلایەن کەسێکەوە دزرا. ئەمەش دوای ئەوەی یەکێتیی تۆپی پێی بەریتانیا بڕیاریدا جامەکە لە یەکێک لە پێشانگاکانی لەندەن دابنێت بە مەبەستی لە نزیکەوە بینینی لەلایەن سەردانیکەران و ھەوادارانی تۆپی پێ. دواتر لە ڕێگای سەگێگی ڕەنگ سپی و ڕەش کە ناوی پیکڵز بوو لە یەکێک لە گەڕەکەکانی باشووری [[لەندەن]] لە پەنای دیوارێکدا دەدۆزێتەوە، لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٣ بۆ جارێکی دیکە جامی ژۆل ڕیمێ دزرایەوە، لە نووسینگەی یەکێتیی تۆپی پێی بەڕازیل لە [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]] [[بەڕازیل]] بەڵام نەتوانرا بدۆزرێتەوە، وا گومان دەکرێت جامەکە توانرابێتەوە. لەگەڵ ئەوەی لە ٢٠١٥دا پۆلیسی بەڕازیل بنکەی جامەکەی دۆزییەوە کە ناوی ھەڵبژاردە براوەکانی تێدا نەخشێندرا بوو. [[فیفا|یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی]] (فیفا) بۆ جارێکی دیکە کۆپییەکی جامەکەی دروست کردەوە و پێشکەشی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیلیان]] کردەوە، لە ئێستادا لە گەنجینەی یەکێتییەکە بەتوندی پارێزگاری لێ دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gadsby|یەکەم=Paul|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٤|سەردێڕ=World Cup mystery: what happened to the original Jules Rimet trophy?|ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/2014/jun/13/world-cup-mystery-what-happened-jules-rimet-trophy|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=the Guardian|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bellos|یەکەم=Alex|ناونیشان=http://archive.org/details/futebolbrazilian0000bell|سەردێڕ=Futebol: the Brazilian way of life|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=New York: Bloomsbury|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٢٣٤-٢٥٠-٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Piece of original World Cup found|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/30792514|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|زمان=en-GB}}</ref> پێنج ھەڵبژاردەی تۆپی پێ بوونە خاوەنی جامی جامی ژۆل ڕیمێنت، ھەڵبژاردەی بەڕازیل سێ جار ئەم جامەی بەدەست ھێناوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢|سەردێڕ=migrationid:060703fr_archive01{{!}} Search: The New Yorker|ناونیشان=http://www.newyorker.com/archive/content/articles/060703fr_archive01|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=archive.is|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20120907052821/http://www.newyorker.com/archive/content/articles/060703fr_archive01|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەویش لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] لە دوای ئەو ھەریەکە لە ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ئۆروگوای]]<ref name="FIFA2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA|ناونیشان=https://fifa.com/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=fifa.com|زمان=en}}</ref><ref name="FIFA2"/> لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتالیا]] لە ساڵەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای 1938|1938]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Planet World Cup – 1934 – Final|ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1934/wc34final.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171117165857/http://www.planetworldcup.com/CUPS/1934/wc34final.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup – 1938 – Final|ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1938/wc38final.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.planetworldcup.com}}</ref> دوو جار جامەکەیان بردەوە، پاشان ھەڵبژاردەی ئەلمانیای ڕۆژاوا لە [[جامی جیھانیی فیفای 1954|1954]]<ref name="FIFA2"/> و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا]] لە [[جامی جیھانیی فیفای 1966|1966]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=PA Images|ناونیشان=https://www.paimages.co.uk/collections/2690|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=paimages.co.uk}}</ref> بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەدەستیان ھێنا. ئەم جامە تا ساڵی ١٩٧٠ بەو شێوەیە ماوەیە. دوای ئەوەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیل]] بۆ جاری سێیەم نازناوەکەی بەدەست ھێنا بۆ ھەمیشە جامەکەی پێ بەخشرا.<ref name="web.archive.org2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=FIFA World Cup™ - Previous Editions – FIFA.com|ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/index.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150609003426/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/index.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> '''جامی فیفا''' [[پەڕگە:FIFA World Cup Trophy (Ank Kumar, Infosys Limited) 03.jpg|وێنۆک]] لە دوای [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠ەوە]] یەکێتیی تۆپی پێی فیفا جامێکی نوێیان دروست کرد و ناویان نا (جامی پاڵەوانییەتیی جامی جیھانیی فیفا)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=FIFA.com – Trophy|ناونیشان=http://www.fifa.com/aboutfifa/marketing/marketing/fifaassets/trophy.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110615085459/http://www.fifa.com/aboutfifa/marketing/marketing/fifaassets/trophy.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> کە ٧ دیزایینەری شارەزای ئەوکات ٥٣ جۆر جامیان دروست کرد، دواجار دیزایینی (سیلڤیۆ ڤارانیگا)ی [[ئیتالیا|ئیتاڵیایی]] ھەڵبژێردرا، ئەو جامە بە ڕێژەی %٧٥ بە زێڕ عەیارە ١٨ ڕووپۆشکراوە و بەرزییەکەی ٣٦ سانتیمە و کێشی ٦ کیلۆ و ١٧٥ گرام بوو، لەو کاتەوە (لە ١٩٧٤) تا ئێستا ھیچ جامێکی تازە دروست نەکراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chemistry of the World Cup Trophy – Periodic Table of Videos – YouTube|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=GuCgElVlZhk|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171216013905/https://www.youtube.com/watch?v=GuCgElVlZhk|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> کۆپییە ڕاستەقینەکەی لەلایەن فیفاوە پارێزراوە لە یاریی کۆتایی دەدرێت بەو ھەڵبژاردەیەی دەبێتە پاڵاوان دواتر لێی وەردەگیرێتەوە و کۆپییەکی دیکە لە جامەکە وەردەگرێت. ھەر ھەڵبژاردەیەک جامەکەی بردەوە، ناوی ئەو ھەڵبژاردەیەی لە خوارەوەی جامەکە دەنەخشێندرێت و دەیدرێتێ تا ئەو کاتەی پاڵەوانێکی تازە دیاری دەکرێت، کە ھەڵبژاردەیەکی دیکە بووە پاڵەوانی جامەکە، ئەو جامە دەدرێتە ئەو ھەڵبژاردەیە و جامێکی ھاوشێوە ڕوپۆشکراو بە زێڕ دەدرێتە ھەڵبژاردەی پاڵەوانی پێشوو، بەو شێوەیە زنجیرەکە بەردەوام دەبێت. ئەو جامە ناگۆڕێت تا ئەو کاتەی ئەو شوێنە تایبەتەی بۆ نەخشاندنی ناوی ھەڵبژاردەکان لە جامەکەدا بۆشایی تێدا بمێنێت، کە ئەوەیش لە ٢٠٣٨دا تەواو دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} Photo Galleries {{!}} Photos of the Day {{!}} Saturday's photos of the day|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/photo_galleries/photos_of_the_day/4767931.stm|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180614174357/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/photo_galleries/photos_of_the_day/4767931.stm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١٤|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/89/100thingsyouneedtoknowaboutthefifaworldcup.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120719142644/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/89/100thingsyouneedtoknowaboutthefifaworldcup.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> شێوەی دوو مرۆڤ لەکاتی خۆشحاڵی و بەرزکردنەوەی دوودەستی لەجامەکە نەخشێنراوە لە ناوەڕراستیدا تۆپێکی ھاوشێوەی گۆی زەوی دروست کراوە. === ماسکۆت === ماسکۆت کە لە وشەی mascotte فەڕەنسی وەرگیرراوە ئاماژەیە بۆ بووکەڵەیەک لەسەر شێوزی [[کارتۆن]]ی یاخود ئاژەڵ بۆ پاڵەوانییەتییە وەرزشییەکان بەکاردێت، ھەروەھا بەگشتی بۆ مەبەستی بانگەشە و بە بازاڕکردن بەکاردەھێنرێت، جگە لەوەی بۆ بەخشینیی خۆشییە لەنێو جەماوەردا. ھەروەھا لە کلیپی [[ئەنیمەیشن]] یان لە بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بەکاردێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=World Cup Willie's sporting mascot legacy - BBC News|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-england-18430665|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180619083547/https://www.bbc.com/news/uk-england-18430665|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> جگە لەوەش لە کارە [[خێرخوازی]]یەکاندا بەکاردێت. ماسکۆت بۆ یەکەمجار لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦ لەلایەن بەرپرسانی ئینگلیزەوە ھەڵبژێردرا دواتر ئەندامانی یەکێتیی تۆپی پێی نێودەوڵەتی ([[فیفا]]) بڕیاریاندا ماسکۆتێکی تایبەت بۆ جامەکە دابنێن و ئاماژە بە وڵاتی ئینگلیزی بێت، بۆیە ماسکۆتی (شێری ویلی) دروست کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=World Cup Willie's sporting mascot legacy|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-england-18430665|newspaper=BBC News|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|زمان=en-GB}}</ref>دیزاینەکانی ماسکۆت ھێماکان پیشان دەدەن کە نوێنەرایەتی تایبەتمەندییەکی وڵاتی خانەخوێ دەکەن وەک (جل و بەرگ، ڕوەک، ئاژەڵ و ھتد..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=mascot {{!}} Search Online Etymology Dictionary|ناونیشان=https://www.etymonline.com/search?q=mascot|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.etymonline.com}}</ref>زابیڤاکایە کە ماسکۆتی مۆندیالی ٢٠١٨ی ڕووسیایە. گورگێکە بە پشمی قاوەیی و سپییەوە، کراسێکی لەبەردایە و لەسەری نووسراوە “ڕووسیا ٢٠١٨” و چاویلکەیەکی وەرزشی پرتەقاڵی لە چاودایە، لە جلەکەیدا تێکەڵەیەک لە ڕەنگی سپی و شین و سوور بەکارھاتووە بۆ نیشاندانی ڕەنگە نیشتمانییەکانی ھەڵبژاردەی ڕووسیا. ھەڵبژردنی ماسکووەتەکە بە دەنگدانی ئۆنلاین بووە، بە بەشداریی زیاتر لە یەک ملیۆن دەنگدەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Wolf chosen as 2018 FIFA World Cup Official Mascot and named Zabivaka™ - FIFA.com|ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2016/m=10/news=wolf-chosen-2018-fifa-world-cup-official-mascot-and-named-zabivaka-2845435.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180411215814/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2016/m=10/news=wolf-chosen-2018-fifa-world-cup-official-mascot-and-named-zabivaka-2845435.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref>دوایین ماسکۆت (لەعیبە) کە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|جامی جیھانیی٢٠٢٢]]ی [[قەتەر]] نمایشکرا، کە بە شێوەی باڵاپۆشی عەرەبی (عابا) دیزاین کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=The 2022 World Cup mascot: La'eeb makes a stir on social media|ناونیشان=https://www.marca.com/en/world-cup/2022/04/01/62475ef046163fac558b460d.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=MARCA|زمان=en}}</ref> === تۆپی فەرمی === تۆپی جامی جیھانی یاخودی تۆپی مۆندیال ئەو تۆپەیە کە لە پاڵەوانییەتییەکە بەکاردەھێنرێت، ھەرجارێک بە دیزاینێکی جیاواز دروستدەکرێت. لە یاریی کۆتایی جامی جیھانیی ١٩٣٠ کە لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەرژەنیتن و ئۆرگوای ئەنجامدرا ناکۆکی لەسەر تۆپەکە دروست بوو ھەر بۆیە دوو تۆپ بەکارھات، تۆپی یەکەم لەلایەن ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین دابین کرا بوو بەناوی تاینێنتۆ لە گێمی یەکەمی یارییەکە بەکارھات بە ئەنجامی ٢–١ پێکەوتنی بەدەستھێنا؛ بەڵام لە گێمی دووەم ھەڵبژاردەی ئۆرگوای کە وڵاتی میوانداریش بوو تۆپێکی دیکە بەکارھێنرا کە قەبارەکەی گەورەتر و قورستر بوو، ئۆرگوای ٢–٤ پێشکەوتنی بەدەستھێنا و نازناوەکەی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com - Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ناونیشان=http://footballs.fifa.com/Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131128080230/http://footballs.fifa.com/Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی بڕیاریدا بە بەکارھێنانی یەک تۆپی فەرمی بە شێوەیەکی ستانداردی دیارکراو لە سەرجەم یارییەکان بەکاربێت. لە ساڵی ١٩٣٤ کەوتە بواری جێبەجێ کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠١٨|سەردێڕ=federale 102 MUNDIAL DE ITALIA DE 1934 italy world cup|ناونیشان=http://www.balones-oficiales.com/1934.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئایاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180519144824/http://www.balones-oficiales.com/1934.htm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref>ساڵی ١٩٦٢ ئەدیداس وەک بەرھەمھێنەری سەرەکی تۆپی جامی جیھانیی فیفا دەستنیشانکرا، ئەرکی دروستکردن و دیزانی کردنی تۆپەکانیش لەلایەن کۆمپیانیاکەوە لە ساڵی ١٩٧٠ تا تا ئێستا ئەنجامدەدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com - Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ناونیشان=http://footballs.fifa.com/Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131128080230/http://footballs.fifa.com/Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یەکەم تۆپیش کە کۆمپانیاکە دروستی کرد بۆ جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ بوو بە ناوی تێلستاری کە لە ساڵی ١٩٧٤ بەکارھاتەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Official World Cup Match Balls|ناونیشان=http://www.soccerballworld.com/HistoryWCBalls.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180919081334/http://www.soccerballworld.com/HistoryWCBalls.htm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ساڵی ١٩٧٨ تۆپێکی دیکەی بەناوی تانگۆ دروست کرد؛ کە بەھەمان شێوە لە ساڵی ١٩٨٢ بە کەمێک دیزاینی جیاوازتر بەکارھاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=Anyone else into collecting soccer balls? - Page 30 - Sports Archive - Nightly.Net|ناونیشان=https://nightly.net/topic/20891-anyone-else-into-collecting-soccer-balls/page-30|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200313185345/https://nightly.net/topic/20891-anyone-else-into-collecting-soccer-balls/page-30|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ساڵی ١٩٨٦ کۆمپانیا ئەڵمانییەکە یەکەم تۆپی تایبەت بە جامی جیھانی و بەدەست درومانی بە ناوی ئازاتێکا ڕاگەیاند. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٩٠ پەردەی لەسەر تۆپێکی نوێ لادرا بە ناوی ئیترۆسکۆ یونیکۆ، ھەروەھا ساڵی ١٩٩٤ تۆپی ئەدیداس کوێسترا دروست کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Official 1994 World Cup Ball Adidas Questra -|ناونیشان=https://soccerballworld.com/world-cup-1994-ball-adidas-questra/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|زمان=en-US}}</ref> لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ کۆمپیانییەکە یەکەم تۆپی فرە ڕەنگی بە ناوی کوێسترا دروست کرد ئەمەش یەکەمجاربوو لە مێژووی پاڵەوانییەتییەکەدا تۆپێکی ڕەنگی بەکاربێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=1998: adidas Tricolore - FIFA.com|ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/news/newsid=28402.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131002210229/http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/news/newsid=28402.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> داھێنانەکانی کۆمپیانییەکە بەوەند نەوەستایەوە بەڵکو لە جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ یەکەم تۆپی بە جیاوازتر لە دیزاینەکانی پێشووی بە ناوی ئەدیداس فیڤێرنۆڤا دروست کرد<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fevernova is official match ball of World Cup 2002 {{!}} Football Balls Database|ناونیشان=https://football-balls.com/ball-details/fevernova-official-match-ball-of-world-cup-2002-in-japan-and-south-korea|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=football-balls.com|زمان=en}}</ref> کە سێ دیزاینی لەسەر نەخشاندبوو پاشان لە جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ تۆپی تیمگەیست دروست کرد کە لەلایەن زۆرێک لە وەرزشوانان بەگشتی و گۆڵپارێزان بە تایبەتی ڕەخنەی لێ گیرا بەھۆی ئەوەی پێشبینیکردنی جووڵەی تۆپەکە قوورس بوو بۆ گرتنەوەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=In a steamy Thai factory, soccer ball makers put their stamp on the World Cup - Business - International Herald Tribune - The New York Times|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2006/07/02/business/worldbusiness/02iht-ball.2100557.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180830005141/https://www.nytimes.com/2006/07/02/business/worldbusiness/02iht-ball.2100557.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref>کۆمپیانییەکە دووجۆری لێ بەرھەم ھێنا دانەیەکی تایبەت بە یاریی کۆتایی بە ڕەنگی زێرین دروست کرد. بۆ ساڵی ٢٠١٨ کۆمپیانیاکە ئەدیداس تێلستاری ڕاگەیاند کە تێکەڵەیەک بوو لە دیزاینی تۆپی جامی جیھانیی ١٩٧٠ ئەمەش وەک بیرەوەرییەک بۆ یەکەم بەرھەمی کۆمپانیاکە کە لە ساڵی ١٩٧٠ بەرھەمی ھێنابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fifa World Cup 2018 ball unveiled by adidas|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/world-cup/2017/11/09/fifa-world-cup-2018-ball-unveiled-adidas/|newspaper=The Telegraph|ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|issn=0307-1235|زمان=en-GB|یەکەم=Callum|دوایین=Davis}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Messi, Kaká, Zidane, Podolski... Astros lançam bola da Copa da Rússia: Telstar 18 {{!}} copa do mundo {{!}} Globoesporte|ناونیشان=https://globoesporte.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/messi-kaka-zidane-podolski-astros-lancam-bola-da-copa-da-russia-telstar-18.ghtml|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180612141432/https://globoesporte.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/messi-kaka-zidane-podolski-astros-lancam-bola-da-copa-da-russia-telstar-18.ghtml|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === نیشانەی پاڵەوانانی فیفا === ھەڵبژاردە براوەکانی جامی جیھانیی فیفا بە دانانی ئەسییتێرەی زێرین لە سەردرێسەکانیان ئاماژە بە ژمارەی بردنەوەی نازناوەکە دەدەن. لە ئەیلوولی ٢٠٠٨ فیفا بڕیاریدا نیشانەیەکی تایبەت بەبراوەکانی جامەکە دروست بکات لە یارییە فەرمییەکاندا. ھەڵبژاردەی ئیتالیا یەکەم ھەڵبژاردە بوو نیشانەی تایبەتی وەرگرت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=First 'FIFA World Champions Badge' presented to Italy - FIFA.com|ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/news/newsid=868119/index.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140715081128/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/news/newsid=868119/index.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بە شێوەیەکی گشتی ھەڵبژاردە براوەکانی جامی جیھانیی فیفا مافی خۆیانە کە ئەستێرەی زێڕین لەسەر درێسەکانیان دابنێن وەک ھیمایەک بۆ ژمارەی نازناوەکانیان، ھەڵبژاردەی بەڕازیل بۆ یەکەم جار ئەستێرەی لەسەر درێسەکەی دانا لە ساڵی ١٩٧٤، و ھەڵبژاردەکانی ئیتالیا و ئەڵمانیا لە سالی ١٩٩٠ ئەستێرکانیان دانا، پاشان فەڕەنسا لە ساڵی ١٩٩٨. ئۆرگوای تاک ھەڵبژاردییەکە کە ژمارە ئەستێرەکانی لەسە درێسەکە زیاتر لە ژمارەی نازناوەکانی ھەرچەند لە ساڵی ١٩٣٠، ١٩٥٠ براوە بوو، بەڵام ٤ ئەستێرە داناوە وەک ئاماژەیەک بۆ بەدەستھێنانی مەدالیای زێڕ لە ئۆڵۆمپیادەکانی ١٩٢٤، ١٩٢٨ لە بواری تۆپی پێ. ھەڵبژاردەکان ڕەنگی ئەستێرکانیان بەپێی جلەکانیان دەگونجێنن، فەڕەنسا، ئیتالیا، ئەڵمانیا، ئەرژەنتین، ئیسپانیا، ئۆرگوای ڕەنگی زێڕینیان بەکار ھێناوە، بەڕازیل ڕەنگی سەوز، ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا بەپێی ڕەنگی کراسەکەیان دەگۆڕن. == ناوبژیوانی و پەرەپێدانی یاساکان == لە سەرەتادا ئەرکی ناوبژیوانی لە جامی جیھانی قورس بوو، زۆرجار بڕیارەکان دەبووە ھۆی ناڕەزایەتی ھەڵبژاردە ڕکابەرەکان ئەمەش بەھۆی نەبوونی یاسا و [[ڕێسا]]یەکی تایبەت ئەو یاسایانەشی ھەبوو لەلایەن ناوبژیوانانەوە لێکدانەوەی جیاوازیان بۆ دەکرا. لە جامی جیھانیی ١٩٣٠ ناوبژیوان تەنھا بۆ ھەبوو دوو یاریزان لە یارییەکە دوربخاتەوە، ئەمەش کێشە بوو، بەتایبەت لە یاریی نێوان ئەرژەنتین و شیلی ناوبژیوانی بەلجیکیی جۆن لانگێنیس لە کۆتایی یارییەکە وتی حەزم دەکرد ھەر ٢٢ یاریزان لە یارییەکە دوربخەمەوە بەھۆی توندوتیژییان لە یارییەکە. ساڵی ١٩٣٨ بۆیەکەمجار ژمارە لەسەر درێسی یاریزانەکان دانرا و ڕێگادرا بە گۆرانکار بەو یاریزانانەی تووشی پێکان دەبن. لە ساڵی ١٩٦٦ کارتی سوور و زەرد بەشێوەی زارەکی بەکارھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم .. فرنسا 1938 {{!}} سبورتانا {{!}} esportana|ناونیشان=http://www.esportana.com/75784|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714182617/http://www.esportana.com/75784|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == یاریگاکان == [[پەڕگە:Stad de centario uruguay1930 montevideo.jpg|وێنۆک|278x278پیکسڵ|یاریگای سەنتێناریۆ، یەکێک لە یاریگاکانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] لە [[مۆنتیڤیدیۆ]] پایتەختی [[ئوروگوای]].]] [[پەڕگە:Jogo no Estádio do Maracanã, antes da Copa do Mundo de 1950.tif|وێنۆک|281x281px|[[یاریگای ماراکانا]]، یەکێک لەو یاریگایانەی دوو جار میوانداریی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفا کردووە. ئەوانیش لە ساڵەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]]. ]] [[فیفا]] لە ساڵی ٢٠٠١ەوە مەرجی تووندی بۆ یاریگاکانی ھەیە، یاریگاکان دەبێت بەلایەنی کەمەوە توانای ٤٠ ھەزار کەسیان ھەبێت، ژمارەی ئەو شوێنانەی میوانداریی قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی دەکەن نابێت لە ٦٠ ھەزار کەمتر بێت، ئەو یاریگایەی کە میوانداریی ئاھەنگی کردنەوەی یارییەکە و یاریی کۆتاییی دەکات دەبێت لانیکەم توانای ٨٠ ھەزار کەسی ھەبێت. لە یەکەم خولی پاڵەوانێتییەکانی مۆندیالدا، یاریی کۆتاییی مۆندیالی ساڵی ١٩٣٠ لەبەردەم زیاتر لە ٨٠ ھەزار بینەر لە یاریگای سێنتێناریۆ لە [[مۆنتیڤیدیۆ]]ی پایتەختی ئۆرۆگوای ئەنجامدرا. ھەرچەندە یاریگاکە لە کاتی پاڵەوانێتییەکەدا ئامادە نەبوو، بەڵام یارییەکان لە یاریگای پۆچێتۆس و یاریگای ناوەندی گران پارک ئەنجامدرا. دوای چوار ساڵ،<ref>{{Article|prénom1=Éric|nom1=Lemaire|titre=Le Brésil et l'Allemagne au coude à coude|périodique=France Football|jour=25|mois=mai|année=2010|numéro=3346|pages=42|consulté le=28 mai 2010.}}</ref> ئیتاڵیا میوانداریی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|مۆندیالی ١٩٣٤]] کرد، یاریگای پارتی فاشیستی نیشتمانی لە پایتەختی ئیتاڵیا، [[ڕۆما]]، ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٣٤، کە توانای ٧٠٬٠٠٠ بینەری ھەبوو. لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨]] کە لە [[فەڕەنسا]] بەڕێوە چوو، حکوومەتی فەڕەنسا یاریگای ئۆڵۆمپیکی دی کۆڵۆمبۆسی ھەڵبژارد بۆ ئەنجامدانی یاری کۆتایی، کە لە ساڵی ١٩٢٢ دروست کراوە بۆ میوانداریکردنی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٤|ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٢٤]] بە توانای ٤٥ ھەزار بینەر، حکوومەتی فەڕەنسا پەرەی بە یاریگاکە دا و توانای کۆی گشتی گەیشتە ٦٠ ھەزار بینەر، و بەم شێوەیە میوانداریی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٣٠ی کرد.<ref>{{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Delaunay|prénom2=Jacques|nom2=de Ryswick|prénom3=Jean|nom3=Cornu|titre=100 ans de football en France|éditeur=Atlas|lieu=Paris|année=1983|pages totales=376|passage=156|isbn=2-7312-0108-8}}</ref> سەبارەت [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠]] کە لە [[بەڕازیل]] بەڕێوەچوو، [[یاریگای ماراکانا]] لە [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]] بە تایبەتی بۆ یارییەکانی کۆتایی ئەو پێشبڕکێیە دروست کرا و لەو کاتەدا نزیکەی ١٩٩٬٨٥٤بینەری لەخۆگرتبوو، و بەمجۆرە یاریی کۆتاییی کە لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل]] [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|و ئۆرۆگوای]] بەڕێوەچوو بووە یەکەم یاریی کۆتاییی کە لە [[مێژووی جامی جیھانیی فیفا|مێژووی جامی جیھانیی]] ئەو ژمارە زۆرە لە ھاندەران بەخۆیەوە ببینێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=I Lavori alla "Stadium" di Roma|بڵاوکەرەوە=La Lettura Sportiva|ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ١٩١١}}</ref>لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤]] کە [[سویس]] میوانداریی کردبوو، بەشداربووەکان دابەشکرابوون بەسەر ٤ کۆمەڵەدا، و یارییەکان لە ٥ یاریگای جیاوازدا ئەنجامدرا، لەکاتێکدا یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٥٤ لە [[بێرن|شاری بێرن]]، لە. یاریگای وانکدۆرف، کە توانای ٦٠ ھەزار ھاندەری ھەبوو ئەنجامدرا. [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨]] لە [[سوێد|وڵاتی سوێد]] بەڕێوەچوو و [[سوێد]] دروستکردنی یاریگای نوێی لە شارەکانی مالمۆ [[یۆتۆبۆری|و یۆتۆبۆری]] ڕاگەیاند و ھەروەھا یاریگای ڕاسوندای نۆژەنکردەوە کە دەکەوێتە شاری سۆلنا بۆ میوانداریی یاریی کۆتاییی جامی جیھانی ساڵی ١٩٥٨. دوای ئەوەی توانی ٥٠ ھەزار بینەر لەخۆبگرێت.<ref>''L'Équipe, 50 ans de sport'', {{ص.}}193, «821 363 spectateurs pour les 35 matches de Coupe du monde ". Consulté le 29 mai 2010.</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢]] کە لە [[چیلی]] بەڕێوەچوو، یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٦٢ لە یاریگای نیشتمانی چیلی لە [[سانتیاگۆ]]ی پایتەخت بەڕێوەچوو، بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧٠ ھەزار ھاندەر.<ref name="Ley">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=5 de julio de 2008|سەردێڕ=Ley n. º 20.264, que modifica la denominación del Estadio Nacional por Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos|ناونیشان=https://www.bcn.cl:443/leychile/Navegar?idNorma=273588&tipoVersion=0|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٠}}</ref> [[ئینگلتەرا]] ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦]], بۆیە ٨ یاریگا بۆ پێشبڕکێکانی پاڵەوانێتییەکە تەرخانکرا، لەوانە یاریگای ڤیلا پارک یاریگای ئێرسۆم پارک یاریگای گودیسۆن پارک، یاریگای ڕۆکەر پارک [[ئۆڵدترافۆرد|، یاریگای ئۆڵدترافۆرد]]، یاریگای ھیڵسبۆرۆ و یاریگای وایت سیتی، یاریگای وێمبڵی کۆن ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٦٦, کە تێیدا دەتوانێت زیاتر لە ٩٠ ھەزار ھاندەر لەخۆبگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1966 FIFA World Cup England|ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/england1966/matches/round=238/match=1633/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=FIFA.com}}</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠]] یاریگای ئازتێکا کە دەکەوێتە [[مەکسیکۆ سیتی]] توانای ١٠٥ ھەزار ھاندەری ھەبوو بۆ یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٧٠ ھەڵبژێردرا.<ref>{{Article|prénom1=Éric|nom1=Lemaire|titre=Le Brésil et l'Allemagne aux coude à coude|périodique=France Football|jour=25|mois=mai|année=2010|numéro=3346|pages=42|consulté le=28 mai 2010}}</ref> لە کاتێکدا لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤]] کە لە [[ئەڵمانیا]] بەڕێوەچوو، ١٠ یاریگا ھەڵبژێردران بۆ میوانداریکردنی یارییەکانی پاڵەوانێتییەکە، و یاریگای ئۆڵۆمپی میونشن کە شوێنی سەرەکی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢|ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٧٢]] بوو، بۆ میوانداریکردن یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٧٤ دیاریکرا.<ref name="affluence1974-78">''L'Équipe, 50 ans de sport'', {{ص.}}434, «1 729 292 billet vendus ". Consulté le 29 mai 2010.</ref>لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] کە لە [[ئەرژەنتین]] بەڕێوەچوو، ٦ یاریگا ھەڵبژێردران بۆ میوانداریکردنی یارییەکان، یاریگای مۆنۆمێنتال ئەنتۆنیۆ ڤێسپۆسیۆ لیبێرت لە [[بوێنس ئایریس]] ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی 1978.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Halit Kıvanç|سەردێڕ=Kupaların Kupası Dünya Kupası: 1930'dan 2002'ye|بڵاوکەرەوە=Türkiye İş Bankası}}</ref>لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢]] کە لە [[ئیسپانیا]] بەڕێوەچوو، ١٧ یاریگا لە ١٤ شاری جیاواز بۆ میوانداریی یارییەکانی پاڵەوانێتییەکە تەرخانکرا، یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٨٢ لە [[یاریگای سانتیاگۆ بەرنابیۆ]] بەرێوەچوو کە ٩٠ ھەزار ھاندەر ئامادەبوون.<ref>[http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=3475/match=923/index.html FIFA World Cup™ Archive - FIFA.com] {{Webarchive}}</ref> [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦]] دوای [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|جامی جیھانیی ١٩٧٠]] جارێکی دیکە لە مەکسیک بەڕێوەچوو، یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٨٦ یاریگای ئازتێکا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mexico's historical stadium|ناونیشان=http://www.fifa.com/newscentre/features/news/newsid=1642064/index.html?intcmp=fifacom_hp_module_news|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[الاتحاد الدولي لكرة القدم]].com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141020020445/http://www.fifa.com/newscentre/features/news/newsid=1642064/index.html?intcmp=fifacom_hp_module_news|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ئیتاڵیا]] میوانداریی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠]] کرد و شەرەفی میوانداریکردنی یاریی کۆتایییش بەخشرایە [[یاریگای ئۆڵمپیکو]] لە [[ڕۆما]]ی پایتەختی ئیتاڵیا بە ئامادەبوونی ٧٣ ھەزار ھاندەر ئامادەبوون.<ref>[http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/italy1990/matches/round=0/match=27/index.html FIFA World Cup™ Archive - FIFA.com] {{Webarchive}}</ref><ref name="International Stadium Yokohama">[https://web.archive.org/web/20190329175445/https://www.nissan-stadium.jp/english/index.php "2002 FIFA World Cup "Stage of a Dream""]. Nissan Stadium. 2002. مؤرشف من [http://www.nissan-stadium.jp/english/index.php الأصل] في ٢٩ مارس ٢٠١٩. اطلع عليه بتاريخ ٢٧ يونيو 2010. {{Webarchive}}</ref> [[پەڕگە:2018.06.17 Over the Rose Bowl, Pasadena, CA USA 0039 (42855669451) (cropped).jpg|ڕاست|وێنۆک|289x289پیکسڵ|یاریگای ڕۆز بۆول، لە [[پاسادینا (کالیفۆرنیا)|پاسادینا]] لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، کە تێدا یاریی کۆتایی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤]] لە نێوان ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیل]] و ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتالیا]] بەڕێوەچوو. ]] [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] میوانداریی یاریی کۆتاییی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤]] کرد، یارییەکانی لە ٩ شاری ئەمریکا بەڕێوەچوو. زۆربەی یاریگاکان لەلایەن تیپەکانی تۆپی پێی ئەمریکاوە بەکاردەھێنران، زۆرترین یاری لە یاریگای ڕۆس بۆول بەڕێوەچوو لە [[پاسادینا (کالیفۆرنیا)|شاری پاسادینا]] لە [[کالیفۆڕنیا|ویلایەتی کالیفۆرنیا]] کە ٩ یاری تێدا ئەنجامدرا. یاریی کۆتاییش ھەر لە یاریگای ڕۆس بۆول بەڕێوەچوو، لە یارییەکدا کە ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیل]] و ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتاڵیای]] کۆکردەوە، بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٩٤ ھەزار و ١٩٤ ھاندەر.<ref name="1994 FIFA World Cup Final">[https://web.archive.org/web/20131205132413/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=84/results/matches/match=3104/report.html "1994 FIFA World Cup Final"]. ''FIFA.com''. 1994-07-17. مؤرشف من [http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=84/results/matches/match=3104/report.html الأصل] في 5 ديسمبر 2013. اطلع عليه بتاريخ 07 يوليو 2009. {{Webarchive}}</ref> دوایین پاڵەوانێتی مۆندیال کە لە سەدەی بیستەمدا بەڕێوەچوو، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|جامی جیھانی ساڵی ١٩٩٨]] لە [[فەڕەنسا]]، بوو. ١٠ یاریگا بۆ پاڵەوانێتییەکە ئامادە کران، یاریی کۆتایی لە یاریگای فەڕەنسا بەڕێوەچوو، لە یارییەکدا کە ٧٥ ھەزار ھاندەر بەشدارییان تێدا کرد، ھەڵبژاردەی فەڕەنسا یەکەم نازناوی بەدەستھێنا.<ref>[https://www.wunderground.com/?cm_ven=cgi Weather History for Paris / Charles De Gaulle, France | Weather Underground] {{Webarchive}}</ref> [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢]] بۆ یەکەمجار لە [[ئاسیا]] بەڕێوەچوو، بە تایبەتی لە [[کۆریای باشوور]] [[ژاپۆن|و ژاپۆن]]. کۆریای باشوور و ژاپۆن ھەریەکەیان ١٠ یاریگایان بۆ میوانداریی پاڵەوانێتییەکەیان ئامادە کرد کە زۆربەیان پێش دەستپێکردنی پاڵەوانێتییەکە دروست کران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/08/41/fwc_korea_japan_2002_a_part1_265.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140712120754/http://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/08/41/fwc%5fkorea%5fjapan%5f2002%5fa%5fpart1%5f265.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یاریی یەکەمی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢]] لە یاریگای سیئۆل لە [[سیئۆل]] پایتەختی [[کۆریای باشوور]] ئەنجامدا و ھەر بۆیەش یاریی کۆتاییی لە [[ژاپۆن]] بەڕێوەچوو، بە تایبەتی لە یاریگای نێودەوڵەتی یۆکۆھاما لە [[یۆکۆھاما]]، بە ئامادەبووانی ٦٩ ھەزار ھاندەر.<ref name="International Stadium Yokohama2">[https://web.archive.org/web/20190329175445/https://www.nissan-stadium.jp/english/index.php "2002 FIFA World Cup "Stage of a Dream""]. Nissan Stadium. 2002. مؤرشف من [http://www.nissan-stadium.jp/english/index.php الأصل] في 29 مارس 2019. اطلع عليه بتاريخ 27 يونيو 2010. {{Webarchive}}</ref> پاڵەوانێتییەکە جارێکی دیکە گەڕایەوە بۆ کیشوەری [[ئەورووپا]] کاتێک [[ئەڵمانیا]] میوانداریی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]] کرد، بۆیە ١٢ یاریگا لە ١٢ شاری جیاوازدا ئامادەکران، بەڵام شەرەفی میوانداریکردنی یاریی کۆتاییی ٢٠٠٦ لەلایەن یاریگای ئۆڵۆمپیاد لە بەرلینەوە، لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتاڵیا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]]. لەبەردەم ٦٩ ھەزار ھاندەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=9 ديسمبر 2005|سەردێڕ=Les douze stades de la Coupe du Monde|ناونیشان=http://www.football365.fr/coupe-du-monde/2006/article_98466_mondial-2006-le-tour-des-stades-Les-douze-stades-de-la-Coupe-du-Monde.shtml|ڕێکەوتی سەردان=24 مايو 2010|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200409104751/http://www.football365.fr/coupe-du-monde/2006/article_98466_mondial-2006-le-tour-des-stades-Les-douze-stades-de-la-Coupe-du-Monde.shtml|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] لە [[ئەفریقای باشوور|باشووری ئەفریقا]] بەڕێوەچوو، یەکەمجار بوو کە ئەفریقا میوانداریی مۆندیالەکەی کرد، [[یاریی کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|یاری کۆتاییش]] لە یاریگای یەکەمین بانکی نیشتمانی لە [[جۆھانسبێرگ]] لە نێوان ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا|ھۆڵەندا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ئیسپانیا]] بەڕێوەچوو، کە نزیکەی ٨٥ ھەزار ھاندەر ئامادەبوون کرد.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/nelson-mandela/9013168/Nelson-Mandela-dies-aged-95.html "Nelson Mandela, South Africa's anti-apartheid icon, dies aged 95"]. The Telegraph. Retrieved 10 December 2013 {{Webarchive}}</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤]] لە [[بەڕازیل]]، ١٢ یاریگا (حەوت یاریگای نوێ و پێنج یاریگاش نۆژەنکراو) لە دوازدە شار ھەڵبژێردران بۆ مێوانداریکردنی پاڵەوانییەتییەکە. بەم شێوەیە بۆ دووەمجار لە مێژووی خۆیدا میوانداریی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفا دەکات پاش ئەوەی لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] بۆ یەکەمجار میوانداریی کرد. ھەروەھا دەبێتە دووەم یاریگا لە دوای یاریگا ئازتێکا لە [[مەکسیک]] کە دووجار یاریی کۆتایی تێدا ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Tactical line-up – Germany –Argentina|ناونیشان=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/40/47/25/eng_64_0713_ger-arg_tacticalstartlist_neutral.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190302102437/https://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/40/47/25/eng_64_0713_ger-arg_tacticalstartlist_neutral.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|جامی جیھانیی ٢٠١٨]]، لە [[ڕووسیا]] بەڕێوە چوو، ١٢ یاریگا لە ١١ شار ئامادەکران، بەمەبەستی میوانداریکردنی یارییەکان و یاریی کۆتاییی لە یاریگای لوژنیکی ئەنجامدرا، بە ئامادەبووانی ٧٨٬٠١١ ھەزار ھاندەر.<ref name="Guardian-Live">Glendenning, Barry (15 July 2018). [https://web.archive.org/web/20190329134933/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jul/15/world-cup-2018-final-france-v-croatia-live "World Cup 2018 final: France v Croatia – live!"]. ''The Guardian''. مؤرشف من [https://www.theguardian.com/football/live/2018/jul/15/world-cup-2018-final-france-v-croatia-live الأصل] في 29 مارس 2019. اطلع عليه بتاريخ 15 يوليو 2018. {{Webarchive}}</ref><ref name="NYT-Live">Das, Andrew; Mather, Victor (15 July 2018). [https://web.archive.org/web/20190505163101/https://www.nytimes.com/2018/07/15/sports/world-cup/france-vs-croatia-final.html "France vs. Croatia: World Cup Final Live Updates"]. ''The New York Times''. مؤرشف من [https://www.nytimes.com/2018/07/15/sports/world-cup/france-vs-croatia-final.html الأصل] في 5 مايو 2019. اطلع عليه بتاريخ 15 يوليو 2018. {{Webarchive}}</ref><ref name="Reuters-Summary">[https://web.archive.org/web/20181202080047/https://www.reuters.com/article/us-soccer-worldcup-final/france-lift-second-world-cup-after-winning-classic-final-4-2-idUSKBN1K50RG "France lift second World Cup after winning classic final 4-2"]. Reuters. 15 July 2018. مؤرشف من [https://www.reuters.com/article/us-soccer-worldcup-final/france-lift-second-world-cup-after-winning-classic-final-4-2-idUSKBN1K50RG الأصل] في 2 ديسمبر 2018. اطلع عليه بتاريخ 15 يوليو 2018. {{Webarchive}}</ref> لەو یارییەدا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] بۆ دووەمجار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەدەستھێنا، دوای ئەوەی بە ئەنجامی ٤–٢ لە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کرواتیا|کرواتیا]] بردەوە.<ref name="مولد تلقائيا5">[https://web.archive.org/web/20190115113247/https://nypost.com/2018/07/15/pussy-riot-claims-responsibility-as-four-invade-world-cup-field/ "Pussy Riot claims responsibility as four invade World Cup field"]. ''[[نیویۆرک پۆست|نيويورك بوست]]''. Associated Press. 15 July 2018. مؤرشف من [https://nypost.com/2018/07/15/pussy-riot-claims-responsibility-as-four-invade-world-cup-field/ الأصل] في 15 يناير 2019. اطلع عليه بتاريخ 15 يوليو 2018. {{Webarchive}}</ref> [[پەڕگە:Final of the Soccer World Cup Russia between the national teams of France and Croatia.jpg|وێنۆک|254x254پیکسڵ|دیمەنێک لە یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ کە لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|ھەڵبژاردەی فەڕەنسا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کرواتیا|ھەڵبژاردەی کرواتیا]] بەرێوە چوو.]] [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] لە وڵاتی [[قەتەر]] میوانداریی کرا،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=World Cup 2018 and 2022 decision day - live! {{!}} Paul Doyle and Steve Busfield|ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/blog/2010/dec/01/world-cup-2018-2022-zurich|newspaper=the Guardian|ڕێکەوت=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|issn=0261-3077|زمان=en-GB|یەکەم=Paul|دوایین=Doyle|یەکەم٢=Steve|دوایین٢=Busfield}}</ref> ئەمە یەکەمین خولی جامی جیھانیی فیفایە کە لە [[جیھانی عەرەب|وڵاتێکی عەرەبیدا]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەلاتی ناوەڕاست]] بەڕێوەبچێت و ھەروەھا دووەمین خولە کە لە [[ئاسیا]] بەڕێوەچوو، دوای [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] کە لەلایەن [[کۆریای باشوور]] و [[ژاپۆن]] میوانداریی کرا. دەوڵەتی قەتەر ٧ یاریگای تەواو نوێی بۆ میوانداریکردنی یارییەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ دروست کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA World Cup 2022 Stadiums - Qatar - The Stadium Guide|ناونیشان=https://www.stadiumguide.com/tournaments/fifa-world-cup-2022-stadiums-qatar/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|زمان=nl}}</ref> ھاوکات [[یاریگای نێونەتەوەییی خەلیفە]] نۆژەنکردەوە و زیاتر پەرەی پێدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بالفيديو.. ملعب خليفة الدولي شاهد على تاريخ قطر الرياضي واقعها في كأس العالم 2022|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/sport/2022/10/10/ملعب-خليفة-كأس-العالم-2022-قطر|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref> بەشێک لە یاریگاکان وا دروست کران، کە دوای کۆتاییھاتنی پاڵەوانییەتییەکە، ھەڵدەوەشێنرێنەوە بۆ ئەوەی وەک ھاوکاری لە قەتەرەوە بدرێتە وڵاتانی تازەپێگەیشتوو بۆ باشترکردنی ژێرخانی وەرزشی ئەو وڵاتانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Qatar touts dismountable stadium for World Cup – DW – 11/25/2021|ناونیشان=https://www.dw.com/en/qatar-touts-dismountable-stadium-for-sustainable-2022-world-cup/a-59921732|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=dw.com|زمان=en}}</ref>یاریی کۆتایی جامی جیھانیی ٢٠٢٢ لە [[یاریگای لوسێل|یاریگای نیودەوڵەتی لوسێل]] لە [[لوسێل|شاری لوسێل]] لە نێوان ھەردوو [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] بەڕێوەچوو. دوای ئەوەی کاتی ئاسایی و زیادکراو یەکسان بوون، ئەرژەنتین بە [[لێدانەکانی یەکلاکەرەوە (تۆپی پێ)|لێدانەکانی یەکلاکەرەوە]] بە ئەنجامی ٤–٢ سەرکەوتنی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=2022 World Cup final: Argentina 3-3 France (aet, 4-2 on pens) – as it happened|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/live/2022/dec/18/argentina-france-world-cup-2022-final-live|newspaper=the Guardian|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|issn=0261-3077|زمان=en-GB|یەکەم=Scott|دوایین=Murray}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Argentina wins World Cup on penalty kicks over France: Live updates|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/world-cup-final-live-updates-rcna62130|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=NBC News|زمان=en}}</ref> == داھات == === سپۆنسەرەکان === زیادبوونی ژمارەی ھەوادارانی پێشبڕکێکانی جامی جیھانی و زیادبوونی ژمارەی بینەران لە [[تەلەڤیزیۆن]]ەکاندا، وای کرد سپۆنسەری بۆ پێشبڕکێکانی جامی جیھانیی زیاتر بێت. لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|جامی جیھانیی ١٩٨٢]]دا، کۆی داھاتی پەیوەست بە سپۆنسەر ٢ ملیار [[دۆلاری ئەمریکی|دۆلار]] بووە، کە بە ھەژمارەی ئێستا ١٦ ملیار دۆلار بووە. سپۆنسەری فەرمی پاڵەوانێتییەکە نزیکەی ٤٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی دەدات، لەکاتێکدا سپۆنسەری ھەڵبژاردەی نیشتمانی ١٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی دەدات. لە دوای [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ەوە،]] دروستکردنی یاریگاکان لە دارایی سپۆنسەرەکانی جامی جیھانیی دابین دەکرێت، بەڵام [[فیفا]] ڕێگە نادات ناوی یاریگاکان بگۆڕدرێت بۆ یەکێک لە کۆمپانیا سپۆنسەرەکان. کۆمپانیای [[کۆکا کۆلا|کۆکاکۆلا]] و کۆمپانیای فیلیپس و فوجی فیلم لە سپۆنسەرە مێژوویییەکانی پاڵەوانێتییەکەن.<ref>{{En icon}} {{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Partenaires commerciaux de la FIFA depuis 1982 |ناونیشان=http://fr.fifa.com/mm/document/fifafacts/misc-fwcpartn/52/01/15/fs-401_01_partners.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130415001414/http://fr.fifa.com/mm/document/fifafacts/misc-fwcpartn/52/01/15/fs-401_01_partners.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=28 مايو 2010}} <span style="font-size:smaller;"> [[فۆرماتێکی بەڵگەنامەی گواستنەوە|<span style="color:gray;">'''بي دي إف'''</span>]] </span></ref> [[کۆکا کۆلا|کۆکاکۆلا]] لە دوای جامی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] ەوە سپۆنسەری فەرمی سەرجەم پاڵەوانێتییەکانی کردووە، دوای واژووکردنی گرێبەست لەگەڵ فیفا تا [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] وەک سپۆنسەری فەرمی دەمێنێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Coca-Cola|ناونیشان=http://fr.fifa.com/aboutfifa/marketing/partners/cocacola.html|ڕێکەوتی سەردان=28 مايو 2010|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130415001951/http://fr.fifa.com/aboutfifa/marketing/partners/cocacola.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === بلیتەکان === پێشتر بلیت سەرچاوەیەکی گرنگی داھات بوو بۆ پاڵەوانێتییەکە؛ بەڵام لە ئێستا تەنھا بەشێکی کەم پێکدەھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Règlement Coupe du Monde de la FIFA, Afrique du Sud 2010 |ناونیشان=http://fr.fifa.com/mm/document/tournament/competition/56/42/69/fifawcsouthafrica2010inhalt_f.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100601113712/http://fr.fifa.com/mm/document/tournament/competition/56/42/69/fifawcsouthafrica2010inhalt_f.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان=11 مايو 2010}} <span style="font-size:smaller;"> [[فۆرماتێکی بەڵگەنامەی گواستنەوە|<span style="color:gray;">'''بي دي إف'''</span>]] </span></ref> نرخی بلیتەکان لەلایەن [[فیفا]] پەسەند دەکرێت، بەڵام لە بازاڕی ڕەشدا بەھای بلیتەکان دوو ھێندە زیاد دەکات، بۆ زیاتر لە سەدا ٢٠.<ref>[http://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-669420,36-765852@51-766720,0.html ''Le Monde'', " Les prix explosent face à la pénurie de billets ", {{Date|2|mai|2006}}] {{Webarchive}}</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|مۆندیالی ٢٠٠٦]] [[فیفا]] دەستی کرد بە جێبەجێکردنی ڕێوشوێنی ئەمنی نوێ، بلیتەکان بە چیپێکی ئەلیکترۆنی پەیوەستکران، ئەمەش ڕێگەی بە لیژنەی ڕێکخەر دەدا لە ئەگەری دزین یان لەدەستدان، بلیتەکە لەکاربخات.<ref>[http://www.tsr.ch/tsr/index.html?siteSect=800002&sid=6782182&cKey=1149522379000 ''TSR'', " Billets perdus en France " (reprise d'une dépêche ''AFP''), {{Date|5|juin|2006}}] {{Webarchive}}</ref> === ڕوماڵی میدیایی === لە سەرەتای جامی جیھانیی و پێش ھاتنی [[تەلەڤیزیۆن]]، [[ڕۆژنامە|ڕۆژنامەکان]] یەکەم [[میدیای بەکۆمەڵ|میدیا]] بوون کە ڕوماڵی ڕووداوەکانی پاڵەوانێتییەکەیان ئەنجامدا، دواتر کەناڵە ڕادیۆیییەکان. لەکاتێکدا یەکەم [[تەلەڤیزیۆن|پەخشی ڕاستەوخۆی تەلەڤیزیۆنی]] یارییەکانی جامی جیھانیی لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|ساڵی ١٩٥٤]] بوو لە ڕێگەی تیڤی یۆرۆڤیژن و لەو کاتەدا پەخشەکە بە ڕەنگی ڕەش و سپی بوو. لەکاتێکدا [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤١٩٧٤]] یەکەم پاڵەوانێتی بوو کە لە تەلەڤیزیۆنی ڕەنگاوڕەنگ پەخش کرا. پەخشی تەلەڤیزیۆنی لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|ساڵی ١٩٥٤]] ەوە تا ئێستا بەردەوام بووە، جگە لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢]] کە لە [[چیلی]] بەڕێوەچوو، بەھۆی کەمی تواناکانەوە.<ref>{{En icon}} {{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Télévision: Chiffres |ناونیشان=http://fr.fifa.com/mm/document/fifafacts/misc-tele/52/01/27/fs-401_05a_fwc-tv-stats.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140701201941/http://fr.fifa.com/mm/document/fifafacts/misc-tele/52/01/27/fs-401_05a_fwc-tv-stats.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=24 مايو 2010}} <span style="font-size:smaller;"> [[فۆرماتێکی بەڵگەنامەی گواستنەوە|<span style="color:gray;">'''بي دي إف'''</span>]] </span></ref>لە دوای [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨]] زۆرترین بینەری جیھانی ھەیە و لە دوای ئەویش [[یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە|ئۆڵۆمپیادی ھاوینە]] دێت. [[فیفا]] ژمارەی بینەرانی بە نزیکەی ٢٦٫٢٩ ملیار بینەری خەمڵاندووە، لە ماوەی ٧٣٠٧٢ کاتژمێر پەخشکردن تا [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]].<ref name="مولد تلقائيا4">[http://www.fifa.com/aboutfifa/marketing/factsfigures/tvdata.html 2006 FIFA World Cup broadcast wider, longer and farther than ever before], FIFA. Retrieved October 11, 2009. {{Webarchive}}</ref> یاریی کۆتاییی ئەم پاڵەوانێتییە ٧١٥ ملیۆن کەس (١١٪ی دانیشتووانی [[زەوی]]) بینەری بوون. لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢]] یارییەکان لە ٢١٣ وڵاتی جیاوازدا پەخش کران. لە تیروپشکی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]] دا ٣٠٠ ملیۆن بینەر بینەری ئاھەنگی تیروپشکەکە بوون.<ref>[https://web.archive.org/web/20060114230550/http://www.abc.net.au/sport/content/200512/s1528128.htm Socceroos face major challenge: Hiddink], ABC Sport, December 10, 2005. Retrieved May 13, 2006. {{Webarchive}}</ref> == جام == {{سەرەکی|FIFA World Cup Trophy}}لە نێوان ساڵانی ١٩٣٠ بۆ ١٩٧٠، جامی ژوڵ ڕیمێ دەدرایە ئەو هەڵبژاردەیەی کە دەبووە پاڵەوانی [[جامی جیھانیی فیفا|جامی]] جیهانی. لە بنەڕەتدا بە سادەیی بە «جامی جیهانی» یان «Coupe du Monde» دەناسرا، بەڵام لە ساڵی ١٩٤٦دا بە ناوی ژوڵ ڕیمێی سەرۆکی فیفاوە ناونرایەوە، کە خۆی دامەزرێنەری یەکەم پاڵەوانێتییەکە بوو. لە ساڵی ١٩٧٠، بەهۆی سێیەم سەرکەوتنی [[بەڕازیل]] لە پاڵەوانێتییەکەدا، مافی ئەوەیان پێدرا جامەکە بۆ هەمیشە لای خۆیان بهێڵنەوە. بەڵام لە ساڵی ١٩٨٣دا جامەکە دزرا و هەرگیز نەدۆزرایەوە؛ پێدەچێت دزەکان توانبێتیانەوە. دوای ساڵی ١٩٧٠، جامێکی نوێ بە ناوی «[[جامی جیھانیی فیفا|جامی جیهانیی فیفا]]» دیزاین کرا. شارەزایانی [[فیفا]]، کە لە حەوت وڵاتەوە هاتبوون، ٥٣ مۆدێلی پێشکەشکراویان هەڵسەنگاند و لە کۆتاییدا کاری دیزاینەری ئیتاڵی «سیلڤیۆ گازانیگا»-یان هەڵبژارد. بەرزیی جامە نوێکە ٣٦ سانتیمەترە (١٤.٢ ئینج)، لە زێڕی بێگەردی ١٨ قەیراتی (٧٥٪) دروست کراوە و کێشەکەشی ٦.١٧٥ کیلۆگرامە (١٣.٦ پاوەند). بنکەکەی لە دوو چین بەردی بەنرخی «ماڵاکایت» پێکهاتووە، هاوکات لە بەشی خوارەوەی جامەکەدا، ساڵ و ناوی سەرجەم براوەکانی جامی جیهانیی فیفا لە ساڵی ١٩٧٤ەوە هەڵکۆڵراون. وەسفی گازانیگا بۆ جامەکە بەم شێوەیە بوو: «هێڵەکان لە بنکەکەوە هەڵدەقوڵێن و بە شێوەی خولگەیی بەرەو سەر هەڵدەکشێن، وەک ئەوەی درێژ ببنەوە تا جیهان لە ئامێز بگرن. لە نێو ئەو گرژییە داینامیکییە ناوازەیەی جەستەی پەیکەرەکەدا، دیمەنی دوو وەرزشوان لە ساتی پڕ لە جۆش و خرۆشی سەرکەوتندا بەرجەستە دەبن.» ئەم جامە نوێیە بە شێوەیەکی هەمیشەیی بە وڵاتی براوە نابەخشرێت. براوەکانی جامی جیهانی تەنها تا کۆتاییهاتنی ئاهەنگی دوای یارییەکە جامەکەیان لای دەمێنێتەوە. دوابەدوای ئەوە، کۆپییەکی زێڕپۆش پێشکەش بە براوەکان دەکرێت، نەک جامە ڕەسەنەکە کە لە زێڕی بێگەرد دروست کراوە. سەرجەم ئەندامانی (یاریزانان، ڕاهێنەران و بەڕێوەبەران)ـی سێ تیپە پێشەنگەکەی پاڵەوانێتییەکە، مەدالیایەکیان پێشکەش دەکرێت کە نیشانەی جامی جیهانیی لەسەرە؛ مەدالیای زێڕ بۆ براوەکانی پلەی یەکەم، زیو بۆ پلەی دووەم و بڕۆنز بۆ پلەی سێیەم. لە پاڵەوانێتیی ساڵی ٢٠٠٢دا، مەدالیای پلەی چوارەم بە وڵاتی میواندار، کۆریای باشوور، بەخشرا. پێش پاڵەوانێتیی ساڵی ١٩٧٨، مەدالیاکان تەنها بەو یازدە یاریزانە دەبەخشرا کە لە کاتی کۆتاییهاتنی یاریی کۆتایی و یاریی دیاریکردنی پلەی سێیەمدا لە نێو یاریگادا بوون. لە مانگی نۆڤەمبەری ساڵی ٢٠٠٧دا، فیفا ڕای گەیاند کە بە شێوەیەکی دواکەوتوو، مەدالیای پاڵەوانێتی بە سەرجەم ئەندامانی ئەو تیپانە دەبەخشێت کە لە نێوان ساڵانی ١٩٣٠ بۆ ١٩٧٤ جامی جیهانییان بەدەستهێناوە. لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە، براوەکانی پاڵەوانێتییەکە مافی ئەوەشیان پێ دەبەخشرێت کە نیشانەی «پاڵەوانی فیفا» بەکاربهێنن، ئەوەش تا ئەو کاتەی براوەی پاڵەوانێتیی داهاتوو دیاری دەکرێت. == فۆڕم == === پاڵاوتن === لە دووەم جامی جیهانیی ساڵی ١٩٣٤ـەوە، پاڵەوانێتییەکانی پاڵاوتن بەڕێوەدەچن بۆ ئەوەی ژمارەی هەڵبژاردە بەشداربووەکان بۆ پاڵەوانێتیی کۆتایی دیاری بکرێن.ئەم پاڵاوتنانە لە شەش ناوچە کیشوەرییەکەی فیفادا (ئەفریقا، ئاسیا، ئەمریکای باکوور و ناوەڕاست و کاریبی، ئەمریکای باشوور، ئۆقیانووسیا و ئەوروپا) ئەنجام دەدرێن، کە لەلایەن یەکێتییە کیشوەرییە پەیوەندیدارەکانیانەوە سەرپەرشتی دەکرێن. بۆ هەر پاڵەوانێتییەک، فیفا لە پێشوەختە بڕیار لەسەر ژمارەی ئەو کورسییانە دەدات کە بۆ هەر یەکێک لە ناوچە کیشوەرییەکان تەرخان دەکرێن، کە ئەمەش بە گشتی لەسەر بنەمای ئاست و هێزی تیپەکانی ئەو یەکێتییە کیشوەرییانەیە. پرۆسەی پاڵاوتن دەتوانێت هەر لە نزیکەی سێ ساڵ پێش پاڵەوانێتیی کۆتایی دەست پێ بکات و بۆ ماوەی زیاتر لە دوو ساڵ درێژەی هەبێت.شێوازی پاڵەوانێتییەکانی پاڵاوتن لە نێوان یەکێتییە کیشوەرییەکاندا جیاوازە. بەگشتی، یەک یان دوو کورسی دەبەخشرێن بە براوەکانی یارییە پاشکۆکانی نێوان کیشوەرەکان. بۆ نموونە، براوەی ناوچەی ئۆقیانووسیا و تیپی پلەی پێنجەمی ناوچەی ئاسیا بەشدارییان لە یارییەکی پاشکۆدا کرد بۆ بەدەستهێنانی کورسییەک لە جامی جیهانیی ٢٠١٠دا. لە جامی جیهانیی ساڵی ١٩٣٨ـەوە بەدواوە، وڵاتانی میواندار بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی (ڕاستەوخۆ) بۆ پاڵەوانێتیی کۆتایی سەردەکەون. ئەم مافە لە نێوان ساڵانی ١٩٣٨ بۆ ٢٠٠٢ بۆ هەڵبژاردەی پاڵەوانی پێشوو هەبوو، بەڵام لە جامی جیهانیی ٢٠٠٦ـەوە بەدواوە هەڵوەشایەوە، بەمەش پاڵەوان ناچار کرا بەشداریی قۆناغی پاڵاوتن بکات، ئەوەش بەهۆی ئەوەی کە پاڵەوانەکانی پێشوو لە پاڵەوانێتییەکانی دواتردا ئاستێکی لاواز و ناڕکابەریان پێشکەش کردبوو. [[بەڕازیل]]، کە براوەی ساڵی ٢٠٠٢ بوو، یەکەم هەڵبژاردەی پاڵەوانی پێشوو بوو کە ناچار بوو یارییەکانی پاڵاوتن ئەنجام بدات. === قۆناغی کۆتایی === لە ساڵی ١٩٩٨ەوە، شێوازی پاڵەوانێتی کۆتایی بە بەشداری ٣٢ هەڵبژاردەی نیشتمانی بووە کە بۆ ماوەی مانگێک لە وڵاتی میوانداردا کێبڕکێیان کردووە.دوو قۆناغ هەن: قۆناغی کۆمەڵەکان، دواتریش قۆناغی یەکلاکردنەوە (دەرکردن). لە قۆناغی کۆمەڵەکاندا، هەڵبژاردەکان لە نێو هەشت کۆمەڵەدا کێبڕکێ دەکەن، کە هەر کۆمەڵەیەک لە چوار هەڵبژاردە پێکدێت.هەشت هەڵبژاردە وەک سەری کۆمەڵە (Seed) دیاری دەکرێن، کە وڵاتی میوانداریش لەناویاندایە. هەڵبژاردەکانی دیکەی سەری کۆمەڵە بە بەکارهێنانی هاوکێشەیەک لەسەر بنەمای ڕیزبەندیی فیفا یان ئاستی تیپەکان لە جامە جیهانییەکانی ڕابردوودا دیاری دەکرێن و لە ڕێگەی تیروپشکەوە دابەشی سەر کۆمەڵە جیاوازەکان دەکرێن. هەڵبژاردەکانی دیکە دابەش دەکرێن بۆ چەند "پۆت" (یان گۆزە)ـێک، کە بە گشتی لەسەر بنەمای پێوەرە جوگرافییەکان دیاری دەکرێن، و هەڵبژاردەکانی ناو هەر پۆتێک بە تیروپشک دابەش دەکرێن بەسەر ئەو هەشت کۆمەڵەیەدا. لە ساڵی ١٩٩٨ەوە، چەند مەرجێک بۆ تیروپشکەکە دانراوە بۆ ئەوەی دڵنیابن لەوەی کە هیچ کۆمەڵەیەک لە دوو هەڵبژاردەی ئەوروپی، یان لە یەک هەڵبژاردە لە هەر یەکێتییەکی دیکەی کیشوەری زیاتری تێدا نەبێت. هەر کۆمەڵەیەک سیستمی خولی ئەنجام دەدات، کە تێیدا هەر هەڵبژاردەیەک سێ یاریی بەرامبەر بە تیپەکانی دیکەی هەمان کۆمەڵە ئەنجام دەدات.بەپێی ئەم سیستمە، هەر تیپێک بەرامبەر بە سێ تیپەکەی دیکەی کۆمەڵەکەی یاری دەکات، کە دەکاتە کۆی شەش یاری لە هەر کۆمەڵەیەکدا. دوا گەڕی یارییەکانی هەر کۆمەڵەیەک لە هەمان کاتدا ئەنجام دەدرێن، ئەمەش بە مەبەستی پاراستنی دادپەروەرییە لە نێوان سەرجەم ئەو چوار هەڵبژاردەیەی کە لە کۆمەڵەکەدان. دوو تیپە یەکەمەکەی هەر کۆمەڵەیەک بۆ قۆناغی یەکلاکردنەوە سەردەکەون. خاڵەکان بۆ ڕیزبەندیی هەڵبژاردەکان لە نێو هەر کۆمەڵەیەکدا بەکاردەهێنرێن. لە ساڵی ١٩٩٤ەوە، سێ خاڵ بۆ بردنەوە، یەک خاڵ بۆ یەکسانبوون و هیچ خاڵێک بۆ دۆڕان دەدرێت (پێشتر، براوەکان دوو خاڵیان وەردەگرت). بە لەبەرچاوگرتنی شەش یاری لە هەر کۆمەڵەیەکدا، کە هەر یەکەیان سێ ئەنجامی ئەگەرییان هەیە (بردنەوە، یەکسانبوون، دۆڕان)، ٧٢٩ (3^6) ئەنجامی ئەگەری بۆ خشتەی کۆتایی هەیە بۆ ٤٠ تێکەڵەی ئەگەری خاڵەکانی چوار تیپەکە.سەرەڕای ئەوەش، ١٤ لە ٤٠ تێکەڵەی ئەگەری خاڵەکان (یان ٢٠٧ لە ٧٢٩ ئەنجامی ئەگەری) دەبنە هۆی یەکسانبوون لە نێوان خاوەن پلەی دووەم و سێیەمدا. لەو حاڵەتەدا، ڕیزبەندیی نێوان ئەو تیپانە بەپێی ئەم پێوەرانەی خوارەوە دیاری دەکرێت (بەو ڕیزبەندییەی کە فیفا بۆی داناوە): # زۆرترین جیاوازی گۆڵ لە سەرجەم یارییەکانی کۆمەڵەکەدا. # زۆرترین ژمارەی گۆڵە تۆمارکراوەکان لە سەرجەم یارییەکانی کۆمەڵەکەدا. # ئەگەر دوای بەکارهێنانی پێوەرەکانی سەرەوە، زیاتر لە تیپێک یەکسان مانەوە، ئەوا ڕیزبەندییەکەیان بەم شێوەیەی خوارەوە دیاری دەکرێت: ## زۆرترین ژمارەی خاڵەکان لەو یارییانەی لە نێوان ئەو تیپانەدا ئەنجامیان داوە. ## زۆرترین جیاوازی گۆڵ لە یارییەکانی نێوان ئەو تیپانەدا. ## زۆرترین ژمارەی گۆڵە تۆمارکراوەکان لە یارییەکانی نێوان ئەو تیپانەدا. ## خاڵەکانی یاری خاوێن (Fair Play)، کە بەپێی ژمارەی ئەو کارتە زەرد و سوورانە دیاری دەکرێت کە تیپەکە لە قۆناغی کۆمەڵەکاندا وەریگرتوون: ### کارتی زەرد: کەمکردنەوەی 1 خاڵ ### کارتی سوور ناڕاستەوخۆ (وەک ئەنجامی کارتی زەرد دووەم): کەمکردنەوەی 3 خاڵ ### کارتی سوور ڕاستەوخۆ: کەمکردنەوەی 4 خاڵ ### کارتی زەرد و کارتی سوور ڕاستەوخۆ: کەمکردنەوەی 5 خاڵ # ئەگەر هەرکام لەو تیپانەی سەرەوە دوای بەکارهێنانی پێوەرەکانی سەرەوە هەر یەکسان مانەوە، ئەوا ڕیزبەندییەکەیان بە تیروپشک دیاری دەکرێت. قۆناغی یەکلاکردنەوە بریتییە لە پاڵەوانێتییەکی دەرکردنی ڕاستەوخۆ (Single-elimination) کە تێیدا تیپەکان لە یارییەکی یەکلاکەرەوەدا ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە، و لە کاتی پێویستدا کاتی زیادکراو و لێدانی یەکلاکەرەوە (لێدانی سزا) بەکاردەهێنرێن بۆ دیاریکردنی براوە. ئەم قۆناغە بە قۆناغی شازدە (یان قۆناغی دووەم) دەست پێ دەکات، کە تێیدا براوەی هەر کۆمەڵەیەک ڕووبەڕووی پلەی دووەمی کۆمەڵەیەکی تر دەبێتەوە. دوای ئەوە، قۆناغی چارەکی کۆتایی، قۆناغی پێش کۆتایی، یاریی دیاریکردنی پلەی سێیەم (کە لە نێوان ئەو تیپانەدا ئەنجام دەدرێت کە لە قۆناغی پێش کۆتاییدا دۆڕاون)، و پاشان یاریی کۆتایی دێت. لە ١٠ی کانونی دووەمی ٢٠١٧دا، فیفا شێوازێکی نوێی بۆ مۆندیالی ٤٨ تیپی پەسەند کرد (بۆ ئەوەی جێگەی تیپی زیاتر ببێتەوە)، کە بڕیار بوو لە ١٦ کۆمەڵە پێکبێت و هەر کۆمەڵەیەک سێ تیپی تێدا بێت، لەگەڵ سەرکەوتنی دوو تیپ لە هەر کۆمەڵەیەک بۆ پێکهێنانی قۆناغی ٣٢ی دەرکردنی ڕاستەوخۆ، کە دەبوو تا ساڵی ٢٠٢٦ جێبەجێ بکرێت. لە ١٤ی ئازاری ٢٠٢٣، فیفا شێوازێکی نوێکراوی بۆ پاڵەوانێتی ٢٠٢٦ پەسەند کرد، کە لە ١٢ کۆمەڵەی چوار تیپی پێکدێت، لەگەڵ ٨ باشترین تیپی پلەی سێیەم کە لەگەڵ براوە و پلەی دووەمی کۆمەڵەکان دەچنە قۆناغی نوێی ٣٢ تیپییەوە. لە ئازاری ٢٠٢٥دا، ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە کرد کە فیفا بیر لە فراوانکردنێکی کاتی بۆ ٦٤ تیپ دەکاتەوە بۆ مۆندیالی ٢٠٣٠، کە یادی سەد ساڵەی مۆندیالی فیفایە. == خەڵاتەکان == * '''تۆپی زێڕین :''' بۆ باشترین یاریزانی پاڵەوانێتییەکە ''(لە ئێستادا بە '''تۆپی زێڕینی ئەدیداس''' ناسراوە)''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Golden Ball for Zinedine Zidane|ناونیشان=http://www.soccerway.com/news/2006/July/10/golden-ball-for-zinedine-zidane/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> * '''پێڵاوی زێڕین :''' بۆ گۆڵکاری پاڵەوانێتییەکە، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٣٠ پەیڕەوکرا ''(لە ئێستادا بە '''پێڵاوی زێڕینی ئەدیداس''' ناسراوە)''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=adidas Golden Shoe – FIFA World Cup Final|ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/awards/golden/award=gsa/idcup=17/pastcupawards.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Fédération Internationale de Football Association|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090202043839/http://www.fifa.com/classicfootball/awards/golden/award=gsa/idcup=17/pastcupawards.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * '''دەستکێشی زێڕین :''' بۆ باشترین گۆڵپارێز، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٤ پەیڕەوکرا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/team_pages/germany/newsid_2075000/2075695.stm|سەردێڕ=Kahn named top keeper|بڵاوکەرەوە=BBC Sport|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> * '''باشترین یاریزانی لاو:''' بۆ باشترین یاریزانی لاوی خوار تەمەنی ٢١ ساڵ، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٨ پەیڕەوکرا، لەکاتێکدا وەشانی ئێستا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٦ خەڵات کرا ''(لە ئێستادا بە '''خەڵاتی ھیۆندا بۆ باشترین یاریزانی لاو''' ناسراوە)''.<ref name="RSSSF FIFA awards">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠٠٧|سەردێڕ=FIFA Awards|ناونیشان=http://www.rsssf.com/miscellaneous/fifa-awards.html|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=rec.sport.soccer Statistics Foundation}}</ref> * '''یاری دادپەروەرانە :''' بۆ ئەو ھەڵبژاردەی کەمترین ژمارەی کارتی ھەبووە، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٠ پەیڕەوکرا<ref name="RSSSF FIFA awards"/> * '''ھەڵبژاردەی پاڵەوانێتییەکە :''' ١١ باشترین یاریزان ھەڵدەبژێردرێن، لە ڕێگەی ڕاپرسییەکی ڕای گشتییەوە، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٤ پەیڕەوکرا<ref name="RSSSF FIFA awards"/> == تۆماری گشت ئەنجامەکانی پاڵەوانێتییەکان == {| class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center; width:;" ! rowspan="2" style="width:;" |{{abbr|Ed.|Edition}} ! rowspan="2" style="width:;" |ساڵ ! rowspan="2" style="width:100px;" |میواندار ! colspan="3" |یاری کۆتایی ! colspan="3" |یاریی بۆ پلەی سێیەم ! rowspan="2" style="width:;" |{{abbr|ھەڵبژاردە بەشداربووەکان|ھەڵبژاردە بەشداربووەکان}} |- ! width="150px" |پاڵەوان ! width="70px" |ئەنجام ! width="150px" |پلەی دووەم ! width="150px" |پلەی سێیەم ! width="70px" |ئەنجام ! width="150px" |پلەی چوارەم |- !١ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] | align="left" |{{flag|Uruguay}} |'''{{fb-big|URU}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|٤ - ٢]]''' |{{fb-big|ARG}} |{{fb-big|USA|1912}} |{{center|– {{refn|There was no third place match in 1930; the two losing semi-finalists are ranked according to their overall records in the tournament.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay |سەردێڕ=1930 FIFA World Cup Uruguay |ئیش=FIFA.com |بڵاوکەرەوە=Fédération Internationale de Football Association |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210623111118/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>|group=n|name=nothirdmatch}}}} |{{fb-big|Kingdom of Yugoslavia}} |١٣ |- !٢ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] | align="left" |{{flag|Italy|1861}} |'''{{fb-big|ITA|1861}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|٢ - ١]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زیادکراو]] |{{fb-big|TCH}} |{{fb-big|GER|1933}} |'''٣–٢''' |{{fb-big|AUT}} |١٦ |- !٣ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] | align="left" |{{flag|France|1794}} |'''{{fb-big|ITA|1861}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|٤ - ٢]]''' |{{fb-big|HUN|1920}} |{{fb-big|BRA|1889}} |'''٤–٢''' |{{fb-big|SWE}} |١٥ |- align="center" !– |١٩٤٢ | colspan="8" rowspan="2" |''(بەھۆی [[جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیھانیی دووەمەوە]] ئەنجام نەدرا)'' |- align="center" !– |١٩٤٦ |- !٤ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] | align="left" |{{flag|Brazil|1889}} |'''{{fb-big|URU}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|٢ - ١]]''' {{refn|The final stage in 1950 was a round-robin group of four teams. Coincidentally, one of the last two matches pitted together the top two teams (and the only two who could win the title), and the other was between the bottom two teams. Uruguay v Brazil is often considered the de facto final of the 1950 World Cup.<ref name="wc1950">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/brazil1950/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131220191844/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/brazil1950/index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ |سەردێڕ=1950 FIFA World Cup |ئیش=FIFA.com |بڵاوکەرەوە=Fédération Internationale de Football Association |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٠٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-301_09a_wc-finals_alltime_8864.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071129182236/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-301_09a_wc-finals_alltime_8864.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ |سەردێڕ=FIFA World Cup Finals since 1930 |ئیش=FIFA.com |بڵاوکەرەوە=Fédération Internationale de Football Association |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٠٩}}</ref>|group=n|name=wc1950}} |{{fb-big|BRA|1889}} |{{fb-big|SWE}} |'''٣–١''' {{refn|group=n|name=wc1950}} |{{fb-big|ESP|1945}} |١٣ |- !٥ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]] | align="left" |{{flag|Switzerland}} |'''{{fb-big|GER}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|٣ - ٢]]''' |{{fb-big|HUN|1949}} |{{fb-big|AUT}} |'''٣–١''' |{{fb-big|URU}} |١٦ |- !٦ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]] | align="left" |{{flag|Sweden}} |'''{{fb-big|BRA|1889}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|٥ - ٢]]''' |{{fb-big|SWE}} |{{fb-big|FRA}} |'''٦–٣''' <small>,</small> |{{fb-big|GER}} |١٦ |- !٧ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]] | align="left" |{{flag|Chile}} |'''{{fb-big|BRA|1960}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|٣ - ١]]''' |{{fb-big|TCH}} |{{fb-big|CHI}} |'''١–٠''' |{{fb-big|YUG}} |١٦ |- !٨ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]] | align="left" |{{flag|England}} |'''{{fb-big|ENG}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|٤ - ٢]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] |{{fb-big|GER}} |{{fb-big|POR}} |'''٢–١''' |{{fb-big|URS|1955}} |١٦ |- !٩ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] | align="left" |{{flag|Mexico}} |'''{{fb-big|BRA|1968}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|٤–١]]''' |{{fb-big|ITA|}} |{{fb-big|FRG}} |'''١–٠''' |{{fb-big|URU}} |١٦ |- !١٠ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]] | align="left" |{{nowrap|{{flag|West Germany}}}} |'''{{fb-big|GER}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|٢–١]]''' |{{fb-big|NED}} |{{fb-big|POL|}} |'''١–٠''' |{{fb-big|BRA|1968}} |١٦ |- !١١ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] | align="left" |{{flag|Argentina}} |'''{{fb-big|ARG}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|٣–١]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] |{{fb-big|NED}} |{{fb-big|BRA|1968}} |'''٢–١''' |{{fb-big|ITA}} |١٦ |- !١٢ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]] | align="left" |{{flag|Spain}} |'''{{fb-big|ITA|}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|٣–١]]''' |{{fb-big|GER}} |{{fb-big|POL|}} |'''٣–٢''' |{{fb-big|FRA|}} |٢٤ |- !١٣ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] | align="left" |{{flag|Mexico}} |'''{{fb-big|ARG}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|٣–٢]]''' |{{fb-big|GER}} |{{fb-big|FRA|}} |'''٤–٢''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] |{{fb-big|BEL}} |٢٤ |- !١٤ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]] | align="left" |{{flag|Italy|1946}} |'''{{fb-big|GER}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١–٠]]''' |{{fb-big|ARG}} |{{fb-big|ITA|}} |'''٢–١''' |{{fb-big|ENG}} |٢٤ |- !١٥ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] | align="left" |{{flag|United States|1960}} |'''{{fb-big|BRA}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|٠–٠]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] {{pso|3–2}} |{{fb-big|ITA}} |{{fb-big|SWE}} |'''٤–٠''' |{{fb-big|BUL}} |٢٤ |- !١٦ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] | align="left" |{{flag|France|1974}} |'''{{fb-big|FRA|}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|٣–٠]]''' |{{fb-big|BRA}} |{{fb-big|CRO}} |'''٢–١''' |{{fb-big|NED}} |٣٢ |- !١٧ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] | align="left" |{{flag|South Korea|1997}}{{flag|Japan}} |'''{{fb-big|BRA}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢–٠]]''' |{{fb-big|GER|}} |{{fb-big|TUR}} |'''٣–٢''' |{{fb-big|KOR|1997}} |٣٢ |- !١٨ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] | align="left" |{{flag|Germany}} |'''{{fb-big|ITA}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|١–١]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] {{pso|5–3}} |{{fb-big|FRA|}} |{{fb-big|GER}} |'''٣–١''' |{{fb-big|POR}} |٣٢ |- !١٩ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] | align="left" |{{flag|South Africa}} |'''{{fb-big|ESP}}''' |'''[[یاریی کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|١–٠]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] |{{fb-big|NED}} |{{fb-big|GER}} |'''٣–٢''' |{{fb-big|URU}} |٣٢ |- !٢٠ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] | align="left" |{{flag|Brazil}} |'''{{fb-big|GER}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|١– ٠]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] |{{fb-big|ARG}} |{{fb-big|NED}} |'''٣–٠''' |{{fb-big|BRA}} |٣٢ |- !٢١ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] | align="left" |{{flag|Russia}} |'''{{fb-big|FRA|}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٤ – ٢]]''' |{{fb-big|CRO}} |{{fb-big|BEL}} |'''٢–٠''' |{{fb-big|ENG}} |٣٢ |- !٢٢ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] | align="left" |{{flag|Qatar}} |'''{{fb-big|ARG}}''' |'''[[یاریی کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٣ - ٣]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زیادکراو]] {{pso|٤ - ٢}} |{{fb-big|FRA}} |{{fb-big|CRO}} |'''٢ - ١''' |{{fb-big|MAR}} |٣٢ |- !''٢٣'' |''[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]]'' | align="left" |''{{flag|Canada}}{{flag|Mexico}}{{flag|United States|1960}}'' | | | | | | |٤٨ |} ; === تۆماری پاڵەوانان === * <small>ڕیزبەندی: ١) پاڵەوان بوون ٢) دووەم بوون ٣) سێیەم بوون</small> {| class="wikitable" style="font-size:99%; width: 99%; text-align: right;" |- ! ھەڵبژاردە !! style="background:gold"| پاڵەوان !! style="background:silver"| دووەم بوون !! style="background:#cc9966"| سێیەم بوون !! style="background:#9acdff"| چوارەم بوون |- | style="background:#fff68f;"|بەڕازیل | style="background:#fff68f;"|٥ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]]*) |- | style="background:#fff68f;"|ئەڵمانیا | style="background:#fff68f;"|٤ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]]) |٤ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]) |٤ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]) |- | style="background:#fff68f;"|ئیتاڵیا | style="background:#fff68f;"|٤ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]][[#١|*]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]]) |- | style="background:#fff68f;"|ئەرژەنتین | style="background:#fff68f;"|٣ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]) |٣ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]]) |align=center| — |align=center| — |- | style="background:#fff68f;"|ئۆرۆگوای | style="background:#fff68f;"|٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]]) |align=center| — |align=center| — |٣ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]]) |- | style="background:#fff68f;"|فەڕەنسا | style="background:#fff68f;"|٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]) |- | style="background:#fff68f;"|ئینگلتەرا | style="background:#fff68f;"|١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]][[#١|*]]) |align=center| — |align=center| — |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]]) |- | style="background:#fff68f;"|ئیسپانیا | style="background:#fff68f;"|١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]]) |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]]) |- |ھۆڵەندا |align=center| — |٣ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]]) |- |style=white-space:nowrap|سڵۆڤاکیا |align=center| — |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]) |align=center| — |align=center| — |- |ھەنگاریا |align=center| — |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]) |align=center| — |align=center| — |- |سوید |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]][[#١|*]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]) |- |کڕواتیا |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]) |align=center| — |- |پۆڵەندا |align=center| — |align=center| — |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]) |align=center| — |- |نەمسا |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]) |- |پورتوگاڵ |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]) |- |بەلجیکا |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]]) |- |ئەمریکا |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]]) |align=center| — |- |چیلی |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]][[#١|*]]) |align=center| — |- |تورکیا |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]) |align=center| — |- |یوگسگلافیا |align=center| — |align=center| — |align=center| — |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]) |- |یەکێتیی سۆڤیەت |align=center| — |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]]) |- |بوڵغاریا |align=center| — |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]) |- |کۆریای باشوور |align=center| — |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]][[#١|*]]) |- |مەغریب |— |— |— |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]) |} === سەرژمێری و ژمارەپێوانەیییەکان === [[پەڕگە:Lionel-Messi-Argentina-2022-FIFA-World-Cup.jpg|وێنۆک|[[لیۆنێل مێسی]] ئەرژەنتینی توانی ڕیکۆردی زۆرترین بەشداری لە یارییەکانی جامی جیھانی بەدەستبھێنێت بە ٢٦ یاری لە پێنج جار بەشداریی لە جامی جیھانیی فیفا.]] [[پەڕگە:Cristiano Ronaldo 20120609.jpg|وێنۆک|[[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]] یەکەم و تاکە یاریزانە کە لە پێنج پاڵەوانێتیدا گۆڵ بکات.]] پێنج یاریزان زۆرترین جار بەشداریی یارییەکانی جامی جیھانییان کردووە کە؛ ئەنتۆنیۆ کارباخال (١٩٥٠–١٩٦٦) و ڕافایل مارکێز (٢٠٠٢–٢٠١٨) لە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|مەکسیک]]؛ [[لۆتەر ماتیۆس|لۆتار ماتیۆسی]] [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ئەڵمانیا]] (١٩٨٢–١٩٩٨)؛ [[لیۆنێل مێسی|لیۆنێل مێسی یاریزانی ئەرژەنتینی]] [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|(]] ٢٠٠٦–٢٠٢٢)؛ و [[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ|کریستیانۆ ڕۆناڵدۆی پورتوگال]] [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال|(]] ٢٠٠٦–٢٠٢٢) ھەموویان لە پێنج پاڵەوانێتیدا یارییان کردووە و ڕۆناڵدۆش یەکەم و تاکە یاریزان بووە کە لە پێنج پاڵەوانێتیدا گۆڵی تۆمارکردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00EFD8103AF933A25752C1A96F958260|سەردێڕ=Matthaus Is the Latest MetroStars Savior|ئیش=[[The New York Times]]|دوایین=Yannis|یەکەم=Alex|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081217020729/https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00EFD8103AF933A25752C1A96F958260|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Church|یەکەم=Ben|سەردێڕ=Cristiano Ronaldo refuses to let light dim on his career as he makes history at Qatar 2022|ناونیشان=https://www.cnn.com/2022/11/24/football/portugal-ghana-cristiano-ronaldo-spt-intl/index.html|ئیش=CNN|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> مێسی بە گشتی زۆرترین یاریی مۆندیالی ئەنجامداوە و لە ٢٦ یاریدا بەشداریی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://sports.yahoo.com/lionel-messi-breaks-world-cup-185359648.html|سەردێڕ=Lionel Messi breaks World Cup appearances record en route to glory in Qatar|بڵاوکەرەوە=Yahoo|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221218202156/https://sports.yahoo.com/lionel-messi-breaks-world-cup-185359648.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[میرۆسلاڤ کلۆزە]] ئەڵمانی (٢٠٠٢–٢٠١٤) بە تۆمارکردنی ١٦ گۆڵ گۆڵکاری جامی جیھانییە. [[بەڕازیل و ئەڵمانیا (جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤)|لە یاریی پێش کۆتایی ساڵی ٢٠١٤ بەرامبەر بەڕازیل]] ڕیکۆردی [[ڕۆناڵدۆ]]ی شکاند کە ١٥ گۆڵی تۆمارکردبوو (١٩٩٨–٢٠٠٦). [[گێرد مۆلەر]]ی ئەڵمانیای ڕۆژاوا (١٩٧٠–١٩٧٤) پلەی سێیەمی بەدەستھێناوە و ١٤ گۆڵی تۆمارکردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/teams/brazil/5112982.stm|سەردێڕ=Ronaldo's riposte|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|دوایین=Chowdhury|یەکەم=Saj|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060706072508/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/teams/brazil/5112982.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تەممووزی ٢٠٠٦}}</ref> پلەی چوارەم، جەست فۆنتێنی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەرەنسی]]، خاوەنی ژمارەی پێوانەیی زۆرترین گۆڵی لە یەک مۆندیالدا تۆمارکراوە؛ ھەر ١٣ گۆڵەکەی لە پاڵەوانێتی ساڵی ١٩٥٨ تۆمارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/team_pages/france/newsid_1752000/1752740.stm|سەردێڕ=Goal machine was Just superb|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠٠٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20020804032601/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/team_pages/france/newsid_1752000/1752740.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٠٢}}</ref> [[پەڕگە:Pelé à la Coupe du monde de football 1970, 'Mexico 70 - World Cup Story', Panini figurina n°38.jpg|وێنۆک|[[پێلێ]] تاکە یاریزانە کە سێجار نازناوی جامی جیھانیی فیفای بەدەستھێناوە.]] [[پەڕگە:Miroslav Klose 2014.jpg|وێنۆک|[[میرۆسلاڤ کلۆزە]] گۆڵکاری جامی جیھانییە تا ئێستا]] ماریۆ زاگالۆی بەڕازیلی و [[فرانتس بێکنباوەر|فڕانس بێکنباوەر]] ئەڵمانیای ڕۆژئاوا و [[دیدی دیشاپ]]ی فەرەنسی تاکە کەسن کە تا ئێستا وەک یاریزان و ڕاھێنەر جامی جیھانییان بەدەستھێناوە. زاگالۆ لە ساڵانی ١٩٥٨ و ١٩٦٢ وەک یاریزان و لە ساڵی ١٩٧٠ وەک ڕاھێنەر سەرکەوتنی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hughes|یەکەم=Rob|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ١٩٩٨|ناونیشان=http://www.iht.com/articles/1998/03/11/soccer.t_7.php|سەردێڕ=No Alternative to Victory for National Coach: 150 Million Brazilians Keep Heat on Zagalo|ئیش=International Herald Tribune|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080226063509/http://www.iht.com/articles/1998/03/11/soccer.t_7.php <!-- Bot retrieved archive -->|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٠٨}}</ref> بێکنباوەر لە ساڵی ١٩٧٤ وەک کاپتن و لە ساڵی ١٩٩٠ وەک ڕاھێنەر<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://soccernet.espn.go.com/archive/worldcup/editorial/legends_beckenbauer.html|سەردێڕ=World Cup Legends – Franz Beckenbauer|ئیش=ESPNSoccernet.com|بڵاوکەرەوە=ESPN|دوایین=Brewin|یەکەم=John|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠١|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091119134454/http://soccernet.espn.go.com/archive/worldcup/editorial/legends_beckenbauer.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و دیشامپ لە ساڵی ٢٠١٨ وەک ڕاھێنەر، لە ساڵی ١٩٩٨ وەک کاپتن سەرکەوتنی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.sportingnews.com/us/soccer/news/world-cup-final-2018-france-croatia-didier-deschamps-redeemed-victory-results/rvpat6ngduek1pt9nmat3cspn|سەردێڕ=World Cup 2018: Didier Deschamps redeemed as France win final for the ages|دوایین=Wright, Joe|ئیش=[[Sporting News]]|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180722022543/https://www.sportingnews.com/us/soccer/news/world-cup-final-2018-france-croatia-didier-deschamps-redeemed-victory-results/rvpat6ngduek1pt9nmat3cspn|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڤیتۆریۆ پۆزۆی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتاڵیا]] تاکە ڕاھێنەرە کە دوو جامی جیھانی بەدەستھێنابێت (١٩٣٤ و 1938).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.cbc.ca/sports/soccer/1938-world-cup-italy-repeats-as-champions-1.853724|سەردێڕ=1938 World Cup: Italy repeats as champions|بڵاوکەرەوە=CBC|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140519223256/http://www.cbc.ca/sports/soccer/1938-world-cup-italy-repeats-as-champions-1.853724|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> سەرجەم ڕاھێنەرە سەرەکییەکانی براوەی مۆندیال خەڵکی ئەو وڵاتە بوون کە ڕاھێنەرایەتیان دەکرد تا سەرکەوتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Curse of the Foreign-Born Coach|ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704366504575278893868082062|ئیش=[[The Wall Street Journal]]|ڕێکەوت=١٣ی ئایاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150725200956/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704366504575278893868082062|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> لە نێو ھەڵبژاردە نیشتمانییەکاندا، ئەڵمانیا و بەڕازیل زۆرترین یاریی جامی جیھانییان ئەنجامداوە (١٠٩)، ئەڵمانیا زۆرترین یاریی کۆتایی (٨)، پێش کۆتایی (١٣)، و قۆناغی چارەکی کۆتایی (١٦) کردووە، بەڕازیلیش لە زۆرترین جامی جیھانی(٢١)، زۆرترین بردنەوەی ھەیە (٧٣) و زۆرترین گۆڵی تۆمارکردووە (229).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Football – All time table|ناونیشان=http://www.worldfootball.net/alltime_table/wm/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=World Football}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Brazil pass Germany as all-time top scorers at the World Cup|ناونیشان=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3554257/brazil-pass-germany-as-all-time-top-scorers-at-the-world-cup|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٨|agency=ESPN|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180702192255/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3554257/brazil-pass-germany-as-all-time-top-scorers-at-the-world-cup|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ھەردوو ھەڵبژاردە دوو جار لەجامی جیھانیدا یارییان کردووە، لە یاریی کۆتاییی ٢٠٠٢ و لە [[بەڕازیل و ئەڵمانیا (جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤)|قۆناغی پێش کۆتاییی ٢٠١٤]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Five Aside: Germany – Brazil preview|ناونیشان=http://www.espn.com/soccer/blog/name/77/post/1936258/headline|بڵاوکەرەوە=ESPN|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠١٨|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180514141642/http://www.espn.com/soccer/blog/name/77/post/1936258/headline|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٨}}</ref> '''ئەو یاریزانانەی زۆرترین گۆڵیان کردوە : بەتۆخی واتا''' هێشتا یاری ئەکەن {| class="wikitable" !ژمارەی نازناوەکان !ناوی ھەڵبژاردەکان |- |٥|| [[بەڕازیل]] |- |٤|| [[ئەڵمانیا]] |} '''ئەو یاریزانانەی زۆرترین گۆڵیان لە مۆندیالدا تۆمار کردووە:''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ |- !پلە !یاریزان !ھەڵبژاردە !گۆڵەکانی !یارییەکانی !پاڵەوانییەتییەکان |- |١ | align="right" |[[میرۆسلاڤ کلۆزە]] | align="right" |{{fb|GER}} |'''١٦''' |٢٤ |٢٠٠٢, ٢٠٠٦, ٢٠١٠, ٢٠١٤ |- |٢ | align="right" |[[ڕۆناڵدۆ]] | align="right" |{{fb|BRA}} |'''١٥''' |١٩ |[١٩٩٤], ١٩٩٨, ٢٠٠٢, ٢٠٠٦ |- |٣ | align="right" |[[گێرد مۆلەر]] | align="right" |{{fb|FRG}} |'''١٤''' |١٣ |١٩٧٠, ١٩٧٤ |- | rowspan="2" |٤ | align="right" |جەست فۆنتین | align="right" |{{fb|FRA}} |'''١٣''' |٦ |١٩٥٨ |- | align="right" |'''[[لیۆنێل مێسی]]''' | align="right" |{{fb|ARG}} |'''١٣''' |٢٦ |٢٠٠٦, (٢٠١٠), ٢٠١٤, ٢٠١٨, ٢٠٢٢ |- | rowspan="2" |٦ | align="right" |'''[[کیلیان مباپێ]]''' | align="right" |{{fb|FRA}} |'''١٢''' |١٤ |٢٠١٨, ٢٠٢٢ |- | align="right" |[[پێلێ]] | align="right" |{{fb|BRA}} |'''١٢''' |١٤ |١٩٥٨, ١٩٦٢, ١٩٦٦, ١٩٧٠ |- | rowspan="2" |٨ | align="right" |ساندڕۆ کۆشیش | align="right" |{{fb|HUN}} |'''١١''' |٥ |١٩٥٤ |- | align="right" |یۆڕگن کلینزمان | align="right" |{{fb|GER}} |'''١١''' |١٧ |١٩٩٠, ١٩٩٤, ١٩٩٨ |- | rowspan="6" |١٠ | align="right" |ھیلمۆن ڕان | align="right" |{{fb|FRG}} |'''١٠''' |١٠ |١٩٥٤, ١٩٥٨ |- | align="right" |کۆبیلاس | align="right" |{{fb|ARG}} |'''١٠''' |١٢ |١٩٩٤, ١٩٩٨, ٢٠٠٢ |- | align="right" |گاری لینکەر | align="right" |{{fb|ENG}} |'''١٠''' |١٢ |١٩٨٦, ١٩٩٠ |- | align="right" |گابڕێڵ باتیستۆتا | align="right" |{{fb|PER}} |'''١٠''' |١٣ |١٩٧٠, ١٩٧٨, (١٩٨٢) |- | align="right" |'''[[تۆماس میولەر|تۆماس مۆلەر]]''' | align="right" |{{fb|GER}} |'''١٠''' |١٩ |٢٠١٠, ٢٠١٤, (٢٠١٨), (٢٠٢٢) |- | align="right" |لاتۆ | align="right" |{{fb|POL}} |'''١٠''' |٢٠ |١٩٧٤, ١٩٧٨, ١٩٨٢ |} '''لەسەر ئاستی وڵاتان''' {| class="wikitable" style="text-align:center" !پلە !ھەڵبژاردە !گۆڵە تۆمارکراوەکان |- |١ | align="right" |{{fb|Brazil}} |٢٣٧ |- |٢ | align="right" |{{fb|Germany}} |٢٣٢ |- |٣ | align="right" |{{fb|Argentina}} |١٥٢ |- |٤ | align="right" |{{fb|France}} |١٣٦ |- |٥ | align="right" |{{fb|Italy}} |١٢٨ |- |٦ | align="right" |{{fb|Spain}} |١٠٨ |- |٧ | align="right" |{{fb|England}} |١٠٤ |- |٨ | align="right" |{{fb|Netherlands}} |٩٦ |- |٩ | align="right" |{{fb|Uruguay}} |٨٩ |- |١٠ | align="right" |{{fb|Hungary}} |٨٧ |} === گۆڵکارانی جامی جیھانی فیفا (١٩٣٠ـەوە) === {| class="wikitable" |- !پاڵەوانییەتی !ناوی گۆڵکار !ژمارەی گۆڵەکان |- |١٩٣٠|| جێلێرمۆ ستابیلی||٨ |- |١٩٣٤|| ئۆلدریخ نیجدلی||٥ |- |١٩٣٨|| لیۆنیداس||٧ |- |١٩٥٠|| [[ئەردمێر]]||٩ |- |١٩٥٤|| ساندڕۆ کۆشیتش||١١ |- |١٩٥٨|| جەست فۆنتین||١٣ |- |١٩٦٢|| درازین یۆکۆفیچ، گارینشیا، فافا، لیونێل سانشێز، ئیڤانۆڤ، فلۆران||٤ |- |١٩٦٦|| ئۆزیبیۆ||٩ |- |١٩٧٠|| [[گێرد مۆلەر]]||١٠ |- |١٩٧٤|| لاتۆ||٧ |- |١٩٧٨|| ماریۆ کیمبس||٦ |- |١٩٨٢|| پاوڵۆ ڕۆسی||٦ |- |١٩٨٦|| گاری لینکەر||٦ |- |١٩٩٠|| سکیلاچی||٦ |- |١٩٩٤|| ستۆیجکۆڤ، سالینکۆ||٦ |- |١٩٩٨|| دافور سۆکەر||٦ |- |٢٠٠٢|| [[ڕۆناڵدۆ]]||٨ |- |٢٠٠٦|| [[میرۆسلاڤ کلۆزە|کلۆزە]]||٥ |- |٢٠١٠|| تۆماس مۆلەر، [[وێسلی شنایدەر]]، داڤێد ڤیا، دیگۆ فۆڕڵان||٥ |- |٢٠١٤|| [[خامێز ڕۆدریگێز|خامیس ڕودریگێز]]|| ٦ |- |٢٠١٨|| ھاری کەین|| ٦ |- |٢٠٢٢ |[[کیلیان مباپێ]] |٨ |} == تێبینییەکان == <references group="s"/> <references group="n"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|FIFA World Cup}} {{براوەکانی جامی جیھانیی فیفا}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|وڵاتەکان|مێژوو|دەیەی ١٩٢٠|دەیەی ١٩٣٠|کۆمەڵگا|ئابووری|ئۆڵۆمپیاد}} [[پۆل:ڕووداوە وەرزشییەکان، دامەزرانی ١٩٣٠]] [[پۆل:جامی جیھانیی فیفا]] [[پۆل:پاڵەوانیەتییە جیھانییەکان]] [[پۆل:فیفا]] id4hl4cvec6kw1xa5fsiim71uxfxujm 1 10889 1590133 1589673 2026-06-14T09:12:57Z Tessla 41338 /* سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی */ وەڵامدانەوە 1590133 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:هیڤجا|هیڤجا]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێک دەقەکەی بە شێوازێکی <s>ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرستی</s> بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] [[وپ:پەلاماری کەسی قەدەغەیە]]! بەسەر ئەو تۆمەتانەی نووسیتن ھێڵێکم دا ھێنا، ئێمە ناتوانین لە ڕووی دەستکاریی ھیچ کەسێکەوە بیروڕاکەی دەستنیشان بکەین. بۆ دەستکارییەکەش با بەکارھێنەر:@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] خۆی وەڵامت بداتەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سپاس بۆ ڕوونکردنەوەی یاساکان؛ بەڵام من پەلەماری کەسم نەداوە و '''ناوی هیچ کەسێکم نەهێناوە''' بۆ ئەوەی تۆمەتباری بکەم بەشێوەی کەسی؛ ئەو ئاماژانەی من تانها '''مەبەستم شێوازی دەستکاریکردنی دەقەکەیە''' کە بە شێوەیەکی ڕەگەزپەرستانە دەستکاریەکەی ئەنجامداوە '''بێ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە من زیاتر لە ٦٠ سەرچاوەم داناوە بۆ قسەکانم''' ؛ بەڵام کە دەقەکەی سڕیوەتەوە '''هیچ ئاماژەیەکی بە هۆکارەکەی نەداوە''' وە لە هەمانکاتدا '''ئەم بەکارهێنەرە دەستکاری مۆبایلی ئەنجام''' دەدات کە پێم وایە شێوەیەکی پڕۆفیشناڵ نییە بۆ دەستکاریکردنی دەق؛ لەهەمانکاتدا '''زۆرینەی سەرچاوەکانی کە دامنابوو وەک ئاماژەیەک بۆ بەهێزی ئەم دەقە هەمووی سڕیوەتەوە بێ هیچ ئاماژەیەک کە<u>'' بۆچی''</u>''' ؟! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:٤٣، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کاک ھیڤجا تۆ من لە ڕێگەی دەستکارییەکانمەوە دەناسیت و دەزانیت چۆنم، پەرەپێدەری ویکی سۆرانیم بە زمانی فارسی وعەرەبی و ئینگلیزی، ٣٪ی وتارەکانی کوردی سۆرانی من دروستم کردوون، سەروو ٨٠٠ وتارم فراوان کردووە، بابەتی «ناونان»ی وتاری «ئیسرائیل» لە ڕووی دەق و سەرچاوە ھەڵە بوو، ئایا سەرچاوەی ئینگلیزی درۆ دەکات؟ من تەنھا ھەڵە ڕاست دەکەمەوە، ئەسڵەن من پەرەپێدەری ئەو وتارەم، و حەز دەکەیت بگەڕێ و بزانە ئەو دەقانە ڕاستن یان نا. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٩:١٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سپاس کە ھاتوون بۆ ئێرە و دەتانەوێ پەرە بدەنە وتارەکانی ویکیپیدیای کوردی. من خۆم لەمێژە بەڕێز سایلێنت دەناسم، ھەر ئەو جۆرەی خۆشی وتی ماوەیەکی زۆرە لێرە خزمەتی پرۆژەکە دەکات. من پێم وایە ئەوی ڕوویداوە لێرە لە یەک تێنەگەیشتنە، ئەگەرنا ھەر دووتان دەتانەوێ خزمەتی پرۆژەکە بکەن. من خۆم سەیری بابەتەکانم نەکردووە، بەڵام دەستکاریی هەر دووتان بە سەرچاوە بووە. بۆ ئەوەی سەرچاوەکانت باشتر و ڕێکوپێکتر بن پێشنیار دەکەم سەیری [[داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب|<nowiki>{{بیرخستنەوەی وێب}}</nowiki>]] بەکاربێنی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ئەگەر بۆ بابەتێک ناکۆکیتان ھەیە و ھەر دووتان بۆ دەستکاریی خۆتان سەرچاوەی متمانەپێکراوتان ھەیە ئەوە دەتوانن وەک دوو ڕوانگەی جیاواز دەقی خۆتان بنووسن؛ بۆ نموونە ھەندێک لایەن لەبەر فڵان ھۆکار پێیان وایە ناوی ئیسرائیل لە فڵان شتەوە ھاتووە و ھەندێکی تر ......... بە پێچەوانە .... . [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] سەرچاوەی ئینگلیزی درۆناکات وایە ؟ کەواتە من ٨ سەرچاوەی ئینگلیزیم بۆ دانابوویت کە '''٣ دانەیان لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە'''<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Philistia</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_name_Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Syria_Palaestina</ref> ::::::: وەرم گرتووە ٣ دانای تریش لە '''ئینساکڵۆپییای بریتانسیا''' <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Phoenicia</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Phoenician</ref> کە ''باوەڕ پێکراوترین ئینسایکڵۆپێدیای جیهانییە''؛ ٢ دانەش سەرچاوەی مێژووی یۆنانییە .<ref>https://monografie.fnp.org.pl/monografie/images/Files/l.niesiolowski-spano_chapter_2%5b0%5d.pdf</ref> <ref>https://books.google.iq/books?id=hAMMx3O2ZrYC&pg=PA37&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ::::::: بەڕیز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] لە ئینگلیزی شتێک هەیە کە پێی دەوترێت '''QUALLITY > QUANTITY''' واتە کوالێتی شتێک گەورەترە لە بڕی شتەکە؛ بەڕێز @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] لێرەدا ئاماژە بەوە دەکات کە زۆر وتاری دەستکاری کردوە لە ویکی کوردی بەڵام '''''ئایا بڕی دەستکاری کردن = کوالێتی دەستکاری کردنەکانی ؟!''''' بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] من لە ساڵی ٢٠٢١وە لە ویکی کوردی دەستکاری دەکەم زیاتر لە ١،٢٠٠ دەستکاریم ئەنجام داوە بە ناوی جیاوازەوە؛ ئەمە کەمترە لەوەی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئاماژەی پێدەکات لە پەڕەی بەکارهێنەرەکەی خۆی بەڵام ئایا هەمان کوالێتیە دەستکاریەکانمان ؟ خۆت بڕیار بدە ئەم بەڕیزە @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] دەستکاری بە مۆبایل ئەنجام دەدات و زۆربەی دەستکاریەکانیشی '''MISSLEADING''' ە واتە بەلاڕیدا بەرە؛ زۆر پێش ئەم بەڕیزە کارم کردووە بەڵام پاش ماوەیەکی زۆر دابڕان ئێستا گەڕاومەتەوەو دەمەوێت خزمەت بە ویکی کوردی بکەم ناکرێت من هەر شتێک دابنێم ئەم بەڕێزە @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] بێت بیسڕێتەوە بەبێ هۆکار ! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٠١:٤١، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ئەوەی وتم بەڕێز سایلێنت دەناسم و دەستکارییەکانی باش و بەسوودن، مەبەستم ئەوە نەبوو بەڕێزت پێچەوانەی وی دەستکاری دەکەیت؛ بەڵکوو دەستکارییەکانی بەڕێزت سایلێنتم بینیوە بەڵام دەستکارییەکانی بەڕێزتم نەبینیوە. ئێستاش سەیرێکی دەستکارییەکانی بەڕێز سایلێنتم کرد و بە پرسین لە ژیریی دەستکردیش بۆم دەرکەوت کە دەستکارییەکانی دروستن. ئەگەر درۆ نەبێ سەیری دەستکارییەکانی بەڕێزتم نەکردووە؛ بەڵام هەر ئەو جۆرەی منیش پێشتر وتم و ئێستا بەڕێوەبەر تێسلا ئاماژەی پێکرد ئەوە ئەگەر پێت وایە دەستکارییەکانی بەڕێزیشت دروستن، بە سەرچاوەی متمانەپێکراو و ڕێکوپێک و وەک ڕوانگەیەکی جیاواز نووسینەکانی خۆت بڵاو بکەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٣، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :: :تکایە هەردوولاتان هێمن ببنەوە و کۆتایی بە شەڕە دەستکاری لە ناو وتارەکەدا بھێنن و تەنیا لێرە (پەڕەی وتووێژ) درێژە بە بابەتەکە بدەن. ئەگەر هەردوولاتان پێتان وایە ڕای جیاواز هەیە لەسەر مێژووی بابەتەکە، ئەوا دەتوانن هەردوو ڕاکە بنووسن و سەرچاوەکان بەرامبەریان دابنێن، بەو مەرجەی بە شێوەیەکی بێلایەن دایبڕێژنەوە؛ بۆ نموونە: «بەپێی هەندێک سەرچاوە ئەمە بەم شێوەیەیە، لە کاتێکدا بەپێی هەندێک سەرچاوەی تر بەم شێوەیەیە». تکایە تەنیا سەرچاوەی باوەڕپێکراو بەکاربھێنن؛ ئینسایکلۆپیدیای بەریتانیکا و سەرچاوە ئەکادیمییەکان جێگەی متمانەی تەواوی ویکیپیدیان. بەردەوامبوونی شەڕە دەستکاری و سڕینەوەی سەرچاوەی باوەڕپێکراو بەبێ کۆدەنگی، دەبێتە هۆی پاراستنی وتارەکە (قفڵکردن) یان گرتنەبەری ڕێکاری کارگێڕی بەرامبەر لایەنی سەرپێچیکار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٤٩، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]، @[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٥٠، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] خۆم بەشی «ڕەگناسی»م چاک کردەوە بە زانیارییەکانی ئەویشەوە بە گۆڕانکاری و ڕاستکردنەوەی ھەڵە، ھەڵبەت لە بەشی «شانشینی ئیسرائیل و جودا» تا کۆتایی پێداچوونەوەیەکی دەوێت. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٢:٢٧، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]: دەستتان خۆش، لەبڕی شەڕەدەستکاری، دەتوانن بە سەرچاوەی متمانەپێکراو زانیاری هەردوولا دابنێن و وەک ئەو شێوەیەی سەرەوە کە باسم کرد. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٥٨، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::من وەک خۆم <span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ JJ ] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤١، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] و @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بەڕیزان من '''هەرگیز شەڕە دەستکساری ناکەم''' دەتوانن خۆتان تێیبڕوانن لە پەڕەی '''''[https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&action=history مێژووی دەستکاری ووتارەکە]''''' ::::بەڵام دەتوانن خۆتان بڕیار بدەن ئایا من دەقی ئەوم ڕاستکردۆتەوە یان ئە دەقەکانی منی ڕاستکرووەتەوە '''<u>نموونەیەکی زۆر بچووک؛</u>''' [[پەڕگە:سەرچاوەیەکی بەکارهێنەر سایڵێنت ساینتست.png]] ::::لێرەدا @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئاماژە بەوە دەکات ::::----<span style="color:#cc3333; font-family:monospace;">[ کە گوایە ئیسرائیل دەوڵەتێکی ڕەگەزپەرستە '''سەرچاوەشی بۆ ئەم قسەیە ماڵپەڕی جەزیرەیە !!!''' ]</span>---- ::::ئەمەش [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&diff=prev&oldid=1589511#mw-diffpage-visualdiff-cite_note-100 '''''پەڕەی دەستکاری ئەم دەقە'''''] ::::----<span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">[ بەڵام سەرچاوەکانی من ئینسایکڵۆپیدیای بڕیتانسیا و وەکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی کتێبی میژوویی هیرۆدۆت و یۆنانی و ڕۆمانی و سەرچاوەی فەرمی باوەڕپێکراوە ]</span>---- ::::بەڕێزان خۆتان بڕیار بدەن ئایا دەستکاریکرنەکانی من شیاوە یان ئەو بەڕێزە ئایا بۆ ویکیپێدیا شیاوە سەرچاوەیەکی وەک و '''NEWS AGENCY''' دابنێیت ؟ هەر وەک ئەم بەڕێزە دایناوە؟ ::::'''یاخوود سەرچاوەی پتەوی وەک بڕیتانسیا و ویکی ئینگلیزی.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤١، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::[[پەڕگە:تۆمەتە هەڵبەەستراوەکانی سایلێنت ساینتست.png]] :::::بەڕێز @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] :::::----<span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">[ پێم وایە تۆ لەم دێڕە تێنەگەییشتوویت مەبەستم لە ناوجە دێرینەکانی خۆی شانشینی ئیسرائیل و جوودایە کە بنزیکەیی یەکسانە بە ڕووبەی ئەمڕۆی وڵاتی ئیسرائیل :::::<ref>https://academic.oup.com/jts/advance-article/doi/10.1093/jts/flaf090/8345985?utm_source=chatgpt.com&login=false</ref><ref>https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/land-israel-geographical-survey?utm_source=chatgpt.com</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Israel_and_Judah?utm_source=chatgpt.com</ref><ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948</ref> ]</span>---- :::::----<span style="color:#00ffff; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END |✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٥٩، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٥٩، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ھەرچەندە دروستە کە ڕەخنەیەکی زۆر لەسەر سیاسەتە دەرەکییەکانی ئیسرائیل ھەیە، بەڵام من وەک خۆم پێموایە ئەلجەزیرە ماڵپەڕێکی بێلایەن نییە و تا ئاستێکی زۆر لایەنگریی تێدایە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٦، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: تکایە ڕەنگی تر زۆر بەکارمەهێنە جگە لە ڕەش لەکاتی نووسیندا، ڕێگەپێدراو نییە. @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]: وادیارە هەردووکتان نەگەیشتوونە ڕێککەوتن، ئەم بابەتەش هەستیارە و نابێت لەخۆوە شت زیاد بکرێت، و ئێمەش توانا و وزەی پێداچوونەوەم نییە لەبەر بێچالاکی، هەربۆییە گەر لێدوانتان نییە، من بۆ وەشانێکی کۆن وتارەکە دەگەڕێنمەوە و دەیپارێزم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:١٢، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) qi4kwusk4mcun0acwksq3gnv47z3l4o 0 35995 1589990 1589806 2026-06-13T12:03:32Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589990 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پلاتین''' ({{بە ئینگلیزی|Platinum}}) یەکێکە لە [[توخمی کیمیایی|توخمە کیمیایییەکان]] بە [[ھێمای کیمیایی]]ی «Pt» و [[گەردیلە ژمارە]]ی ٧٨. ==تایبەتمەندییەکان== ===فیزیکی=== پلاتین کانزایەکی زیوی-سپی، درەوشاوە، [[کێشران|کێشراو]] و [[چکشخۆری|چکشخۆرە]].{{تێبینی| «چکشخۆری» (Malleability) تایبەتمەندییەکی فیزیکیی ماددەیە (بەتایبەت [[کانزا]]کان) کە ڕێگەیان پێ دەدات لەژێر پەستاندا شێوەیان بگۆڕدرێت و پان ببنەوە بەبێ ئەوەی بشکێن یان درز ببەن.}}<ref name="lagowski">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= Chemistry Foundations and Applications|بەرگ= ٣|editor = Lagowski, J. J.|پەڕەکان= [https://archive.org/details/chemistryfoundat٠٠٠٠unse/page/٢٦٧ ٢٦٧–٢٦٨]|ڕێکەوت= ٢٠٠٤|ژپنک= ٩٧٨-٠-٠٢-٨٦٥٧٢٤-٠|بڵاوکەرەوە= Thomson Gale|ناونیشان= https://archive.org/details/chemistryfoundat0000unse/page/267}}</ref> پلاتین لە [[زێڕ]]، [[زیو]] یان [[مس]] کێشراوترە، بەمەش دەبێتە کێشراوترین کانزای پاک.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=M. |دوایین=Schwartz |سەردێڕ=Encyclopedia and Handbook of Materials, Parts and Finishes |بڵاوکەرەوە=CRC Press |edition=2nd |ڕێکەوت=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨١٤٢٠٠١٧١٦٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Vaccari |یەکەم١=J.A. |دوایین٢=Clauser |یەکەم٢=H.R. |دوایین٣=Brady |یەکەم٣=G.S. |سەردێڕ=Materials handbook: an encyclopedia for managers, technical professionals, purchasing and production managers, technicians, and supervisors |بڵاوکەرەوە=McGraw-Hill |edition=15th |ڕێکەوت=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨٠٠٧١٣٦٠٧٦٠}}</ref> تایبەتمەندییە [[فیزیک]]ییەکانی و سەقامگیریی کیمیایییەکەی وای لێ دەکات بۆ کارپێکردنە پیشەسازییەکان بەسوود بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|chapter-url = https://books.google.com/books?id=KXwgAZJBWb0C&pg=RA1-PT8|chapter = Platinum|پەڕەکان= ٨–٩|ژپنک= ٩٧٨-٠-٨٧١٧٠-٥١٨-١|سەردێڕ= Handbook of corrosion data|نووسەر١= Craig, Bruce D|نووسەر٢= Anderson, David S|نووسەر٣= International, A.S.M.|ڕێکەوت= کانوونی دووەمی ١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=ASM International |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20170324014936/https://books.google.com/books?id=KXwgAZJBWb0C&pg=RA1-PT8|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٤ی ئازاری ٢٠١٧|df = dmy-all}}</ref> بەرگرییەکەی بەرامبەر بە داخوران و تەڵخبوون بە تەواوی گونجاوە بۆ بەکارھێنان لە [[زێڕینگەرایەتی]] ناسکدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Platinum vs palladium: price, durability and key differences |ناونیشان=https://metals-wire.net/special/platinum-vs-palladium-price-durability-and-key-differences/ |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٥|وێبگە=Metals Wire |زمان=en}}</ref> ===کیمیایی=== [[پەڕگە:Platin löst sich in heißem Königswasser.jpg|وێنۆک|upright=1.3|چەپ|پلاتین لە کاتی توانەوە لە ناو «[[ئاوی پاشایی]]»{{تێبینی|(بە [[لاتینی]]: Aqua regia) تێکەڵەیەکی زۆر بەھێز و داخورێنەری ترشەکانە.}} گەرمدا]] پلاتین [[داخوران|دا ناخورێت]]، و پلاتینی خاو لە ناو ھەوادا لە ھیچ پلەیەکی گەرمیدا ناۆکسێت، بەڵام تەلە کانزایییە گەرمکراوەکان لە ناو ھەوا یان ئۆکسجیندا خێراتر کێشیان لەدەست دەدەن وەک لەوەی لە ناو بۆشاییدا بێت. پێشنیارەکە ئەوەیە کە پلاتین پەردەیەکی تەنکی ڕووکەش لە [[دیۆکسیدی پلاتین|{{chem2|PtO2}}]] پێکدەھێنێت کە کاتێک بۆ سەرووی ٥٠٠ پلەی سەدی گەرم دەکرێت ھەڵدەوەشێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Chaston |یەکەم=J. C. |ڕێکەوت=١ی نیسانی ١٩٦٤|سەردێڕ=Reaction of Oxygen with the Platinum Metals: I—The Oxidation of Platinum |ناونیشان=https://technology.matthey.com/content/journals/10.1595/003214064X825054 |journal=Platinum Metals Review |زمان=en |بەرگ=٨|issue=2 |پەڕەکان=٥٠–٥٤|doi=10.1595/003214064X825054 |issn=0032-1400|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> باوترین [[باری ئۆکسان|بارەکانی ئۆکسانی]] پلاتین بریتین لە +٢ و +٤. بارەکانی ئۆکسانی +١ و +٣ کەمتر باون، و زۆربەی کات بەھۆی بەندی کانزایی لە جۆرە دوو-کانزایی (یان فرە-کانزایی)یەکاندا سەقامگیر دەکرێن. ئاوێتە چوار-پەیوەستەکانی پلاتین (II) مەیلیان ھەیە ئەندازە [[تەختە چوارگۆشە|تەختە چوارگۆشەیییەکانی]] ١٦-ئەلەکترۆنی وەربگرن. ئەگەرچی پلاتینی ڕەگەزی بە گشتی ناچالاکە، بەڵام لەلایەن [[کلۆر]]، [[برۆم]]، [[یۆد]]، و [[گۆگرد]] ھێرشی دەکرێتە سەر. بە توندی لەگەڵ فلۆر لە پلەی گەرمی {{convert|500|C}} کارلێک دەکات بۆ پێکھێنانی [[تێترافلۆرایدی پلاتین]].<ref name="Lockyer1891">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Sir Norman Lockyer|سەردێڕ=Nature|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FswKAAAAYAAJ&pg=PA625|ساڵ=١٨٩١|بڵاوکەرەوە=Macmillan Journals Limited|پەڕەکان=٦٢٥–|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170324091844/https://books.google.com/books?id=FswKAAAAYAAJ&pg=PA625|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئازاری ٢٠١٧|df=dmy-all}}</ref> پلاتین لە [[ترشی ھایدرۆکلۆریک|ھایدرۆکلۆریک]] و [[ترشی نیتریت]]دا ناتوانێتەوە، بەڵام لە ناو «[[ئاوی پاشایی]]» گەرمدا (تێکەڵەیەک لە ترشەکانی نیتریت و ھایدرۆکلۆریک) دەتوێتەوە، بۆ پێکھێنانی [[ترشی کلۆرۆپلاتینیک]]ی ئاوی، {{chem2|H2PtCl6}}: :{{chem2|1=Pt + 4 HNO3 + 6 HCl → H2PtCl6 + 4 NO2 + 4 H2O}} وەک [[تیۆریی ترش و تفتە نەرم و ڕەقەکان|ترشێکی نەرم]]، ئایۆنی {{chem2|Pt(2+)}} مەیلێکی زۆری بۆ لیگاندەکانی سۆڵفاید و گۆگرد ھەیە. چەندین ئاوێتەی ئاڵۆزی DMSO ڕاپۆرت کراون و وریایی دەدرێت لە ھەڵبژاردنی توێنەرەکانی کارلێکدا.<ref name="han">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi = 10.1021/om700543p|سەردێڕ= Mono- vs Bis(carbene) Complexes: A Detailed Study on Platinum(II)−Benzimidazolin-2-ylidenes|ڕێکەوت= ٢٠٠٧|یەکەم١= Y. |دوایین١= Han |یەکەم٢=H. V. |دوایین٢=Huynh |یەکەم٣=G. K. |دوایین٣= Tan|journal = [[Organometallics]]|بەرگ= ٢٦|پەڕەکان= ٤٦١٢–٤٦١٧|issue = 18 |ناونیشان=http://scholarbank.nus.edu.sg/handle/10635/94318}}</ref> لە ٢٠٠٧دا، زانای ئەڵمانی [[گێرھارد ئێرتڵ]] [[خەڵاتی نۆبڵ لە کیمیا|خەڵاتی نۆبڵی لە کیمیادا]] بردەوە بۆ دیاریکردنی میکانیزمە گەردیلەیییە وردەکانی ئۆکسانی کاتالیزیکیی [[یەکەم ئۆکسیدی کاربۆن]] لەسەر پلاتین ([[گۆڕەری کاتالیزیک|کاتالیزیک کۆنڤێرتەر]]).<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|پەڕەکان= ٣٨٥–٤٠٧|doi = 10.1002/anie.200800480 |سەردێڕ= Reactions at Surfaces: From Atoms to Complexity (Nobel Lecture) |pmid = ١٨٣٥٧٦٠١|issue = 19 |ڕێکەوت= ٢٠٠٨|دوایین١= Ertl |یەکەم١= Gerhard |journal = Angewandte Chemie International Edition |بەرگ= ٤٧|bibcode = 2008ACIE...47.3524E |s2cid = 38416086}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{خشتەی خولیی بچووک}} {{تووڵی دەروازە|کیمیا|زانستی ماددە}} {{پۆلی کۆمنز|Platinum}} [[پۆل:زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسپانیا]] [[پۆل:کانزا گوازراوەکان]] [[پۆل:پلاتین]] [[پۆل:توخمە کیمیایییەکان]] [[پۆل:زانستی ماددە]] bbessfbgz0gek4p13shnmcpfxx5nhdq 0 38829 1590048 1515902 2026-06-13T20:06:28Z 004bvan 74438 1590048 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Al-Mutanabbi.jpg|وێنۆک]] '''موتەنەبی''' ناوی تەواوی '''ئەحمەدی کوڕی حوسێنی کوڕی حەسەن''' لەدایک بووی شاری [[کووفە]] لە ساڵی ٣٠٣ی کۆچی (ڕۆژمێری ئیسلامی)، یەکێکە لە شاعیرە بەناوبانگەکانی [[عەرەب]]، باشترین ڕۆژەکانیشی لە [[حەلەب]] بەسەر بردووە، ناوبراو دەستی باڵای ھەیە لە بابەتی وەسف و ھەجوو، زۆرێک پێیان وایە ناوبراو بانگەشەی پێغەمبەری کردووە بۆیە نانزاوی موتەنبیان پێ بەخشیوە، موتەنەبی لەلایەن کافوری ئەخشیدی و ئیبل خەلەکانی ئەربیلی ستایش کراوە و شیعرەکانی بە باڵاترین شیعرەکانی ئەو سەرەدەمەیان ناوزەند کردووە، لەکاتی گەڕانەوەی بۆ شاری [[بەغداد]] لەلایەن ڕێگرەکانەوە کوژرا.<ref>Ayyıldız, Esat (2020), [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1343690 "el-Mutenebbî’nin Seyfüddevle’ye Methiyeleri (Seyfiyyât)"], BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi , 7 (2) , 497-518. DOI: [[doi:10.33460/beuifd.810283|10.33460/beuifd.810283]]</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} *[https://web.archive.org/web/20170914004037/https://ar.wikipedia.org/wiki/المتنبي ویکی عەرەبی] {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|شیعر|ژیاننامە|زمانی عەرەبی}} {{نووسەر-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Al-Mutanabbi}} [[پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٩١٥]] [[پۆل:مردووانی ٩٦٥]] [[پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٠یەم]] [[پۆل:نووسەرانی سەدەی ١٠یەم]] 50d00lhbgoinfbkhvytekde9uf79vdt 1590050 1590048 2026-06-13T21:01:03Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590050 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Al-Mutanabbi.jpg|وێنۆک]] '''موتەنەبی''' ناوی تەواوی '''ئەحمەدی کوڕی حوسێنی کوڕی حەسەن''' لەدایک بووی شاری [[کووفە]] لە ساڵی ٣٠٣ی کۆچی (ڕۆژمێری ئیسلامی)، یەکێکە لە شاعیرە بەناوبانگەکانی [[عەرەب]]، باشترین ڕۆژەکانیشی لە [[حەلەب]] بەسەر بردووە، ناوبراو دەستی باڵای ھەیە لە بابەتی وەسف و ھەجوو، زۆرێک پێیان وایە ناوبراو بانگەشەی پێغەمبەری کردووە بۆیە نانزاوی موتەنبیان پێ بەخشیوە، موتەنەبی لەلایەن کافوری ئەخشیدی و ئیبل خەلەکانی ئەربیلی ستایش کراوە و شیعرەکانی بە باڵاترین شیعرەکانی ئەو سەرەدەمەیان ناوزەند کردووە، لەکاتی گەڕانەوەی بۆ شاری [[بەغداد]] لەلایەن ڕێگرەکانەوە کوژرا.<ref>Ayyıldız, Esat (2020), [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1343690 "el-Mutenebbî’nin Seyfüddevle’ye Methiyeleri (Seyfiyyât)"], BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi , 7 (2) , 497-518. DOI: [[doi:10.33460/beuifd.810283|10.33460/beuifd.810283]]</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} *[https://web.archive.org/web/20170914004037/https://ar.wikipedia.org/wiki/المتنبي ویکی عەرەبی] {{تووڵی دەروازە|مێژووی ئیسلام|شیعر|ژیاننامە|زمانی عەرەبی}} {{نووسەر-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Al-Mutanabbi}} [[پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٩١٥]] [[پۆل:مردووانی ٩٦٥]] [[پۆل:شاعیرانی سەدەی ١٠یەم]] [[پۆل:نووسەرانی سەدەی ١٠یەم]] [[پۆل:خەڵکی کووفە]] l8jl0aibq5d7go2ywigg2xa2yxta47v 0 62380 1590077 255441 2026-06-14T00:33:47Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[کەنداوی عەرەب]] 1590077 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[کەنداوی عەرەب]] 9cr7m0z65uf0hwk0c1a1nmnwo0dl7zw 0 62382 1590078 255443 2026-06-14T00:33:57Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[کەنداوی عەرەب]] 1590078 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[کەنداوی عەرەب]] 9cr7m0z65uf0hwk0c1a1nmnwo0dl7zw 0 72869 1589978 1589977 2026-06-13T11:59:43Z ~2026-34597-68 77059 1589978 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کەسایەتی | وێنە=Jamil Sidqi al-Zahawi (BW portrait).jpg | قەبارەی وێنە= | ناوی کاتی لەدایکبوون=جەمیل سدقی زەھاوی | شوێنی لەدایکبوون= [[بەغدا]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = [[١٧ی حوزەیران]] [[١٨٦٣]] | شوێنی مردن=[[بەغدا]] | هۆکاری مردن= | ڕێکەوتی مردن=[[کانوونی دووەم]] [[١٩٣٦]] | شوێنی دۆزینەوەی تەرم= | شوێنی گۆڕ=[[مەقبەرەتۆلخەیزەران]]، [[بەغدا]] | نیشتەجێ= | نەتەوە=[[کورد]] | ناوەکانی تر= | نەژاد = | هاووڵاتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن= | پیشە= ھەڵبەستوان، فەیلەسووف | ساڵانی چالاکی= | خاوەنکار= | شار= | ناسراو بە هۆی= | حیزب= | بەرانبەرەکان= | ئایین= | هاوسەر= | یار= | منداڵەکان= | دایک و باوک= | خزمەکان= | پەیوەندیەکان= | خەڵاتەکان= | ئیمزا= | ماڵپەڕ= | پەراوێزەکان= }} '''جەمیل سدقی زەهاوی''' (ماوەی ژیان:١٨٦٣ تاکوو ١٩٣٦) کەسایەتی فەیلەسووف و شاعیری کورد {{ژێدەر پێویستە}}بەوەی باوکی موفتی بووە و یەکێک بووە لە [[بابان]]ییەکان وە دایکیشی [[تورکمان]] بوو، شیعرەکانی جەمیل بە [[عەرەبی]] بوون. جەمیل بە بەرگریکردن لە مافی [[ژن]]ان ناسراو بوو، ناوبراو ماوەیەک سەرنووسەری ڕۆژنامەی ئەلزەورا بوو. جەمیل سیدقی کوڕی محەممەد فەیدی کوڕی مەلا ئەحمەد بابان ئەلزەهاوی [4][5] (1279-1354 کۆچی / 1863-1936 ز) شاعیر و یەکێک بوو لە پێشەنگەکانی ڕێنێسانسی ئەدەبی عەرەبی مۆدێرن. وەک کەسایەتییەکی بەرز لە شیعری عەرەبی مۆدێرن و پێشەنگێک لە بیری زانستی و لێکۆڵینەوەی فەلسەفیدا وەستاوە. لە بەغدا لەدایکبووە و گەورە بووە- کە باوکی وەک موفتی گەورەی لەوێ کاری کردووە- لە خێزانێکەوە سەرچاوەی گرتووە کە لە عێراق بەهۆی جیاوازی زانستی و ناوبانگی کۆمەڵایەتییەوە بەناوبانگن. بە ڕەچەڵەک کورد، باوباپیرانی سەر بە بنەماڵەی بابان، میرەکانی سلێمانی بوون. *نیسبە* (ناونیشانی) "ئەلزەهاوی" لە "زەهاو"ەوە سەرچاوەی گرتووە- پێشتر میرنشینێکی سەربەخۆ و ئێستا خاکێکە لەناو ئێراندا- کە نەنکی باوکی لێیەوە سەرچاوەی گرتووە. باوکی، محەمەد فەیدی ئەلزەهاوی، یەکەم ئەندامی خێزانەکە بوو کە ئەم ناوە تایبەتەی وەرگرتووە [6]. خوێندنی لە ژێر سەرپەرشتی باوکیدا، موفتی گەورەی بەغدا وەرگرتووە، لە قوتابخانەی ئەم دووەمیان خوێندوویەتی- دامەزراوەیەک کە بەهۆی مەنهەجەکەیەوە ئاهەنگ دەگێڕدرێت کە زانستە ئایینییە ئیسلامییەکان و ئەدەبیاتی عەرەبی لەخۆدەگرێت [7]. لە تەمەنی لاوێتیدا شیعری بە هەردوو زمانی عەرەبی و فارسی ئامادە کردووە. بەدرێژایی ژیانی پیشەیی، یەک لە دوای یەک پۆستی جۆراوجۆری هەبووە: وەک ئەندامی ئەنجومەنی پەروەردە لە بەغدا کاری کردووە، دواتر ماوەیەک لە دادگای تێهەڵچوونەوە. دواتر بووەتە پرۆفیسۆری فەلسەفەی ئیسلامی لە *مەدرەسە الملاکییە* (قوتابخانەی شاهانە) لە ئەستەنبوڵ، وە مامۆستای ئەدەبی عەرەبی لە *دار الفونون* (ماڵی هونەر) لە هەمان شار. دواتر مامۆستای *مەجەڵڵا* (یاسای مەدەنی عوسمانی) لە قوتابخانەی یاسا لە بەغدا. دواتر وەک جێگری نوێنەرایەتی هەرێمی مونتەفیق لە پەرلەمانی عوسمانیدا کاری کردووە، دواتر خولێکی وەک جێگر بۆ بەغدا. دواتر سەرۆکایەتی لیژنەی بەعەرەبکردنی یاساکان دەکات لە بەغدا، دواجار وەک ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی عێراق (*مەجلیس العیان*) تا تێپەڕاندنی [8].. '''ژیان و کارەکانی''' جەمیل سیدقی کوڕی محەممەد فەیدی کوڕی مەلا ئەحمەد بابان ئەلزەهاوی لە ساڵی ١٨٦٣ لە بەغدا لەدایک بووە و لە ٢٤ی شوباتی ١٩٣٦ لەوێ کۆچی دوایی کردووە، گەورە بووە و لە ژێر چاودێری باوکی و هەروەها زانایانی دیکەی دیاری سەردەمی خۆیدا خوێندنی تەواو کردووە. لە کاتێکدا کە هێشتا گەنج بوو، لە ساڵی ١٨٨٥ وەک مامۆستا لە قوتابخانەی سلێمانی لە بەغدا دامەزرا، دواتر لە ساڵی ١٨٨٧ وەک ئەندامی ئەنجومەنی پەروەردە، دواتر لە ساڵی ١٨٩٠، وەک بەڕێوەبەری چاپەمەنی پارێزگا و سەرنووسەری ڕۆژنامەی *ئەلزەورا* دامەزرا. دواتر لە ساڵی 1892 وەک ئەندامی دادگای تێهەڵچوونەوەی بەغدا دەستنیشان دەکرێت. لە ساڵی ١٨٩٦دا سەفەری بۆ ئەستەنبوڵ کردووە، لەوێ سەرسامییەکی قووڵی بۆ کەسایەتییە دیار و ڕۆشنبیرەکانی پەرەپێداوە. دوابەدوای ڕاگەیاندنی دەستوور لە ساڵی ١٩٠٨، لە *دار الفونون* (ماڵی هونەر) لە ئەستەنبوڵ کرا بە پرۆفیسۆری فەلسەفەی ئیسلامی؛ دواتر گەڕایەوە بەغدا و لەوێ وەک پرۆفیسۆر لە قوتابخانەی یاسا دامەزرا. لەگەڵ دامەزراندنی حکومەتی عێراق، وەک ئەندامی ئەنجومەنی پیران دەستنیشانکرا . {{شیعری بە هەردوو زمانی عەرەبی و فارسی ئامادە کردووە؛ لە ڕاستیدا، بەرهەمی ئەدەبی جەمیل سیدقی ئەلزەهاوی بە قەبارەی تەواو و هەمەچەشنییەکەی جیا دەکرایەوە، کە هەم شیعر و هەم نۆسراوی گرتەوە. ئەو پیاوێکی سەربەرز و دڵنیا بوو لە خۆی کە لە کۆتاییەکانی ژیانیدا لەبارەی خۆیەوە نووسیبووی: "لە تەمەنی کوڕێتیدا، بەهۆی شێوازە ناتەقلیدییەکانمەوە پێم دەگوترا 'شێت'؛ لە گەنجیدا، 'ئەو بێباکانە' بەهۆی مەیلی خۆم بۆ ئاهەنگگێڕان؛ لە تەمەنی ناوەڕاستمدا، 'بوێر' بۆ بەرخۆدانم بەرامبەر بە ستەمکاری؛ و لە تەمەنی پیریمدا، 'بیدعە' بۆ کراوەییم." ڕاگەیاندنی بۆچوونە فەلسەفییەکانم”. ئەو بە ئاشکرا دانی بە باوەڕەکەی بە تیۆری پەرەسەندندا نا، تەحەدای بۆچوونە باوەکانی کۆمەڵگەی عەرەبی سەردەمی خۆی دەکرد- ئەو بۆچوونانەی کە وەک نەزان و دواکەوتوو تایبەتمەندیان دەکرد. لە کۆتایی ژیانیدا بەهۆی لێکۆڵینەوە فەلسەفییە بەرفراوانەکانی لە زانستەکاندا بە بیدعە تۆمەتبار کرا؛ بەڵام، ئەو وەک موسڵمان مایەوە- نەک بێدین، وەک ئەوەی بە شێوەیەکی باو لەلایەن خەڵکی گشتیەوە باوەڕیان پێدەکرا. شیعری جوانی نووسیوە کە باسی جەوهەری ئیلاهی و شکۆمەندی کاری دەستی دروستکەری کردووە و وتارێکی فەلسەفی لە گۆڤارە گەورەکانی عەرەبیدا بڵاوکردووەتەوە. میوانداری ساڵۆنێکی ئەدەبی دەکرد کە پڕ بوو لە زانا و پیاوە نامەنووسەکان. یەکێک لە کۆبوونەوەکانی لە کافێی ئەلشات ئەنجامدرا، لە کاتێکدا ڕۆژانە ساڵۆنێکی دیکەی پاشنیوەڕۆی لە کافێی ڕەشید حەمید لە قەزای باب ئەلشەرقی بەغدا ئەنجامدا. لە ڕۆژانی کۆتاییدا ساڵۆنەکەی لە کافێی ئەمین لە شەقامی ئەلڕەشید دامەزراند- شوێنێک کە دواتر بە "کافێی ئەلزەهاوی" ناسرا. ئەو بە سۆزەوە حەزی لە یاری *داما* (چێککەر) بوو، توانای داهێنەرانە و سەرنجڕاکێشی بۆ نمایش دەکرد. لەنێو ئامادەبووانی بەردەوامی ساڵۆنەکانیدا شاعیر مەعروف ئەلروسافی و پرۆفیسۆر ئیبراهیم ساڵح شوکر و شاعیر عەبدولڕەحمان ئەلبەننا بوون. ئەم کۆبوونەوانە هەرگیز بێبەش نەبوون لە ئەدەب و مشتومڕی ڕۆحی و حیکایەتێکی ژیرانە و گاڵتەجاڕی شیعریی یاریزانانە؛ لەڕاستیدا قسەکەی لە هەموو باس و مشتومڕێکدا بە دەسەڵاتی کۆتایی دادەنرا. سەبارەت بە ئەو- و هاوتەمەنەکەی، ئەلروسافی- شێخ ئیبراهیم ئەفەندی ئەلراوی جارێک تێبینی کرد: مقال صحيح إن في الشعر حكمة وما كل شعر في الحقيقة محكم وأشعر أهل الأرض عندي بلا مرا جميل الزهاوي والرصافي المقدم ئەلزەهاوی لە سەرانسەری عێراق و جیهانی عەرەبیدا ناوبانگی هەبوو؛ بوێر و خۆپەرست و چەسپاو لە قەناعەتەکانیدا، کاتێک بینی ڕۆحی ئازادیان ڕەوانەی قووڵایی زیندان کردووە و دواتر لە سێدارەیان دەدەن، لەگەڵ فەرمانڕەواکان پێکدادانیان هەبوو. شیعرێکی بۆ ڕێزلێنان لە شەهیدان ئامادە کردووە، سەرەتا بەم دێڕانە دەستی پێکردووە: على كل عود صاحب وخليل وفي كل بيت رنة وعويل وفي كل عين عبرة مهراقة وفي كل قلب حسرة وعليل كأن الجدوع القائمات منابر علت خطباء عودهن نقول ئەلزەهاوی بانگەشە بۆ مافەکانی ژنان دەکرد و داوای لێکردن دەستبەرداری *حیجاب* بن- بە تایبەتی ئاماژەیە بۆ *نیقاب* کە سیماکانی دەموچاو دەشارێتەوە، نەک *حیجاب* وەک ئەوەی ئەمڕۆ تێدەگەین- لەم ڕووەوە توندڕەوی بکات؛ ئەو ڕایگەیاند: اسفري فالحجاب يا ابنة فهر هو داء في الاجتماع وخيم كل شيء إلى التجدد ماض فلماذا يقر هذا القديم ؟ اسفري فالسفور للناس صبح زاهر والحجاب ليل بهيم اسفري فالسفور فيه صلاح للفريقين ثم نفع عميم زعموا ان في السفور انثلاماً كذبوا فالسفور طهر سليم لايقي عفة الفتاة حجاب بل يقيها تثقيفها والعلوم وقال أيضا: مزقي يا ابنة العراق الحجابا أسفري فالحياة تبغي انقلابا مزقيه وأحرقيه بلا ريث فقد كان حارساً كذابا وله أبيات أخرى في ديوان (الزهاوي، طبعة دار الدعوة، بيروت) أسرف فيها في هجاء العرب ومدح الإنجليز قال فيها: تبصَّرْ أيها العربي واتركْ ولاءَ التركِ من قومٍ لئامِ ووالِ الإنكليزَ رجال عدلٍ وصدقٍ في الفعالِ وفي الكلامِ و لكنه شعر وكما باقي العرب إنَّ سقوط الخلافة الاسلامية بداية المهانة والضعف لهم، فرَثِئَ الخليفة العثمانيعبد الحميد الثاني بأبيات مشهورة: وقد بعث الله الخليفة رحمة إلى الناس إن الله للناس يرحم أقام به الديان أركان دينه فليست على رغم العدى تتهدم وصاغ النهى منه سوار عدالة به إزدان من خود الحكومة معصم وكم لأمير المؤمنين مآثر بهن صنوف الناس تدري وتعلم ويشهد حتى الأجنبي بفضله فكـيف يسيءالظـن من هـو مسلـم سلام على العهد الحميدي إنه لأسعـد عهد في الزم تەها حوسێن لەبارەیەوە نووسیویەتی: "ئەلزەهاوی تەنیا شاعیری زمانی عەرەبی یان عێراق نەبووە، بەڵکو شاعیری میسر و خاکەکانی دیکەش بووە؛ شاعیری عەقڵ و ئەلمەعری ئەم سەردەمە بووە- لەگەڵ ئەوەشدا ئەلمەعرییەک بووە کە لەگەڵ ئەوروپا خەریک بووە و خۆی بە زانستی زانستی چەکدار کردووە". هەروەها شاعیری عێراقی فالیح الحوجەیە لە کتێبەکەیدا *تێڕوانینێکی کورت بۆ شیعری عەرەبی* لەبارەیەوە نووسیویەتی و ئاماژەی بەوە کردووە: "شیعری ئەلزەهاوی بە زمانی دەستڕاگەیشتن و ڕوونی مانا و بەرهەمی بەرهەمدار جیا دەکرێتەوە. ڕەنگدانەوەی کاریگەریی ئەو زانستانەیە کە لێی خوێندوویەتییەوە، و بەهۆی بەیتی نیشتمانپەروەری و کۆمەڵایەتییەوە ناوبانگی دەرکرد، هەروەها بەهۆی بەیتی نیشتمانپەروەری و کۆمەڵایەتییەوە ناوبانگی دەرکرد". شیعری فەلسەفی و وەسفکەر، ئامادەکردنی بەرهەم لە سەرانسەری زۆربەی ژانرە شیعرییەکان." شەقامێک لە ناوچەی ئەلئەدحامیە- نزیک دادگای شاهانە- بە ناوی ئەوەوە ناونرا؛ ئەو ڕێگایەی کە دەچێتە مزگەوتی ئیمامی ئەعزەم بە قەزای مێژوویی ئەلوەزیریەی بەغدا دەبەستێتەوە. دوژمنایەتییەکی چڕ لە نێوان ئەو و مەعروف ئەلروسەفیدا هەبوو- لەگەڵ ئەوەی ئەلروسافی زۆرجار بێڕێزی بە ئەلزەهاوی دەکرد- بەڵام دەرفەتێکی زێڕین بۆ ئەلزەهاوی هاتە ئاراوە کە مێزەکان لەسەر ئەلروسەفی بگۆڕێت. کاتێک پرسیاری ڕای خۆی لەسەر ئەحمەد شەوقی (بابەتێکی ڕکابەرییەکی دیکە) لێکرا، ئەلزەهاوی بە شێوەزارە جیاوازەکەی بەغدادی وەڵامی دایەوە: "ئەم ئەحمەد شەوقی چییە؟ ئەو هیچ نییە! قوتابیی خۆم، مەعروف الروسافی، شیعرێکی باشتر لە خۆی ئامادە دەکات!" ئەمەش لە سەردەمێکدا ڕوویدا کە هەردوو پیاوەکە وەستای ئەدەب و شیعر بوون. ئەم حیکایەتنامەیە سەبارەت بە ڕکابەریی نێوان ئەم دوو شاعیرە بەرزە، لەلایەن خالید کشتەینی لە بیرەوەرییە سەرگەرمکەرەکانیدا بەڵگەی لەسەر کراوە. مێژوونووس و شاعیر وەلید ئەلئەعزەمی لەبارەیەوە دەڵێت: "ئەلزەهاوی بۆچوونێکی زۆر بەرزی لەبارەی خۆیەوە هەبوو؛ ئارەزووی ناوبانگێکی زۆری دەکرد و مەیلی ئەوەی هەبوو کە دژی دانەوێڵە بڕوات. ئەو ئیدیعای شارەزایی لە بوارێکی بەرفراواندا دەکرد- وەک فەلسەفە، فەلەکناسی، کێشکردن و ئەناتۆمی- ئیدیعای ئەوە دەکات کە سەردەمانێک ئاژاوەیەکی لێکەوتەوە کە نزیک بوو گیانی لەدەست بدات. ئەو کەسێکی بەرهەمدار بوو شاعیر، هەرچەندە بەیتەکەی زۆرجار قورس و بێ سەرنج بوو بەهۆی خستنەڕووی تیۆرییە زانستییەکانەوە شارەزا بوو لە زمانەکانی عەرەبی، تورکی، فارسی، و کوردیدا، و هەندێک کۆمەڵە شیعری لەدوای خۆی بەجێهێشت، لەوانە *ئەلکالیم المنزوم* (وشەی ئایندە)، *ئەللوباب* (The Essence)، *ئەلئەوشال* (The... تریکڵز)، *الثومالە* (درێگەکان)، و *روبەیات ئەلزەهاوی* (چوارچاکەکانی ئەلزەهاوی)- ئەم دووەمیان وەرگێڕانی چوارگۆشەکانی عومەر خەیامە." قَد كنت في درب ببغداد ماشياً وَبَغداد فيها للمشاة دروبُ فَصادَفَت شيخاً قد حنى الدهر ظهرَه له فوق مستن الطَريق دَبيبُ عليه ثياب رثة غير أنها نظاف فَلَم تدنس لهن جيوبُ تدلّ غضونٌ في وَسيع جبينه عَلى أنه بين الشيوخ كَئيبُ يَسير الهُوَينا وَالجماهير خلفه يسبونه وَالشيخ لَيسَ يجيبُ له وقفة يقوى بها ثم شهقة تكادَ لها نفس الشَفيق تذوبُ فَساءَلت من هَذا فَقالَ مجاوب هوَ الحق جاءَ اليوم فهو غَريبُ فجئت إليه ناصراً ومؤازراً وَدَمعي لإشفاقي عليه صَبيبُ وَقلت له إنا غَريبان ههنا وكل غَريب للغريب نَسيبُ ئەلزەهاوی لە ذی القعدە ساڵی ١٣٥٤ی کۆچی (شوباتی ١٩٣٦ی زایینی) کۆچی دوایی کرد و لە مەراسیمێکی زۆر ئامادەبوودا لە دەرگای گۆڕستانی ئەلخەیزوران لە ئەلئەدەمیە بە خاک سپێردرا؛ پێکهاتەیەک لەسەر گۆڕەکەی دروستکرا و دواتر زانای ناوداری عێراقی شێخ ئەمجەد ئەلزەهاوی - کوڕەزای - لە نزیکەوە بە خاک سپێردرا. شێخ ئەمجەد ئەلزەهاوی لەبەر خاتری خودا ناحەزییەکی بۆ دانابوو و ئامادەی پرسەکەی نەبوو. == لە بەرهەمەکانی == ئەلزەهاوی لە ژێر دەستی زانایانی بەغدا هەردوو زانستی عەقڵانی و نەریتی خوێندووە و لە بوارە جیاوازەکانی زانستی و فەلسەفیدا سەرکەوتوو بووە. بەڵام درەوشاوەیی لە زمان و شیعری عەرەبیدا سێبەری لەسەر دەستکەوتە زانستییەکانی دیکەی دانا. کۆمەڵێک بەرهەمی زانستی و ئەدەبی نووسیوە لەوانە:{{پۆلی کۆمنز|Jamil Sidqi al-Zahawi}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ژن|بەغدا|شیعر|فەلسەفە}} [[پۆل:خەڵکی بەغدا]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:موسڵمانانی عێراقی]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرانی عێراقی]] [[پۆل:فێمینیستە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣]] [[پۆل:مردووانی ١٩٣٦]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:پیاوە فێمینیستەکان]] [[پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی]] [[پۆل:فێمینیستە کوردە عێراقییەکان]] 1uy6epo5axm9k95xlhru3xiulu375rs 1589981 1589978 2026-06-13T12:01:02Z ~2026-34597-68 77059 1589981 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کەسایەتی | وێنە=Jamil Sidqi al-Zahawi (BW portrait).jpg | قەبارەی وێنە= | ناوی کاتی لەدایکبوون=جەمیل سدقی زەھاوی | شوێنی لەدایکبوون= [[بەغدا]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = [[١٧ی حوزەیران]] [[١٨٦٣]] | شوێنی مردن=[[بەغدا]] | هۆکاری مردن= | ڕێکەوتی مردن=[[کانوونی دووەم]] [[١٩٣٦]] | شوێنی دۆزینەوەی تەرم= | شوێنی گۆڕ=[[مەقبەرەتۆلخەیزەران]]، [[بەغدا]] | نیشتەجێ= | نەتەوە=[[کورد]] | ناوەکانی تر= | نەژاد = | هاووڵاتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن= | پیشە= ھەڵبەستوان، فەیلەسووف | ساڵانی چالاکی= | خاوەنکار= | شار= | ناسراو بە هۆی= | حیزب= | بەرانبەرەکان= | ئایین= | هاوسەر= | یار= | منداڵەکان= | دایک و باوک= | خزمەکان= | پەیوەندیەکان= | خەڵاتەکان= | ئیمزا= | ماڵپەڕ= | پەراوێزەکان= }} '''جەمیل سدقی زەهاوی''' (ماوەی ژیان:١٨٦٣ تاکوو ١٩٣٦) کەسایەتی فەیلەسووف و شاعیری کورد {{ژێدەر پێویستە}}بەوەی باوکی موفتی بووە و یەکێک بووە لە [[بابان]]ییەکان وە دایکیشی [[تورکمان]] بوو، شیعرەکانی جەمیل بە [[عەرەبی]] بوون. جەمیل بە بەرگریکردن لە مافی [[ژن]]ان ناسراو بوو، ناوبراو ماوەیەک سەرنووسەری ڕۆژنامەی ئەلزەورا بوو. جەمیل سیدقی کوڕی محەممەد فەیدی کوڕی مەلا ئەحمەد بابان ئەلزەهاوی [4][5] (1279-1354 کۆچی / 1863-1936 ز) شاعیر و یەکێک بوو لە پێشەنگەکانی ڕێنێسانسی ئەدەبی عەرەبی مۆدێرن. وەک کەسایەتییەکی بەرز لە شیعری عەرەبی مۆدێرن و پێشەنگێک لە بیری زانستی و لێکۆڵینەوەی فەلسەفیدا وەستاوە. لە بەغدا لەدایکبووە و گەورە بووە- کە باوکی وەک موفتی گەورەی لەوێ کاری کردووە- لە خێزانێکەوە سەرچاوەی گرتووە کە لە عێراق بەهۆی جیاوازی زانستی و ناوبانگی کۆمەڵایەتییەوە بەناوبانگن. بە ڕەچەڵەک کورد، باوباپیرانی سەر بە بنەماڵەی بابان، میرەکانی سلێمانی بوون. *نیسبە* (ناونیشانی) "ئەلزەهاوی" لە "زەهاو"ەوە سەرچاوەی گرتووە- پێشتر میرنشینێکی سەربەخۆ و ئێستا خاکێکە لەناو ئێراندا- کە نەنکی باوکی لێیەوە سەرچاوەی گرتووە. باوکی، محەمەد فەیدی ئەلزەهاوی، یەکەم ئەندامی خێزانەکە بوو کە ئەم ناوە تایبەتەی وەرگرتووە [6]. خوێندنی لە ژێر سەرپەرشتی باوکیدا، موفتی گەورەی بەغدا وەرگرتووە، لە قوتابخانەی ئەم دووەمیان خوێندوویەتی- دامەزراوەیەک کە بەهۆی مەنهەجەکەیەوە ئاهەنگ دەگێڕدرێت کە زانستە ئایینییە ئیسلامییەکان و ئەدەبیاتی عەرەبی لەخۆدەگرێت [7]. لە تەمەنی لاوێتیدا شیعری بە هەردوو زمانی عەرەبی و فارسی ئامادە کردووە. بەدرێژایی ژیانی پیشەیی، یەک لە دوای یەک پۆستی جۆراوجۆری هەبووە: وەک ئەندامی ئەنجومەنی پەروەردە لە بەغدا کاری کردووە، دواتر ماوەیەک لە دادگای تێهەڵچوونەوە. دواتر بووەتە پرۆفیسۆری فەلسەفەی ئیسلامی لە *مەدرەسە الملاکییە* (قوتابخانەی شاهانە) لە ئەستەنبوڵ، وە مامۆستای ئەدەبی عەرەبی لە *دار الفونون* (ماڵی هونەر) لە هەمان شار. دواتر مامۆستای *مەجەڵڵا* (یاسای مەدەنی عوسمانی) لە قوتابخانەی یاسا لە بەغدا. دواتر وەک جێگری نوێنەرایەتی هەرێمی مونتەفیق لە پەرلەمانی عوسمانیدا کاری کردووە، دواتر خولێکی وەک جێگر بۆ بەغدا. دواتر سەرۆکایەتی لیژنەی بەعەرەبکردنی یاساکان دەکات لە بەغدا، دواجار وەک ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی عێراق (*مەجلیس العیان*) تا تێپەڕاندنی [8].. '''ژیان و کارەکانی''' جەمیل سیدقی کوڕی محەممەد فەیدی کوڕی مەلا ئەحمەد بابان ئەلزەهاوی لە ساڵی ١٨٦٣ لە بەغدا لەدایک بووە و لە ٢٤ی شوباتی ١٩٣٦ لەوێ کۆچی دوایی کردووە، گەورە بووە و لە ژێر چاودێری باوکی و هەروەها زانایانی دیکەی دیاری سەردەمی خۆیدا خوێندنی تەواو کردووە. لە کاتێکدا کە هێشتا گەنج بوو، لە ساڵی ١٨٨٥ وەک مامۆستا لە قوتابخانەی سلێمانی لە بەغدا دامەزرا، دواتر لە ساڵی ١٨٨٧ وەک ئەندامی ئەنجومەنی پەروەردە، دواتر لە ساڵی ١٨٩٠، وەک بەڕێوەبەری چاپەمەنی پارێزگا و سەرنووسەری ڕۆژنامەی *ئەلزەورا* دامەزرا. دواتر لە ساڵی 1892 وەک ئەندامی دادگای تێهەڵچوونەوەی بەغدا دەستنیشان دەکرێت. لە ساڵی ١٨٩٦دا سەفەری بۆ ئەستەنبوڵ کردووە، لەوێ سەرسامییەکی قووڵی بۆ کەسایەتییە دیار و ڕۆشنبیرەکانی پەرەپێداوە. دوابەدوای ڕاگەیاندنی دەستوور لە ساڵی ١٩٠٨، لە *دار الفونون* (ماڵی هونەر) لە ئەستەنبوڵ کرا بە پرۆفیسۆری فەلسەفەی ئیسلامی؛ دواتر گەڕایەوە بەغدا و لەوێ وەک پرۆفیسۆر لە قوتابخانەی یاسا دامەزرا. لەگەڵ دامەزراندنی حکومەتی عێراق، وەک ئەندامی ئەنجومەنی پیران دەستنیشانکرا . {{شیعری بە هەردوو زمانی عەرەبی و فارسی ئامادە کردووە؛ لە ڕاستیدا، بەرهەمی ئەدەبی جەمیل سیدقی ئەلزەهاوی بە قەبارەی تەواو و هەمەچەشنییەکەی جیا دەکرایەوە، کە هەم شیعر و هەم نۆسراوی گرتەوە. ئەو پیاوێکی سەربەرز و دڵنیا بوو لە خۆی کە لە کۆتاییەکانی ژیانیدا لەبارەی خۆیەوە نووسیبووی: "لە تەمەنی کوڕێتیدا، بەهۆی شێوازە ناتەقلیدییەکانمەوە پێم دەگوترا 'شێت'؛ لە گەنجیدا، 'ئەو بێباکانە' بەهۆی مەیلی خۆم بۆ ئاهەنگگێڕان؛ لە تەمەنی ناوەڕاستمدا، 'بوێر' بۆ بەرخۆدانم بەرامبەر بە ستەمکاری؛ و لە تەمەنی پیریمدا، 'بیدعە' بۆ کراوەییم." ڕاگەیاندنی بۆچوونە فەلسەفییەکانم”. ئەو بە ئاشکرا دانی بە باوەڕەکەی بە تیۆری پەرەسەندندا نا، تەحەدای بۆچوونە باوەکانی کۆمەڵگەی عەرەبی سەردەمی خۆی دەکرد- ئەو بۆچوونانەی کە وەک نەزان و دواکەوتوو تایبەتمەندیان دەکرد. لە کۆتایی ژیانیدا بەهۆی لێکۆڵینەوە فەلسەفییە بەرفراوانەکانی لە زانستەکاندا بە بیدعە تۆمەتبار کرا؛ بەڵام، ئەو وەک موسڵمان مایەوە- نەک بێدین، وەک ئەوەی بە شێوەیەکی باو لەلایەن خەڵکی گشتیەوە باوەڕیان پێدەکرا. شیعری جوانی نووسیوە کە باسی جەوهەری ئیلاهی و شکۆمەندی کاری دەستی دروستکەری کردووە و وتارێکی فەلسەفی لە گۆڤارە گەورەکانی عەرەبیدا بڵاوکردووەتەوە. میوانداری ساڵۆنێکی ئەدەبی دەکرد کە پڕ بوو لە زانا و پیاوە نامەنووسەکان. یەکێک لە کۆبوونەوەکانی لە کافێی ئەلشات ئەنجامدرا، لە کاتێکدا ڕۆژانە ساڵۆنێکی دیکەی پاشنیوەڕۆی لە کافێی ڕەشید حەمید لە قەزای باب ئەلشەرقی بەغدا ئەنجامدا. لە ڕۆژانی کۆتاییدا ساڵۆنەکەی لە کافێی ئەمین لە شەقامی ئەلڕەشید دامەزراند- شوێنێک کە دواتر بە "کافێی ئەلزەهاوی" ناسرا. ئەو بە سۆزەوە حەزی لە یاری *داما* (چێککەر) بوو، توانای داهێنەرانە و سەرنجڕاکێشی بۆ نمایش دەکرد. لەنێو ئامادەبووانی بەردەوامی ساڵۆنەکانیدا شاعیر مەعروف ئەلروسافی و پرۆفیسۆر ئیبراهیم ساڵح شوکر و شاعیر عەبدولڕەحمان ئەلبەننا بوون. ئەم کۆبوونەوانە هەرگیز بێبەش نەبوون لە ئەدەب و مشتومڕی ڕۆحی و حیکایەتێکی ژیرانە و گاڵتەجاڕی شیعریی یاریزانانە؛ لەڕاستیدا قسەکەی لە هەموو باس و مشتومڕێکدا بە دەسەڵاتی کۆتایی دادەنرا. سەبارەت بە ئەو- و هاوتەمەنەکەی، ئەلروسافی- شێخ ئیبراهیم ئەفەندی ئەلراوی جارێک تێبینی کرد: مقال صحيح إن في الشعر حكمة وما كل شعر في الحقيقة محكم وأشعر أهل الأرض عندي بلا مرا جميل الزهاوي والرصافي المقدم ئەلزەهاوی لە سەرانسەری عێراق و جیهانی عەرەبیدا ناوبانگی هەبوو؛ بوێر و خۆپەرست و چەسپاو لە قەناعەتەکانیدا، کاتێک بینی ڕۆحی ئازادیان ڕەوانەی قووڵایی زیندان کردووە و دواتر لە سێدارەیان دەدەن، لەگەڵ فەرمانڕەواکان پێکدادانیان هەبوو. شیعرێکی بۆ ڕێزلێنان لە شەهیدان ئامادە کردووە، سەرەتا بەم دێڕانە دەستی پێکردووە: على كل عود صاحب وخليل وفي كل بيت رنة وعويل وفي كل عين عبرة مهراقة وفي كل قلب حسرة وعليل كأن الجدوع القائمات منابر علت خطباء عودهن نقول ئەلزەهاوی بانگەشە بۆ مافەکانی ژنان دەکرد و داوای لێکردن دەستبەرداری *حیجاب* بن- بە تایبەتی ئاماژەیە بۆ *نیقاب* کە سیماکانی دەموچاو دەشارێتەوە، نەک *حیجاب* وەک ئەوەی ئەمڕۆ تێدەگەین- لەم ڕووەوە توندڕەوی بکات؛ ئەو ڕایگەیاند: اسفري فالحجاب يا ابنة فهر هو داء في الاجتماع وخيم كل شيء إلى التجدد ماض فلماذا يقر هذا القديم ؟ اسفري فالسفور للناس صبح زاهر والحجاب ليل بهيم اسفري فالسفور فيه صلاح للفريقين ثم نفع عميم زعموا ان في السفور انثلاماً كذبوا فالسفور طهر سليم لايقي عفة الفتاة حجاب بل يقيها تثقيفها والعلوم وقال أيضا: مزقي يا ابنة العراق الحجابا أسفري فالحياة تبغي انقلابا مزقيه وأحرقيه بلا ريث فقد كان حارساً كذابا وله أبيات أخرى في ديوان (الزهاوي، طبعة دار الدعوة، بيروت) أسرف فيها في هجاء العرب ومدح الإنجليز قال فيها: تبصَّرْ أيها العربي واتركْ ولاءَ التركِ من قومٍ لئامِ ووالِ الإنكليزَ رجال عدلٍ وصدقٍ في الفعالِ وفي الكلامِ و لكنه شعر وكما باقي العرب إنَّ سقوط الخلافة الاسلامية بداية المهانة والضعف لهم، فرَثِئَ الخليفة العثمانيعبد الحميد الثاني بأبيات مشهورة: وقد بعث الله الخليفة رحمة إلى الناس إن الله للناس يرحم أقام به الديان أركان دينه فليست على رغم العدى تتهدم وصاغ النهى منه سوار عدالة به إزدان من خود الحكومة معصم وكم لأمير المؤمنين مآثر بهن صنوف الناس تدري وتعلم ويشهد حتى الأجنبي بفضله فكـيف يسيءالظـن من هـو مسلـم سلام على العهد الحميدي إنه لأسعـد عهد في الزم تەها حوسێن لەبارەیەوە نووسیویەتی: "ئەلزەهاوی تەنیا شاعیری زمانی عەرەبی یان عێراق نەبووە، بەڵکو شاعیری میسر و خاکەکانی دیکەش بووە؛ شاعیری عەقڵ و ئەلمەعری ئەم سەردەمە بووە- لەگەڵ ئەوەشدا ئەلمەعرییەک بووە کە لەگەڵ ئەوروپا خەریک بووە و خۆی بە زانستی زانستی چەکدار کردووە". هەروەها شاعیری عێراقی فالیح الحوجەیە لە کتێبەکەیدا *تێڕوانینێکی کورت بۆ شیعری عەرەبی* لەبارەیەوە نووسیویەتی و ئاماژەی بەوە کردووە: "شیعری ئەلزەهاوی بە زمانی دەستڕاگەیشتن و ڕوونی مانا و بەرهەمی بەرهەمدار جیا دەکرێتەوە. ڕەنگدانەوەی کاریگەریی ئەو زانستانەیە کە لێی خوێندوویەتییەوە، و بەهۆی بەیتی نیشتمانپەروەری و کۆمەڵایەتییەوە ناوبانگی دەرکرد، هەروەها بەهۆی بەیتی نیشتمانپەروەری و کۆمەڵایەتییەوە ناوبانگی دەرکرد". شیعری فەلسەفی و وەسفکەر، ئامادەکردنی بەرهەم لە سەرانسەری زۆربەی ژانرە شیعرییەکان." شەقامێک لە ناوچەی ئەلئەدحامیە- نزیک دادگای شاهانە- بە ناوی ئەوەوە ناونرا؛ ئەو ڕێگایەی کە دەچێتە مزگەوتی ئیمامی ئەعزەم بە قەزای مێژوویی ئەلوەزیریەی بەغدا دەبەستێتەوە. دوژمنایەتییەکی چڕ لە نێوان ئەو و مەعروف ئەلروسەفیدا هەبوو- لەگەڵ ئەوەی ئەلروسافی زۆرجار بێڕێزی بە ئەلزەهاوی دەکرد- بەڵام دەرفەتێکی زێڕین بۆ ئەلزەهاوی هاتە ئاراوە کە مێزەکان لەسەر ئەلروسەفی بگۆڕێت. کاتێک پرسیاری ڕای خۆی لەسەر ئەحمەد شەوقی (بابەتێکی ڕکابەرییەکی دیکە) لێکرا، ئەلزەهاوی بە شێوەزارە جیاوازەکەی بەغدادی وەڵامی دایەوە: "ئەم ئەحمەد شەوقی چییە؟ ئەو هیچ نییە! قوتابیی خۆم، مەعروف الروسافی، شیعرێکی باشتر لە خۆی ئامادە دەکات!" ئەمەش لە سەردەمێکدا ڕوویدا کە هەردوو پیاوەکە وەستای ئەدەب و شیعر بوون. ئەم حیکایەتنامەیە سەبارەت بە ڕکابەریی نێوان ئەم دوو شاعیرە بەرزە، لەلایەن خالید کشتەینی لە بیرەوەرییە سەرگەرمکەرەکانیدا بەڵگەی لەسەر کراوە. مێژوونووس و شاعیر وەلید ئەلئەعزەمی لەبارەیەوە دەڵێت: "ئەلزەهاوی بۆچوونێکی زۆر بەرزی لەبارەی خۆیەوە هەبوو؛ ئارەزووی ناوبانگێکی زۆری دەکرد و مەیلی ئەوەی هەبوو کە دژی دانەوێڵە بڕوات. ئەو ئیدیعای شارەزایی لە بوارێکی بەرفراواندا دەکرد- وەک فەلسەفە، فەلەکناسی، کێشکردن و ئەناتۆمی- ئیدیعای ئەوە دەکات کە سەردەمانێک ئاژاوەیەکی لێکەوتەوە کە نزیک بوو گیانی لەدەست بدات. ئەو کەسێکی بەرهەمدار بوو شاعیر، هەرچەندە بەیتەکەی زۆرجار قورس و بێ سەرنج بوو بەهۆی خستنەڕووی تیۆرییە زانستییەکانەوە شارەزا بوو لە زمانەکانی عەرەبی، تورکی، فارسی، و کوردیدا، و هەندێک کۆمەڵە شیعری لەدوای خۆی بەجێهێشت، لەوانە *ئەلکالیم المنزوم* (وشەی ئایندە)، *ئەللوباب* (The Essence)، *ئەلئەوشال* (The... تریکڵز)، *الثومالە* (درێگەکان)، و *روبەیات ئەلزەهاوی* (چوارچاکەکانی ئەلزەهاوی)- ئەم دووەمیان وەرگێڕانی چوارگۆشەکانی عومەر خەیامە." قَد كنت في درب ببغداد ماشياً وَبَغداد فيها للمشاة دروبُ فَصادَفَت شيخاً قد حنى الدهر ظهرَه له فوق مستن الطَريق دَبيبُ عليه ثياب رثة غير أنها نظاف فَلَم تدنس لهن جيوبُ تدلّ غضونٌ في وَسيع جبينه عَلى أنه بين الشيوخ كَئيبُ يَسير الهُوَينا وَالجماهير خلفه يسبونه وَالشيخ لَيسَ يجيبُ له وقفة يقوى بها ثم شهقة تكادَ لها نفس الشَفيق تذوبُ فَساءَلت من هَذا فَقالَ مجاوب هوَ الحق جاءَ اليوم فهو غَريبُ فجئت إليه ناصراً ومؤازراً وَدَمعي لإشفاقي عليه صَبيبُ وَقلت له إنا غَريبان ههنا وكل غَريب للغريب نَسيبُ ئەلزەهاوی لە ذی القعدە ساڵی ١٣٥٤ی کۆچی (شوباتی ١٩٣٦ی زایینی) کۆچی دوایی کرد و لە مەراسیمێکی زۆر ئامادەبوودا لە دەرگای گۆڕستانی ئەلخەیزوران لە ئەلئەدەمیە بە خاک سپێردرا؛ پێکهاتەیەک لەسەر گۆڕەکەی دروستکرا و دواتر زانای ناوداری عێراقی شێخ ئەمجەد ئەلزەهاوی - کوڕەزای - لە نزیکەوە بە خاک سپێردرا. شێخ ئەمجەد ئەلزەهاوی لەبەر خاتری خودا ناحەزییەکی بۆ دانابوو و ئامادەی پرسەکەی نەبوو. == لە بەرهەمەکانی == ئەلزەهاوی لە ژێر دەستی زانایانی بەغدا هەردوو زانستی عەقڵانی و نەریتی خوێندووە و لە بوارە جیاوازەکانی زانستی و فەلسەفیدا سەرکەوتوو بووە. بەڵام درەوشاوەیی لە زمان و شیعری عەرەبیدا سێبەری لەسەر دەستکەوتە زانستییەکانی دیکەی دانا. کۆمەڵێک بەرهەمی زانستی و ئەدەبی نووسیوە لەوانە: * دواوين شعره. * الجاذبية وتعليلها. * الظواهر الطبيعية والفلكية. * الخيل وسباتها. * الدفع العام. * الفجر الصادق. {{پۆلی کۆمنز|Jamil Sidqi al-Zahawi}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ژن|بەغدا|شیعر|فەلسەفە}} [[پۆل:خەڵکی بەغدا]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:موسڵمانانی عێراقی]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرانی عێراقی]] [[پۆل:فێمینیستە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣]] [[پۆل:مردووانی ١٩٣٦]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:پیاوە فێمینیستەکان]] [[پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی]] [[پۆل:فێمینیستە کوردە عێراقییەکان]] c0dk1khzopqxp0670cv5abhi2ged7us 1589992 1589981 2026-06-13T12:04:54Z ~2026-34597-68 77059 1589992 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کەسایەتی | وێنە=Jamil Sidqi al-Zahawi (BW portrait).jpg | قەبارەی وێنە= | ناوی کاتی لەدایکبوون=جەمیل سدقی زەھاوی | شوێنی لەدایکبوون= [[بەغدا]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = [[١٧ی حوزەیران]] [[١٨٦٣]] | شوێنی مردن=[[بەغدا]] | هۆکاری مردن= | ڕێکەوتی مردن=[[کانوونی دووەم]] [[١٩٣٦]] | شوێنی دۆزینەوەی تەرم= | شوێنی گۆڕ=[[مەقبەرەتۆلخەیزەران]]، [[بەغدا]] | نیشتەجێ= | نەتەوە=[[کورد]] | ناوەکانی تر= | نەژاد = | هاووڵاتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن= | پیشە= ھەڵبەستوان، فەیلەسووف | ساڵانی چالاکی= | خاوەنکار= | شار= | ناسراو بە هۆی= | حیزب= | بەرانبەرەکان= | ئایین= | هاوسەر= | یار= | منداڵەکان= | دایک و باوک= | خزمەکان= | پەیوەندیەکان= | خەڵاتەکان= | ئیمزا= | ماڵپەڕ= | پەراوێزەکان= }} '''جەمیل سدقی زەهاوی''' (ماوەی ژیان:١٨٦٣ تاکوو ١٩٣٦) کەسایەتی فەیلەسووف و شاعیری کورد {{ژێدەر پێویستە}}بەوەی باوکی موفتی بووە و یەکێک بووە لە [[بابان]]ییەکان وە دایکیشی [[تورکمان]] بوو، شیعرەکانی جەمیل بە [[عەرەبی]] بوون. جەمیل بە بەرگریکردن لە مافی [[ژن]]ان ناسراو بوو، ناوبراو ماوەیەک سەرنووسەری ڕۆژنامەی ئەلزەورا بوو. جەمیل سیدقی کوڕی محەممەد فەیدی کوڕی مەلا ئەحمەد بابان ئەلزەهاوی [4][5] (1279-1354 کۆچی / 1863-1936 ز) شاعیر و یەکێک بوو لە پێشەنگەکانی ڕێنێسانسی ئەدەبی عەرەبی مۆدێرن. وەک کەسایەتییەکی بەرز لە شیعری عەرەبی مۆدێرن و پێشەنگێک لە بیری زانستی و لێکۆڵینەوەی فەلسەفیدا وەستاوە. لە بەغدا لەدایکبووە و گەورە بووە- کە باوکی وەک موفتی گەورەی لەوێ کاری کردووە- لە خێزانێکەوە سەرچاوەی گرتووە کە لە عێراق بەهۆی جیاوازی زانستی و ناوبانگی کۆمەڵایەتییەوە بەناوبانگن. بە ڕەچەڵەک کورد، باوباپیرانی سەر بە بنەماڵەی بابان، میرەکانی سلێمانی بوون. *نیسبە* (ناونیشانی) "ئەلزەهاوی" لە "زەهاو"ەوە سەرچاوەی گرتووە- پێشتر میرنشینێکی سەربەخۆ و ئێستا خاکێکە لەناو ئێراندا- کە نەنکی باوکی لێیەوە سەرچاوەی گرتووە. باوکی، محەمەد فەیدی ئەلزەهاوی، یەکەم ئەندامی خێزانەکە بوو کە ئەم ناوە تایبەتەی وەرگرتووە . خوێندنی لە ژێر سەرپەرشتی باوکیدا، موفتی گەورەی بەغدا وەرگرتووە، لە قوتابخانەی ئەم دووەمیان خوێندوویەتی- دامەزراوەیەک کە بەهۆی مەنهەجەکەیەوە ئاهەنگ دەگێڕدرێت کە زانستە ئایینییە ئیسلامییەکان و ئەدەبیاتی عەرەبی لەخۆدەگرێت [7]. لە تەمەنی لاوێتیدا شیعری بە هەردوو زمانی عەرەبی و فارسی ئامادە کردووە. بەدرێژایی ژیانی پیشەیی، یەک لە دوای یەک پۆستی جۆراوجۆری هەبووە: وەک ئەندامی ئەنجومەنی پەروەردە لە بەغدا کاری کردووە، دواتر ماوەیەک لە دادگای تێهەڵچوونەوە. دواتر بووەتە پرۆفیسۆری فەلسەفەی ئیسلامی لە *مەدرەسە الملاکییە* (قوتابخانەی شاهانە) لە ئەستەنبوڵ، وە مامۆستای ئەدەبی عەرەبی لە *دار الفونون* (ماڵی هونەر) لە هەمان شار. دواتر مامۆستای *مەجەڵڵا* (یاسای مەدەنی عوسمانی) لە قوتابخانەی یاسا لە بەغدا. دواتر وەک جێگری نوێنەرایەتی هەرێمی مونتەفیق لە پەرلەمانی عوسمانیدا کاری کردووە، دواتر خولێکی وەک جێگر بۆ بەغدا. دواتر سەرۆکایەتی لیژنەی بەعەرەبکردنی یاساکان دەکات لە بەغدا، دواجار وەک ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی عێراق (*مەجلیس العیان*) تا تێپەڕاندنی. == '''ژیان و کارەکانی''' == == جەمیل سیدقی کوڕی محەممەد فەیدی کوڕی مەلا ئەحمەد بابان ئەلزەهاوی لە ساڵی ١٨٦٣ لە بەغدا لەدایک بووە و لە ٢٤ی شوباتی ١٩٣٦ لەوێ کۆچی دوایی کردووە، گەورە بووە و لە ژێر چاودێری باوکی و هەروەها زانایانی دیکەی دیاری سەردەمی خۆیدا خوێندنی تەواو کردووە. لە کاتێکدا کە هێشتا گەنج بوو، لە ساڵی ١٨٨٥ وەک مامۆستا لە قوتابخانەی سلێمانی لە بەغدا دامەزرا، دواتر لە ساڵی ١٨٨٧ وەک ئەندامی ئەنجومەنی پەروەردە، دواتر لە ساڵی ١٨٩٠، وەک بەڕێوەبەری چاپەمەنی پارێزگا و سەرنووسەری ڕۆژنامەی *ئەلزەورا* دامەزرا. دواتر لە ساڵی 1892 وەک ئەندامی دادگای تێهەڵچوونەوەی بەغدا دەستنیشان دەکرێت. لە ساڵی ١٨٩٦دا سەفەری بۆ ئەستەنبوڵ کردووە، لەوێ سەرسامییەکی قووڵی بۆ کەسایەتییە دیار و ڕۆشنبیرەکانی پەرەپێداوە. دوابەدوای ڕاگەیاندنی دەستوور لە ساڵی ١٩٠٨، لە *دار الفونون* (ماڵی هونەر) لە ئەستەنبوڵ کرا بە پرۆفیسۆری فەلسەفەی ئیسلامی؛ دواتر گەڕایەوە بەغدا و لەوێ وەک پرۆفیسۆر لە قوتابخانەی یاسا دامەزرا. لەگەڵ دامەزراندنی حکومەتی عێراق، وەک ئەندامی ئەنجومەنی پیران دەستنیشانکرا == . شیعری بە هەردوو زمانی عەرەبی و فارسی ئامادە کردووە؛ لە ڕاستیدا، بەرهەمی ئەدەبی جەمیل سیدقی ئەلزەهاوی بە قەبارەی تەواو و هەمەچەشنییەکەی جیا دەکرایەوە، کە هەم شیعر و هەم نۆسراوی گرتەوە. ئەو پیاوێکی سەربەرز و دڵنیا بوو لە خۆی کە لە کۆتاییەکانی ژیانیدا لەبارەی خۆیەوە نووسیبووی: "لە تەمەنی کوڕێتیدا، بەهۆی شێوازە ناتەقلیدییەکانمەوە پێم دەگوترا 'شێت'؛ لە گەنجیدا، 'ئەو بێباکانە' بەهۆی مەیلی خۆم بۆ ئاهەنگگێڕان؛ لە تەمەنی ناوەڕاستمدا، 'بوێر' بۆ بەرخۆدانم بەرامبەر بە ستەمکاری؛ و لە تەمەنی پیریمدا، 'بیدعە' بۆ کراوەییم." ڕاگەیاندنی بۆچوونە فەلسەفییەکانم”. ئەو بە ئاشکرا دانی بە باوەڕەکەی بە تیۆری پەرەسەندندا نا، تەحەدای بۆچوونە باوەکانی کۆمەڵگەی عەرەبی سەردەمی خۆی دەکرد- ئەو بۆچوونانەی کە وەک نەزان و دواکەوتوو تایبەتمەندیان دەکرد. لە کۆتایی ژیانیدا بەهۆی لێکۆڵینەوە فەلسەفییە بەرفراوانەکانی لە زانستەکاندا بە بیدعە تۆمەتبار کرا؛ بەڵام، ئەو وەک موسڵمان مایەوە- نەک بێدین، وەک ئەوەی بە شێوەیەکی باو لەلایەن خەڵکی گشتیەوە باوەڕیان پێدەکرا. شیعری جوانی نووسیوە کە باسی جەوهەری ئیلاهی و شکۆمەندی کاری دەستی دروستکەری کردووە و وتارێکی فەلسەفی لە گۆڤارە گەورەکانی عەرەبیدا بڵاوکردووەتەوە. میوانداری ساڵۆنێکی ئەدەبی دەکرد کە پڕ بوو لە زانا و پیاوە نامەنووسەکان. یەکێک لە کۆبوونەوەکانی لە کافێی ئەلشات ئەنجامدرا، لە کاتێکدا ڕۆژانە ساڵۆنێکی دیکەی پاشنیوەڕۆی لە کافێی ڕەشید حەمید لە قەزای باب ئەلشەرقی بەغدا ئەنجامدا. لە ڕۆژانی کۆتاییدا ساڵۆنەکەی لە کافێی ئەمین لە شەقامی ئەلڕەشید دامەزراند- شوێنێک کە دواتر بە "کافێی ئەلزەهاوی" ناسرا. ئەو بە سۆزەوە حەزی لە یاری *داما* (چێککەر) بوو، توانای داهێنەرانە و سەرنجڕاکێشی بۆ نمایش دەکرد. لەنێو ئامادەبووانی بەردەوامی ساڵۆنەکانیدا شاعیر مەعروف ئەلروسافی و پرۆفیسۆر ئیبراهیم ساڵح شوکر و شاعیر عەبدولڕەحمان ئەلبەننا بوون. ئەم کۆبوونەوانە هەرگیز بێبەش نەبوون لە ئەدەب و مشتومڕی ڕۆحی و حیکایەتێکی ژیرانە و گاڵتەجاڕی شیعریی یاریزانانە؛ لەڕاستیدا قسەکەی لە هەموو باس و مشتومڕێکدا بە دەسەڵاتی کۆتایی دادەنرا. سەبارەت بە ئەو- و هاوتەمەنەکەی، ئەلروسافی- شێخ ئیبراهیم ئەفەندی ئەلراوی جارێک تێبینی کرد: مقال صحيح إن في الشعر حكمة وما كل شعر في الحقيقة محكم وأشعر أهل الأرض عندي بلا مرا جميل الزهاوي والرصافي المقدم ئەلزەهاوی لە سەرانسەری عێراق و جیهانی عەرەبیدا ناوبانگی هەبوو؛ بوێر و خۆپەرست و چەسپاو لە قەناعەتەکانیدا، کاتێک بینی ڕۆحی ئازادیان ڕەوانەی قووڵایی زیندان کردووە و دواتر لە سێدارەیان دەدەن، لەگەڵ فەرمانڕەواکان پێکدادانیان هەبوو. شیعرێکی بۆ ڕێزلێنان لە شەهیدان ئامادە کردووە، سەرەتا بەم دێڕانە دەستی پێکردووە: على كل عود صاحب وخليل وفي كل بيت رنة وعويل وفي كل عين عبرة مهراقة وفي كل قلب حسرة وعليل كأن الجدوع القائمات منابر علت خطباء عودهن نقول ئەلزەهاوی بانگەشە بۆ مافەکانی ژنان دەکرد و داوای لێکردن دەستبەرداری *حیجاب* بن- بە تایبەتی ئاماژەیە بۆ *نیقاب* کە سیماکانی دەموچاو دەشارێتەوە، نەک *حیجاب* وەک ئەوەی ئەمڕۆ تێدەگەین- لەم ڕووەوە توندڕەوی بکات؛ ئەو ڕایگەیاند: اسفري فالحجاب يا ابنة فهر هو داء في الاجتماع وخيم كل شيء إلى التجدد ماض فلماذا يقر هذا القديم ؟ اسفري فالسفور للناس صبح زاهر والحجاب ليل بهيم اسفري فالسفور فيه صلاح للفريقين ثم نفع عميم زعموا ان في السفور انثلاماً كذبوا فالسفور طهر سليم لايقي عفة الفتاة حجاب بل يقيها تثقيفها والعلوم وقال أيضا: مزقي يا ابنة العراق الحجابا أسفري فالحياة تبغي انقلابا مزقيه وأحرقيه بلا ريث فقد كان حارساً كذابا وله أبيات أخرى في ديوان (الزهاوي، طبعة دار الدعوة، بيروت) أسرف فيها في هجاء العرب ومدح الإنجليز قال فيها: تبصَّرْ أيها العربي واتركْ ولاءَ التركِ من قومٍ لئامِ ووالِ الإنكليزَ رجال عدلٍ وصدقٍ في الفعالِ وفي الكلامِ و لكنه شعر وكما باقي العرب إنَّ سقوط الخلافة الاسلامية بداية المهانة والضعف لهم، فرَثِئَ الخليفة العثمانيعبد الحميد الثاني بأبيات مشهورة: وقد بعث الله الخليفة رحمة إلى الناس إن الله للناس يرحم أقام به الديان أركان دينه فليست على رغم العدى تتهدم وصاغ النهى منه سوار عدالة به إزدان من خود الحكومة معصم وكم لأمير المؤمنين مآثر بهن صنوف الناس تدري وتعلم ويشهد حتى الأجنبي بفضله فكـيف يسيءالظـن من هـو مسلـم سلام على العهد الحميدي إنه لأسعـد عهد في الزم تەها حوسێن لەبارەیەوە نووسیویەتی: "ئەلزەهاوی تەنیا شاعیری زمانی عەرەبی یان عێراق نەبووە، بەڵکو شاعیری میسر و خاکەکانی دیکەش بووە؛ شاعیری عەقڵ و ئەلمەعری ئەم سەردەمە بووە- لەگەڵ ئەوەشدا ئەلمەعرییەک بووە کە لەگەڵ ئەوروپا خەریک بووە و خۆی بە زانستی زانستی چەکدار کردووە". هەروەها شاعیری عێراقی فالیح الحوجەیە لە کتێبەکەیدا *تێڕوانینێکی کورت بۆ شیعری عەرەبی* لەبارەیەوە نووسیویەتی و ئاماژەی بەوە کردووە: "شیعری ئەلزەهاوی بە زمانی دەستڕاگەیشتن و ڕوونی مانا و بەرهەمی بەرهەمدار جیا دەکرێتەوە. ڕەنگدانەوەی کاریگەریی ئەو زانستانەیە کە لێی خوێندوویەتییەوە، و بەهۆی بەیتی نیشتمانپەروەری و کۆمەڵایەتییەوە ناوبانگی دەرکرد، هەروەها بەهۆی بەیتی نیشتمانپەروەری و کۆمەڵایەتییەوە ناوبانگی دەرکرد". شیعری فەلسەفی و وەسفکەر، ئامادەکردنی بەرهەم لە سەرانسەری زۆربەی ژانرە شیعرییەکان." شەقامێک لە ناوچەی ئەلئەدحامیە- نزیک دادگای شاهانە- بە ناوی ئەوەوە ناونرا؛ ئەو ڕێگایەی کە دەچێتە مزگەوتی ئیمامی ئەعزەم بە قەزای مێژوویی ئەلوەزیریەی بەغدا دەبەستێتەوە. دوژمنایەتییەکی چڕ لە نێوان ئەو و مەعروف ئەلروسەفیدا هەبوو- لەگەڵ ئەوەی ئەلروسافی زۆرجار بێڕێزی بە ئەلزەهاوی دەکرد- بەڵام دەرفەتێکی زێڕین بۆ ئەلزەهاوی هاتە ئاراوە کە مێزەکان لەسەر ئەلروسەفی بگۆڕێت. کاتێک پرسیاری ڕای خۆی لەسەر ئەحمەد شەوقی (بابەتێکی ڕکابەرییەکی دیکە) لێکرا، ئەلزەهاوی بە شێوەزارە جیاوازەکەی بەغدادی وەڵامی دایەوە: "ئەم ئەحمەد شەوقی چییە؟ ئەو هیچ نییە! قوتابیی خۆم، مەعروف الروسافی، شیعرێکی باشتر لە خۆی ئامادە دەکات!" ئەمەش لە سەردەمێکدا ڕوویدا کە هەردوو پیاوەکە وەستای ئەدەب و شیعر بوون. ئەم حیکایەتنامەیە سەبارەت بە ڕکابەریی نێوان ئەم دوو شاعیرە بەرزە، لەلایەن خالید کشتەینی لە بیرەوەرییە سەرگەرمکەرەکانیدا بەڵگەی لەسەر کراوە. مێژوونووس و شاعیر وەلید ئەلئەعزەمی لەبارەیەوە دەڵێت: "ئەلزەهاوی بۆچوونێکی زۆر بەرزی لەبارەی خۆیەوە هەبوو؛ ئارەزووی ناوبانگێکی زۆری دەکرد و مەیلی ئەوەی هەبوو کە دژی دانەوێڵە بڕوات. ئەو ئیدیعای شارەزایی لە بوارێکی بەرفراواندا دەکرد- وەک فەلسەفە، فەلەکناسی، کێشکردن و ئەناتۆمی- ئیدیعای ئەوە دەکات کە سەردەمانێک ئاژاوەیەکی لێکەوتەوە کە نزیک بوو گیانی لەدەست بدات. ئەو کەسێکی بەرهەمدار بوو شاعیر، هەرچەندە بەیتەکەی زۆرجار قورس و بێ سەرنج بوو بەهۆی خستنەڕووی تیۆرییە زانستییەکانەوە شارەزا بوو لە زمانەکانی عەرەبی، تورکی، فارسی، و کوردیدا، و هەندێک کۆمەڵە شیعری لەدوای خۆی بەجێهێشت، لەوانە *ئەلکالیم المنزوم* (وشەی ئایندە)، *ئەللوباب* (The Essence)، *ئەلئەوشال* (The... تریکڵز)، *الثومالە* (درێگەکان)، و *روبەیات ئەلزەهاوی* (چوارچاکەکانی ئەلزەهاوی)- ئەم دووەمیان وەرگێڕانی چوارگۆشەکانی عومەر خەیامە." قَد كنت في درب ببغداد ماشياً وَبَغداد فيها للمشاة دروبُ فَصادَفَت شيخاً قد حنى الدهر ظهرَه له فوق مستن الطَريق دَبيبُ عليه ثياب رثة غير أنها نظاف فَلَم تدنس لهن جيوبُ تدلّ غضونٌ في وَسيع جبينه عَلى أنه بين الشيوخ كَئيبُ يَسير الهُوَينا وَالجماهير خلفه يسبونه وَالشيخ لَيسَ يجيبُ له وقفة يقوى بها ثم شهقة تكادَ لها نفس الشَفيق تذوبُ فَساءَلت من هَذا فَقالَ مجاوب هوَ الحق جاءَ اليوم فهو غَريبُ فجئت إليه ناصراً ومؤازراً وَدَمعي لإشفاقي عليه صَبيبُ وَقلت له إنا غَريبان ههنا وكل غَريب للغريب نَسيبُ == كوچي دوايي == ئەلزەهاوی لە ذی القعدە ساڵی ١٣٥٤ی کۆچی (شوباتی ١٩٣٦ی زایینی) کۆچی دوایی کرد و لە مەراسیمێکی زۆر ئامادەبوودا لە دەرگای گۆڕستانی ئەلخەیزوران لە ئەلئەدەمیە بە خاک سپێردرا؛ پێکهاتەیەک لەسەر گۆڕەکەی دروستکرا و دواتر زانای ناوداری عێراقی شێخ ئەمجەد ئەلزەهاوی - کوڕەزای - لە نزیکەوە بە خاک سپێردرا. شێخ ئەمجەد ئەلزەهاوی لەبەر خاتری خودا ناحەزییەکی بۆ دانابوو و ئامادەی پرسەکەی نەبوو. == لە بەرهەمەکانی == ئەلزەهاوی لە ژێر دەستی زانایانی بەغدا هەردوو زانستی عەقڵانی و نەریتی خوێندووە و لە بوارە جیاوازەکانی زانستی و فەلسەفیدا سەرکەوتوو بووە. بەڵام درەوشاوەیی لە زمان و شیعری عەرەبیدا سێبەری لەسەر دەستکەوتە زانستییەکانی دیکەی دانا. کۆمەڵێک بەرهەمی زانستی و ئەدەبی نووسیوە لەوانە: * دواوين شعره. * الجاذبية وتعليلها. * الظواهر الطبيعية والفلكية. * الخيل وسباتها. * الدفع العام. * الفجر الصادق. * خاوەنی کۆمەڵێک شیعری کوردییە؛ زۆرینەی شیعرە کوردییەکەی لە سروشتێکی تەنزئامێزدایە، دژی هاوڕێکەی، شاعیری گەورەی کورد شێخ ڕیزا تاڵەبانی نووسراوە. {{پۆلی کۆمنز|Jamil Sidqi al-Zahawi}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ژن|بەغدا|شیعر|فەلسەفە}} [[پۆل:خەڵکی بەغدا]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:موسڵمانانی عێراقی]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرانی عێراقی]] [[پۆل:فێمینیستە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣]] [[پۆل:مردووانی ١٩٣٦]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:پیاوە فێمینیستەکان]] [[پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی]] [[پۆل:فێمینیستە کوردە عێراقییەکان]] 2ovkky8066ltvedk74mfgo4un4w18gn 0 97987 1590073 366060 2026-06-14T00:33:07Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[کەنداوی عەرەب]] 1590073 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[کەنداوی عەرەب]] 9cr7m0z65uf0hwk0c1a1nmnwo0dl7zw 0 97988 1590074 366061 2026-06-14T00:33:17Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[کەنداوی عەرەب]] 1590074 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[کەنداوی عەرەب]] 9cr7m0z65uf0hwk0c1a1nmnwo0dl7zw 0 98812 1590027 1586857 2026-06-13T16:14:57Z Ilamxan 49152 /* */ 1590027 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''ورووگڕ''' (به [[زمانی فارسی|فارسی]]: بروجرد؛ به [[لوڕی]]: ڤۆروویەرد) ناوەندی [[شارستانی ورووگڕ]] و یەکێک لە شارەکانی [[پارێزگای لوڕستان]] لە [[ئێران]]. ژمارەی دانیشتووانی ورووگڕ بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ی ئێران ٢٤٠،٦٥٤ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sko.ir/Sarshomari1390/Shahrhaye_IRAN.xls |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121002040004/http://www.sko.ir/Sarshomari1390/Shahrhaye_IRAN.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> خەڵکی ورووگڕ [[موسڵمان]] و [[شیعە]] مەزھەبن. خەڵکی ئەم شارە زمانی [[لوڕی]] بە ناوی شێوەزازی ورووگڕ دەدوێن.<ref>http://loor.ir/News.asp?nid=2943&ln=en{{بەستەری مردوو|url=http://loor.ir/News.asp?nid=2943&ln=en |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == مێژوو == تەنیا لە سەدەی ٩ھەمەوە ناوی «برووجەرد» لە مێژووە ئیسلامییەکاندا دەردەکەوێت. یەکەمجار لە «کیتابولبولدان»ی [[ئیبنولفەقێھ]] (ژیاوە لە ٩٠٣) دەردەکەوێت، و دواتر بە شێوەی جۆراوجۆر ڕاپۆرت کراوە، وەک «واروکیرد»، «واروگێرد»، «باروگێرد» و «باروجێرد». لە ساڵی ١٨٠٩دا، فەرمانڕەوایی لوڕستان و خووزستان بە شازادەی [[قاجاڕەکان|قاجاڕ]] [[محەممەد تەقی میرزا]] بەخشرا. ئەو برووجەردی کردە شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی و بۆ پاراستنی شارەکە، [[خەندەق]]ێکی لە دەوروبەری دروست کرد و قەڵا کۆنەکەی نۆژەن کردەوە. برووجەرد تا کۆتاییی سەدەی ١٨ بۆ شارێکی سەربازیی گەورە و ناوەندێکی سەربازیی گرینگ پەرەی سەند. لە لایەن قاجاڕەکانەوە وەک بنکەیەک بۆ ھەڵمەتەکان بە مەبەستی چەسپاندنی دەسەڵات بەسەر ناوچە ڕۆژاوایییەکاندا، بەتایبەتی دژی [[لوڕەکان|ھۆزە لوڕەکان]]، بەکارھێنرا.{{sfn|Mobayyen|2021}} دەزگا ئاینییە ڕێزدارەکان لە برووجەرد لە سەردەمی [[ئێرانی قاجاڕ|قاجاڕ]]دا کاریان دەکرد، کە دوو زانای نایابی شیعە، ئەسەدوڵڵا برووجەردی (کۆچی دوایی نزیکەی ١٨٥٤) و [[حوسێن برووجەردی]] (کۆچی دوایی ١٩٦١) لێ کەوتەوە.{{sfn|Mobayyen|2021}} ==دانیشتووانناسی== ===زمان=== پێکھاتەی زمانیی شارەکە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language distribution: individual languages and language families |ناونیشان=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.single_language#eyJ0IjoieCIsImkiOiJiNjBjOGY3OGMwYjI5MTAwYThhZjliNWVhNGQ5NDlhZSIsInMiOjE2OTQ4ODMyMTE4NDh9 |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|وێبگە=Iran Atlas}}</ref>{{bar box|title=«پێکھاتەی زمانیی برووجەرد (٢٠٢٢)»|titlebar=#ddd|left1=زمان|right1=ڕێژە|float=|bars={{bar percent|[[زمانی فارسی|فارسی]]|orange|45}} {{bar percent|[[زمانی لوڕی|لوڕی]]|blue|29}} {{bar percent|سیلاخۆری|darkred|15}} {{bar percent|لەکیی لوڕستان|green|10}} {{bar percent|[[جوولەکە-برووجەردی]]|gold|0.01}} {{bar percent|ئەوانی تر|black|0.99}}}} ===دانیشتووان=== برووجەرد ٣١ھەمین شاری گەورەی ئێران و ٢ھەمین شاری گەورەی لوڕستانە [https://web.archive.org/web/20071001105644/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=gamelan&dat=200&geo=-1921&srt=pnan&col=aohdqcfbeimg&geo=-106]. برووجەرد خاڵی پیشەسازیی لوڕستانە. پاشخانە مێژوویی و کلتوورییەکەی و ھەروەھا سروشتە سەرنجڕاکێشەکەی، گۆڕیویەتی بۆ شوێنێکی گەشتیاری. شارەکە بە «دارولسەروور» ناونراوە کە بە واتای ماڵی دڵخۆشی دێت. ژمارەی دانیشتووانی برووجەرد لە ناوەڕاستی ١٨٠٠کاندا نزیکەی ٢٠٬٠٠٠ کەس خەمڵێنرابوو. [[پەڕگە:Borujerd population growth en.png|center|thumb|400px|گۆڕانی دانیشتووانی برووجەرد بەپێی ئامارە نیشتمانییەکان.]] لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٣٣٤٬٤٩٧ کەس لە ٥٩٬٣٨٨ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084728/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٢٤٠٬٦٥٤ کەسی لە ٧١٬٧٣٠ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119153510/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٢٣٤٬٩٩٧ کەس لە ٧٤٬١٤٦ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012230336/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|format=Excel|archive-date=12 October 2020}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای لوڕستان]] * [[شارستانی ورووگڕ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} {{پارێزگای لوڕستان}} {{پۆلی کۆمنز|Borujerd}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای لوڕستان]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] hdcri5rt9gfzon1mdueflodorhlulft 0 99433 1589986 1589819 2026-06-13T12:02:52Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589986 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پەنیر'''، '''پەنێر'''، '''پەندیر''' یان '''پەنێرە''' جۆرە [[خۆراک]]ێکە لە [[شیر]] بە دەست دێت.<ref name="فەرھەنگی زانکۆی کوردستان ۱">''فەرھەنگی زانکۆی کوردستان (فارسی-کوردی)''، بە سەرپەرشتیی ماجید مەردۆخ ڕۆحانی، سنە: زانکۆی کوردستان، ٢٠٠٦: پ ٥٣٨.</ref> == مێژوو == === بنەچە === بنەچەی پەنیر [[پێش مێژوو|پێش مێژووی تۆمارکراوە]]. ھیچ بەڵگەیەکی یەکلاکەرەوە نییە کە ئاماژە بەوە بکات دروستکردنی پەنیر لە کوێوە سەرچاوەی گرتووە، ئایا لە [[ئەورووپا]]، [[ئاسیای ناوەندی]] یان [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] بووە. زووترین بەروارە پێشنیارکراوەکان بۆ بنەچەی دروستکردنی پەنیر لە دەوروبەری ٨٠٠٠ پێش زایینەوە دەست پێ دەکەن، کاتێک مەڕ بۆ یەکەمجار [[ماڵیکردن|ماڵی کران]]. لەبەر ئەوەی پێستی ئاژەڵ و ئەندامە ناوخۆیییە فوودراوەکان لە سەردەمانی کۆنەوە وەک دەفری کۆگاکردن بۆ کۆمەڵێک ماددەی خۆراکی بەکارھاتوون، ئەگەری زۆرە پرۆسەی دروستکردنی پەنیر بە ڕێکەوت لە ڕێگەی ھەڵگرتنی شیر لە دەفرێکدا کە لە گەدەی ئاژەڵ دروست کراوە دۆزرابێتەوە، کە لە ئەنجامدا شیرەکە لەلایەن پەنیرمایەی ناو گەدەکەوە بووە بە [[تەقین|پەنیرە]] و [[ئاوی پەنیر]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Silanikove |یەکەم١=Nissim |دوایین٢=Leitner |یەکەم٢=Gabriel |دوایین٣=Merin |یەکەم٣=Uzi |ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=The Interrelationships between Lactose Intolerance and the Modern Dairy Industry: Global Perspectives in Evolutional and Historical Backgrounds |journal=Nutrients |بەرگ=٧|issue=9 |پەڕەکان=٧٣١٢–٧٣٣١|doi=10.3390/nu7095340 |pmid=٢٦٤٠٤٣٦٤|pmc=٤٥٨٦٥٣٥|doi-access=free}}</ref> [[ئەفسانە]]یەک ھەیە—بە گۆڕانکارییەوە—دەربارەی دۆزینەوەی پەنیر لەلایەن بازرگانێکی عەرەبەوە کە ئەم ڕێگەیەی بۆ ھەڵگرتنی شیر بەکارھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ridgwell |یەکەم١=Jenny |دوایین٢=Ridgway |یەکەم٢=Judy |سەردێڕ=Food Around the World |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ڕێکەوت=١٩٨٧|ژپنک=٠-١٩-٨٣٢٧٢٨-٥}}</ref> زووترین بەڵگەی دروستکردنی پەنیر لە تۆمارە شوێنەوارییەکاندا بۆ ٥٥٠٠ پێش زایین دەگەڕێتەوە و لە [[کویاڤیا]]ی ئێستای پۆڵەندا دۆزراوەتەوە، کە تێیدا بێژەنگ کە بە گەردەکانی [[کەرەوژ|چەوریی شیر]] داپۆشراون دۆزراونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Subbaraman |یەکەم=Nidhi |سەردێڕ=Art of cheese-making is 7,500 years old |journal=Nature |ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|doi=10.1038/nature.2012.12020}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Salque |یەکەم١=Mélanie |دوایین٢=Bogucki |یەکەم٢=Peter I. |دوایین٣=Pyzel |یەکەم٣=Joanna |دوایین٤=Sobkowiak-Tabaka |یەکەم٤=Iwona |دوایین٥=Grygiel |یەکەم٥=Ryszard |دوایین٦=Szmyt |یەکەم٦=Marzena |دوایین٧=Evershed |یەکەم٧=Richard P. |سەردێڕ=Earliest evidence for cheese making in the sixth millennium bc in northern Europe |journal=Nature |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٣|بەرگ=٤٩٣|issue=7433 |پەڕەکان=٥٢٢–٥٢٥|doi=10.1038/nature11698 |pmid=٢٣٢٣٥٨٢٤|bibcode=2013Natur.493..522S}}</ref> زووترین بەڵگەی دروستکردنی پەنیر لە [[دەریای ناوین]] بۆ ٥٢٠٠ پێش زایین دەگەڕێتەوە، لە کەناراوەکانی ناوچەی [[دالماسیا]] لە [[کرواتیا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=McClure |یەکەم١=Sarah B. |دوایین٢=Magill |یەکەم٢=Clayton |دوایین٣=Podrug |یەکەم٣=Emil |دوایین٤=Moore |یەکەم٤=Andrew M. T. |دوایین٥=Harper |یەکەم٥=Thomas K. |دوایین٦=Culleton |یەکەم٦=Brendan J. |دوایین٧=Kennett |یەکەم٧=Douglas J. |دوایین٨=Freeman |یەکەم٨=Katherine H. |ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Fatty acid specific δ13C values reveal earliest Mediterranean cheese production 7,200 years ago |journal=[[PLOS One]] |بەرگ=١٣|issue=9 |article-number=e0202807 |doi=10.1371/journal.pone.0202807 |doi-access=free |pmc=٦١٢٤٧٥٠|pmid=٣٠١٨٣٧٣٥|bibcode=2018PLoSO..1302807M}}</ref> دروستکردنی پەنیر ڕەنگە بە شێوەیەکی سەربەخۆ لەمە لە ڕێگەی گوشین و خوێکردنی شیری پەنیربوو بۆ پاراستنی دەستی پێکردبێت. تێبینی ئەوەی کە کاریگەری دروستکردنی پەنیر لە گەدەی ئاژەڵدا پەنیری ڕەقتر و خاوەن پێکھاتەی باشتری دەدا، ڕەنگە بووبێتە ھۆی زیادکردنی پەنیرمایە بە مەبەست. بەڵگە [[شوێنەوارناسی|شوێنەوارییە]] سەرەتایییەکانی [[پەنیری میسری]] لە تابلۆ دیوارییەکانی گۆڕەکانی [[میسری کۆن|میسری]]دا دۆزراونەتەوە، کە مێژووەکەیان بۆ دەوروبەری ٢٠٠٠ پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Cheese |ناونیشان=http://www.gol27.com/HistoryCheese.html |ئیش=www.gol27.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170721020249/http://www.gol27.com/HistoryCheese.html}}</ref> پەڕاوێکی زانستی ساڵی ٢٠١٨ ڕای گەیاند کە پەنیرێک کە مێژووەکەی بۆ نزیکەی ١٢٠٠ پێش زایین دەگەڕێتەوە لە گۆڕە میسرییە کۆنەکاندا دۆزراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=Cheese discovered in Ancient Egypt tomb-GB |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-45233347 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180819174528/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-45233347 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ=World's Oldest Cheese Discovered in Ancient Egyptian Tomb |ناونیشان=https://time.com/5371503/ancient-egypt-tomb-old-cheese/ |magazine=Time |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180822111317/http://time.com/5371503/ancient-egypt-tomb-old-cheese/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> زووترین پەنیری پارێزراو کە تا ئێستا دۆزرابێتەوە لەسەر مۆمیاکان لە [[گۆڕستانی سیاوھێ]] لە بیابانی تەکلەمەکان لە [[شینجیانگ]]ی [[چین]] دۆزراوەتەوە، کە مێژووەکەی بۆ ١٦١٥ پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Watson |یەکەم=Traci |ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=Oldest Cheese Found |ئیش=[[USA Today]] |ناونیشان=https://www.usatoday.com/story/tech/2014/02/25/worlds-oldest-cheese/5776373/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201211004446/https://www.usatoday.com/story/tech/2014/02/25/worlds-oldest-cheese/5776373/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Liu |یەکەم١=Yichen |دوایین٢=Miao |یەکەم٢=Bo |دوایین٣=Li |یەکەم٣=Wenying |دوایین٤=Hu |یەکەم٤=Xingjun |دوایین٥=Bai |یەکەم٥=Fan |دوایین٦=Abuduresule |یەکەم٦=Yidilisi |دوایین٧=Liu |یەکەم٧=Yalin |دوایین٨=Zheng |یەکەم٨=Zequan |دوایین٩=Wang |یەکەم٩=Wenjun |دوایین١٠=Chen |یەکەم١٠=Zehui |دوایین١١=Zhu |یەکەم١١=Shilun |دوایین١٢=Feng |یەکەم١٢=Xiaotian |دوایین١٣=Cao |یەکەم١٣=Peng |دوایین١٤=Ping |یەکەم١٤=Wanjing |دوایین١٥=Yang |یەکەم١٥=Ruowei |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Bronze Age cheese reveals human-Lactobacillus interactions over evolutionary history |journal=[[Cell (journal)|Cell]] |بەرگ=١٨٧|issue=21 |پەڕەکان=٥٨٩١–٥٩٠٠.e٨|doi=10.1016/j.cell.2024.08.008 |pmid=٣٩٣٢٦٤١٨|doi-access=free}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Woodford |یەکەم=James |ڕێکەوت=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|سەردێڕ=World's oldest cheese found on 3500-year-old Chinese mummies |ناونیشان=https://www.newscientist.com/article/2449451-worlds-oldest-cheese-found-on-3500-year-old-chinese-mummies/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|وێبگە=[[New Scientist]]}}</ref> === یۆنانی کۆن و ڕۆم === [[ئەفسانەناسیی یۆنانی]] کۆن [[ئاریستایۆس]] بە دۆزەرەوەی پەنیر دادەنێت. «[[ئۆدیسە]]»ی [[ھۆمیرۆس]] (سەدەی ٨ەمی پێش زایین) باسی [[سایکلۆپس]]ە دێوەکە دەکات کە پەنیری شیری مەڕ و بزن دروست دەکات و دەیکاتە کۆگا (وەرگێڕانی لەلایەن [[ساموێل باتلەر (ڕۆماننووس)|ساموێل باتلەر]]): {{blockquote |«ئێمە زوو گەیشتینە ئەشکەوتەکەی، بەڵام ئەو بۆ شوانێتی چووبووە دەرەوە، بۆیە چووینە ژوورەوە و سەیری ھەموو ئەوانەمان کرد کە دەمانبینی. ڕەفەکانی پەنیری پڕ بوون لە پەنیر، و بەرخ و کارژۆڵەی زیاتری ھەبوو لەوەی کە شوێنەکانی دەیگرت... کاتێک وای کرد، دانیشت و شیری مەڕ و بزنەکانی دۆشی، ھەمووی لە کاتی خۆیدا، و پاشان ڕێگەی دا ھەر یەکێکیان بێچووەکانی خۆیان ھەبێت. نیوەی شیرەکەی پەنیر کرد و لە بێژەنگە چنراوەکاندا بەجێی ھێشت.»<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Homer |سەردێڕ=Odyssey |لە=9.216, 9.231 |translator-last=Butler |translator-first=Samuel |ناونیشان=http://perseus.uchicago.edu/perseus-cgi/citequery3.pl?dbname=GreekTexts&query=Hom.%20Od.%209.220&getid=1 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200927003819/http://perseus.uchicago.edu/perseus-cgi/citequery3.pl?dbname=GreekTexts&query=Hom.%20Od.%209.220&getid=1}}</ref>}} پەرتووکی «De Re Rustica»ی [[لوسیوس کۆلومێلا|کۆلومێلا]] (نزیکەی ٦٥ی زایینی) وردەکارییەکانی پرۆسەی دروستکردنی پەنیر دەخاتە ڕوو کە مەیاندنی پەنیرمایە، گوشینی شیرە مەییوەکە، خوێکردن، و کۆنکردن دەگرێتەوە. بە بۆچوونی [[پلینی پیر]]، تا ئەو کاتەی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]] ھاتە کایەوە، دروستکردنی پەنیر ببووە کارێکی پێشکەوتوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Capasso |یەکەم=L. |سەردێڕ=Bacteria in Two-millennia-old Cheese, and Related Epizoonoses in Roman Populations |journal=Journal of Infection |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٢|بەرگ=٤٥|issue=2 |پەڕەکان=١٢٢–١٢٧|doi=10.1053/jinf.2002.0996 |pmid=١٢٢١٧٧٢٠}}</ref> پلینی پیر لە نووسینەکانیدا ئاماژە بە «[[پەنیرە سویسرییەکان و بەرھەمە شیرەمەنییەکان|Caseus Helveticus]]» دەکات، کە پەنیرێکی ڕەقە و لەلایەن [[ھێلڤێتی]]یەکانەوە بەرھەم دەھێنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hynes |یەکەم١=Erica R. |دوایین٢=Cristina Perotti |یەکەم٢=Maria |دوایین٣=Bergamini |یەکەم٣=Carina V. |سەردێڕ=Global Cheesemaking Technology |chapter=Cheeses from Argentina |ڕێکەوت=٢٠١٧|پەڕەکان=١٧٣–١٩٣|doi=10.1002/9781119046165.ch00 |ژپنک=٩٧٨-١-١١٩-٠٤٦١٥-٨|وتەگێڕانەوە=The production of [Swiss] cheese was mentioned for the first time in the first century by Roman historian Pliny the Elder, who called the cheese "Caseus Helveticus", the 'cheese of the Helvetians', one of the tribes living in Switzerland at the time.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DwtmCgAAQBAJ |سەردێڕ=The Cheese Handbook: Over 250 Varieties Described, with Recipes |بڵاوکەرەوە=[[Courier Dover Publications]] |دوایین=Layton |یەکەم=Thomas Arthur |ساڵ=١٩٧٣|پەڕە=١٣٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٨٦-٢٢٩٥٥-٣|وتەگێڕانەوە=the "caseus helveticus" mentioned by Columella was probably a Sbrinz |ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230217090308/https://books.google.com/books?id=DwtmCgAAQBAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پەنیر خۆراکێکی ڕۆژانە بوو و دروستکردنی پەنیر ھونەرێکی کامڵ بوو لە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The History Of Cheese: From An Ancient Nomad's Horseback To Today's Luxury Cheese Cart |ناونیشان=http://www.thenibble.com/REVIEWS/main/cheese/cheese2/history.asp |ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ئیش=The Nibble |بڵاوکەرەوە=Lifestyle Direct, Inc. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190508172730/http://www.thenibble.com/REVIEWS/main/cheese/cheese2/history.asp |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> «[[مێژووی سروشتی (پلینی)|مێژووی سروشتی]]»ی [[پلینی پیر|پلینی]] (٧٧ی زایینی) بەشێک (XI, 97) تەرخان دەکات بۆ وەسفکردنی جۆراوجۆری ئەو پەنیرانەی کە ڕۆمانەکانی سەرەتای ئیمپراتۆریەت چێژیان لێ دەبینی. ئەو باسی لەوە کردووە کە باشترین پەنیرەکان لە گوندەکانی نزیک [[نیم]]ەوە دەھاتن، بەڵام بۆ ماوەیەکی زۆر نەدەمانەوە و دەبوو بە فرێشی بخورێن. پەنیرەکانی [[ئەڵپ]] و [[ئەپێنین]] ئەوکات وەک ئێستا بەھۆی جۆراوجۆرییانەوە سەرنجڕاکێش بوون. پەنیرێکی [[لیگوورەکان|لیگووری]] بەوە ناسرابوو کە زیاتر لە شیری مەڕ دروست دەکرا، و باس لەوە دەکرابوو ھەندێک لەو پەنیرانەی لەو نزیکانە بەرھەم دەھێنران کێشی ھەر یەکێکیان دەگەیشتە ھەزار پاوەند. پەنیری شیری بزن تامێکی نوێ بوو لە ڕۆما، کە لە ڕێگەی [[دووکەڵکردن (چێشتلێنان)|دووکەڵکردن]]ەوە باشتر کرابوو بەسەر «تامی دەرمانی» پەنیرە ھاوشێوەکانی [[گۆل]]دا. سەبارەت بە پەنیرەکانی ئەودیو دەریاکان، پلینی ئەوانەی [[بیتینیا]] لە ئاسیای بچووکی پێ باشتر بوو.<ref>[[پلینی پیر]] [[مێژووی سروشتی (پلینی)|«مێژووی سروشتی»]]، بەشی XI، ٩٧.</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پەنیری کووپە]] * [[لۆرک]] * [[شیرێژ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شیر}} {{تووڵی دەروازە|خۆراک}} {{پۆلی کۆمنز|Cheese}} [[پۆل:پەنیر]] [[پۆل:بەرھەمەکانی شیر]] [[پۆل:چێژەمەنییەکان]] [[پۆل:جۆرەکانی خۆراک]] 8108d5zzmocz0pl08mu09qoj4hya1oz 0 113192 1590075 427429 2026-06-14T00:33:27Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[کەنداوی عەرەب]] 1590075 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[کەنداوی عەرەب]] 9cr7m0z65uf0hwk0c1a1nmnwo0dl7zw 0 113193 1590076 427430 2026-06-14T00:33:37Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[کەنداوی عەرەب]] 1590076 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[کەنداوی عەرەب]] 9cr7m0z65uf0hwk0c1a1nmnwo0dl7zw 10 119910 1590007 794666 2026-06-13T12:42:21Z Hivja 64112 /* */ 1590007 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:lang|lang_xx_inherit |code=el |rtl=yes }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> gt7tv1a68u2aad8x8t9od9kblt76upw 0 120058 1590062 1561572 2026-06-13T22:30:25Z MFTG 21816 /* top */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1590062 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = گوێڕ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| کویر }}<br>{{lang-en| Guer }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = قەزای مەخموور.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی [[قەزای مەخموور]] و ناحیەکانی و ناحیەکانی دەورووبەری | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.04593| 43.49596}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی گوێر''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.04593| 43.49596 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی گوێڕ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٢٧]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوبەر | ناوی_سەرۆک = مەسعود نوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٠٫٥ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢١٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٩٥٠٠<ref> https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٣]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = گوێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''گوێر''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای مەخموور]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/393</ref><ref> ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} </ref><ref>زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20151016205816127552 کورد پیدیا]</ref> مەلا قەرە ناوەندی [[ناحیەی گوێڕ]]ە. شارەدێی گوێڕ بەدووریی ٤٠ کیلۆمەتر دەکەوێتە ڕۆژاوای شاری [[ھەولێر]]، بەدووریی ٥٧ کیلۆمەتر دەکەوێتە باکووری شارۆچکەی [[مەخموور]].<ref> https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=18419&Jor=4</ref> == ناو == سەبارەت بە ڕەگ و ڕیشەی ناوی گوێڕ، چەندین بۆچوونی زمانەوانی و مێژوویی ھەن کە سروشتی جوگرافی و مێژووی ناوچەکە ڕوون دەکەنەوە: * لێکدانەوەی زمانەوانی (گوێ + ڕووبار): ئەمە بەھێزترین و لۆژیکیترین بۆچوونە لە ڕووی زمانەوانییەوە. شارەدێی گوێڕ ڕاستەوخۆ کەوتووەتە سەر ڕووباری [[زێی گەورە]] (الزاب الأکبر). لە زمانی کوردیدا: '''گوێ:''' کاتێک بۆ شوێن بەکاردێت، بە واتای لێوار، قەراغ یان کەنار دێت (وەک چۆن دەگوترێت گوێی ئاو یان گوێی چەم). '''ڕ:''' کورتکراوە یان گۆڕدراوی وشەی ڕووبارە. '''واتای گشتی:''' "گوێڕ" لە بنەڕەتدا لە (گوێی ڕووبار) یان (کەناری زێ)ەوە ھاتووە، کە وەسفێکی تەواو وردی پێگەی جوگرافیی شارۆچکەکەیە. * لێکدانەوەی فۆلکلۆری (مانای "کوێر"): بۆچوونێکی تر ھەیە کە زیاتر لایەنی فۆلکلۆری ھەیە و دەڵێت ناوەکە لە وشەی ([[کوێر]])ی [[زمانی کوردی]]یەوە ھاتووە، بەھۆی گۆڕانی پیتی "ک" بۆ "گ" (کە دیاردەیەکی باوە لە زمانی کوردیدا). ئەم بۆچوونە دوو گێڕانەوەی ھەیە: ** وشکبوونی سەرچاوەی ئاو: دەگوترێت لە کۆندا کانی یان سەرچاوەیەکی ئاو لەوێ ھەبووە کە دواتر وشکی کردووە (یان کوێر بووەوە)، بۆیە گوتراوە "کانییە کوێرەکە" و پاشان بووە بە گوێڕ. ** تەمومژ و تۆزاوی بوون: بەھۆی ئەوەی ناوچەکە دەشتاییەکی بەربڵاوە و لە وەرزی گەرمادا تۆز و با، و لە زستاندا تەمومژێکی خەست ڕووی تێدەکات کە دیمەنی پێشەوە لێڵ دەکات، بە شێوەیەکی دەستەواژەیی پێی گوتراوە شوێنێکی "کوێر" (واتە کەمبینین) و دواتر بووە بە گوێڕ. * ڕەگی زمانەوانی کۆن (سەردەمی ئاشووری و بابلی): ناحیەی گوێڕ و دەشتی مەخموور بە گشتی ناوچەیەکی یەکجار دێرینن و پڕن لە گردی شوێنەواری. ھەندێک لە توێژەران پێیان وایە کە ناوی "گوێڕ" ڕەنگە ڕەگێکی کۆنی مێژوویی ھەبێت کە پەیوەستە بە ناوی کۆنی [[زێی گەورە]] یان شێوازی گۆکردنی ناوچەکە لە دەقە بزماری و ئاشوورییە کۆنەکاندا، کە دواتر لەسەر زمانی کوردی وەک "گوێڕ" جێگیر بووە. == جوگرافی == ناحیەی گوێڕ لە رووی جوگرافییەوە دەکەویتە ناوەڕاستی ھەرسێ شاری [[پارێزگای ھەولێر]]، [[پارێزگای مووسڵ]] و، قەزای [[مەخموور|مەخموور.]] ئەم ناحەیەیە دەکەویتە باشووری ڕۆژاوای شاری [[ھەولێر]] و نزیکەی ٤٠ کم لێیەوە دوورە. شاری [[مووسڵ]] دەکەوێتە باکوری ڕۆژاوای گوێڕ و نزیکەی ٤٥ کم لێیەوە دوورە. قەزای مەخمووریش دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای ناحیەی گوێڕەوە. زێی گەورە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]] و [[پارێزگای مووسڵ]] لێک جیا دەکاتەوە، ناوچەیەکی دەشتایی پان و بەرینی هەیە . == چۆنیەتیی دروستبوونی ناحیەی گوێڕ == گوێر لەبەر ئەوەی [[زێی گەورە]] بە ڕوویدا تێپەڕ دەبێت و دەکەوێتە سەر زێی گەورە چەند ساڵێک بەر لە سالی ١٩٠٠ ناوی لێ نراوە (قویر) لەسەر دەقی عوسمانییەکان و لەبەر ئەوەی ناوچەیەکی کشتوکاڵی و دەشتێکی زوری ھەیە وردە وردە خەڵک ڕووی لەم ناوچەیە کردووە و بەخێرایی گەورە بووە تاکوو سالی ١٩٢٧ بووەتە ناحیە و تا ئەمڕۆش ھەر وەکوو خۆی ماوتەوە. == ئیداری == گوێڕ ھەر لە سەرەتای دروستبوونیەوە سەر بە [[پارێزگای ھەولێر]] بوو، بەڵام لەبەر بارودۆخی تایبەت و کێشەی سیاسی لە ساڵی ١٩٨٨ بە بڕیارێکی [[ئەنجومەنی سەر کردایەتی شۆرشی حیزبی بەعس|ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕشی حیزبی بەعس]] خرایە سەر [[پارێزگای مووسڵ]] و تاکو ئیستا لە رووی ئیدارییەوە سەر بە پارێزگای ناوبراوە، بەڵام [[ھەرێمی کوردستان]] زۆر لە فەرمانگەکانی سەر بە [[پارێزگای ھەولێر]] لەم ناحیەیە کردووەتەوە، بەڵام ناحیەکە هێشتا یەکێکە لە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]]. == پێکھاتە و نەتەوە == گوێڕ لەڕووی پێکھاتەوە لە دوو نەتەوەی سەرەکی پێک دێت: کە بریتین لە ([[کورد]] و [[عەرەب]]) دەتوانین بڵێین ریژەی کورد و عەرەب لەم ناوچەیە وەکو یەکن لە یەک نزیکن (٥٠٪ کورد و ٥٠٪ عەرەب ). ھەروەھا شاروچکەی گویر ٥١ گوند لە خۆگرتووە. == دانیشتوان == سەنتەری شاروچکەی گوێڕ نزیکەی ٩٥٠٠ کەس دەبن و ژمارەی دانیشتووانی گوندەکانیش نزیکەی ٣٤٥٠٠ کەس دەبن واتە سەنتەری شاروچکەی و گوندەکان پیکەوە نزیکەی ٤٤٠٠٠ کەسن ئەوانە بە فیعلی نیشتەجی ی سنوورەکەن . بەلام تیکرای ئەو کەسانەی کە ماددەی ١٤٠ یان کردووە و پسوولەی خوراکیان گوازراوەتەوە گوێڕ و گوندەکان زیاتر لە ١٠٠ ھەزار کەس دەبن. == سەرچاوە == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای مەخموور}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] 6c9wflut7fqc3d04v1b7qbssz80ejh9 0 124085 1589989 1589808 2026-06-13T12:03:22Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589989 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پەرلەمانی ئوسترالیا''' (بە فەرمی '''پەرلەمانی کۆمۆنوێڵس''' و ھەروەھا بە '''پەرلەمانی فیدراڵ''' دەناسرێت) [[دەزگای یاسادانان]]ی [[فیدراڵیزم لە ئوسترالیا|فیدراڵ]]ی [[ئوسترالیا]]یە. لە سێ پێکھاتە پێکدێت: [[پادشایەتیی ئوسترالیا|پادشای ئوسترالیا]] (لەلایەن [[فەرمانڕەوای گشتیی ئوسترالیا|فەرمانڕەوای گشتی]]یەوە نوێنەرایەتی دەکرێت)، [[ئەنجومەنی پیرانی ئوسترالیا|ئەنجومەنی پیران]] (ئەنجومەنی باڵا)، و [[ئەنجومەنی نوێنەرانی ئوسترالیا|ئەنجومەنی نوێنەران]] (ئەنجومەنی خواروو). پەرلەمان پێکھاتەکانی [[سیستمی وێستمینستەر]]ی بەریتانی تێکەڵ دەکات، کە تێیدا ئەو پارت یان ھاوپەیمانییەی زۆرینەی لە ئەنجومەنی خواروودا ھەیە مافی پێکھێنانی حکوومەتی ھەیە، لەگەڵ [[ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، کە نوێنەرایەتیی یەکسان بۆ ھەر یەک لە ویلایەتەکان دابین دەکات، و وردبینی لە یاسادانان دەکات پێش ئەوەی واژوو بکرێت و ببێت بە یاسا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beck |یەکەم=Luke |سەردێڕ=Australian Constitutional Law: Concepts and Cases |ڕێکەوت=٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٧٠١٠٣-٧|پەڕەکان=١٦–٢٥|زمان=en-AU |oclc=١٠٨٦٦٠٧١٤٩}}</ref> [[ئەنجومەنی باڵا]]، ئەنجومەنی پیران، لە ٧٦ ئەندام پێکدێت؛ دوازدە ئەندام بۆ ھەر [[ویلایەت و ناوچەکانی ئوسترالیا|ویلایەتێک]]، و دوو ئەندام بۆ ھەر یەک لە دوو [[ویلایەت و ناوچەکانی ئوسترالیا|ناوچە]] خۆبەڕێوەبەرەکە. ئەندامانی ئەنجومەنی پیران بە بەکارھێنانی [[تاکە دەنگی گواستراوە]] ھەڵدەبژێردرێن و، لە ئەنجامدا، ئەنجومەنەکە چەندین پارتی تێدایە کە کێبڕکێ دەکەن بۆ کۆنتڕۆڵی یاسادانان.<ref name="Parliament of Australia-2017-2">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١٧|سەردێڕ=Odgers' Australian Senate Practice Fourteenth Edition Chapter 4 – Elections for the Senate |ناونیشان=http://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/Odgers_Australian_Senate_Practice/Chapter_01#h02 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://webarchive.nla.gov.au/awa/20190509112438/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/Odgers_Australian_Senate_Practice/Chapter_01#h02 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٧|وێبگە=Parliament of Australia |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ھیچ پارت یان ھاوپەیمانییەک زۆرینەی لە ئەنجومەنی پیراندا بەدەستەوە نەبووە لە دوای [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پیرانی ئوسترالیا ٢٠٠٧|٢٠٠٧]]، و ئەمەش بە گشتی پێویستی بە دانوستان لەگەڵ [[ئۆپۆزسیۆن (ڕامیاری)|ئۆپۆزسیۆن]] یان [[کرۆسبێنچ]] ھەیە بۆ تێپەڕاندنی یاساکان.<ref name="Williams-2014">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Williams|یەکەم١=George|دوایین٢=Brennan|یەکەم٢=Sean|دوایین٣=Lynch|یەکەم٣=Andrew|سەردێڕ=Blackshield and Williams Australian constitutional law and theory : commentary and materials|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Federation Press|شوێن=Annandale, NSW|ژپنک=٩٧٨١٨٦٢٨٧٩١٨٨|پەڕە=٤١٥|edition=6th}}</ref> [[ئەنجومەنی خواروو]]، ئەنجومەنی نوێنەران، لە ئێستادا لە ١٥٠ ئەندام پێکدێت، کە ھەر یەکەیان لە ڕێگەی [[دەنگدانی پەسەندکراوی تەواو]] لە [[بازنەکانی ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئوسترالیا|بازنەکانی ھەڵبژاردن]]ی تاک-ئەندامی (کە بە «دابەشکارییەکان» یان «کورسییەکان»یش دەناسرێن) ھەڵدەبژێردرێن.<ref name="Parliament of Australia-2015">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١٥|سەردێڕ=House of Representatives Practice, 6th Ed – Chapter 3 – Elections and the electoral system |ناونیشان=http://www.aph.gov.au/About_Parliament/House_of_Representatives/Powers_practice_and_procedure/Practice6/Practice6HTML?file=Chapter3 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://webarchive.nla.gov.au/awa/20220327183020/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/House_of_Representatives/Powers_practice_and_procedure/Practice7/HTML/Chapter3/Elections_and_the_electoral_system |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠١٧|وێبگە=Parliament of Australia |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref name="Australian Electoral Commission-2007">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=A Short History of Federal Election Reform in Australia |ناونیشان=https://www.aec.gov.au/Elections/Australian_Electoral_History/history.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://webarchive.nla.gov.au/awa/20220304225953/https://aec.gov.au/Elections/history-of-electoral-reform.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Australian Electoral Commission]] |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ئەمە مەیلی ئەوەی ھەیە ببێتە ھۆی ئەوەی ئەنجومەنەکە لەلایەن دوو گرووپی ڕامیاری سەرەکییەوە کۆنتڕۆڵ بکرێت، [[ھاوپەیمانیی لیبراڵ-نیشتمانی|ھاوپەیمانی]]ی ناوەڕاست-ڕاست بۆ ڕاست (کە لە پارتەکانی [[پارتی لیبراڵی ئوسترالیا|لیبراڵ]] و [[پارتی نیشتمانیی ئوسترالیا|نیشتمانی]] پێکدێت) و [[پارتی کرێکارانی ئوسترالیا|پارتی کرێکار]]ی ناوەڕاست-چەپ. حکوومەت دەبێت فەرماندەیی [[متمانە لێسەندنەوە#ئوسترالیا|متمانە]]ی ئەنجومەنی نوێنەران بکات بۆ ئەوەی دەسەڵات بگرێتە دەست و تێیدا بمێنێتەوە. ئەنجومەنی نوێنەران زۆرترین ماوەی خولی سێ ساڵە، ئەگەرچی دەکرێت زووتر [[ھەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان|ھەڵبوەشێنرێتەوە]]. ئەنجومەنی پیران ماوەی جێگیری ھەیە، کە ماوەی خولی نیوەی ئەندامانی ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتەکان ھەر سێ ساڵ جارێک کۆتایی دێت (ماوەی خولی چوار ئەندامی ناوچەکان بەستراوەتەوە بە ھەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانەوە). لە ئەنجامدا، ھەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی پیران نزیکەی ھەمیشە ھاوکاتن. میکانیزمێکی چارەسەرکردنی بنبەست کە بە [[ھەڵوەشاندنەوەی دوولایەنە]] دەناسرێت دەکرێت بەکاربھێنرێت بۆ ھەڵوەشاندنەوەی تەواوی ئەنجومەنی پیران و ھەروەھا ئەنجومەنی نوێنەران ئەگەر ئەنجومەنی پیران ڕەتی بکاتەوە یاسایەک تێپەڕێنێت کە لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانەوە پەسەند کراوە.<ref name="Parliament of Australia-2017">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١٧|سەردێڕ=Odgers' Australian Senate Practice Fourteenth Edition Chapter 21 – Relations with the House of Representatives |ناونیشان=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/Odgers_Australian_Senate_Practice/Chapter_21 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://webarchive.nla.gov.au/awa/20220316053149/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/Odgers_Australian_Senate_Practice/Chapter_21 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئازاری ٢٠١٧|وێبگە=Parliament of Australia |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> دوو ئەنجومەنەکەی پەرلەمان لە [[ھۆڵی یاسادانان|ھۆڵ]]ی جیاواز لە [[ماڵی پەرلەمان، کانبێرا|ماڵی پەرلەمان]] کۆدەبنەوە (جگە لە [[کۆبوونەوەی ھاوبەشی پەرلەمانی ئوسترالیا|کۆبوونەوە ھاوبەشە]] دەگمەنەکان)، کە خۆی دەکەوێتە سەر [[کاپیتەڵ ھیڵ، ناوچەی پایتەختی ئوسترالیا|کاپیتەڵ ھیڵ]] لە [[کانبێرا]]، [[ناوچەی پایتەختی ئوسترالیا]]. ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران بەزۆری لەو شوێنەی پێی دەوترێت «ژووری سەوز» کۆدەبنەوە، لە کاتێکدا ئەندامانی ئەنجومەنی پیران لە «ژووری سوور»ی تەنیشتی کۆدەبنەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Parliament of Australia}} {{شریتی دەروازە|سیاسەت|زانستی سیاسەت|ئوسترالیا}} [[پۆل:پەرلەمانی ئوسترالیا]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠١ لە ئوسترالیا]] [[پۆل:دەوڵەتی ئوسترالیا]] [[پۆل:ئەنجومەنەکانی یاسادانانی نەتەوەیی]] [[پۆل:ئەنجومەنەکانی یاسادانانی دوو ئەنجومەنی]] [[پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات]] [[پۆل:ئەنجومەنەکانی یاسادانان بەپێی وڵات]] [[پۆل:پەرلەمانەکانی سیستەمی وێستمینستەر]] 00aim9ziqpx4h9zqqpm9dyu3xya8swy 0 126279 1590180 1527303 2026-06-14T11:58:58Z 1silent scientist 51740 1590180 wikitext text/x-wiki [[File:Temporal-Control-and-Hand-Movement-Efficiency-in-Skilled-Music-Performance-pone.0050901.s001.ogv|thumb|300px| پەنجەکانی پیانۆژەن لە کاتی ژەنینی [[پیانۆ]] دا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Goebl |یەکەم١= W. |دوایین٢= Palmer |یەکەم٢= C. | editor1-last = Balasubramaniam | editor1-first = Ramesh | doi = 10.1371/journal.pone.0050901 |سەردێڕ= Temporal Control and Hand Movement Efficiency in Skilled Music Performance | journal = PLoS ONE |بەرگ= ٨| issue = 1 |پەڕەکان= e٥٠٩٠١|ساڵ= ٢٠١٣| pmid = ٢٣٣٠٠٩٤٦| pmc =٣٥٣٦٧٨٠}}</ref>]] '''پیانۆژەن''' ([[ئینگلیزی]]: Pianist) [[مۆسیقاژەن]]ێکە کە توانای ژەنینی [[مۆسیقا]]ی ھەیە لەسەر ئامێری [[پیانۆ]]. پیانۆژەنەکان جۆریان ھەیە و ئەو مۆسیقایەی دەینووسنەوە لەسەر پیانۆ یاخود دەیژەنن جۆرەکەیان دیاری دەکات، بۆ نموونە پیانۆژەن ھەیە کە پێی دەوترێت «کلاسیکال» (کلاسیکی) کە پیانۆژەنە کۆنەکان وەک [[مۆزارت]] و بیتھۆڤن سەرنجیان ڕا دەکێشێت و ھەروەھا پیانۆژەن بۆ [[شێوازی مۆسیقا|جۆری مۆسیقا]]ی تریش ھەن بۆ نمونە [[ڕۆک]] کە پیانۆژەنە کلاسیکییەکان سەرنجیان ڕادەکێشن و لە مۆسیقای مۆدێرندا ئەو ستایلە بەکاردێنن. == پیانۆژەنانی ڕابردوو و ئێستا == پیانۆژەنە کلاسیکییە ھاوچەرخەکان سەرنج دەخەنە سەر تەرخانکردنی کارەکانیان بۆ نمایشکردن، تۆمارکردن، وانەوتنەوە، توێژینەوە، و بەردەوام زیادکردنی ئاوازە نوێیەکان بۆ کارە ھونەرییەکانیان. بە پێچەوانەی ھاوتاکانیان لە سەدەی ١٩دا، ئەوان بە شێوەیەکی ئاسایی خەریکی دانان یان نووسینەوەی مۆسیقا نابن. لەکاتێکدا ھەندێک لە پیانۆژەنە کلاسیکییەکان ڕەنگە پسپۆڕ بن لە [[ھاوئاھەنگی مۆسیقا|ھاوئاھەنگی]] و [[مۆسیقای ژوور]]، ژمارەیەکی کەمتریان کارە تاقە کەسییەکان (سۆڵۆ) بە شێوەی کاتی تەواو ھەڵدەبژێرن. == کلاسیک == [[پەڕگە:Maurice Ravel Ondine.ogg|وێنۆک|«[[گاسپارد دی لا نویت]]» لەلایەن [[مۆریس ڕاڤێل]] وەک [[پارچە مۆسیقای پیانۆ]]یەکی زۆر ئاڵۆز لە لایەنی تەکنیکییەوە دادەنرێت.<ref>{{Cite web|last=Burton-Hill|first=Clemency|title=How performers conquer 'unplayable' works|url=https://www.bbc.com/culture/article/20150317-the-worlds-most-difficult-music|access-date=2021-03-28|website=www.bbc.com|language=en}}</ref>]] [[ڤۆڵفگانگ ئەمادیوس مۆتسارت|مۆتسارت]] دەکرێت وەک یەکەم پیانۆژەنی کۆنسێرت دابنرێت، چونکە بە شێوەیەکی بەربڵاو بە پیانۆ نمایشی کردووە. دانەرانی وەک [[لوودڤیگ ڤان بێتھۆڤن|بێتھۆڤن]] و [[مۆزیۆ کلیمێنتی|کلیمێنتی]] لە [[سەردەمی کلاسیک (مۆسیقا)|سەردەمی کلاسیک]] ھەروەھا بە ژەنینیان بەناوبانگ بوون، ھەروەھا لە [[مۆسیقای سەردەمی ڕۆمانتیک|سەردەمی ڕۆمانتیکدا]]، [[فرانتس لیست|لیست]]، [[یۆھانس برامس|برامس]]، [[فرێدریک شۆپان|شۆپان]]، [[فێلیکس مێندێلسۆن|مێندێلسۆن]]، [[سێرگی ڕاخمانینۆف|ڕاخمانینۆف]]، و [[ڕۆبێرت شومان|شومان]]. سەردەمی ڕۆمانتیک ھەروەھا سەرھەڵدانی ئەو پیانۆژەنانەی بەخۆوە بینی کە بە نمایشەکانیان زیاتر ناسرابوون وەک لە دانانی مۆسیقا، وەک [[کلارا شومان]] و [[ھانس ڤۆن بیلۆ]]. == جاز == [[پەڕگە:Tord Gustavsen (221258).jpg|وێنۆک|[[تۆرد گوستاڤسن]] لە کاتی ژەنینی پیانۆ لە کۆنسێرتێکدا لە [[فیستیڤاڵی جازی ئۆسلۆ]]ی ٢٠١٦ لە [[نەرویژ]] |alt=وێنەیەکی ڕەش و سپی پیاوێک کە پیانۆ دەژەنێت؛ بەسەر پیانۆکەدا چەماوەتەوە و زۆر بە وردی سەرنجی داوەتە سەری.]] [[پیانۆی جاز|پیانۆژەنانی جاز]] نزیکەی ھەمیشە لەگەڵ مۆسیقاژەنانی تردا نمایش دەکەن. ژەنینی ئەوان ئازادترە لە پیانۆژەنە کلاسیکییەکان، و کەشێکی خۆڕسکی لە نمایشەکانیاندا دروست دەکەن. ئەوان بە شێوەیەکی گشتی ئاوازەکانیان نانووسنەوە؛ [[بەدەستبەجێژەنی]] بەشێکی گرنگی کارەکانیانە. پیانۆژەنانی جازی ناسراو بریتین لە [[بیڵ ئایڤنس]]، [[ئارت تاتووم]]، [[دووک ئێلینتۆن]]، [[تیلۆنیۆس مۆنک]]، [[ئۆسکار پیتەرسن]]، [[بود پاوڵ]]، [[ماکۆی تاینەر]]، [[چیک کۆریا]]، [[ھێربی ھانکۆک]]، و [[براد مێڵداو]]. ==سەرچاوەکان== *[https://en.wikipedia.org/wiki/Pianist ویکیپیدیای ئینگلیزی] {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مۆسیقا|ژیاننامە}} {{کۆمنز}} {{مۆسیقا-کۆلکە}} [[پۆل:ژەنیاران بەپێی ئامێر]] [[پۆل:پیانۆژەنان]] [[پۆل:پیانۆ]] [[پۆل:پیشەکان لە مۆسیقادا]] cniy8g776907i6x38cd84fgf8n1yhha 1 127028 1590080 979688 2026-06-14T02:34:37Z IIXZER0XII 68933 /* گواستنەوە */ بەشی نوێ 1590080 wikitext text/x-wiki == ناو == من بەینێک ھەر بیرم لەو ناوە دەکردەوە خودایە ئەم وشەیە چییە و لە کوێوە ھاتووە و چۆن داتاشراوە. ھەتا دوێشەو زانیم لە عەرەبیدا شتێکی ئاوامان ھەیە {{عەرەبی|العادة السرّية}}؛ عادةیان بە خوو وەرگێڕاوە و سرية بە نھێنی. خووی نھێنی بووە دواتر کورداندوویانە بووەتە خوەنھێنی! چەند ناشیرینە کاکە. یانی عەرەبی لەمانە بستێنی ھەر ناتوانن کوردیش قسە بکەن. دەستپەڕ دەستپەڕە عەرەب بە ھەر ھۆکارێک ئەمەی داناوە بە ئێمەی کورد چی. خو لە ویکی عەرەبیش ھەر استمناء دانراوە. ئاخر کوردی عەیبی چییە.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏١٨:٣٥، ١٤ی ئایاری ٢٠١٦ (UTC) ::منیش وشەکەم لا تازەیە. جا لە کوێوە وەرگیراوە. لە ناو خەڵکا کە نیە. لە کتێب و شتیشدا ھەتا ئەمڕۆ نەمدیوە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ‏١٧:١٣، ١٨ی ئایاری ٢٠١٦ (UTC) :::گەر بۆچوونێکی تر نییە، با بی گوازینەوە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue"><span style="font-size:14px">'''سەرچیا'''</span></span>]] — ‏١٥:٥٠، ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ (UTC) ::::{{لەگەڵ}}، با بیگوازینەوە. ھۆکاری سەرەکی دانانی ئەم جۆرە ناوانە شەرمە.--&#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏١٦:٣٢، ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ (UTC) == گواستنەوە == ----<span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG START ]</span>---- <span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">سڵاو هاوڕێیان؛ پێم باشە ئەم ووتارە بگوازرێتەوە بۆ '''[[خۆوروژانن]]''' واتە بەتەواوی بسڕدرێتەوە '''لەبەر نەگەنجاوی لە دەربڕین و ناو''' ]</span>---- @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٠٢:٣٤، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ct5r6r1iqy9ko8ls7p2mh3yzryhlnlg 0 128644 1589984 1589858 2026-06-13T12:02:32Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589984 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''پەشێویی دووجەمسەری''' یان '''خەمۆکی مانیک''' ({{بە ئینگلیزی|Trastorno bipolar}}) نەخۆشییەکی دەروونییە کە دەبێتە ھۆی تووشبوون بە خەمۆکی و ھەندێک جار خۆشحاڵی نائاسایی. ئەم دۆخە خۆشحاڵییە کە بە [[مێینیا]] یان مێینیای سووک ناسراون، گرنگن لە دەستنیشانکردنی دۆخەکەدا، بەپێی توندییان یان ئەگەر نیشانەکانی نەخۆشی [[سایکۆسز|دەروونئاڵۆزی]] دیار بن. دۆخەکانی خۆشحاڵی نائاسایی جیاوازە لەگەڵ ھەستکردن بە خۆشحاڵی لە بارودۆخی ئاساییدا. ھەروەھا ڕەنگە کەسێک ھەندێک جار ببێتە ھۆی ئەنجامدانی کارێکی بێباکانە یان نابەرپرسیارانە. پێویستی خەوتن لەکاتی دۆخەکانی مێینیادا کەم دەبێتەوە. لە لایەکی دیکەوە ئەو کەسانەی لەکاتی تووشبوون بە [[خەمۆکی]]دا تووشی دەبن، لەوانەیە نیشانەکانی وەک گریان و تێڕوانینێکی تاریک بۆ ژیان و دوورکەوتنەوە لە کۆبوونەوە لەگەڵ کەسانی دیکە دەربکەون. مەترسی خۆکوشتن لە نەخۆشانی نەخۆشی دوو جەمسەری زیاتر لە ٦٪ بەرز دەمێنێتەوە و لە ھەمان کاتدا دۆخەکانی زیانگەیاندن بە خوود ئەگەری ھەیە لە نزیکەی ٣٠٪ بۆ ٤٠٪ی باروودۆخەکاندا ڕووبدات. ھەروەھا نەخۆشییە دەروونییەکانی دیکە وەک [[پەشێویی دڵەڕاوکێ]] یان [[پەشێویی بەکارھێنانی ماددە ھۆشبەرەکان]] دەتوانن پەیوەندییان بە نەخۆشی دوو جەمسەرییەوە ھەبێت.<ref>Anderson IM، Haddad PM، Scott J (27 دیسمبر 2012). "Bipolar disorder". BMJ (Clinical research ed.). بەش. 345: e8508. DOI:10.1136/bmj.e8508. PMID:23271744.</ref><ref>American Psychiatry Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (ط. 5th). Arlington: American Psychiatric Publishing. ل. 123–154. ISBN:978-0-89042-555-8.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170731230148/https://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/00/slides/3590s1c/tsld002.htm</ref> == نیشانەکان == نیشانەکانی دوو جەمسەری بەزۆری لە تەمەنی ھەرزەکاری یان سەرەتای گەنجیدا دەست پێ دەکەن.<ref name="Christie88">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors=Christie KA, Burke JD, Regier DA, Rae DS, Boyd JH, Locke BZ |سەردێڕ= Epidemiologic evidence for early onset of mental disorders and higher risk of drug abuse in young adults | journal = The American Journal of Psychiatry |بەرگ= ١٤٥| issue = 8 |پەڕەکان= ٩٧١–٩٧٥|ساڵ= ١٩٨٨| pmid = ٣٣٩٤٨٨٢| doi=10.1176/ajp.145.8.971}}</ref>{{sfn|Goodwin|Jamison|2007|p=1945}} ئەم بارودۆخە بەھۆی قۆناغە پچڕپچڕەکانی [[شەیدایی]] دیاری دەکرێت، کە بەزۆری (بەڵام نەک لەلای ھەمووان) لەگەڵ خولەکانی خەمۆکیدا گۆڕانکارییان بەسەردا دێت، بەبێ بوونی ھیچ نیشانەیەک لە نێوانیاندا.<ref name="Chen2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Chen CH, Suckling J, Lennox BR, Ooi C, Bullmore ET |سەردێڕ= A quantitative meta-analysis of fMRI studies in bipolar disorder | journal = Bipolar Disorders |بەرگ= ١٣| issue = 1 |پەڕەکان= ١–١٥|ڕێکەوت= شوباتی ٢٠١١| pmid = ٢١٣٢٠٢٤٨| doi = 10.1111/j.1399-5618.2011.00893.x}}</ref><ref name="Reus_2022">{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Reus V |سەردێڕ=Harrison's Principles of Internal Medicine |ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=McGraw Hill |ژپنک=٩٧٨-١-٢٦٤-٢٦٨٥٠-٤|edition=21st |شوێن=New York |chapter=Chapter 452: Psychiatric Disorders}}</ref> لە کاتی ئەم قۆناغانەدا، ئەو کەسانەی تێکچوونی دوو جەمسەرییان ھەیە، تێکچوون لە [[مەزاج (دەروونناسی)|مەزاج]]ی ئاسایی، چالاکیی دەروونی-جووڵەیی (ئاستی چالاکیی جەستەیی کە مەزاج کاریگەری لەسەرە)—وەک بێزاریی بەردەوام لە کاتی شەیداییدا یان جووڵە ھێواشەکان لە کاتی خەمۆکیدا—[[ڕیتمی شەو و ڕۆژ]] و ناسینەوەدا نیشان دەدەن. شەیدایی دەکرێت بە ئاستی جیاواز لە تێکچوونی مەزاجەوە دەربکەوێت، کە لە [[خۆشیی بێپایان|خۆشیی بێپایان]]ەوە دەست پێ دەکات، کە پەیوەندی بە «شەیدایی کلاسیک»ەوە ھەیە، تا دەگاتە [[ناخۆشیی مەزاج|ناخۆشیی مەزاج]] و [[زوو تووڕەبوون|زوو تووڕەبوون]].<ref name=akiskalsadock>{{بیرخستنەوەی کتێب| vauthors = Akiskal H | veditors = Sadock B, Sadock V, Ruiz P |سەردێڕ=Kaplan and Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry|ڕێکەوت=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Wolters Kluwer|شوێن=New York| edition=10th|chapter=13.4 Mood Disorders: Clinical Features}}{{ISBN?}}</ref> نیشانە [[دەروونپەرێشی|دەروونپەرێشی]]یەکان وەک [[وەھم|وەھمەکان]] یان [[ھەلوەسە|ھەلوەسەکان]] ڕەنگە لە ھەردوو قۆناغی شەیدایی و خەمۆکیدا ڕوو بدەن؛ ناوەڕۆک و سروشتیان لەگەڵ مەزاجی کەسەکەدا دەگونجێت. نزیکەی ٦٠–٧٥٪ی ئەو کەسانەی تێکچوونی دوو جەمسەری جۆری یەکیان ھەیە، تووشی دەروونپەرێشی بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Aminoff |یەکەم١=S. R. |دوایین٢=Onyeka |یەکەم٢=I. N. |دوایین٣=Ødegaard |یەکەم٣=M. |دوایین٤=Simonsen |یەکەم٤=C. |دوایین٥=Lagerberg |یەکەم٥=T. V. |دوایین٦=Andreassen |یەکەم٦=O. A. |دوایین٧=Romm |یەکەم٧=K. L. |دوایین٨=Melle |یەکەم٨=I. |سەردێڕ=Lifetime and point prevalence of psychotic symptoms in adults with bipolar disorders: a systematic review and meta-analysis |journal=Psychological Medicine |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|بەرگ=٥٢|issue=13 |پەڕەکان=٢٤١٣–٢٤٢٥|doi=10.1017/S003329172200201X |pmc=٩٦٤٧٥١٧| pmid=٣٦٠١٦٥٠٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Grover |یەکەم١=Sandeep |دوایین٢=Avasthi |یەکەم٢=Ajit |دوایین٣=Chakravarty |یەکەم٣=Rahul |دوایین٤=Dan |یەکەم٤=Amitava |دوایین٥=Chakraborty |یەکەم٥=Kaustav |دوایین٦=Neogi |یەکەم٦=Rajarshi |دوایین٧=Desouza |یەکەم٧=Avinash |دوایین٨=Nayak |یەکەم٨=Omkar |دوایین٩=Kumar Praharaj |یەکەم٩=Samir |دوایین١٠=Menon |یەکەم١٠=Vikas |دوایین١١=Bathla |یەکەم١١=Manish |دوایین١٢=Subramanyam |یەکەم١٢=Alka A. |دوایین١٣=Nebhinani |یەکەم١٣=Naresh |دوایین١٤=Ghosh |یەکەم١٤=Prasonjit |دوایین١٥=Lakdawala |یەکەم١٥=Bhavesh |دوایین١٦=Bhattacharya |یەکەم١٦=Ranjan |سەردێڕ=Prevalence of psychotic symptoms and their impact on course and outcome of patients with bipolar disorder: Findings from the Bipolar Disorder Course and Outcome study from India (BiD-CoIN study) |journal=Journal of Affective Disorders |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٢|بەرگ=٣٠٥|پەڕەکان=٢٣٣–٢٣٩|doi=10.1016/j.jad.2022.02.070 |pmid=٣٥٢٤٨٦٦٤}}</ref> نیشانە دەروونپەرێشییەکان لە دوو جەمسەری جۆری یەکدا باوترن وەک لە دوو جەمسەری جۆری دوو، ئەگەرچی ئەو کەسانەی دوو جەمسەری جۆری دوویشیان ھەیە دەکرێت تووشی دەروونپەرێشی ببن.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Chakrabarti |یەکەم١=Subho |دوایین٢=Singh |یەکەم٢=Navdeep |سەردێڕ=Psychotic symptoms in bipolar disorder and their impact on the illness: A systematic review |journal=World Journal of Psychiatry |ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|بەرگ=١٢|issue=9 |پەڕەکان=١٢٠٤–١٢٣٢|doi=10.5498/wjp.v12.i9.1204 |doi-access=free |pmc=٩٥٢١٥٣٥|pmid=٣٦١٨٦٥٠٠}}</ref> لە ھەندێک کەسی تووشبوو بە تێکچوونی دوو جەمسەری، نیشانە خەمۆکییەکان زاڵن، و قۆناغەکانی شەیدایی ھەمیشە لە جۆری [[کەمشەیدایی|کەمشەیدایی]] ھێمنترن.<ref name="Reus_2022" /> بە گوێرەی پێوەرەکانی [[دی-ئێس-ئێم-٥|دی-ئێس-ئێم-٥]]، شەیدایی لە کەمشەیدایی بەھۆی ماوەکەیەوە جیا دەکرێتەوە: کەمشەیدایی ھەیە ئەگەر نیشانەکانی بەرزبوونەوەی مەزاج لانی کەم بۆ چوار ڕۆژی یەک لە دوای یەک بەردەوام بن، لە کاتێکدا شەیدایی ھەیە ئەگەر ئەو نیشانانە بۆ زیاتر لە ھەفتەیەک بەردەوام بن. بە پێچەوانەی شەیدایی، کەمشەیدایی ھەمیشە پەیوەندی بە تێکچوونی کارکردنەوە نییە. میکانیزمە بایۆلۆژییەکانی بەرپرس لە گۆڕان لە قۆناغێکی شەیدایی یان کەمشەیدایی بۆ قۆناغێکی خەمۆکی، یان بە پێچەوانەوە، بە خراپی لە تێگەیشتندا ماونەتەوە.<ref name="Salvadore2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Salvadore G, Quiroz JA, Machado-Vieira R, Henter ID, Manji HK, Zarate CA |سەردێڕ= The neurobiology of the switch process in bipolar disorder: a review | journal = The Journal of Clinical Psychiatry |بەرگ= ٧١| issue = 11 |پەڕەکان= ١٤٨٨–١٥٠١|ڕێکەوت= تشرینی دووەمی ٢٠١٠| pmid = ٢٠٤٩٢٨٤٦| pmc = ٣٠٠٠٦٣٥| doi = 10.4088/JCP.09r05259gre}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|دەروونناسی|پزیشکی|پەرستاری}} {{پۆلی کۆمنز|Bipolar disorder}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:تەندروستیی دەروونی]] [[پۆل:نەخۆشییە دەروونییەکان]] kecb8ndrviz7j71j6ufhreaq0ctc58d 1 131319 1590008 1589900 2026-06-13T12:46:12Z Hivja 64112 /* */ وەڵامدانەوە 1590008 wikitext text/x-wiki ئیسرائیلییەکان خۆیان دەڵێن گۆلان!!--<span style="font:tahoma;color#F08080; text-shadow: -2px 5px 0.1em#696969; font-size:10pt">[[بەکارھێنەر:Diyako kazm|'''دیاکۆ ماد''']]</span><span style="font:times new roman;#F08080; font-size:10pt">([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyako kazm|بدوێ]]) </span> ‏٠٨:٤١، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ (UTC) ::وا بزانم مەبەستت ئەمە بێ بە عیبری دەڵێن گۆلان. زۆر فەرق ناکا کاکە. ئێمە عەرەبییەکەی دەڵێن. عیبری و عەرەبیش خزمن و سەر بە یەک خێزانەزمانن.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٩:٣٦، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ (UTC) ::: مەبەستم ئەوەیە جۆلان عەڕەبیە و نەوەک هەر عیبڕییەکان بەڵکوو ئینگلیزەکانیش هەر دەڵێن گۆلان . --<span style="font:tahoma;color#F08080; text-shadow: -2px 5px 0.1em#696969; font-size:10pt">[[بەکارھێنەر:Diyako kazm|'''دیاکۆ ماد''']]</span><span style="font:times new roman;#F08080; font-size:10pt">([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyako kazm|بدوێ]]) </span> ‏٠٦:٥٣، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ (UTC) ::::دروستە. ئێمە ناوەکەمان لە عەرەبی خواستووەتەوە نەک عیبری. ئاساییشە.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٧:٠٣، ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ (UTC) :دروسته کولان دروسته [[بەکارھێنەر:Omidbanafshi|Omidbanafshi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Omidbanafshi|لێدوان]]) ‏١٠:١١، ١٥ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) ::ئێستا کامە بێت باشترە؟ جۆلان یان گۆلان؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٢٩، ٤ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گۆلان دروستە، عەرەب نازانێ بڵێ گ، ئێمە دەزانین. تا عیبری و ئینگلیزی وەستابێ، عەرەبی چییە تا وشەی لێ بخوازین؟ [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٥٢، ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] گۆلان دروستە، سێ لەگەڵ گۆلانن، بیگوازمەوە؟ [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٠:٠٨، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::: با هەر جۆلان بێ چونکە ناوی فەرمییە و شوێنەکە لە وڵاتێکی عەرەبیە نەک عیبری یان ئینگلیزی. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ١٩:١٢، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::[https://www.britannica.com/place/Golan-Heights گولان سەر بە وڵاتێکی عیبرییە لە ١٩٦٧ەوە] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]]، ساڵی ڕابردووش ئیسرائیل بە تەواوی کۆنترۆڵی بەسەر ئەو بەرزاییانە ڕاگەیاند. ھەرچەندە ھیچ یاسایەک نییە بڵێ سەر بە کام وڵات بوو دەبێ بە زمانی ئەو وڵاتە ناوەکەی دابنرێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:١٦، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] خۆت چۆنت پێ باشە وابکە، ئەگەر یەکدەنگی لەسەر گۆلانە ئەوە بۆ ئەو ناوە بیگوازەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:٤٦، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەرە دەرەکییەکانم کرد لەسەر [[بەرزایییەکانی جۆلان]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=537712 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120224212832/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 زیاد کرا بۆ http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٤٢، ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بەرزایییەکانی جۆلان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=916576 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120224212832/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 بۆ http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٧:٢١، ١٣ی شوباتی ٢٠٢٢ (UTC) == گولان دروسته نه ک جولان == ویکی پدیا [[بەکارھێنەر:Omidbanafshi|Omidbanafshi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Omidbanafshi|لێدوان]]) ‏١٠:١٢، ١٥ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) l6ono708emp4m1bflqvude4wu1gefnv 0 135663 1590034 1570499 2026-06-13T18:46:41Z ~2026-34648-08 77067 /* */ 1590034 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =نادر شا ئەفشار | image =Contemporary portrait of Nader Shah. Artist unknown, created in ca. 1740 in Iran (cropped).jpg | alt = | caption = | birth_name =نادر قولی بەگ | birth_date =٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٦٨٨ | birth_place =[[خۆراسان]]، [[سەفەوییەکان]] | death_date =حوزەیرانی ١٧٤٧ (تەمەن ٥٨ ساڵ) | death_place =لە فەتحاباد | other_names =ناپلیۆنی فارس، نادر خان | occupation =شای [[ئێران]] | years_active = | known_for =دروستکردنەوەی دەوڵەتی [[ئێران]] | notable_works =داگیرکردنی [[ئاسیای ناوەڕاست]]، [[قەفقاز]]، [[خۆراسان]]، [[هیندستان]] و [[عێراق]] |native_name_lang=fa|native_name=نادرشاه افشار}} '''نادر شا''' یان '''نادر قولی بەگ''' ({{Langx|fa|text=نادرقلی‌بگ}}) شاییەکی مەزنی [[ئێران]] بوو و توانی دەوڵەتی [[ئێران]] دروست بکاتەوە، لە ئەنجامدا [[ئیمپراتۆریەتیی هۆتاکی]] تێکشکاند<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Nadir Shah {{!}} Biography, Empire, & Peacock Throne {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Nadir-Shah |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Nader Shah, du général au souverain perse (1/2) |ناونیشان=https://www.lesclesdumoyenorient.com/Nader-Shah-du-general-au-souverain-perse-1-2.html |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|وێبگە=www.lesclesdumoyenorient.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Paşa|یەکەم=Ahmet Cevdet|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=oaopAAAAYAAJ&pg=PA381&dq=%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D9%87+%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D8%AF%D9%8A&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjW9uuTzp-PAxUGBdsEHcsUN3E4FBDoAXoECAcQAw#v=onepage&q=%D8%A7%D9%81%D8%B4%D8%A7%D8%B1&f=false|سەردێڕ=تاريخ جودت|ڕێکەوت=١٨٩٠|بڵاوکەرەوە=مطبعة جريدة بيروت،|پەڕەکان=٧٣|زمان=ar}}</ref> دەوڵەتەکەی نادر شا ناوی لە هۆزەکەی هاتووە کە [[خانەدانی ئەفشاری|ئەفشار]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/APracticalKurdishGrammar/page/n6/mode/1up|سەردێڕ=A practical kurdish grammar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Voyage dans la Cilicie et dans les montagnes du Taurus : exécuté pendant les années 1851-1853...|ناونیشان=https://archive.org/details/voyagedanslacili00lang/page/131/mode/1up|پەڕەکان=٢٣ و ١٣١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=نادر صاحقبران|پەڕەکان=٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Travels in Little-known Parts of Asia Minor|پەڕەکان=٩٦}}</ref> == لە ناو شیعری کوردی == نادر شا زۆر کات لە نێو شیعری کوردی لەگەڵ [[کەریم خانی زەند|کەریم خان]] و [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەڵاحەددین]] باس کراوە و بە کورد دانراوە. === دیوانی لوتفی === <blockquote>دڵە تۆ دائیم بۆچ وا بێ هۆشی بۆ چی عەوداڵی بۆچ تێ ئەکۆشی بۆ چی ڕەنگەکەت دائیم وا زەردە بۆ چی دەروونت وا پڕ لە دەردە بۆ چی شێواوی بۆچ پەشۆکاوی وەک گوڵی بێ ئاو هەڵبزرکاوی بۆ چی وێڵ بویتە لە دەشت و کۆسار بۆچ ڕۆژی ڕوونت بۆتە شەوی تار بۆ چی بۆ تەماع وا هەر بەتاوی بۆچ وا گێژ و وێژ شێت و شێواوی بۆچ سەیرێ ناکەی لە ئەرز و ئاسمان بۆچ فکرێ ناکەی لە کەون و مەکان بۆچ ئەوەن خەریک نیعمەتی دونیای بۆچ ئەوەن موشتاق بازاڕی فەنای بۆچ ئەوەن ئومێد سەمەری دونیای بۆچ ئەوەن دائیم لە ڕەج و جەفای چاوت هەڵبڕە سەیری دونیا کە سەیری کردەوەی زاتی خودا کە هەرچی کە هەیە لە زۆر هەتا کەم گشتی ڕا ئەکا لە بوون بۆ عەدەم هەرچی کۆ ئەکەی بۆ بەجیمانە حەسرەتە بۆ تۆ ماڵت وێرانە دڵە سەیری کە ئاساری قەدیم لەمەو پێش شاهان وزەرا و نەدیم کوا سەلاحەدین خاوەن ڕوتبە و شان کوانێ نادر شاهـ کوانێ کەریم خان کوا ئەسەفەندیار چی لێهات ڕوستەم کوا ئەفراسیاب کوا سفرەی حاتەم کوانی کەیخوسرەو کوانی کەیقوباد کوا ناڵەی مەجنوون کوا سۆزی فەرهاد کوا جێگە و ڕێگە کوا خان و مانیان کوانێ خزمەتکار کوا ئاش و نانیان یەک یەک ئەجەل بە بەر پاڵی دان بۆ ژێر ئەم خاکە ڕەوانە کران غەم و خەفەتی زۆریان جێماوە لە هەر دوو دونیا ماڵیان ڕووخاوە هەتا هەژاری فیکری خوات زۆرە لەبەر کە کەوا ڕەشە یا بۆرە نانت گەر وشکە و ئەگەر شۆربایە ئەمەش چەن ڕۆژە ڕوو لە فەنایە شوکری خودا کە بە ڕۆژ و بە شەو بۆ ماڵی دونیا مەکە شین و کەو لوتفی ڕجا کە هەتاکوو ماوی چەندی کرژ ئەکرێ ئەتوو هەر خاوی<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=دڵە تۆ دائیم بۆچ وا بێ هۆشی کوا سەلاحەدین |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/6305?h=%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1%20%D8%B4%D8%A7 |وێبگە=ڤەژین}}</ref></blockquote> === دیوانی زێوەر === <blockquote>سەلاحەدین سوڵتان، کەریم خان شاهی ئێران نادر شاهی حوکمڕان، هاتەوە یادی کوردان ئازادیمان داوا کرد، سەربەستیمان پەیا کرد ئۆردووی کوردمان ئینشا کرد ئۆردووی خاکی کوردستان، هەر یەکە شێری مەیدان پڵنگی دەشت و کێوان لە حیمایەی خودا دان ئازادیمان داوا کرد، سەربەستیمان بەرپاکرد ئۆردووی کوردمان ئینشا کرد بۆداق بەگی شێر ئەفگەن، سەلیم بەگی ڕووبیتەن دلێرانی سەف شکەن، هاتەوە یادی وەتەن ئازادیمان داوا کرد، سەربەستیمان بەرپا کرد ئۆردووی کوردمان ئینشا کرد<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=گۆرانی لەسەر کێشی ئوردومز ایتدی یمین |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/9587?h=%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1%20%D8%B4%D8%A7 |وێبگە=ڤەژین}}</ref></blockquote> === لە دیوانی شێخ ڕەزای تاڵەبانی === <blockquote>ماینە کوێت جاران دەتوت ڕەوتی ڕەوتی ئاهووە ئێستە هەستانی لەسەر ئاخوڕ بە یاهوو یاهووە قەت لە یەک قسناغ کەمی جۆ نادەمێ هێشتا لەڕە ساڵ دوانگزەی مانگ سواری نابم و هەر ماندووە عومقی چاڵی مەقعەدی بێ شک مەسافەی قەسر ئەبێ درزی دەروازەی کوزی لۆچ لۆچ بەسەر یەکدا چووە گەر بەئاوزەنگی پەراسووی ئەم سەر ئەو سەر هەڵدڕم هێندە نابزوێ بزانم ماوە یاخۆ مردووە خاوەنی پێشووشی نازانێ کە تەئریخ و سەنەی چەندە ئەمما من لە پیرانی قەدیمم بیستووە وەختێ نادر شا هوجوومی کردە سەر ئیقلیمی ڕۆم تازە گۆیا ئەو لە کوز دایکی خورووجی کردووە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ماینە کوێت جاران دەتوت ڕەوتی ڕەوتی ئاهووە هەجوی ماینەکوێت |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/26426?h=%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1%20%D8%B4%D8%A7}}</ref></blockquote> === لە دیوانی ئەسیری === <blockquote>ئەی برا مەڕوانە ماڵ و خانەیی وێرانی من تێبگە زانین و فەن و کردەوە و عیرفانی من ڕۆڵەیی کوردم، سیلاحشوورم لەمەیدانی شەڕا عالەم ئەیزانێ چلۆن بوو ڕۆستەمی مەیدانی من گەر بڕۆی گەشت و گوزاری باغ و باغاتم بکەی تێدەگەی ئەوجا چلۆنە جەننەتی عەدنانی من سەیری کێو و دامەنی کێوانی کوێستانم بکەی هەر دەڵێی اللە اکبر چەن خۆشە سەیرانی من ئاوی بەرماوەی منە نیوەی جیهان تێر ئاو ئەکا بۆ عیراق و ئەلجەزیرە ڕۆحە ئەم ئاوانی من مەزرەعە و کێڵگەی وڵاتم بۆتە عەمباری جیهان ڕزقی ئێران و عەرەب تەئمین ئەکا خەرمانی من بۆ بڵندیی خۆی بەقوربانی ژیانی گەل دەکا گیان و ماڵی هیچە لا، سەرکردە وو گەورانی من ڕووبدا بۆ دین و میللەت زەڕەیێ کورتی و بەدی گیان ئەدەن ناکەن تەحەممول عالیم و شێخانی من ئەو کەسە بەدبینە ئیسپاتی جەهل بۆ خۆی ئەکا وا ئەکا ئینکاری زۆر و دەبدەبە و دەورانی من لاپەڕەی تەئریخی عالەم شاهیدە بۆ دەوری من دیارە هێشتا تاقی کیسرای دەوڵەتی ساسانی من ئیددیعای عیلمی مۆسیقا ئاهی من ئیسپات ئەکا ڕاست و سێگا وو بەیات و لاوک و حەیرانی من دیزە وو بێژنگ و تەشپی، پەستەک و شاڵ و کڵاش شاهیدە بۆ کردە وو کاری دەسی کۆنانی من دەبدەبەی جەمشید و داراو و فەرەیدوون و کەیی قابیلە ئینکاری عەدلی شاهی نەوشیروانی من خێڵی دەوری ئەنقەرە و عێلاتی سەرکەی بایەزید چاخی دنیا گرتنم بوو ما لەوێ کوردانی من میسر و یۆنان و یەمەن، هیندستان و تورک و ڕۆم چۆن موسەخخەر بوو بەگورز و خەنجەر و چەوگانی من ئەی برا ئەو قەومە ژوورەی شوهرەتی سوریانییە هەر ئەوە گۆڕاوە لەفزی میللەتی سۆرانی من حەزرەتی ئیبراهیم دەڵێن ئاسوورە، ئاغا سوورییە بەم وتە کوردە، دیارە سیلسیلەی عەدنانی من حەزرەتی نوعمانی سابیت بوو حەنیفەی سەرمەزەب کوردە خاوەن عیلمی بەحری بێ پایانی من پیاوی وەک سوڵتان سەلاحەدینی ئەیوبیم بووە فەخرە بۆ ئیسلامی عالەم، کردەوەی سوڵتانی من ئینقیلابێ چۆنی پێکهێنا لە ئیسلام و عەرەب میر ئەبو موسلیم بوو سەرکردەی گەلی شێرانی من نادری ئەفشاری وو عەبدولکەریم خانی زەنی دوێنێ دەنگی دا لە عالەم سەتوەتی شاهانی من گفتوگۆبا ئینتیهای بێ، خاتیمەش بێ بەم وتە نیسبەتی ئاری بەسە بۆ عەنعەنە و عینوانی من مەسلەکی من هەر چەنێ لەم تەرحە بەحسە دوورشە ئەی ئەسیری پێم دەڵێی میللییەت و ویژدانی من<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=اللە اکبر |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/23498?h=%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1 |وێبگە=ڤەژین}}</ref></blockquote> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}} {{پۆلی کۆمنز|Nader Shah}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|سیاسەت||کوردستان}} [[پۆل:وەزیرەکانی حکوومەتی سەفەوی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٦٨٨]] [[پۆل:مردووانی ١٧٤٧]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٦٩٨]] [[پۆل:دامەزرێنەرانی شار]] [[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]] [[پۆل:شیعەکان]] 38bzt9frpjqftaby6ni8v8s3i3pox38 0 136265 1589996 1481824 2026-06-13T12:26:05Z MFTG 21816 /* سەرچاوەکان */ 1589996 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دووبز | ناوی_فەرمی = دبس - Dibis | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شارۆچکە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=10|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat= 35.67482 |frame-long= 44.07067 |frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = شارۆچکەی دووبز | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]]{{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز|دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٤٣ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٩٬٦٩٦ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = ھاوین | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''دووبز''' شارۆچکەیەکە لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]] ، لەسەر [[زێی بچووک]]ە. شارۆچکەی دووبز ٢٥کم لە شارۆچکەی [[حەویجە]]وە دوورە، لە ڕۆژھەڵاتیەوە [[کەرکووک]]ە و لەڕۆژاوایەوە سارۆچکەی [[مەخموور]]ە، بوون بە [[قەزای دووبز]] لە ساڵی ١٩٥٣ز دا کە دووبز گوندێکی بچووک بوو کرایە [[ناحیە]] و دواتر بووە [[قەزا]]، زەوی کشتوکاڵی ئەم شارۆچکەیە (١٠٠) ھەزار دۆنم دەبێت، ژمارەی دانیشتوانی ١٢٥ ھەزار کەس دەبێت وە ٦٥ گوند لە خۆ دەگرێت. ٦٠٪ی دانیشتووانەکەی [[عەرەب]]ن و ٢٠٪ [[کورد]]، و ڕێژەیەکی کەمتر لە [[تورکمان]] پاشان [[ئاشووری]]. == ناو == ئەم شارۆچکەیە دوو ناوی ھەیە: * وشەی دووبز وشەیەکی لێکدراوە (دوو+بز)، دوو ژمارەیە و (بز) واتای لق، شارۆچکەی دووبز لە سەر [[زێی بچووک]] ھەڵکەوتووە و لەو جێگەیەی دووبزدا زێی بچووک دەبێتە دوولق، ناوی دووبز لەوەوە وەرگیراوە. * لە یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتدا بە دبس ناو دەبرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == دانیشتوان == دانیشتووانی رەسەنی دووبز زۆرینەیان [[کورد]]ن و خەڵکی [[عەرەب]] و [[تورکمان]]یشی تێدا دەژین کە زۆربەیان کارمەندی کۆمپانیای نەوت و غاز ویستگەی کارەبان، بە شێکیشیان لە [[عەرەب]]ی ھاوردەی رۆژگاری [[بەعەرەبکردنی ناوچەی کەرکووک|بە عەرەبکردن]]ن.<br>لە٢٠٠٨<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Dibis_District</ref> == وێستگەی کارەبا == لە دبسدا وێستگەیەکی بەرھەمھێنانی ووزەی کارەبای تیادایە کە بەگاز کاردەکات توانای بەرھەم ھێنانی ١٢٠مێگاوات کارەبای ھەیە، ھەروەھا دوو کێڵگەی نەوتی تیادایە بە ناوەکانی (بای حەسەنی باکور و باشور).<ref>https://ar.wikipedia.org/wiki/</ref> == مێژوو == کۆنترین یادەوەری لە بارەی دووبز دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆزدەھەم ، ئەوسا زەویەکانی ناوچەکە بە تاپۆی عوسمانی لە سەر ناوی ناسراوێکی سەر بە ھۆزی ساڵەیی بوون. لە سەرەتا بریتی بوو لە ھەشت ماڵ و مزگەوتیکی بچووک. پاش دۆزینەوەی [[نەوت]] و [[گاز]] دووبز گەشەیەکی گەورەی بە خۆوە بینی و لە رووی دانیشتووانەوە. دواتر پرۆژەی ئاودێری [[کەرکووک]] و پرۆژەی پاککردنەوەی [[ئاوی خواردنەوە]] و وێستگەی کارەبای باکووری لێ درووستکرا کە کارەبای زۆربەی باکووری عیراقی تیدا دابین دەکرا. بیرە نەوتەکانی (جاستانە و سارەلوو و سەربەشاخ) لە خاکی دووبزەوە دەرژێنە ناو تۆڕی نەوتی باکوور(کەرکووک). ساڵی ١٩٦٣ خەڵکی ناوچەکە وەک زۆربەی ناوچە [[کورد]]نشینەکانی [[کەرکووک]] و [[خانەقین]] و [[مووسڵ]] رووبەرووی لێشاوی دوورخستنەوەو سزادان و ئاوارەبوون ھاتنەوەو سیاسەتی بەبەرنامەکراوی [[بەعەرەبکردنی ناوچەی کەرکووک|بە عەرەبکردن]] و دەرکردنی [[کورد]] پەیڕەوکراو تا ساڵی ٢٠٠٣ بەردەوام بوو. خاکەکەی لە رۆژگاری تالی ئەنفالەکان بووە نێژگەی سەدان جەستەی ناسکی مناڵە کوردی ئەنفالکراوی گەرمیانی [[چەمچەماڵ]].<ref>.[http://kurdocide.com/ku/news_cats.php?cat_id=30/ ھەواڵی جینۆساید] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310054723/http://kurdocide.com/ku/news_cats.php?cat_id=30%2F |date=١٠ی ئازاری ٢٠١٦ }} </ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{پارێزگای کەرکووک}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:پارێزگای کەرکوک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] crx2l5ms751qg7e9osaeixqoksakyp9 11 136949 1590013 1589910 2026-06-13T12:53:24Z Hivja 64112 /* بەکارھێنانی ئاڵای تێکەڵکراوی کوردستان و کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە */ وەڵامدانەوە 1590013 wikitext text/x-wiki == ناو == باشترە بیگوازینەوە سەر ھاوڕەگەزخوازی بە تەنھا چوون زانیاریدان نییە لەڕاستیدا. &#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏١٣:٠٦، ٥ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) : ھۆکار چییە؟ {{وب|Épine}}، کۆمەڵگاکە ئاماژەیە بۆ کۆمەلە گروپیک بۆچی تەنھا ھاورەگەزخواز؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٩:١٥، ١٨ی تەممووزی ٢٠٢١ (UTC) ::ئەو لێدوانە زۆر کۆنە + تازە گواستمەوە سەر ئەو ناوەی ئێستای، سەیری لۆگەکە بکە. &#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏١١:٤٣، ١٨ی تەممووزی ٢٠٢١ (UTC) ::: سوپاس [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٤٦، ١٨ی تەممووزی ٢٠٢١ (UTC) == بەکارھێنانی ئاڵای تێکەڵکراوی کوردستان و کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە == {{بۆ زانیاریت|ئەم باسە سەرەتا لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی#ئاڵای کوردستان و پەلکەزێڕینە]] دەستی پێ کرد.}} سڵاو {{وب|1silent scientist|Aza|Gejeluk|Halbast1|Kurd2021|Kushared|MFTG|Muhammed taha|Paraw|Sakura emad|Serchia|Sorou6sh|Tessla|ساکاتا گینتۆکی|کاردۆ جاف|ڕاستی|-Haryad}} ببوورن بانگ کراون. ناچار نین وەڵام بدەنەوە و تەنیا بۆ یەکلاییکردنەوەی وتووێژی بەستەرەکەی سەرەوە بانگ کراون. ئەگەر کاتتان نییە، پێویست ناکات وتووێژەکە بخوێننەوە و لێرە بەکورتی باسەکە دەکەم. [[تایبەت:permalink/1205510|لەم وەشانەی ئێستای ئەم داڕێژەیە]] ئاڵایەکی کوردستان تێکەڵ بە کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە کراوە و دانراوە. دوای وتووێژێکی چڕ گەیشتینە ئەوەی ڕای کۆمەڵگە (بێجگە لەوانەی کە لە وتووێژەکە بەشدار بوونە) وەرگرین و لەسەر لابردن یان مانەوەی ئەو وێنەیە لەسەر داڕێژەکە بڕیارێک بدەین. تکایە لەگەڵ و دژ بەس نین و ھۆکارێک بنووسە. سپاس! کاک {{وب|Épine}} من ھەر ئەمەندە بەکارھێنەرەم بە خەیاڵدا ھاتن. تکایە کێم بیر چووە، بانگی بکە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٥٥، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :* {{لێدوان}} تکایە بە چڕی وتووێژەکان بخوێننەوە، هیوادارم کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]یش بتوانێت کورتەیەکی باسەکە دابنێ: ئەو بەکارهێنەرەی دەستی بەو وتووێژە کردووە بۆ دەیەوێ بسڕدرێتەوە و ئارگیومێنتەکان بۆ و لەدژی چین. سوپاس. ئەمەوێ تەنیا بانگی @[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] بکەم تا ئاگادار بێ. :&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢١:٠٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] تکایە با ئێرەش وەک ئەوێی لێ نەیەت و درێژ بێتەوە. من بەرنامە نیم تا وتووێژەکان کورت بکەمەوە. ئەگەر ئێوە دەتوانن، بفەرموون. ئەسڵەن پێویست ناکات؛ نەکا بە لایەکدا بشکێتەوە. بەستەرەکە دانراوە و ھیوادارم کەس بەبێ خوێندنەوەی وتووێژەکە، لێدوان نەدات. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:١٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] لە ویکییەکانی تردا ھەر ئاڵاکە دانراوە و تێکەڵ بە ئاڵای دیکە نەکراوە، من پێم باشە ئێمەیش وا بکەین. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٦:٣٧، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :وتووێژەکانم خوێندەوە.لەڕاستیدا پێم وایە تێکەڵکردنی ئاڵای هەرێمی کوردستان بە ئاڵای کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە ناگونجێت باشترە کە تێکەڵ نەکرێت بۆ ئەم داڕێژەرە چونکە گشتییە و باسی هەرێم نییە. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٢٠:٢٨، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] ئەگەر ویکییەکانی تر پێوەر بێ، یەعنی ئێمەش ئەبێ وتاری [[هەرێمی کوردستان]] بگوازینەوە کوردستانی عێراق لەبەر ئەوەی هەموو ویکییەکانی تر وایان کردووە؟ @[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]]، پێت وایە ئەم وتارانە کێ دەیانخوێنێتەوە؟ &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٣:١٢، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::: من پێمباشترە لە وتاری سەرەکی لاببردرێت، چونکە ئەم وێنەیە وەسفی وتارەکە/داڕێژەکە ناکات و هاوکارنابێت لە تێگەیشتن لێی، بەڵکوو تەنها بردنی سەرنجی خوێنەرە. بەڵام دەکرێت وێنەیەکی ئاوا لە وتارێک کە تایبەتە بە کوردستان و ئەم گرووپانە ئەوا بەکاربهێنرێت. وەک نموونەیەکی [[پەیوەندییەکانی فەڕەنسا‒ھەرێمی کوردستان]] جا ئەگەر وتارێک هەبێت لەسەر کۆمەڵگەی پەلکەزێرینە لە کوردستان ئەوا دەکرێت وەک وتاری پەیوەندییەکان هەردوو ئاڵا لە تەنیشت یەک بن، بەڵام بەشێوەیەکی گشتی بنەمایەک نییە تەنها پەیامێکی لایەنگیرانە لە خۆ دەگرێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٢٦، ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :: {{بێلایەن}} ---> {{پشتگیری}} سڵاوی خوای گەورەتان لێبێت مانگی ڕەمەزان لە ھەمووتان پیرۆز، بۆ ئەوەی بتوانم بەبێ لایەنگری و بەبێ کاریگەری ھیچ شتێک لەسەرم بڕیار بدەم و حەقی ھیچ لایەک نەسووتێت، بابەتەکەم بە پڕی خوێندەوە، ماوەیەکی زۆریش وەستام، سەرەتا بۆ مەسەلەی بایەخداری بیرورام لەگەڵ کاک ئارام و ئەوانی تر کۆک بوو، بەڵام بە وردبوونەوە لە بابەتەکە و تێگەیشتن لە بارودۆخی سیاسی ناوچەکە و سیاسەتەکانی ویکیپیدیای کوردی، گەیشتمە ئەو ئەنجامەی زۆرێک لە ئەندامەکانمان تێکەڵن و کاریگەرن بە ئایدیۆلۆژیا و بابەتی سیاسی ناوچەکەی خۆیان، و ناتوانن بڕیارێکی بێ لایەنانە و تەندرووست لەسەر بابەتەکە بدەن، ئەوەی بەڕێز ئیپێن ئێستا کردوویەتی ڕەنگە پێویست بێت بۆ ئێستا بوەستێت و پەلە لە کارەکان نەکات بەڵام ھەرچۆنێک بێت لە کۆتایدا کارەکەی ھەڵە نییە، پێشووتر ئەم کارە کراوە لەلایەن گەلانی تر بەردەوامیش دەکرێت، شتێکی نوێ نییە تا ئێمە لێی بتۆقین یان لێی بترسین یان بە سووکایەتی و کوفر و ترسناکی ببینین. پێم باشە بەڕێز {{وب|Épine}} بۆ ئێستا پەلە نەکات و ئارام بگرێت مەرج نییە لە کاتێکی وەک ئێستا بتوانێت بەشێوەیەکی یاسایی ئاڵاکە لەسەر داڕێژەکە دابنێت بەڵام دڵنیام لە ئایندەیەکی نزیک دەتوانێت بە شێوەیەکی یاسایی ئەو کارە بکات و کەس ناتوانێت بەپێی یاسا کارەکەی ھەڵوەشێنێتەوە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٢:٣٧، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] نا وا نییە، هەرێمی کوردستان لە ویکیی ئینگلیزیدا Kurdistan regionە. باشووری کوردستان-یشمان هەیە کە لە ویکیی ئینگلیزیدا دەبێ بە Southern Kurdistan یان Iraqi Kurdistan. :::ئەم داڕێژەیە تایبەت بە کوردستان نییە تا ئاڵاکەی تێکەڵ بە ئاڵای کوردستان بکەین. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ١٨:٣٧، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سپاس بۆ لێدوانەکەت. بەڵام ئەمە شتێک نیە بە یاسا بڕیاری لێ بدرێ، بە یاسا ئەوە بوو کە لە وتووێژەکەی تر باسکرا و کەس پێی ڕازی نەبوو. پاشان کرایە دەنگدان و ھەر ئەم دەنگدانەش بڕیار لەسەر مانەوە و لابردنی دەدات؛ بە ھەمیشەیی نەک کاتی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٠:٣٤، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::بۆ جاری دەیەمیش، ویکیپیدیا دیموکراسی نییە. ویکیپیدیا بە [[وپ:یەکدەنگی]] کار ئەکا. یەکدەنگی و کۆدەنگی لێرە نییە، بەڵکوو چەن بەکارهێنەرێک کە ئەیانەوێ ڕای خۆیان بەسەر کەمینە بسەپێنن بەهۆی بیر و باوەڕی لایەنگرانەی خۆیانەوە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٢:٣٧، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ھەر وەک وتم کاک ئیپێن خۆمیش و ئەوانەی دەوروبەریش ناتوانین بەشێوەیەکی تەندرووست سەیری بابەتەکە بکەین، من چەن کاتژمێرێک ھەر ھیچ لێدوانم نەدا، بیرم لە بابەتەکە کردەوە، و بەشێوەیەکی کەسی پێم باشترە ئێستا بوەستیت و پەلە نەکەیت، خۆشت ئەزانی چۆن پێویستە کار بۆ وێنەکە بکەیت تا بتوانی بەپێی یاسا دایبنێی، کە بەپێی یاسا داتنا، ھەموو بەکارھێنەرانی ویکیپیدیای کوردیش کۆ ببنەوە ناتوانن دژایەتیت بکەن بەشێوەیەکی یاسایی و لۆژیکی جگە لە چەن کاریگەرییەکی ئایدیۆلۆژی، سیاسی، نەتەوەیی، کلتووری نەبێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠١:٢٦، ٢١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Sakura emad}} سەرەتا سپاس کە تەواوی وتووێژەکەت خوێندووەتەوە ئینجا لێدوانت داوە. وەک دەڵێن ئێرە دیموکراسی نییە و بە یەکدەنگی بەڕێوە دەبرێت، دەی بێگومان و حەتمەن لە ھەموو مەسەلەیەکدا لای زۆر و کەم ھەر ھەیە و مەگەر زۆر بە دەگمەن نەبێت تەواوی کۆمەڵگە لەسەر شتێک کۆک بن ئەگینا جیاوازی ھەیە. ئێرەش ٥١٪ بە ٤٩٪ نییە تا بڵێین یەکدەنگی نییە. تا ئێستا ئەوەی دەرکەوتووە بەشی زۆری کۆمەڵگەکە لەگەڵ ئەم ئاڵا تێکەڵەیە نییە؛ داڕێژەکە تایبەت بە کوردستان نییە! حەزیش دەکەم ئەو یاسایەی کە لایەک لە ئەندامانی کۆمەڵگەیەک دەخاتە ژێر پێی و بە مانەوەی ئەم ئاڵایە ناچاریان دەکات ئاماژە پێ بدەیت تا ئێمەش ئاشنای بین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٣٦، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::بەشی زۆری کۆمەڵگەلە کامەیە؟ لەسەروو ٦٠،٠٠٠ هەژمار هەیە و چوار پێنج کەس لێرە ئەڵێن با لابرێ. هەتکاوو ئێستاش ڕوون نییە بۆچی پاڵ بۆ ئەمە ئەنێن. ئەڵێن وتارەکە پەیوەندی بە کوردستانەوە نییە، یەکێ نەزانی بە فەڕەنسی و ئینگلیزی وتارەکان بۆ ئەورووپییەکان نووسرابێتنەوە. کێ سەیری ویکیپیدیای کوردی ئەکا خۆی کورد نەبێ؟ ناوەڕۆکەکان ڕاستەوخۆ پەیوەندن بە چاندی ئێمەوە، با وشەی کوردستانیش ڕاستەوخۆ ئاماژەی پێ نەکرابێت. لەکۆتاییدا چیتان پێ خۆشە بیکەن، هەڵبەت قەیناکا ئەگەر ڕای ئێمە لەژێر پێی ئێوە بێت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠٠:٢٦، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::من ئەڵێم با ئاڵای کوردستان بخەینە پاڵ ناوی محەممەد لە [[داڕێژە:محەممەد]]، و نەخشەکەی [[داڕێژە:ئەمریکای باشوور|ئەمریکای باشوور]]، یان پاڵ لۆگۆی [[مۆساد]]؛ چون لێرە بەس کورد دەیخوێنێتەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠١:٢٣، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ڕەنگە سوودێک لە وتاری [[ئەقڵی سەلیم]] ببینی. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠١:٤٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] لەمێژە وەرمگرتووە، خەمت نەبێ. لێت ناگرم ھەرچی بڵێی کاک ئێپین، زۆر بەڕێزن. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٢:٠٢، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::بەشی زۆری کۆمەڵگە لەوانەی کە چالاکن لەگەڵی نین نەک ھەژمار. ڕای ھەمووان لەسەر سەرە بۆیە بە وتووێژەوە دەست پێ کرا و ئەگەر لەژێر پێ بایە، بەبێ وتووێژ دەکرا. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٣:٠٤، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ئەتوانی ڕێگە بدەی باقی ئەو بەشداربووە چالاکانەی بانگت کردوون ڕای خۆیان بڵێن؟ سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠٣:١٧، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::ئەگەر توانج لە چالاکبوونی ئەوانەی بانگم کردوون دەدرێ، لە وتووێژەکەی پێشوو وتم بانگی ئەوانەی کە بەشدارییان کردووە دەکەم نەک تەنیا ئەوانەی ئێستا چالاکن. دڵنیام زۆربەشیان ئاگایان لێیە، بەس لەوانەیە حەز نەکەن بەشداری بکەن. بگرە بە مەبەست بانگی چەند بەکارھێنەرێکیشم نەکرد چونکە ''پەڕەی بەکارھێنەرەکەیان شیاو نەبوون'' تا لێدوان لەسەر یەکلاییکردنەوەکە بدەن. ئەگەریش توانج نەبوو، ھەڵەی منە و داوای لێبووردنم ھەیە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٠:٣٣، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] من جگە لە لایەنگری و Bigotry و Conflict of interest ھیچ بە یاسابوونێکم نەبینی لە وتووێژەکە، با بزانین بەڕاستی لە وتووێژەکەی تر چیتان کردووە. :::::نموونە گەر ئێستا من بەڕێوەبەری وتووێژ بم و بمەوێ وتووێژەکە بگەیەنمە دەرەنجام و بیبڕێنمەوە ئەمە ئەنجامەکەی دەبێت: ::::1. @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]]: پێی وایە تێکەڵکردنی ئاڵای کۆمەڵەکە لەگەڵ ئاڵای نیشتمانی سووکایەتییە بە نیشتمان و لەکەدارکردنی شکۆمەندییەتی. پێت وایە ئاڵاکە ئەتوانرێت وەک چەک بەکاربھێنرێت بۆ ئەوەی بەھەمان شێوە شکۆمەندی تورکیا و ئێرانی پێ بھێنرێتە خوارەوە. ::::ئەوە نموونەیەک ئەتوانم پێدابێم لە بەکارھێنەرانی تریش. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٥١، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] من گەر باسی نیشتمان و شتی وام کردبێ ئەچوومە گیانی ئەم [[commons:File:LGBT_Flag_of_Kurdistan.svg|پەڕگەیەش]]، ئەوە تۆمەت نیە تۆ ئەیگریتە من. تەنیا یەکەم لێدوانم لە وتووێژەکەی تر لایەنگرانە بووە و دانیشی پیا ئەنێم کە لایەنگرانە بووە. باسی تورکیا و ئەوانی ترم کرد، چون لە ویکییەکانی تر وڵات بە وڵاتی خۆی ئاڵای تێکەڵکراوی لە وتار و داڕێژەکەش دانەناوە بەس ئەم بستە ھەرێمە نەبێ وا پێتانەوە گرتووە ھەر ڕۆژەو ئاڵایەکی تری بۆ زیاد ئەبێ. سەیرە باسی ئەو لایەنگرییە زەقەی خاوەن پەڕگەت نەکردوە، ساحێب پەڕگە وائەزانێ لە ڕقی ئەو وا دەکەین و بە قسەی خۆی دەستدرێژیمان کردوەتە سەر ئازادیەکانی. ھۆ نیە ئەم پەڕگەیە لە داڕێژەکە بھێڵێتەوە، بێجگە لەو ڕێکخراوە بوکەڵانەی کە خودی دروستکەری ئاڵاکە بەڕێوەیان دەبات و ئەندامە لێی، کە ئەمەتان کردوەتە پێوەری باوی و بەکارھێنانی ئاڵاکە لە ویکیپیدیا. غەیری ئەوە بەتەواوی ئاڵایەکی خەیاڵی و دروست کراوە، و بەکارھێنانی لێرە لە ڕیکلام پتر نیە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٣٦، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::پەڕگەی یەکەم لە کۆمنز [[commons:Commons:Deletion_requests/File:Kurdistan_LGBT_pride_flag.png|سڕایەوە]]. سەرەڕای چەندین تۆمەت خستنە پاڵ و لێدوانی ناڕەوا و بانگھێشتکردنی ھەژماری دیکە تا پاڵپشتی پەڕگەکەی کابرا بکەن. چۆن لێرەش ھێڤی بانگ کرد تا پشتی بگرێ. گەندەڵی وازمان لێ ناھێنێ! {{وب|Aram}} ئەم ئاڵایەی نێو داڕێژەکە وەشانێکی دەزوولەیی ئاڵا سڕاوەکەیە و ئێستا دەبێ لابردرێت ھاوشێوەی ئاڵای یەکەم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٤٢، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::دەمارگرژی هەندێک جار ئەیباتەوە، بە ئەزموونی من بردنەوەکان کورتخایەنن. باشتر وایە بڕۆی لە ویکی ئینگلیزی دیفاع لە خۆت بکەیت لەو تۆمەتانەی دراونەتە پاڵت بۆ بەربەستنی هەژمارەکەت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٦:٥٧، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::ئەڵێن سەرەتا لە خۆتەوە دەست پێ بکە دواتر بڕۆ ئامۆژگاری خەڵکی بکە. ئەبێ پارێزەر بگری تا لە پرۆژەکانی تر بتوانی دیفاع لە خۆو بکەی. گەر ڕابردووە باشەکەت نەبوایە لەوە نەئەچوو پەڕگەکەت بخرایەتە نێو زبڵدانەوە. ماشەڵا لە دڵ باشی و ھەست ناسکیی تۆ، ھاتووی [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/Incidents#Disruptive edits|لێرە]] دژایەتی منت کردوە لەکاتێکدا ئەسڵی مەسەلەکە ھەر نازانی چیشە. واش بە ھەژماری تر دەستکاریم دەگەڕێنیتەوە، ھا یەعنی خۆو شاردووەتەوە. ژیرییەکەت ھەر ئەوەندەیە و زیاتر نیە، بە ناوی زەوتکردنی ئازادی و سانسۆرکردنەوە قسە نەما نەیڵێیت، وائەزانی دژی ناوەڕۆکی وتارە تایبەتەکەی تۆین. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٧:٣٢، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] تاقەتم نییە دانیشم لە تۆمەتی بێبنەما دیفاع لە خۆم بکەم، ئەگەر پێت وایە هەژماری تر بەکار ئەهێنم زۆر ئازادی و هانیشت ئەدەم بڕۆی لە [[:en:Wikipedia:Requests for checkuser]] داوایەک بکەی بزانە من هەژماری ترم هەیە؟ هەر لەبەر ئەوەی بەکارهێنەرانی تر ناکۆکن لەگەڵ دەمارگرژییەکەت مەعنای نییە هەموویان منم. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٧:٣٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::داوا کراوە و باسم کردوە. جودا لەوە دوێنێ و پێرێ لەلایەن بەکارھێنەری تریش سکاڵات لێ کراوە. گەر تاقەتت نیە قسەی لابەلاش مەکە، تکایە. با من دەمارگرژ بم، بەس لانیکەم شعورم ھەیە، لەسەر پەڕگەیەک ناچمە [[en:WP:ANI]] دژایەتیی ھاوزمانی خۆم بکەم، کە ئەسڵەن نەزانم مەسەلە چیە و لەسەر چیش دژایەتی دەکەم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٨:١٤، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] کاک ئێپین سەبارەت بە سڕینەوە ھەروەک چۆن پێشبینیم کردبوو، وادیارە بەداخەوە وادەرچوو، بۆیە ھەروەک لەسەرەوە وتوومە ئێستاش ئەیڵێمەوە، پێم باشە لە ئێستادا پەلە نەکەیت و بوەستیت، ئاساییە بھێڵی ئاڵاکە لاببەن چونکە بەو حاڵەی ئێستای ئاڵاکە ناتوانێت یاسا پشتی بگرێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:٥١، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :وەک چۆن بۆی چووم و ئاماژەم پێدا ئەو بابەتەی کە چەند کەسێک دەستیان داوەتێ سەرچاوەکەی ئایدەلۆژیای تەسک و ڕقی کەسییە بەرامبەر ئەندامانی پەلکەزێرینە لە کۆمەڵگەی کوردی، لابردنی ئاڵایەکە پێدەچێ تەنیا سەرەتا بێت ئەوەتا بە ڕۆژی ڕووناک @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] هەڕەشە و گوڕەشە لە پرۆژەکانیتر دەکات! هیوادارم کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ێێستا ئاسوودە بێت کە ئەم دەرگایەی کردەوە بۆ پڕاکتیزەکردنی [[ھۆمۆفۆبیا]] و سەرکووتکردنی ئەم چینەی کۆمەڵگەی کوردی لە ویکی. [[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hevi|لێدوان]]) ١٩:٤٤، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بڕۆ پیاوانە داوای چێکیووزەر بکە و وەکوو مناڵ تۆمەت مەبەخشەرەوە ئەگەر ئەمەنە بە دڵنیاییەوە قسە ئەکەی. یەکەم کەس نیت و کۆتا کەس نابی. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٠:٣٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەوەندە حەزت لە بەربەست کردنە؟ با تاوێک بەسەریدا بڕوا، بەسەرچاو. وتووێژەکانی پێشوو و ئێستات ئەیسەلمێن کە ئەقڵت چەنێک مناڵانەیە، سپاسی خۆم ئەکەم کە خۆم نەھێناوەتە ئاستی تۆ. بەھەرحاڵ، با بزانی پیاوەتی ئەوە نیە بانگی خەڵکی تر بکەی تا پشتگیریت لێ بکەن، ئەوە ناپیاوی پێ ئەڵێن. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٠:٥٥، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] کاک ئارام ھەفتەیەک بەسەر وتووێژەکە تێپەڕی، پێم باشترە وتووێژەکە بگەیەنینە ئەنجامێک و لێرە دابخەین تا فیتنەکە زیاتر نەبووە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٠، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::: ئەگەر حسابی سەپاندن و ناسەپاندن بێت ئەم قسانە کۆتایی نایەت.بەدیارکراوی نازانم بۆچی پێداگری لەسەر مانەوەی ئەم تێکەڵکردنی ئالایە دەکرێت ئەوانەی کە بە دژ قسەیان کردووە کێشەیان لەگەڵ دروستکردنی وتارێکی پەیوەندیدار بە ئاڵاکەوە نییە.تەنها پێمان وایە پێویست ناکات لەم داڕێژە هەبێت بەو هۆکارانەی کە باسکران.هەر بەڕاستی تێگەیشتن لەمە قورسە؟ [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٢٢:٥٠، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بە دڵنیاییەوە ناتوانیت خۆت بخەیتە ئاستی من. هێندە زیاتر سەیری خوارە بکەم لەکاتی وەڵامدانەوەت پێوستیم بە دەستەوان ئەبێ دوو ڕۆژی تر. بڕۆ داوای چێکیووزەر بکە نەک بگریت و تۆمەت ببەخشیتەوە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٢:٥٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::بایی پێویست وەڵامم داویتەوە. بەو نووسینە زیاتر سەلماندت کە چیت. جا خوایەکرد حەفتەیەک دەستەوانت پێویست ئەبوو، ھەرچی بێ ئەلحەمدولیلای ئەوێ لەو ئاستەی تۆ ھەژمار ناکرێم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٣:٢٥، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::کاتێک سەریری دەستکارییەکانی ویکیپیدیا دەکەم نیوە زیاتری ئەو وتووێژە دەبینم! ھەم بەڕێز ئێپین و ھەمیش بەڕێز زەمەن دەزانێت تائێستا چەندین جار لە پڕۆژەکان بانگی بەکارھێنەرانم کردووە تاوەکوو بەشکم شتێک بکەین ھەندێک ویکیپیدیای کوردی لەبواری کوالیتی و ژمارەوە بەرینە سەرێ، بەداخەوە کەس وەڵامێکی وای نەبووە! بەڵام ھەر بێت و کەسێک قسە بە وتاری بەڕێزێک بڵێت کە چەند ساڵ لەمەوبەر دروستی کردووە، وتووێژێک ساز دەبێت ھەتا زیاتر لە ھەفتەیەک درێژەی دەبێت! ھەر کەس بیروڕایەکی ھەیە، دەکرێت کەسێک پاڵپشتی لە کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە بکات و کەسێکی تر دژایەتیی کۆمەڵگاکە بکات، جا چ لێرە و چ لە ژیانی ڕاستەقینەشدا، تەواو شتێکی ئاسایییە و تەنانەت لە [[:commons:Category:Anti-LGBT pride flags|کۆمنزیشدا]] پەڕگەی دژایەتیی کۆمەڵگاکەمان ھەیە (بەڵام دەبێت کاتێک دەستکاری یان وتووێژ لە پەڕەیەکدا دەکەین بەتەواوی ڕوانگەی بێلایەنی لەبەر چاو بگرین). دەزانم ئێوەش ھەر کامتان جۆرێک بیر دەکەنەوە، بەڵام ئەگەر ھیچ نەبێت ھەموومان لەبەر ئەوە ھاتووینەتە ئێرە تاوەکوو بە زمانی کوردی بەشدارییەکانمان بکەین؛ بەڵام بەداخەوە دەچینە ناو دەمەقاڵەیەکی سەیر و سەمەر کە تەنانەت لە شوێنێکی وەک ئەورووپاش ناکۆکیی لەسەرە! لە کۆتاییشدا دەبێتە ھۆی خانەنشینبوونی بەرەیەک و ساردبوونەوەی بەرەکەی تر، ھەر ئەو جۆرەی پێشتریش لێرە بینیومانە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٥١، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::+تێبینی: مەبەستم گشتییە، دەنا ڕێزم بۆ دەستکارییەکان و بەشدارییەکانی ھەموو لایەکتان ھەیە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٠، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] من سپاسی تۆ ئەکەم، زۆر دڵخۆشم کە لێرە ھەیت و ویکییەکە بەرەوپێش دەبەیت. ئەمەی دەینووسم بەرچاو ڕوونییەکە بۆ تۆ و ئەوانی تریش کە ئەم وتووێژە دەخوێننەوە، نەک بەرگری کردن لە خۆم یان ئامانجەکەم لەم وتووێژە. ھەر لە سەرەتای ئەم وتووێژانەوە من نەرمیم نواندووە، تەنانەت چەنێک ھەوڵی قسەی خراپی دابێ من باشترم بۆ نووسیوە. ئێپن لە یەکەم وەڵامدانەوەی بۆ من، بە ھۆمۆفۆبیک و ناشارستان ناوی بردم. ئێستاش دەبینن لە سەرەوە بۆ خوارەوەی ئەم وتووێژە چی کردوە! ئەوە ھیچ، [[:en:Wikipedia:Administrators'_noticeboard/Incidents#Disruptive_edits|ببینن]] ھاتووەتە ویکی ئینگلیزی چی نووسیوە، یان [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Arabization_of_Kirkuk&diff=prev&oldid=1281927129 لێرە] بە ھەژمارێکی تر دەستکاریمی گەڕاندوەتەوە. ناحەقمە جوابی دەدەمەوە؟ ئەمە جیا لەوەی ھەر بە ئایدیۆلۆجی پەرست و نازانم چی و چی بانگی کردوین. لەگەڵ ئەو بەکارھێنەرەی سەرێش، کە سێ ساڵە دیار نەماوە ئێستا لە گەرمەی ئەم بەزمەدا ھاتووە بە من ئەڵێ «ھەڕەشەت لێمان کردوە». ئەم حاڵە لە ھەر ویکییەکی تر بوایە دەمێک بوو کابرا بەربەست کرابوو، نەک بە بیانووی ئەوەی کۆنە، خاتری بگیرێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٠:٢٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) {{سھ|:::::::::::}}لەسەر بەڕێوەبەرێک وەستاوە ئاڵاکە لابەرێت، بەپێی کۆدەنگی و ھەموو شتێک ئاڵاکە شیاوی لابردنە. سپاس بۆ ھەمووان. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٠:٢٦، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :{{لێدوان}} @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بۆ زانیاریتان، ئاڵاکە لە کامنز بەهۆی ڕاپۆرتێکی تۆمەتاوی زەەمەنەوە سڕدرابووەوە کە بەڕێوەبەرەکە بێ بەڵگە بە حەقیقەت وەری گرتبوو. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File:Kurdistan_LGBT_pride_flag.png ئێستا پەڕگەکە دووبارە هێنراوەتەوە لە کامنز]. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠٢:١٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::یەک کامێنتی تر: یەکدەنگی لێرە بوونی نییە. داخستنی وتووێژ لە ئێستادا لە بنەماوە لایەنگرانەیە بەلای زەمەندا، چوونکە داخرانی ئەم وتووێژەش لە کامنز وەکوو بیانوویەک بەکارئەهێنێ بۆ سڕینەوەی تەواوی پەڕگەکە لە کامنز. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠٤:١٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::پەڕگەکە بە کاتی ھێنراوەتەوە، و ھێشتا وتووێژ کۆتایی نەھاتووە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٠:٤١، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] تەنیا بەڕێزت لەگەڵ @[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] جەخت لەسەر مانەوەی پەڕگەکە دەکەیت. @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] کە ھەر لە سەرەتاوە دژی پەڕگەکە بووە، @[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] و @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] و @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] پێیان وایە دەبێ ئەو پەڕگەیە لە داڕێژەکەدا لابردرێت و پەڕگەی ئاڵای پەلکەزێڕینە بە تەنیایی دابنرێت، @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] دەڵێت لە ''ئێستادا'' گونجاو نییە ئەو پەڕگەیە بەکاربێت. من خۆم لەگەڵ @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی#ئاڵای کوردستان و پەلکەزێڕینە|وتووێژی پێشوودا]] پێمان وابوو دەبێت پەڕگەکە لاچێت و ئاڵای پەلکەزێڕینە بەتەنیا دابنرێت. ئێستا بۆچی یەکدەنگی بوونی نییە؟ ٧ کەس لەگەڵ لابردنین کە زۆربەشیان بەڵگەی مەنتەقییان ھێناوەتەوە. ئەگەر بڕوات بە یەکدەنگییە بۆچی ٢ دەنگ دەبێ لەسەر ٧ دەنگ بێت؟ یان چۆن ٢ دەنگت بەرامبەر لەگەڵ ٧ دەنگ بینیوە کە دەڵێیت یەکدەنگی لێ نییە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٤٩، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::من و پیرەهەڵۆکان و هێڤی و ئاشکراشە ساکووراش لەگەڵ مانەوەین بەڵام ساکورا بە ئانتیکەکانی زەمەن تۆقێنرابوو. یەکدەنگی بوونی نییە لەبەر ئەوەی ئێمە هەموومان ئارگیومێنتمان بۆ مانەوەی پێشکەشکردووە، وتووێژەکەش لە ئەوەڵەوە لەلایەن زەمەنەوە کراوە کە ئاشکرا لایەنگرە و لە کامنز هەڕەشەی بەربەستنی لێکراوە دوای ئەم درامایە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٧:٣٢، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::{{لێدوان}} وتووێژ لە مامنز [https://commons.m.wikimedia.org/w/index.php?oldid=1013239805&title=Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File%3AKurdistan_LGBT_pride_flag.png کۆتایی هاتووە و پەڕەگە بە یەکجاری هێنراوەتەوە.] جگە لەمە، تۆمەتەکانی زەمەن کە گوایە من بە چەند هەژمار دەستکاری ئەوم گەڕاندبێتەوە و پشتگیریم لە خۆم کردبێت لە کامنز [https://commons.m.wikimedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1013229574&title=Commons:Undeletion_requests/Current_requests بە یەکجاریی لەلایەن پشکنەری بەکارهێنەر بە درۆ خرایەوە] و زەمەن ئاگادار کراوەتەوە کە چیتر بەردەوام نەبێت لە موناقەشەکردن لەسەر ئەم بابەتە و تۆمەت بەخشینەوە گەرنا بەربەست دەکرێت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٧:٣٧، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::دیارە لای تۆ چوار لە حەوت گەورەترە. بەڵگەت ئەوێ بیسەلمێنم حەوت لە چوار گەورەترە؟ بە قسەی تۆ، من نەمھێشتووە ساکورا لایەنەکەی دیاری بکا، دیسان قسەی بەتاڵ و مناڵکارانە. دە ساڵی تریش بێ دووبارە داواکاری سڕینەوە ئەنێرمەوە، چون شایەنی سڕینەوەیە. ھەرچەن سوور ئەمزانی پەڕگە ئاوا ناسڕێتەوە، ھۆکاری بەتاڵ ناتوانێ سەرچاوەی بەتاڵ بسڕێتەوە. بەڵام بەڕاستی چێژم لەو وتووێژانەی ئەوێ وەرگرت. سپاس بۆ تۆش پێوەی ماندوو بووی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٨:١٠، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ھەر جۆرێک سەیری بکەی لەسەر لابردنی ئاڵا تێکەڵەکە و دانانی ئاڵای حەوت ڕەنگی پەلکەزێڕینە لەجیاتی، یەکدەنگی ھەیە؛ جا مەگەر ئەوەی ڕای خۆتان دوو ھێندە حیساب بکەن یان بۆچوونی ئێمە بە پووچەڵ بزانن! ئەوەی کە لە کۆمنزیش چی ڕوویداوە پەیوەندیی بە ئێرەوە نییە. ئەگەر من بچم ئاڵایەکی خەیاڵیش ساز بکەم لەوێ قەبووڵی دەکەن بەڵام یاساکانی ویکیپیدیا ڕێگە نادات لە ھەر پەڕەیەک پەڕگەکانمان بەکاربێنین. باشە ئێستا کێشەی بەڕێزت چییە ئەگەر وتاری مافەکانی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکەین و ئاڵاکان لەوێ بەکاربێنین نەک ئێرە؟ ئێمە نامانھەوێ حاشا لە کۆمەڵگاکە لە کوردستان بکەین! مەبەستی ئێمە ئەوەیە ھەر شتەی لە جێگای خۆی. ئێستا بەڕێزت بچۆ ئەو وتارانەی ئاماژەم پێکردن لێرە سازیان بکە و بە سەرچاوەوە ئاڵای تێکەڵاوی تێدا بەکاربھێنە، کەس ناتوانێت بڵێ بۆ ئەو جۆرە وتارەتان ساز کردووە. ئێستا بەڕێزت یان بەکارھێنەرانی تر قەبووڵی دەکەن من [[:en:Template:Communism|داڕێژەی کۆمۆنیزم]] لە ویکیپیدیای کوردیدا ساز بکەم و لەولاشەوە لە کۆمنز پەڕگەیەک بار بکەم کە لە ناوەندی ئاڵای کوردستان بە گەورەیی [[چەکوچ و داس]] یان ئەستێرەیەکی سووری تێدا بێت و دواتریش بێم لە داڕێژەکەدا بەکاریبھێنم و بڵێم چۆن خوێنەرانی ئێرە کوردن دەبێ لە ھەر شوێنیکیش ئاڵای کوردستان بە شێوازە جۆراوجۆرەکان ببینن؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١١، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::بەڕێز پیرەھەڵۆش، بۆچوونەکەی سەبارەت بە بەکارھێنانی ئاڵاکە لە وتاری [[ھاوزایەندخوازی|ھاوزایەندخوازیدا]] بوو. ئەگەر باسی داڕێژەکە بکەین و بۆچوونی پیرەھەڵۆ و ساکوورا (خۆی وتی بێلایەنە زیاتر) و ھەروەھا زەمەن (لەبەر ئەوەی دەستپێکەری وتووێژەکەیە) لەبەر چاو نەگرین؛ دەبێتە «٦ لەگەڵ» بۆ لابردنی ئاڵای تێکەڵاو و دانانی ئاڵای پەلکەزێڕینە بەتەنیایی و «٢ دژ». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٠، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::{{لێدوان}} ئێستا ئەم بابەتە بەچی یەکلایی دەبێتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٨:٢٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::{{لێدوان}} ویکیپیدیا دیموکراسی نییە تا بە ڕای زۆرینە و دەنگدان بابەتە بەڕێوە بچێ. ئاشکرایە لەم پەڕەیە یەکدەنگی نییە و هەر بەڕێوەبەرێک کاری خۆی لەم پرۆژەیە بە جددی وەرگرتبێت ئەوە دەبینێت. لە هەر ویکیپیدیایەکی تر بێت ئەم وتووێژە بە '''یەکدەنگی نییە''' دادەخرێت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٨:٢٧، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::کەوایە هەر کات کەسێک دژ بێت لە هەرشتێکدا بابەتەکان وەک خۆی دەمێنێتەوە؟ بەو شێوەیەیە؟ [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٨:٤٣، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::کاتێک ڕای ئێوە لەسەرترە دەڵێن یەکدەنگی ھەیە و کاتێکی ڕای ئێوە کەمینەیە دەڵێن ویکیپیدیا دیموکراسی نییە و یەکدەنگی بوونی نییە!!! کاتێک کاک ئارام بێدەنگ بوو دیارە سەیرترین وتووێژێکە لێرە ڕوویداوە و بێگومان ھیچ بەڕێوەبەرێکی تریش ئامادە نییە یەکلایی بکاتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::ئەوە خەتای من نییە. زەمەن وایکرد کە کوالیتی وتووێژەکە دابەزێ و هەندێ بابەت باسکرێ کە ئەسڵەن پەیوەندی نەبووە بەو بابەتی سەرەکییەوە کە ئاڵاکە بوو. ئەم بابەتە بووە بە مەسەلەی تۆڵەکردنەوە و هەوڵێکی مناڵانەی [[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا تێکمەدە بۆ ڕوونکردنەوەی بۆچوونێک|تێکدانی ویکیپیدیا بۆ ڕوونکردنەوە بۆچوونێک]]، نەک هەر لەناوخۆ بەڵکوو لە کامنزیش. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٩:٢١، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::بۆ زانیاریتان، [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Commons%3AAdministrators%27_noticeboard%2FUser_problems#User:%C3%89pine بەڕێوەبەرێک بۆ زەمەن لە کامنز]: :::::::::::{{وتە|@Zemen: Deletion requests are not elections. The decision is based on law and Commons policies. So it doesn't matter how many people support or argue against a deletion, if all their arguments are wrong. And, for the last time, stop arguing here. Yann (talk) 19:15, 24 March 2025 (UTC)}} :::::::::::خۆتان بڕیار بەن ئەم وتووێژە چۆن دائەخەن. من لێرە پێتان بڵێم و لەولاش لە کامنز پێتان بڵێن ویکیپیدیا وا کار ناکا، ئێوە هەر سووربن لەسەر پاڵنانی ڕای خۆتان، بە هیچ قەناعەت ناهێنن. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٩:٢٨، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) {{سھ|::::::::::::}}تا چەنێک پێت خۆشە بڵێ ئەو وایکرد و ئەو وای کردوە. یەکەم وەڵامدانەوەت لە وتووێژەکەی تر و ئەم وتووێژە بۆ من، ئەیسەلمێنن کاممان مێشکمان مناڵانەیە. کۆمنز پەیوەندی نەما بە ئێرەوە، دوو جار بەڕێوەبەر Abzeronow ئەوەی دوپات کردەوە؛ منیش ھەڵە بووم سەرەتا لکاندم، لە کۆمنز شتێ بسڕێتەوە لێرەش نامێنێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٠:٠٠، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] @[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] و @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] و ئەوانی تریش ببوورن ئەم دوو حەفتە لێرە نەبووم. تکایە با باس لە ناوەڕۆکەکە بکرێت نەک شەڕ لەگەڵ یەکتری بکەین. @[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] پێش ھەموو شتێ، من ئەم باسەم دەست پێ نەکردووە. [تۆ نا] سەرەتا دەڵێن لەبەر داڕێژەی موسڵمانەکە من گونجاو نیم تا لێدوان بدەم و دواتریش دەڵێن کوردایەتی دەکەیت. ئەسڵەن من زۆر ڕقم لەوەیە بکەوینە ژێری ھەست و سۆز و لێرە کوردایەتی بکەین و خۆمان لە واقیع بدزینەوە. من وەک بەکارھێنەرێکی ئێرە قسەم کردووە و بەس. لە دوایین لێدوانی منەوە، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] زۆرینەی قسەکانی منی کردووە. ئەم باسەی ئێرە بەتەواوی پەیوەندیی بە بەکارھێنەر:Zemen نییە و چەندین بەکارھێنەر قسەیان تێدا کردووە. ئەوەی لە ویکیمیدیا کامنز ڕووی داوە پەیوەندیی بە ئێرەوە نییە. بەڵێ، منیش ھەڵە نەبم Pirehelokan مەبەستی ئاڵای ناوی وتارەکە بووە نەک ئەوەی لە داڕێژەکە بەکارھاتووە. وتنی ھەزاربارەی ویکیپیدیا دیموکراسی نییە نابێتە ھۆی ئەوەی قسەی لایەنی کەم شەش بەکارھێنەر لەبەر دووان لە عەرز بدرێت. لە ھەر گۆشەیەکەوە سەیری بکەیت، دەبێ ئاڵا تێکەڵەکە لابرێت. خۆم داماو ناکەم بەڵام بە ڕاستی ئەگەر وا نەکرێت، ئەوا بەندە بە ھیچ شێوەیەک متمانەم بە ویکیپیدیا نامێنێت چ بگا بەوانی تر! دیاریشە لایەک لەوانەی لەم وتووێژە بەشدارن، لە ئێستادا ئێرە ھەڵدەسووڕێنن و بە ساردبوونەوەیان، مەگەر بەکارھێنەری بۆ بە کرێ بگرن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:١٠، ٧ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) ::{{کرا}} سپاس بۆ ھەموو ئەوانەی کاتیان بۆم وتووێژە تەرخان کرد. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٢٨، ١٠ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) {{بۆ زانیاریت|ئەم باسە پەیوەندی بە [[وتووێژ:کوردانی ئیسرائیل]]شەوە ھەیە.}} :::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] و ئەوانی تریش، خۆتان مێژووی دەستکاریی داڕێژەکە و [[کوردانی ئیسرائیل]] ببینن و پاشدا لێرە سەرنج بنووسن. ببورن بۆ تاگەکە، هەر ناشزانم چالاکیتان ماوە یان نا، ناچاری نەبێ تاگم نەدەکردن. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٣٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:حوسێن|Gejeluk]]یش، چون لە وتووێژەکەی سەرەوە بەشدار بوون. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٤٦، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سەیرێکی پەڕەی وتووێژەکەش بکەن کە دەستم پێ کردووە، پێش ئەوەی زەمەن دەست بە شەڕە دەستکاری بکات هەوڵی وتووێژم داوە. یان ئەوەتا ئەولاش نابێ ئەو ئاڵایە هەبێ لەژێر هەمان ئەو بیانوویانەی لێرە باسیان لێ کرا، یان من هەر لێرە دایئەنێمەوە، چوونکە بەپێچەوانەوە دووچاوەکییە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٧:٢٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::چەند بێ شەرمانە دەڵێی 'ئەو شەڕە دەستکاری دەست پێ کردوە'، خۆ ناتوانی مێژووی دەستکارییەکانیش بسڕیتەوە، خۆیان دەیبینن دەزانن کێ شەڕە دەستکاری دەست پێ کردوە. با منیش شەڕە دەستکاریم کردبێ، لای خۆی تۆ بەڕێوەبەر بووی و لە من شارەزاتری، بۆ لەگەڵم شەڕە دەستکاری دەکەی لەجیاتی ئەوەی وتووێژ بڕیاری کۆتایی بدا و بەکارھێنەرانی دیکەش بێن ڕای خۆیان بڵێن؟ ئەم ویکییە خۆی ئەوەندەی بە بەرییەوە نەماوە جا یەکێکی وەک تۆشی تێدابێت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٧:٣٨، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::بەداخەوە ویکیپیدیا دووانی وەک تۆ وێرانیان کرد، لەپاڵ بەڕێوەبەرانەی ناوێرن دڵی کۆمەڵێ خراپکاری وەکوو جەنابت بشکێنن چوونکە ئەترسێن لە دەستکاریکردن واز بێنن. هەر وەک جارانی بەڕاستی. ئەکرێ براند بگۆڕی و هەر وەک خۆت بی لە کۆتاییدا. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٧:٥٢، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::من لەم ویکییە چالاکیم نەماوە، با چاودێرێکی بێلایەن چاودێری دەستکارییەکانی من و تۆش بکا، بێ منەتم گەر بەربەستیش بکرێم. ئەگەر بەڕێوەبەرێکی چالاک هەیە با بفەرمووێ، تا لە کۆڵ ئەم نوزە نوزە ببینەوە. مێژووی ناکۆکییەکانت لەگەڵ بەکارهێنەرانی تر ئەیسەلمێنن ئەو قسەیەی کە دەرت پەڕان کاممان ئەگرێتەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٨:١٣، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::ئەگەر لەم ویکییە چالاکیت نەماوە بۆ شەڕە دەستکاری ئەکەیت و دەستکاری تێکدەر ئەکەیت؟ &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٨:٢٨، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::ھیچ دەستکارییەکی تێکدەرانە لە ئارادا نییە، وەک جێیەکانی تر ھەر خەریکی چەواشەکاریت. پڵەس، پێویستم بە ڕێپێدانی کەس نییە بۆ دەستکاری، چالاک بم یان نەبم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٨:٣٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::شەڕە دەستکارییەکانت و دەبڵ ستانداردەکانی پاڵی ئەنێی تێکدەرانە نییە؟ &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٩:١٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) {{سھ|::::::::::::}}سڵاو بەڕێوەبەران @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ڕەگی ئەم کێشەیە دەگەڕێتەوە بۆ کاتی خۆی مەسەلەی ئەو ئاڵا تێکەڵکراوەی لە وتار و داڕێژەکانی تایبەت بە کۆمەڵگای پەڵکەزێڕینە دانران، کاتی خۆی ئەوکاتەی ئەو کێشەیە لە ئارادابوو وەکوو ئێستا ئەزموونێکی پێویستم نەبووە تا بتوانم کێشەکە یەکلایی بکەمەوە و بڕیارێک بدەین لەسەر ئەو کێشەیە و تا لە ڕەگەوە چارەسەر بکرێت. گەر بچینە سەرەوە و ئەم وتووێژە بینین یەکدەنگی کۆمەڵگا نەک ژمارەی دەنگدان چونکە ئەزانم ئێستا @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەڵێ ویکیپیدیا دیموکراسی نییە، بۆیە با ئەمەش ڕوون بکەینەوە یەکدەنگی چۆن کاردەکات، گەر بێت و ژمارەی سەری دەنگەکان بژمێرین بەبێ گوێدانە کوالێتی و ناوەڕۆکەکانیان ئەوا ھەر کەسێک ئەتوانێت [[ویکیپیدیا:بووکەڵەکاری|بووکەڵەداری]] بکات و دەنگ بەدەست بێنێت و پێچەوانەی ئەمەش یەکدەنگی بریتیە لە یەکلاکردنەوەی دەنگەکانی گفتوگۆکە بەپێی کوالێتی و ناوەڕۆکەکانیان تا بتوانین دەنگەکان لەیەکتر جیا بکەینەوە و بزانین کۆمەڵگا چیدەوێت. لێرە و لەم گفتوگۆیە '''یەکدەنگی کۆمەڵگا''' بە توندی ئەوەیە ئەم ئاڵایە لاببرێت و سیاسەتی ویکیپیدیاش پشتگیری لێدەکات چونکە ناتوانێت WP:RS (Reliable Sources) جێبەجێ بکات و گەر سەرچاوەشی ھەبێت سەرچاوەکەی بەپێی پێویست نییە و ھێشتا ماویەتی تا بێتە ویکیپیدیای کوردی. '''ئەمە وەک بەڕێوەبەری یەکلاکەرەوە''' ئەم قسەیە دەکەم نەک وەک ساکورا و بیرورای کەسی بۆیە نە @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] و نە @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] دەتوانن بەرپەرچی ئەمە بدەنەوە جکە لەوەش چەندین جار سەیری سیاسەت و ڕێساکانم کردووە ھیچ کام لە ئاڵاکان ناتوانن بمێننەوە ئەمەش بڕیاری کۆتاییی منە و چاوەڕێی لێدوانی کۆلیگەکانم دەبم وەک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] و @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] و بەڕێوەبەرانی تر بزانم ئەوان چیدەڵێن تا ماوەیەک دەوەستم. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :کێشەکە ئەم ئاڵایە نییە، ئەگەر ئەو ئاڵایە لە «کوردانی ئیسرائیل» کە زەمەن شەڕە دەستکاری لەسەر ئەکا مافی مانەوەی هەبێ، دەبێ ئێرەش هەیبێ. باسەکە لەولایە نەک لەملا. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ٢١:٣٦، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::لەگەڵ ڕێزم بەڵام خودی ئاڵای کوردانی ئیسرائیل لەبەر ئەمەی ئێرە ڕوویداوە بیانووی @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئەوەیە گەر ئاڵاکەی بەڕێزت بەرزت کردۆتەوە بۆی بچێتە سەر کە سیاسەت پێشێل دەکا کەوایە ئاڵاکەی ئەویش بۆی دەچێتە سەر، نەک پێچەوانەکەی بێت ڕەگی کێشەکە خۆی لێرە سەری ھەڵداوە، بێگوومان تا ئێرەش یاسای تێدا سەروەر بێت و سیاسەت ڕێساکان لەسەروو ئێمەوە بن ھەردوو ئاڵاکە لادەبرێن، لەمەوە زیاتر نامەوێ لێدوانی تر بدەم تا کۆلیگەکانم دەگەن: @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]], @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]]، سپاس بۆ تێگەیشتن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٤٠، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::فەرقەکەی ئەوەی ئەو ئاڵایەی لێرە داندراوە هیچ سیاسەتێکی پێشێل نەکردووە. زەمەن چەند سەعاتێک لەمەوپێش کۆمەڵە پۆستێکی کردووە لە سۆشیال میدیا بەحساب ئاڵاکە بەکارهاتووە، لەکاتێک بەڵگەکانی بەکارهێنانی من لە کامنز و ویکی ئینگلیزیش ئاماژەم پێیداوە ئەگەڕێتەوە چەندین ساڵ پێش ئێستا. ئەو کارەی زەمەن ئەیکا لەولاش وتم، [[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا تێکمەدە بۆ ڕوونکردنەوەی بۆچوونێک]]و و دژی سیاسەتەکانە و شایەنی بەربەستنە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ٢١:٤٨، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::نموونەیەکی تر کە شایەنی بەربەستنە خراپ بەکارهێنانی دەسەڵاتی گەڕاندنەوەیە کە ئەم بەکارهێنەرە بەردەوام ئەنجامی ئەدا. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ٢٢:٠٤، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::گەر زەمەند سیاسەتی پێشێل کردبێت، ئەوا ئیپێنیش پێشێلی کردووە بەھۆی شەڕەدەستکارییەوە. ھەر شتێک کە سەرچاوەی باوەڕپێکراوی نەبێت، ئەوا دانان و بەکارھێنانی لە ویکیپیدیا ئەستەمە. من وەک بەکارھێنەرێک دژی هەر کردارێکم کە سیاسەتەکانی ویکیپیدیا پێشێل بکات، هەربۆیە جارێ لەسەر ڕای یەک دوو بەکارھێنەری تر دەوەستین، گەر لێدوانیان نەبوو، ئەوا کۆتایی بەم بابەتە دێت بەلابردنی هەردوو شتەکە (چونکە لە بنەڕەتەوە وەک ساکورا وتی سەرچاوەیان نییە و فەرمی نین). '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٢:٤٨، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] لەگەڵ ڕێزم بۆ ھەموو لایەک، ئێستاش لەسەر قسەی ساڵی پێشووی خۆمم؛ دەبێ ئەو ئاڵا و هێمانەی کە نە پەیوەندییان هەیە بە پەڕەکە و نە فەرمین لابدرێن. من خۆم ماوەیەک لەوەپێش لەسەر کوردانی کەنەدا کارم دەکرد و بینیم خۆیان لەوە کۆمەڵگایەکیان هەیە و ئاڵاشیان بۆ ساز کردووە، ئایا دەتوانم بێم ئاڵاکە لێرە زیاد بکەم و بڵێم ئەوە ئاڵای کوردانی کەنەدایە؟ بێگومان نەخێر! کورد لە تاراواگە و هەر کۆکەڵگایەکدا بوونی هەبێ ئەوە خاوەن سەدان و هەزاران بیرۆکەی جیاوازە، بۆیە ناتوانین ئاڵایەک دانێین کە لانێکی بچووک بەکاری دێنن یان ئاڵایەک کە لەلایەن هیچ کوێوە دانی پێدا نەنراوە و فەرمی نییە (تەنانەت خوودی ڕێکخراوەی سازکەری ئاڵاکەش بانگەشەی ئەوەیان نەکردووە ئاڵاکەیان ئاڵای گشت کۆمەڵگاکەیە)! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:٥٣، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) rnomfvuj8o8whm2pclau76mhnbk5bhs 14 143606 1590130 1158428 2026-06-14T09:02:14Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590130 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|Human sexual activity}} [[پۆل:سێکسناسی]] [[پۆل:چالاکییەکانی مرۆڤ]] ozzj9ef356exgwc2rwqld3ygngszsno 100 151390 1590100 1024512 2026-06-14T04:56:08Z CommonsDelinker 62 "Picture_for_kurdish_wiki254.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590100 wikitext text/x-wiki {{Portals browsebar}} {{قەدبڕ|دو:گی}} ---- <div style="margin-right:50px;"> </div> <center><b>{{گەورەتر|بەخێربێن بۆ دەروازەی گیانلەبەران!}}</b> '''گیانلەبەران''' بەشێکی گەورە لە [[گیانداران]] پێک دەھێنن. کە خۆیان بە دوو لقی سەرەکی [[مازەداران]] و بێ مازەکان دابەش دەبن. سەرجەم گیانلەبەران دەجووڵێن و لە ناویاندا [[مرۆڤ]] دەتوانێ بیر بکاتەوە. <center>'''[[گیانلەبەر|زیاتر لەبارەی گیانلەبەران ...]] '''<center/> ---- ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|گیانلەبەران}}''' لە دەروازەی گیانلەبەراندا ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل: دەروازەی گیانلەبەران/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{شین|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> ke8le7kms2iy1dxmcom3vquk3o62wqq 0 155555 1590028 1402724 2026-06-13T16:37:24Z ShamallBaqii 76577 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1590028 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name=عەباس کیاڕۆستەمی |native_name=عباس کیارستمی |native_name_lang=fa |image=Abbas Kiarostami-Murcia (cropped).jpg |image_size=260px |caption=کیاڕۆستەمی لەساڵی ٢٠١٣ |birth_date={{ڕێکەوتی لەدایکبوون|١٩٤٠|٦|٢٢|df=yes}} |birth_place=[[تاران]]، [[ئێران]] |death_date={{ڕێکەوتی مردن و تەمەن|٢٠١٦|٠٧|٠٤|١٩٤٠|٦|٢٢|df=yes}} |death_place=[[پاریس]]، [[فەڕەنسا]] |death_cause=<!--Do not add a cause without citing a reliable source. --> |burial_place=شاری لەواسان، ناوچەی شەمیرانات، [[ئێران]] |alma_mater=[[زانکۆی تاران]] |nationality=[[ئێران]]ی |occupation=دەرھێنەر، سیناریۆنووس، وێنەگر، بەرھەمھێنەر، وێنەکێش، شاعیر |spouse={{marriage|پەروین ئەمیر-قلی|١٩٦٩|١٩٨٢}} |children={{Unbulleted list|ئەحمەد {{small|(b. ١٩٧١)}}|[[بەھمەن کیاڕۆستەمی|بەھمەن]] {{small|(b. ١٩٧٨)}}}} |parents={{Unbulleted list|ئەحمەد کیاڕۆستەمی|زەھرە کیاڕۆستەمی}} |years_active=١٩٦٢ – ٢٠١٦ |notable_works=ماڵی هاوڕێ لەکوێیە؟ (١٩٨٧) گرتەی-نزیک (١٩٩٠) ژیان و ئیتر هیچ (١٩٩٢) بەناو درەختانی زەیتون (١٩٩٤) تامی‌گێلاس (١٩٩٧) |style=[[بەڵگەفیلم]]، [[مینیمالیزم|سادەیی]]، [[فیلمی شیعرئامێز]] |signature=Abbas Kiarostami signature.svg |website= }} '''عەباس کیاڕۆستەمی''' (ماوەی ژیان: ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٤٠ تاکوو ٤ی تەممووزی ٢٠١٦) دەرھێنەر، سیناریۆنووس، وێنەگر، بەرھەمھێنەر، وێنەکێش، و شاعیرێکی ئێرانی بوو.<ref name="GuardianRanking">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2003/nov/14/1|سەردێڕ=The world's 40 best directors|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٠٧|نووسەر=Panel of critics|ئیش=Guardian Unlimited|شوێن=London|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣}}</ref><ref name="WexnerAK">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://wexarts.org/info/press/db/87_nr-kiarostami_elec.pdf|سەردێڕ=Abbas Kiarostami Films Featured at Wexner Center|ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Wexner center for the art|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070710175713/http://wexarts.org/info/press/db/87_nr-kiarostami_elec.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٠٧|نووسەر=Karen Simonian}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070710175713/http://wexarts.org/info/press/db/87_nr-kiarostami_elec.pdf |date=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٧ }}</ref><ref name="BFIpoll">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://old.bfi.org.uk/sightandsound/feature/63|سەردێڕ=2002 Ranking for Film Directors|ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=British Film Institute|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181013200533/http://old.bfi.org.uk/sightandsound/feature/63|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەسەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو، کیاڕۆستەمی ھاتە جیھانی سینەماوە، ٤٠ فیلمی بەرھەمھێنا لەنێویشاندا [[کورتەفیلم]] و [[بەڵگەفیلم]] ھەبوون. == ژیان == عەباس کیاڕۆستەمی لە دایکبووی تاران بوو. یەکەمین چالاکی هونەریی بریتیبوو لە نیگارکێشان، کە لەسەری بەردەوام بوو تا کۆتاییەکانی تەمەنی لاویەتی، لە تەمەنی هەژدە ساڵییەوە توانی لە پێشبڕکێیەکی نیگارکێشاندا براوە بێت و دواتریش ڕووی کردۆتە زانکۆی تاران بۆ خوێندنی [[ھونەرە جوانەکان|هونەرەجوانەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Zeitgeist Films {{!}} Abbas Kiarostami|ناونیشان=http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070218133020/http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> شارەزای [[وێنەکێشی|نیگارکێشی]] و [[گرافیک دیزاین|گرافیک‌دیزاین]] بووە بەڵام لەپاڵ پسپۆڕییەکەی لەم دوو بوارە کاری پۆلیسی هاتوچۆشی کردووە. وەک نیگارکێشێک و گرافیک دیزاینەرێک، کیاڕۆستەمی کاری لە پیشەسازی بانگەشەی سینەمایی کردووە لە شەستەکاندا، بە نەخشاندنی بەرگی فیلمەکان و کاری بانگەشەکردن. لە نێوان ساڵەکانی ١٩٦٠ بۆ ١٩٦٢ زێدەتر لە ١٥٠ کاری بانگەشەیی کرد بۆ تەلەفزیۆنەکانی ئێران کرد. جگە لەوە کاری نەخشاندن و ڕازاندنەوەی بۆ کتێبی منداڵان کردووە. هەتاوەکو سەرەتای ساڵی حەفتاکان کە یەکەمین وێستگەی ژیانی پیشەگەری خۆی وەکو دەرهێنەری فیلم دەست پێدەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Zeitgeist Films {{!}} Abbas Kiarostami|ناونیشان=http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070218133020/http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=10 x Ten: Kiarostami’s journey Ed Hayes - openDemocracy|ناونیشان=http://www.opendemocracy.net/arts-Film/article_815.jsp|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061121235730/http://www.opendemocracy.net/arts-Film/article_815.jsp|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == فیلم‌سازی == === ١٩٧٠ - ١٩٨٠ === یەکەمین بەرهەمی عەباس کیاڕۆستەمی کورتە-فیلمی دوانزدە خوولەکی نان‌وکۆڵان (١٩٧٠) بوو، کە چیرۆکی ڕووبەڕووبونەوەی قووتابیێک بە سەگێکی هاروهاج دەگێڕێتەوە. وە ساڵێک دواتر کورتەفیلمێکی دیکەی بڵاوکردەوە بە ناونیشانی زەنگی‌حەسانەوە (١٩٧٢)؛ هەڵبەتە بەرهەمەکانی کیاڕۆستەمی لە ساڵی حەفتاکان زیاتر شێوازیان تاک‌گەری‌یانە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Journal Notes: 2002|ناونیشان=http://www.filmref.com/journal2002.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070217181716/http://www.filmref.com/journal2002.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کیاڕۆستەمی سەبارەت بە یەکەمین بەرهەمی سیەنەمایی خۆی ووتی: 'نان‌وکۆڵان یەکەمین ئەزموونی من بوو لە سینەمادا و ئەبێت بڵێم کە گەلێک کارێکی سەخت بوو. ئەبووایە کار بکەم لەگەڵ مناڵێکی کەم‌تەمەن، سەگێکی دڕەندە و دەستە کارکەرانێکی کەم‌شارەزا، ئەڵبەتە جگە لە سینەماتۆگرافەرەکە، کە کە بەردەوام سەرکۆنەی دەکرد و ناڕەزایی دەئەبڕی کە کار بکەم. بەهەرحاڵ بەڕێوەبەری سینەماتۆگرافی بەجۆرێکیش لەسەر حەق بوو، چوونکە من لەسەر بنەماکانی سینەماتۆگرافییەکەی نەدەڕۆیشتم' کیاڕۆستەمی دوو بەرهەمی دیکەشی بڵاوکردەوە، ئەزمون (١٩٧٣)، و فیلمی ڕێبوار لە ساڵی (١٩٧٤).  ڕێبوار چیرۆکی پڕدەردەسەری کوڕێکی دە-ساڵان دەگێڕێتەوە بە ناوی 'قاسم جولایی' کە لە شارۆچکەیەکی بچووکەوە دەیەوێت بگاتە تاران و بینەری یاریەکی [[تۆپی پێ]] بێت، بۆ ئەم مەبەستەش فێڵ لە چەندین هاوڕێی و هاوسێیانی نزیک لە خۆی ئەکات بۆ گەیشتن بە ئامانجەکەی، تا بەنێو کۆمەڵێک زنجیرەڕووداو دەگاتە پێ. ئەم فیلمە جەخت لە پەیوەندی کوڕەکە بە گەیشتن بە ئامانجەکەی و بڕیارە لەئاکاربەدەرەکانی دەکاتەوە و باس لە ڕەوشتی مرۆڤ دەکات لەگەڵ باڵانسی ڕاگرتنی ڕاست و ناڕاست دەکات. فیلمەکانی کیاڕۆستەمی داڕشتنێکی سادە و [[ڕیالیزم|ڕیالیزمی]]<nowiki/>یان هەیە لەگەڵ شێوازە وێژەییەکی ئاڵۆز کە زۆربەی جار باس لە پەیوەندی نێوان ڕووح و جەستە دەکا. فیلمی ڕێبوار بە یەکێک لە فیلمە سەرکەوتووەکانی کیاڕۆستەمی دادەنرێت لەگەڵ ئەو شێوازە گێڕانەوەی هەیەتی و لەپاڵ گرێدانی دوو جەمسەرە شێوە-دژبەیەکەکەی سادەیی و ئاڵۆزی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBC - Films - Festivals and Seasons - Abbas Kiarostami Season 2005|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/abbas_kiarostami_2005.shtml|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=www.bbc.co.uk}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Paradox at the Heart of Abbas Kiarostami’s Early Films|ناونیشان=https://www.newyorker.com/culture/the-front-row/the-paradox-at-the-heart-of-abbas-kiarostamis-early-films|newspaper=The New Yorker|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|issn=0028-792X|زمان=en-US|یەکەم=Richard|دوایین=Brody}}</ref> لە ساڵی ۱۹۷٥ کیاڕۆستەمی دوو کورتەفیلمی دیکەی بڵاوکردەوە، کە ئەوانیش کورتەی فیلمی منیش دەتوانم و دوو چارەسەر بۆ کێشەیەک بوو. لەسەرەتاکانی ساڵی ١٩٧٦ کورتەفیلمی ڕەنگەکان و دواتریش فیلمی جلوبەرگێک بۆ زەماوەند بڵاوکردەوە؛ کە چیرۆکی کورتەفیلمەکە باس لە سێ گەنج دەکات کە لەسەر جلێک ناکۆکن. کیاڕۆستەمی لە ساڵی ١٩٧٧ فیلمی ڕاپۆرتی بڵاوکردەوە کە ماوەی فیلمەکە ١١٢ خوولەک بوو ئەمەش بە بەراوردکاری فیلمەکانی پێشووتری گەلێک درێژتر بوو؛ ماوەکەی. فیلمەکە باس لە باج‌کۆکەرەوەیەک دەکات کە تۆمەتبارە بە وەرگرتنی بەرتیل و چەندین کێشەی کەسی تریش. عەباس کیاڕۆستەمی بە فیلمی کەیسی‌یەکەم کەیسی‌دووەم (١٩٧٩)، کۆتایی بە یەکەم دەیەی فیلم‌گەری خۆی هێنا. === ١٩٨٠ - ١٩٩٠ === کیاڕۆستەمی لە سەرەتای ساڵانی‌ هەشتاکاندا چەندەها کورتە فیلمی بەرهەم‌هێنا، لەوانە؛ ددانێشە (١٩٨٠)، بەڕێکی‌یان‌ناڕێکی (۱۹۸۱)، کۆرس (١٩٨٢) و فیلمی هاوشار (١٩٨٣). و دواتریش کیاڕۆستەمی فیلمی 'ماڵی هاوڕێ لە کوێیە؟' لە ساڵی ١٩٨٧ بڵاوکردەوە، کە ناوبانگی سنوورەکانی ئێرانی تێپەر کرد و ستایشێکی یەکجار زۆر لە فیلمەکە کرا لەسەر ئاستی نێو دەوڵەتی. هەر ئەم فیلمە بوو بە بناغەی فیلمەکانی دوای خۆی. لەو خەڵاتانەی کە توانی بەدەست بێنێت؛ خەڵاتی مەفرەخی گریفۆن، براوەی سێ خەڵات لە فیستیڤاڵی لۆکارنۆی نێودەوڵەتی فیلم لەنێو خەڵاتەکاندا؛ خەڵاتی مەفرەخی پڵنگ. ''ماڵی هاوڕێ لەکوێیە'' چیرۆکێکی سادەی کوڕەخوێندکارێکی هەشت-ساڵانە کە ئەیەوێت تێنووسی هاوڕێکەی بۆ بگەڕێنێتەوە دوایی ئەوەی بە هەڵە لەگەڵ خۆی دەگەڕێنێتەوە ماڵەوەی. بەدرێژایی فیلمەکە باوەڕ و سروشتی خەڵکی گوندنشینەکانی ئێران بەفراوانی پێشان ئەدرێت. بەگشتی زیاتر فیلمێکە لە ڕوانگەی کوڕێکی بچووکەوە. لەگەڵ دیمەنی سروشتی دێ و دێ‌نشینەکان، سەبارەت واقیعی ژیان و ڕۆژگاریان.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Abbas Kiarostami at Bard College with Five, March 4, 2007|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ئیش=Abbas Kiarostami|پەڕەکان=٥٠–٦٠|بڵاوکەرەوە=University Press of Mississippi|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩٦٨-٤٤٩١-٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|دوایین٢=MacDonald|یەکەم٢=Scott|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070218133020/http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> هەرسێ فیلمی؛ ماڵی هاوڕێ لەکوێیە؟ (١٩٨٧)، ژیان و ئیتر هیچ (١٩٩٢) و بەنێو درەختانی زەیتون (١٩٩٤) بە سیانەی‌کوکر/تریلۆژی‌کوکر ناسراون، چوونکە هەرسێ فیلمەکە لە گوندی کوکر هاتونەتە وێنەگرتن. هەروەها سیانە‌فیلمەکە پەیوەندیان هەیە بە [[بوومەلەرزە|زەمین‌لەرزە]]<nowiki/>ی رودبارومنجیل کە ساڵی ١٩٩٠ ڕوویدا و لە ئاکامدا نزیکە ٤٠,٠٠٠ کەس گیانیان لەدەست دا. کیاڕۆستەمیش لە مژارەکانی، ژیان، مردن و گۆڕانی ناوچەکە بیرۆکە وەردەگرێت و دەیکات بە فیلمی سینەمایی. سیانە‌فیلمەکەی کوکر لەنۆوەدەکان سەرکەوتوو بوون لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و کاریگەریان باشیان بەجێهێشت لە وڵاتانی وەک [[فەڕەنسا]]، [[ھۆڵەندا|هۆڵەندا]]، [[سوێد]]، [[ئەڵمانیا]] و [[فینلاند|فینلاندا]].<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Parkinson, David (2005). "Abbas Kiarostami Season" . BBC. Retrieved 2007–02–23.|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/abbas_kiarostami_2005.shtml|ئیش=Abbas Kiarostami|پەڕەکان=٥٠–٦٠|بڵاوکەرەوە=University Press of Mississippi|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩٦٨-٤٤٩١-٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|دوایین٢=MacDonald|یەکەم٢=Scott}}</ref> هەرچەندە کیاڕۆستەمی ئەم سێ فیلمەی وەک تریلۆژی یان سیانە‌فیلم پێناسە نەدەکرد، بەڵکو ئەیوت لە ناویاندا دوو کۆتا فیلم و لەگەڵ فیلمی تامی گێلاس (١٩٩٧) ئەکرێت بە سیانە‌فیلم ناوزەند بکرێن چوونکە هەرسێکیان باس لە بەهاداری ژیان دەکەن. لە ساڵی ١٩٨٧ کیاڕۆستەمی فیلمی کلیلی نووسی بەڵام دەرهێنەری بۆی نەکرد. لە ساڵی ١٩٨٩ فیلمی ئەرکی‌ماڵەوەی دەرهێنا، کە دووبارە مژار و شێوازێکی تایبەتی خستەوەڕوو بینەران و سینەمادۆستان. === ١٩٩٠ - ٢٠٠٠ === یەکەم فیلمی دەیەی نۆوەدی کیاڕۆستەمی، فیلمی گرتەی-نزیک (١٩٩٠) بوو، کە فیلمەکە چیرۆکێکی ڕاستی دەگێڕێتەوە دەربارەی پیاوێکی سینەمادۆست؛ بەناوی حووسەین سەبزیان، کە خۆی بە خانەوادەیەک دەناسێنێت بەناوی موحسین مەخمەلبافی دەرهێنەری ئێرانی و ڕازیان دەکا کە کاری لەگەڵدا بکەن و فیلمێک دەربهێنن، بەڵام تا ئەو کاتەی خانەوادەکە ناسنامە ڕاستەقینەکەی پێ‌دەزانن و سکاڵای لەسەر بەرزدەکەنەوە بۆ دەستگیرکردن بە تۆمەتی فێڵکردن و بەکارھێنانی ناسنامەیەکی تر بۆ نزیک بوونەوە لێیان. ئەم فیلمە زۆر بە قووڵی دەڕواتە نێو بیروهزری ئەدەبی و کەسێتی حووسەین سەبزیانەوە لەگەڵ ئەو خۆشەویستییەی کە بۆ سینەما و هونەر هەیەتی. بەشێکی زۆری ئەم فیلمە بەڵگەنامەیە، بەشەکەی تریشی فیلمی‌ستۆدیۆییە. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/05/13/stories/2005051303400400.htm|سەردێڕ=Gupta, Hemangini (2005). "Celebrating film-making". The Hindu. Archived from the original on 5 August 2009. Retrieved 13 January 2013.|ڕێکەوت=2013|بڵاوکەرەوە=University of Arizona Libraries|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090805115542/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/05/13/stories/2005051303400400.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کیاڕۆستەمی بە دەرهێنانی کارێکی وا گەورە، زیاتر بە کۆمەڵگای ڕۆژئاوا دێتە ناسین، و فیلمەکە لە تەواوی ئەوروپادا پەخش دەکرێت و لەلایەن ڕەخنەگران و بینەران ستایشێکی یەکجار گەلێ زۆر و پێشوازییەکی پڕ گەرمی لێ‌دەکرێت. فیلمی گرتەی-نزیک (١٩٩٠) لە ساڵی ٢٠١٢ و لە بڵاوکراوەی (sight&sound)، لە لیستی ٥٠ باشترین فیلمی مێژووی سینەما هاتە ناوزەندکرن و بوو بە براوەی خەڵاتی فیپرشی فیستیڤاڵی فیلمی ئەستەنبوڵ و لەگەڵ خەڵاتی ڕەخنەگرانی کوبێک بۆ باشترین فیلمی ئەو ساڵە. فیلمەکە ئەبێتە دڵخوازی چەندەها بینەر لە ناوخۆ و دەرەوەی ئێران، جگە لەوەی دەبێتە فیلمێکی جێ‌ستایش و تێبینی لەنێو چەندەها دەرهێنەری جیهانیشدا. لە ساڵی ١٩٩٢ کیاڕۆستەمی فیلمی ژیان و ئیتر هیچی دەرهێنا کە لەلایەن سینەمادۆستانەوە بە دووەم فیلمی سیانەی‌کوکر دەناسرێت. فیلمەکە باس لە کور و باوکێک دەکات کە دوایی زەمین‌لەرزەکەی ١٩٩٠ لە تارانەوە بەرەو کوکر بەڕێ دەکەون و دوای دۆزینەوەی ئەو کورە دەکەون کە لە فیلمی ماڵی هاوڕێ لەکوێیە؟ (١٩٨٧) وەک نواندکاری سەرەکی بەشداری کردووە. فیلمەکە پڕە لە دیمەنی سروشتی گوندەکە و لایەنی کۆمەڵایەتی و گوزەرانی خەڵکەکەی. <ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Abbas Kiarostami at Bard College with Five, March 4, 2007|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ئیش=Abbas Kiarostami|پەڕەکان=٥٠–٦٠|بڵاوکەرەوە=University Press of Mississippi|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩٦٨-٤٤٩١-٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|دوایین٢=MacDonald|یەکەم٢=Scott|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070218133020/http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=2016|سەردێڕ=On Evidence: Life and Nothing More , by Abbas Kiarostami|ناونیشان=http://www.moviemartyr.com/1991/lifeandnothingmore.htm|journal=The Continental Philosophy of Film Reader|doi=10.5040/9781474275729.ch-091}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Rosenbaum|یەکەم=Jonathan|ڕێکەوت=1998|سەردێڕ=From Jonathan Rosenbaum (Chicago)|ناونیشان=http://www.chicagoreader.com/movies/archives/1998/0598/05298.html|journal=Film Quarterly|بەرگ=٥٢|issue=1|پەڕەکان=٤٠–٤١|doi=10.2307/1213360|issn=0015-1386|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071026020511/http://www.chicagoreader.com/movies/archives/1998/0598/05298.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> فیلمەکە بوو بە براوەی خەڵاتی ڕۆبێرتۆ ڕوسیلینی و لە فیستڤاڵی فیلمی ساوپاولۆی نێودەوڵەتیش بوو بە براوەی خەڵاتی تایبەتی ڕەخنەگران. چیرۆکی فیلمەکە کیاڕۆستەمی لە گەشتەکەی خۆی ئیلهام وەرگرتووە، سەرەتا کیاڕۆستەمی دوایی زەمین‌لەرزەکە لەگەڵ کورە یانزدە ساڵانەکەی بەهمەن بەدوایی رزگاربووانی کوکر دەگەڕێن و دواتر ئەم گەشتەی خۆی ئەکاتە بە ئیلهامی دروستکردنی ئەم فیلمە.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Zendegi va digar hich|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٢|ناونیشان=https://www.imdb.com/title/tt0105888/|type=Adventure, Drama|ئەوانی تر=Farhad Kheradmand, Buba Bayour, Hossein Rezai|بڵاوکەرەوە=Kanun parvaresh fekri, Kanun parvaresh fekri|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> هەر لە سیانەی‌کوکر و کۆتا فیلمی سیانەکە لە ژێر درەختانی زەیتون (١٩٩٤) بوو کە هەڵجنراوی فیلمەکەی پێش خۆی بوو. سیانە‌فیلمەکە باس باسی ژیان و مرۆڤ دەکەن؛ جیا لەوەی لە یەکەم فیلمی دۆخی گوندی کوکر پێشان دەدات پێش کارەساتی زەمین‌لەرزەکە و لە دوو فیلمەکەی دیکەش دەرەنجامی‌زیان و ژیانی خەڵکی گوندەکە پێشان ئەدات. کۆمپانیای (miramax films) لەژێر درەختانی زەیتون لە سینەماکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بڵاودەکەنەوە ئەوسا. دوایی چالاکیەکانی کیاڕۆستەمی بوون بە نووسینی فیلم‌نامە نێوان ساڵاکانی ١٩٩٥ و ١٩٩٦ بۆ دووانە فیلمەکانی گەشت و میزەڵانی سپی کە جەعفەر بەناهی دەرهێنانی بۆ کردبوون.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Abbas Kiarostami at Bard College with Five, March 4, 2007|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.2307/jj.1866688.16|ئیش=Abbas Kiarostami|پەڕەکان=٥٠–٦٠|بڵاوکەرەوە=University Press of Mississippi|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩٦٨-٤٤٩١-٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|دوایین٢=MacDonald|یەکەم٢=Scott}}</ref> کیاڕۆستەمی توانی خەڵاتی دارخورمای زێڕینی [[فێستیڤاڵی فیلمی کان]] بەدەست بێنێت دوای دەرکردنی فیلمی تامی گێلاس (١٩٩٧). ئەم فیلمە دەربارەی پیاوێکە کە سوورە لەسەر ئەنجامدانی کردەی خۆکوژی، و بەدوای کەسێک دەگەڕێت کە یارمەتی بدات بۆ بەدەستهێنانی خواستەکەی.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Ta'm e guilass|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩٩٧|ناونیشان=https://www.imdb.com/title/tt0120265/?ref_=nm_knf_c_2|type=Drama|ئەوانی تر=Homayoun Ershadi, Abdolrahman Bagheri, Afshin Khorshid Bakhtiari|بڵاوکەرەوە=Abbas Kiarostami Productions, CiBy 2000, Kanun parvaresh fekri|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٩ کیاڕۆستەمی فیلمی [[با دەمانبات]]<nowiki/>ی پێشکەش کرد، لە گوندێکی کوردنشین لە ناوچەی دینەوەری [[کرماشان|پارێزگای کرماشان]] بەرھەم ھێنراوە. با دەمانبات لە فێستیڤاڵی فیلمی ڤێنیز براوەی خەڵاتی گەورەی لیژنەی داوەرەکان و ھەروەھا خەڵاتی فیدراسیۆنی ناونەتەوەیی ڕەخنەکەرانی فیلم بووە. چیرۆکی فیلمەکە لەسەر دەستەکارکەرانی فیلمێکە کە دەڕۆنە ناوچەیەکی کوردنشین لە بۆ گرتنی دیمەنێکی بە خاک سپاردنی دەرەنجامی ئەمەش چاوەڕێی مەرگی خانمێکی بەتەمەنن کەلەسەر ڕۆژەکانی مردنی خۆی بێت، بەڵام ئەو خانمە پیرەکە کە وا مەزەندە دەکرا لە قەراغی مردن بێت؛ نامرێت، ئەم فیلمە زیاتر جەخت لە پەیوەندی نێوان ژیان و مردن دەکاتەوە. بەڵام ئەوەی جێ‌جیاوازییە لە فیلمەکە زۆربەی کارکتەرانی ناو فیلمەکە نابینرێن بەڵکو تەنها دەبیسترێ دەنگیان. === ٢٠٠٠ - ٢٠١٠ === لە ساڵی ٢٠٠١ کیاڕۆستەمی و هاوکاری سەیفولڵا سەمدیان گەشت دەکەن بەرەو [[کامپالا]]<nowiki/>ی پایتەختی [[ئووگاندا|ئووگەندا]]، لەسەر داوای IFAD و دامەزراوەی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]، بۆ دروستکردنی بەڵگەنامەیەک لەسەر مناڵە هەیتوەکانی [[ئووگاندا|ئووگەندا]]، لە کۆتاییدا بە ناونیشانی ئەی.بی.سی ئەفریقا بڵاودوکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Abbas Kiarostami {{!}} Film {{!}} guardian.co.uk|ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/film/2005/apr/28/hayfilmfestival2005.guardianhayfestival|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100314222353/http://www.guardian.co.uk/film/2005/apr/28/hayfilmfestival2005.guardianhayfestival|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> جێف ئەندرێو سەرنووسەری تایم‌ئاوت ووتی: 'ئەم فیلمە وەک فیلمەکانی پێشووتری نییە باس لە مردن بێت بەتەنێ، بەڵکو باسە لە مردن-و-ژیان و پەیوەندیان بەیەکەوە، وە ئەوەی کە چۆن مامەڵە دەکەین لەگەڵ هاویەکی خۆلێ‌دەرباز نەکردنیان'. لە ساڵی ٢٠٠٢ کیاڕۆستەمی فیلمی دەی بڵاوکردەوە. باس لە مژاری خانمێک دەکات کە بەنێو شەقامەکان دەگەڕێت و چەندین سەرنشینی هەڵدەگرێت وەک (کوڕەکەی خۆی، خوشکەکەی، پیرەژنکێ ئیماندار، لەشفرۆشێک، خانمێک کە بڕیارە هاوسەرگیری بکات). ئەم شێوازی فیلمەی کیاڕۆستەمی لەنێو ئۆتۆمبێلدا زۆر ستایشی لێکرا لەلایەن ڕەخنەگرانی وەک ئەنتنی سکۆتەوە، سکۆت لە ڕۆژنامەی [[نیویۆرک تایمز]] دەنووسێت: 'سەرباری ئەوەی کیاڕۆستەمی بەناوبانگترین دەرھێنەری ئێرانییە لە ئاستی نێودەوڵەتی، هاوکات یەکێکە لە پێشەنگانی سینەمای نێو-ئۆتۆمێل، ئەو ئەزانێت کە ئۆتۆمۆبیل شوێنێکە بۆ هزرکردن و ڕوانین، وە سەرووی هەمووشیانەوە بۆ قسەکردن'. لە ساڵی ٢٠٠٣ کیاڕۆستەمی فیلمی پێنجی بەرهەمێنا کە هیچ دیالۆگ و کارەکتەرێکی لەخۆنەگرتبوو، بەڵکو تەنها فیلمێکی شاعێرانە بوو. لە پێنج گرتەی سروشتی درێژ پێک دێت فیلمەکە. پێش نمایشکردنی کیاڕۆستەمی داوای لە بینەرانی کرد کە گەر بێزاری بەرۆکیان گرت، با لە هۆڵەکانی سینەما دەرنەچن و تەنها چاوەکانیان دابخەن گوێ لە دەنگەکەی بگرن، وە وتیشی کە 'شانسی دیکەتان هەیە لە سینەمای دیکە بینەری فیلمی تر بن، بەڵام ئەم فیلمە، بۆ یەکەمین جارە، وە ئومێدەوارم بۆ کۆتا جار نەبێت، دڵنیام لە سینەمای تردا ناگەن بەوەی فیلمی وا ببینن بۆیە تاکۆتایی دابنیشن و بینەری هەمووی بن.' وێنەگرتنی فیلمەکە لە چەند شوێنێکی جیاوازی [[ئیسپانیا]] هاتۆتە کردن. ژێف ئەندرێو ئەڵێت 'ئەمە زیاترە لە وێنەی کەشخە و ڕازاوە، ڕێک ڕێزبەندیی کراوە لەگەڵ تێکهەڵێنجراوێکی سادە و گێڕانەوەیەکی سۆزەکی، لە دوورەپەرێزی و جیابوونەوەی لە جڤاک، لە جم‌وجۆڵ بۆ حەسانەوە، لە جۆرە بێدەنگێیەکەوە بۆ دەنگ و گۆرانی، لە ڕووناکی بەرەو تاریکی، وە بەپێچەوانەوە بۆ ڕووناکی دووبارە.'<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Abbas Kiarostami {{!}} Film {{!}} guardian.co.uk|ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/film/2005/apr/28/hayfilmfestival2005.guardianhayfestival|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100314222353/http://www.guardian.co.uk/film/2005/apr/28/hayfilmfestival2005.guardianhayfestival|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یەکێ لە دەسکەوتەکانی کیاڕۆستەمی لەودەیەدا خەڵاتی [[ئاکیرا کورۆساوا|ئەکیرا کورۆساوا]] بوو لە فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی سانفرانسیسکۆ لە بۆ ئەو بەرهەم و ماندووبوونانەی پێشکەشی کردووە. ساڵی ٢٠٠٤ فیلمی دەلەدەی دەرهێنا، باسێکە لە مژاری هوونەری خۆی و تەکنیکەکانی دروستکردنی فیلم. ساڵی ٢٠٠٦ فیلمی ٣٢ خوولەکی ڕێگاکانی کیاڕۆستەمی دەرهێنا؛ کورتەفیلمێک لە پێکهاتەی موسیقا و شێعر و ئەدەب بە شێوازی ڕەش و سپی. ساڵی ٢٠٠٥ بەشداری کرد لە دروست کردن فیلمی تکتی دەرهێنەر ئەرمانۆ ئولمی و کێن لوش. لە لە ڕاپۆرتێکی [[گاردیان]]<nowiki/>ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ دا، کیارۆستامی لە ڕیزبەندی شەشەمی لە کۆی چل باشترین دەرهێنەری سینەمای هاوچەرخی جیهانیدا بوو. ساڵی ٢٠٠٨ فیلمی شیرینی بەرهەمهێنا کە  چەندەها خانمە ئەکتەری ناسراو و دەرکەوتووی ئێرانی و لەنێویاندا خانمە ئەکتەری فەڕەنسی ژولیەت بینۆش نواندنیان تێکرد، چیڕۆکەکی فیلمەکە ئەوەیە کە چەندەها خانم بینەری داستانی شیرین‌و‌خەسرەو ئەبن و جەوهەری ڕوانگە بینینی ئافرەت دەردەخرێت لە پەیامی فیلمەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Iranian film Shirin a rewarding challenge {{!}} Reuters|ناونیشان=http://www.reuters.com/article/2008/08/29/us-film-shirin-idUSN2933629320080829|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121113071352/http://www.reuters.com/article/2008/08/29/us-film-shirin-idUSN2933629320080829|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Review: Shirin|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2008/aug/29/shirin.venicefilmfestival|newspaper=The Guardian|ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|issn=0261-3077|زمان=en-GB|یەکەم=Andrew|دوایین=Pulver}}</ref> === ٢٠١٠ - ٢٠١٦ === کیاڕۆستەمی ساڵی ٢٠١٠ فیلمی کۆپی هاوتای ڕەسەن لە ڕۆڵی سەرەکی ژولیت بینۆش دەرهێنا، و بوو بە یەکەمین ئەزموونی لە دەرەوەی ئێران. فیلمەکە لە ناوچەی توسکانی [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]] وێنەگیراوە. چیرۆکی پەیوەندی نێوان پیاوێکی [[خەڵکی ئینگلیز|ئینگلیز]] و خانمێکی [[فەڕەنسا|فەڕەنسی]]<nowiki/>یە. ڕۆجەر ئێبرت ڕەخنەگرسازی بەنێوبانگی فیلم ستایشی ئەم فیلمەی کرد بەوەی کیاڕۆستەمی شۆڕشێکی گەورەیە خۆی دەست پێکردووە کە یەکەم فیلمی لە دەرەوە ئێران بووە، ئەوا ئالەنگارییەکی هاسان نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ebert|یەکەم=Roger|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=fPA0Uik2mesC&pg=PA93&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q&f=false|سەردێڕ=Roger Ebert's Movie Yearbook 2012|ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Andrews McMeel Publishing|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٩٤-٢١٥٠-٢|زمان=en}}</ref> ژولێیت بینۆش توانی خەڵاتی باشترین خانمەئەکتەر وەربگرێ لە [[فێستیڤاڵی فیلمی کان|فیستیڤاڵی کان]] بۆ ڕۆڵەکەی. کیاڕۆستەمی پێش دوایین دانە فیلمی خۆی لە [[ژاپۆن]] وێنەگرت و بە ناوی وەک ئەڤیندارێک لە ساڵی ٢٠١٢ و گەلێک دەرەنجامی باشی لێکەوتەوە لەلایەن ڕەخنەگرانەوە. کۆتا فیلمی عەباس کیاڕۆستەمی، ٢٤ تاک‌وێنە بوو کە لە ساڵی ٢٠١٧ دوایی مردنی هاتە بڵاوکردنەوە، بەرهەمێکی تاقی‌کاری‌یانە کە سێ ساڵی کۆتا ژیانی خۆی کاری لەسەر کرد. فیلمەکە لە وێبگەی [[ڕاتن تۆمەیتۆز|تەماتەی ڕزیوەکان]] نمرەی ٩٢% لە سەدی هەیە لە لایەن ڕەخنەگرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=24 Frames - Rotten Tomatoes|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/m/24_frames|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=www.rottentomatoes.com|زمان=en}}</ref> == لیستی فیلمەکانی دەرهێنەر == ===فیلمی درێژ=== {| class="wikitable sortable" |- ! ساڵ ! فیلم ! دەرهێنەر ! نووسەر ! سەرنج |- | ١٩٧٣ | ''ئەزمون'' | {{yes}} | {{yes}} | نووسراوە بە هاوکاری ئەمیر نادری |- | ١٩٧٤ | ''ڕێبوار'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٦ | ''جلێک بۆ زەماوەند'' | {{yes}} | {{yes}} | نووسراوە بەهاوکاری پەروێز دەوایی |- | ١٩٧٧ | ''ڕاپۆرت'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٩ | ''کەیسی‌یەکەم، کەیسی‌دووەم'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٨٣ | ''هاوشار'' | {{yes}} | {{yes}} | بەڵگەفیلم |- | ١٩٨٤ | ''خوێندکارانی پۆلی یەک'' | {{yes}} | {{yes}} | [[بەڵگەفیلم]] |- | ١٩٨٧ | ''[[ماڵی هاوڕێ لەکوێیە؟]]'' | {{yes}} | {{yes}} | یەکەم فیلمی سیانەفیلمی کوکر |- | ١٩٨٧ | ''کلیل'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ١٩٨٩ | ''[[ئەرکی‌ماڵەوە]]'' | {{yes}} | {{yes}} | [[بەڵگەفیلم]] |- | ١٩٩٠ | ''[[گرتەی-نزیک]]'' | {{yes}} | {{yes}} | [[بەڵگەفیلم]] |- | ١٩٩٢ | ''[[ژیان و ئیتر هیچ]]'' | {{yes}} | {{yes}} | دووەم فیلمی سیانەفیلمی کوکر |- | ١٩٩٤ | ''[[لەژێر درەختانی زەیتون]]'' | {{yes}} | {{yes}} | سێیەم و کۆتا فیلمی سیانەفیلمی کوکر |- | ١٩٩٥ | ''سەفەر'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٥ | ''باڵۆنی سپی'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٧ | ''[[تامی گێلاس]]'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٩ | ''داربی و با'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٩ | ''[[با دەمانبات]]'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠١ | ''ئەی‌بی‌سی ئەفریقا'' | {{yes}} | {{yes}} | [[بەڵگەفیلم]] |- | ٢٠٠٢ | ''وێستگەی چۆڵکراو'' | {{no}} | {{no}} | بیرۆکەی چیڕۆکەکە هی کیاڕۆستەمییە |- | ٢٠٠٢ | ''دە'' | {{yes}} | {{yes}} | [[بەڵگەفیلم]] |- | ٢٠٠٣ | ''زێڕی ئەرخەوانی'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠٣ | ''پێنج'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠٤ | دەلەدە | {{yes}} | {{yes}} | بەڵگەفیلمە لەسەر فیلمەکانی تری کیاڕۆستەمی، بەتایبەت لەسەر فیلمی؛ دە (٢٠٠٢) |- | ٢٠٠٥ | ''بلیتەکان'' | {{yes}} | {{yes}} | دەرهێنانی بۆ کراوە لەلایەن عەباس کیاڕۆستەمی، ئەرمانۆ ئولمی و کێن لوش. |- | ٢٠٠٦ | ''پیاوان لە ئیشدا'' | {{no}} | {{no}} | هاونووسەری فیلم و بیرۆکەی چیرۆکی فیلمەکە |- | ٢٠٠٦ | ''ڤیکتۆر ئێریس-عەباس کیاڕۆستەمی؛ لێک‌چوون'' | {{yes}} | {{yes}} | یاریدەدەری دەرهێنەر |- | ٢٠٠٧ | ''فەڕشی فارسی'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠٨ | ''شیرین'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٠ | ''[[کۆپی ڕەسەن]]'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٢ | ''[[وەک ئەڤیندارێک]]'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٢ | ''ئاشنابوون بە لەیلا'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٦ | ''تاقیکردنەوەی کۆتایی'' | {{no}} | {{yes}} | خاوەنی بیرۆکەی چیرۆک کیاڕۆستەمییە. ئەم فیلمە دوای کۆچی دوایی کردنی هاتۆتە بڵاوکردنەوە. |- | ٢٠١٧ | ''٢٤ تاک‌وێنە'' | {{yes}} | {{yes}} | ئەم فیلمە دوای کۆچی دوایی کردنی هاتۆتە بڵاوکردنەوە |} ===فیلمی کورت=== {| class="wikitable sortable" |- ! ساڵ ! فیلم ! دەرهێنەر ! نووسەر ! سەرنج |- | ١٩٧٢ | ''زەنگی‌حەسانەوە'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٥ | ''دوو چارەسەر بۆ کێشەیەک'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٥ | ''منیش دەتوانم'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٦ | ''ڕەنگەکان'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٧ | ''ستایشکردنی مامۆستایان'' | {{yes}} | {{yes}} | بەڵگەفیلمی کورت |- | 1977 | ''کۆشکی جەهاننامە'' | {{yes}} | {{yes}} | بەڵگەفیلمی کورت |- | ١٩٧٧ | ''چۆن سوود لە کاتی دەس‌بەتاڵی وەرگرم'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٨ | ''چارەسەر'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٨٠ | ''شۆفێر'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ١٩٨٠ | ''بەڕێکی یان ناڕێکی'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٨٢ | ''کۆرس'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٥ | ''چارەسەر'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٧ | ''لەدایکبوونی ڕووناکی'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٩ | ''جارێکی دیکە، عەباس!'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠٥ | ''ڕێگاکانی کیاڕۆستەمی'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠٧ | ''لەکوێیە شوێنی گەیشتن؟'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٣ | ''کچی کارگە لیمۆیەکە'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٤ | ''هێلکەکانی باڵندەی نەورەس'' | {{yes}} | {{yes}} | بەڵگەفیلمی کورت |- |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [[imdbname:0452102|Abbas Kiarostami at IMDb]] * [https://www.rottentomatoes.com/celebrity/abbas_kiarostami Abbas Kiarostami at Rotten Tomatoes] * [https://letterboxd.com/director/abbas-kiarostami/ Abbas Kiarostami at Letterboxd] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فیلم|ئێران|شیعر}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Abbas Kiarostami}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٦]] [[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە فەڕەنسا]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئێرانی]] [[پۆل:شاعیرانی ئێرانی]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی ئێرانی]] [[پۆل:خەڵکی تاران]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی فارسی]] [[پۆل:خەڵکی فارس]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران]] ja2501qhrwxxv7zplo579ks574dm0p0 1590051 1590028 2026-06-13T21:02:23Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590051 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name=عەباس کیاڕۆستەمی |native_name=عباس کیارستمی |native_name_lang=fa |image=Abbas Kiarostami-Murcia (cropped).jpg |image_size=260px |caption=کیاڕۆستەمی لەساڵی ٢٠١٣ |birth_date={{ڕێکەوتی لەدایکبوون|١٩٤٠|٦|٢٢|df=yes}} |birth_place=[[تاران]]، [[ئێران]] |death_date={{ڕێکەوتی مردن و تەمەن|٢٠١٦|٠٧|٠٤|١٩٤٠|٦|٢٢|df=yes}} |death_place=[[پاریس]]، [[فەڕەنسا]] |death_cause=<!--Do not add a cause without citing a reliable source. --> |burial_place=شاری لەواسان، ناوچەی شەمیرانات، [[ئێران]] |alma_mater=[[زانکۆی تاران]] |nationality=[[ئێران]]ی |occupation=دەرھێنەر، سیناریۆنووس، وێنەگر، بەرھەمھێنەر، وێنەکێش، شاعیر |spouse={{marriage|پەروین ئەمیر-قلی|١٩٦٩|١٩٨٢}} |children={{Unbulleted list|ئەحمەد {{small|(b. ١٩٧١)}}|[[بەھمەن کیاڕۆستەمی|بەھمەن]] {{small|(b. ١٩٧٨)}}}} |parents={{Unbulleted list|ئەحمەد کیاڕۆستەمی|زەھرە کیاڕۆستەمی}} |years_active=١٩٦٢ – ٢٠١٦ |notable_works=ماڵی هاوڕێ لەکوێیە؟ (١٩٨٧) گرتەی-نزیک (١٩٩٠) ژیان و ئیتر هیچ (١٩٩٢) بەناو درەختانی زەیتون (١٩٩٤) تامی‌گێلاس (١٩٩٧) |style=[[بەڵگەفیلم]]، [[مینیمالیزم|سادەیی]]، [[فیلمی شیعرئامێز]] |signature=Abbas Kiarostami signature.svg |website= }} '''عەباس کیاڕۆستەمی''' (ماوەی ژیان: ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٤٠ تاکوو ٤ی تەممووزی ٢٠١٦) دەرھێنەر، سیناریۆنووس، وێنەگر، بەرھەمھێنەر، وێنەکێش، و شاعیرێکی ئێرانی بوو.<ref name="GuardianRanking">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2003/nov/14/1|سەردێڕ=The world's 40 best directors|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٠٧|نووسەر=Panel of critics|ئیش=Guardian Unlimited|شوێن=London|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣}}</ref><ref name="WexnerAK">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://wexarts.org/info/press/db/87_nr-kiarostami_elec.pdf|سەردێڕ=Abbas Kiarostami Films Featured at Wexner Center|ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Wexner center for the art|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070710175713/http://wexarts.org/info/press/db/87_nr-kiarostami_elec.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٠٧|نووسەر=Karen Simonian}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070710175713/http://wexarts.org/info/press/db/87_nr-kiarostami_elec.pdf |date=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٧ }}</ref><ref name="BFIpoll">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://old.bfi.org.uk/sightandsound/feature/63|سەردێڕ=2002 Ranking for Film Directors|ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=British Film Institute|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181013200533/http://old.bfi.org.uk/sightandsound/feature/63|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەسەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو، کیاڕۆستەمی ھاتە جیھانی سینەماوە، ٤٠ فیلمی بەرھەمھێنا لەنێویشاندا [[کورتەفیلم]] و [[بەڵگەفیلم]] ھەبوون. == ژیان == عەباس کیاڕۆستەمی لە دایکبووی تاران بوو. یەکەمین چالاکی هونەریی بریتیبوو لە نیگارکێشان، کە لەسەری بەردەوام بوو تا کۆتاییەکانی تەمەنی لاویەتی، لە تەمەنی هەژدە ساڵییەوە توانی لە پێشبڕکێیەکی نیگارکێشاندا براوە بێت و دواتریش ڕووی کردۆتە زانکۆی تاران بۆ خوێندنی [[ھونەرە جوانەکان|هونەرەجوانەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Zeitgeist Films {{!}} Abbas Kiarostami|ناونیشان=http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070218133020/http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> شارەزای [[وێنەکێشی|نیگارکێشی]] و [[گرافیک دیزاین|گرافیک‌دیزاین]] بووە بەڵام لەپاڵ پسپۆڕییەکەی لەم دوو بوارە کاری پۆلیسی هاتوچۆشی کردووە. وەک نیگارکێشێک و گرافیک دیزاینەرێک، کیاڕۆستەمی کاری لە پیشەسازی بانگەشەی سینەمایی کردووە لە شەستەکاندا، بە نەخشاندنی بەرگی فیلمەکان و کاری بانگەشەکردن. لە نێوان ساڵەکانی ١٩٦٠ بۆ ١٩٦٢ زێدەتر لە ١٥٠ کاری بانگەشەیی کرد بۆ تەلەفزیۆنەکانی ئێران کرد. جگە لەوە کاری نەخشاندن و ڕازاندنەوەی بۆ کتێبی منداڵان کردووە. هەتاوەکو سەرەتای ساڵی حەفتاکان کە یەکەمین وێستگەی ژیانی پیشەگەری خۆی وەکو دەرهێنەری فیلم دەست پێدەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Zeitgeist Films {{!}} Abbas Kiarostami|ناونیشان=http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070218133020/http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=10 x Ten: Kiarostami’s journey Ed Hayes - openDemocracy|ناونیشان=http://www.opendemocracy.net/arts-Film/article_815.jsp|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061121235730/http://www.opendemocracy.net/arts-Film/article_815.jsp|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == فیلم‌سازی == === ١٩٧٠ - ١٩٨٠ === یەکەمین بەرهەمی عەباس کیاڕۆستەمی کورتە-فیلمی دوانزدە خوولەکی نان‌وکۆڵان (١٩٧٠) بوو، کە چیرۆکی ڕووبەڕووبونەوەی قووتابیێک بە سەگێکی هاروهاج دەگێڕێتەوە. وە ساڵێک دواتر کورتەفیلمێکی دیکەی بڵاوکردەوە بە ناونیشانی زەنگی‌حەسانەوە (١٩٧٢)؛ هەڵبەتە بەرهەمەکانی کیاڕۆستەمی لە ساڵی حەفتاکان زیاتر شێوازیان تاک‌گەری‌یانە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Journal Notes: 2002|ناونیشان=http://www.filmref.com/journal2002.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070217181716/http://www.filmref.com/journal2002.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کیاڕۆستەمی سەبارەت بە یەکەمین بەرهەمی سیەنەمایی خۆی ووتی: 'نان‌وکۆڵان یەکەمین ئەزموونی من بوو لە سینەمادا و ئەبێت بڵێم کە گەلێک کارێکی سەخت بوو. ئەبووایە کار بکەم لەگەڵ مناڵێکی کەم‌تەمەن، سەگێکی دڕەندە و دەستە کارکەرانێکی کەم‌شارەزا، ئەڵبەتە جگە لە سینەماتۆگرافەرەکە، کە کە بەردەوام سەرکۆنەی دەکرد و ناڕەزایی دەئەبڕی کە کار بکەم. بەهەرحاڵ بەڕێوەبەری سینەماتۆگرافی بەجۆرێکیش لەسەر حەق بوو، چوونکە من لەسەر بنەماکانی سینەماتۆگرافییەکەی نەدەڕۆیشتم' کیاڕۆستەمی دوو بەرهەمی دیکەشی بڵاوکردەوە، ئەزمون (١٩٧٣)، و فیلمی ڕێبوار لە ساڵی (١٩٧٤).  ڕێبوار چیرۆکی پڕدەردەسەری کوڕێکی دە-ساڵان دەگێڕێتەوە بە ناوی 'قاسم جولایی' کە لە شارۆچکەیەکی بچووکەوە دەیەوێت بگاتە تاران و بینەری یاریەکی [[تۆپی پێ]] بێت، بۆ ئەم مەبەستەش فێڵ لە چەندین هاوڕێی و هاوسێیانی نزیک لە خۆی ئەکات بۆ گەیشتن بە ئامانجەکەی، تا بەنێو کۆمەڵێک زنجیرەڕووداو دەگاتە پێ. ئەم فیلمە جەخت لە پەیوەندی کوڕەکە بە گەیشتن بە ئامانجەکەی و بڕیارە لەئاکاربەدەرەکانی دەکاتەوە و باس لە ڕەوشتی مرۆڤ دەکات لەگەڵ باڵانسی ڕاگرتنی ڕاست و ناڕاست دەکات. فیلمەکانی کیاڕۆستەمی داڕشتنێکی سادە و [[ڕیالیزم|ڕیالیزمی]]<nowiki/>یان هەیە لەگەڵ شێوازە وێژەییەکی ئاڵۆز کە زۆربەی جار باس لە پەیوەندی نێوان ڕووح و جەستە دەکا. فیلمی ڕێبوار بە یەکێک لە فیلمە سەرکەوتووەکانی کیاڕۆستەمی دادەنرێت لەگەڵ ئەو شێوازە گێڕانەوەی هەیەتی و لەپاڵ گرێدانی دوو جەمسەرە شێوە-دژبەیەکەکەی سادەیی و ئاڵۆزی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBC - Films - Festivals and Seasons - Abbas Kiarostami Season 2005|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/abbas_kiarostami_2005.shtml|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=www.bbc.co.uk}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Paradox at the Heart of Abbas Kiarostami’s Early Films|ناونیشان=https://www.newyorker.com/culture/the-front-row/the-paradox-at-the-heart-of-abbas-kiarostamis-early-films|newspaper=The New Yorker|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|issn=0028-792X|زمان=en-US|یەکەم=Richard|دوایین=Brody}}</ref> لە ساڵی ۱۹۷٥ کیاڕۆستەمی دوو کورتەفیلمی دیکەی بڵاوکردەوە، کە ئەوانیش کورتەی فیلمی منیش دەتوانم و دوو چارەسەر بۆ کێشەیەک بوو. لەسەرەتاکانی ساڵی ١٩٧٦ کورتەفیلمی ڕەنگەکان و دواتریش فیلمی جلوبەرگێک بۆ زەماوەند بڵاوکردەوە؛ کە چیرۆکی کورتەفیلمەکە باس لە سێ گەنج دەکات کە لەسەر جلێک ناکۆکن. کیاڕۆستەمی لە ساڵی ١٩٧٧ فیلمی ڕاپۆرتی بڵاوکردەوە کە ماوەی فیلمەکە ١١٢ خوولەک بوو ئەمەش بە بەراوردکاری فیلمەکانی پێشووتری گەلێک درێژتر بوو؛ ماوەکەی. فیلمەکە باس لە باج‌کۆکەرەوەیەک دەکات کە تۆمەتبارە بە وەرگرتنی بەرتیل و چەندین کێشەی کەسی تریش. عەباس کیاڕۆستەمی بە فیلمی کەیسی‌یەکەم کەیسی‌دووەم (١٩٧٩)، کۆتایی بە یەکەم دەیەی فیلم‌گەری خۆی هێنا. === ١٩٨٠ - ١٩٩٠ === کیاڕۆستەمی لە سەرەتای ساڵانی‌ هەشتاکاندا چەندەها کورتە فیلمی بەرهەم‌هێنا، لەوانە؛ ددانێشە (١٩٨٠)، بەڕێکی‌یان‌ناڕێکی (۱۹۸۱)، کۆرس (١٩٨٢) و فیلمی هاوشار (١٩٨٣). و دواتریش کیاڕۆستەمی فیلمی 'ماڵی هاوڕێ لە کوێیە؟' لە ساڵی ١٩٨٧ بڵاوکردەوە، کە ناوبانگی سنوورەکانی ئێرانی تێپەر کرد و ستایشێکی یەکجار زۆر لە فیلمەکە کرا لەسەر ئاستی نێو دەوڵەتی. هەر ئەم فیلمە بوو بە بناغەی فیلمەکانی دوای خۆی. لەو خەڵاتانەی کە توانی بەدەست بێنێت؛ خەڵاتی مەفرەخی گریفۆن، براوەی سێ خەڵات لە فیستیڤاڵی لۆکارنۆی نێودەوڵەتی فیلم لەنێو خەڵاتەکاندا؛ خەڵاتی مەفرەخی پڵنگ. ''ماڵی هاوڕێ لەکوێیە'' چیرۆکێکی سادەی کوڕەخوێندکارێکی هەشت-ساڵانە کە ئەیەوێت تێنووسی هاوڕێکەی بۆ بگەڕێنێتەوە دوایی ئەوەی بە هەڵە لەگەڵ خۆی دەگەڕێنێتەوە ماڵەوەی. بەدرێژایی فیلمەکە باوەڕ و سروشتی خەڵکی گوندنشینەکانی ئێران بەفراوانی پێشان ئەدرێت. بەگشتی زیاتر فیلمێکە لە ڕوانگەی کوڕێکی بچووکەوە. لەگەڵ دیمەنی سروشتی دێ و دێ‌نشینەکان، سەبارەت واقیعی ژیان و ڕۆژگاریان.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Abbas Kiarostami at Bard College with Five, March 4, 2007|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ئیش=Abbas Kiarostami|پەڕەکان=٥٠–٦٠|بڵاوکەرەوە=University Press of Mississippi|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩٦٨-٤٤٩١-٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|دوایین٢=MacDonald|یەکەم٢=Scott|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070218133020/http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> هەرسێ فیلمی؛ ماڵی هاوڕێ لەکوێیە؟ (١٩٨٧)، ژیان و ئیتر هیچ (١٩٩٢) و بەنێو درەختانی زەیتون (١٩٩٤) بە سیانەی‌کوکر/تریلۆژی‌کوکر ناسراون، چوونکە هەرسێ فیلمەکە لە گوندی کوکر هاتونەتە وێنەگرتن. هەروەها سیانە‌فیلمەکە پەیوەندیان هەیە بە [[بوومەلەرزە|زەمین‌لەرزە]]<nowiki/>ی رودبارومنجیل کە ساڵی ١٩٩٠ ڕوویدا و لە ئاکامدا نزیکە ٤٠,٠٠٠ کەس گیانیان لەدەست دا. کیاڕۆستەمیش لە مژارەکانی، ژیان، مردن و گۆڕانی ناوچەکە بیرۆکە وەردەگرێت و دەیکات بە فیلمی سینەمایی. سیانە‌فیلمەکەی کوکر لەنۆوەدەکان سەرکەوتوو بوون لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و کاریگەریان باشیان بەجێهێشت لە وڵاتانی وەک [[فەڕەنسا]]، [[ھۆڵەندا|هۆڵەندا]]، [[سوێد]]، [[ئەڵمانیا]] و [[فینلاند|فینلاندا]].<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Parkinson, David (2005). "Abbas Kiarostami Season" . BBC. Retrieved 2007–02–23.|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/abbas_kiarostami_2005.shtml|ئیش=Abbas Kiarostami|پەڕەکان=٥٠–٦٠|بڵاوکەرەوە=University Press of Mississippi|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩٦٨-٤٤٩١-٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|دوایین٢=MacDonald|یەکەم٢=Scott}}</ref> هەرچەندە کیاڕۆستەمی ئەم سێ فیلمەی وەک تریلۆژی یان سیانە‌فیلم پێناسە نەدەکرد، بەڵکو ئەیوت لە ناویاندا دوو کۆتا فیلم و لەگەڵ فیلمی تامی گێلاس (١٩٩٧) ئەکرێت بە سیانە‌فیلم ناوزەند بکرێن چوونکە هەرسێکیان باس لە بەهاداری ژیان دەکەن. لە ساڵی ١٩٨٧ کیاڕۆستەمی فیلمی کلیلی نووسی بەڵام دەرهێنەری بۆی نەکرد. لە ساڵی ١٩٨٩ فیلمی ئەرکی‌ماڵەوەی دەرهێنا، کە دووبارە مژار و شێوازێکی تایبەتی خستەوەڕوو بینەران و سینەمادۆستان. === ١٩٩٠ - ٢٠٠٠ === یەکەم فیلمی دەیەی نۆوەدی کیاڕۆستەمی، فیلمی گرتەی-نزیک (١٩٩٠) بوو، کە فیلمەکە چیرۆکێکی ڕاستی دەگێڕێتەوە دەربارەی پیاوێکی سینەمادۆست؛ بەناوی حووسەین سەبزیان، کە خۆی بە خانەوادەیەک دەناسێنێت بەناوی موحسین مەخمەلبافی دەرهێنەری ئێرانی و ڕازیان دەکا کە کاری لەگەڵدا بکەن و فیلمێک دەربهێنن، بەڵام تا ئەو کاتەی خانەوادەکە ناسنامە ڕاستەقینەکەی پێ‌دەزانن و سکاڵای لەسەر بەرزدەکەنەوە بۆ دەستگیرکردن بە تۆمەتی فێڵکردن و بەکارھێنانی ناسنامەیەکی تر بۆ نزیک بوونەوە لێیان. ئەم فیلمە زۆر بە قووڵی دەڕواتە نێو بیروهزری ئەدەبی و کەسێتی حووسەین سەبزیانەوە لەگەڵ ئەو خۆشەویستییەی کە بۆ سینەما و هونەر هەیەتی. بەشێکی زۆری ئەم فیلمە بەڵگەنامەیە، بەشەکەی تریشی فیلمی‌ستۆدیۆییە. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/05/13/stories/2005051303400400.htm|سەردێڕ=Gupta, Hemangini (2005). "Celebrating film-making". The Hindu. Archived from the original on 5 August 2009. Retrieved 13 January 2013.|ڕێکەوت=2013|بڵاوکەرەوە=University of Arizona Libraries|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090805115542/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/05/13/stories/2005051303400400.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کیاڕۆستەمی بە دەرهێنانی کارێکی وا گەورە، زیاتر بە کۆمەڵگای ڕۆژئاوا دێتە ناسین، و فیلمەکە لە تەواوی ئەوروپادا پەخش دەکرێت و لەلایەن ڕەخنەگران و بینەران ستایشێکی یەکجار گەلێ زۆر و پێشوازییەکی پڕ گەرمی لێ‌دەکرێت. فیلمی گرتەی-نزیک (١٩٩٠) لە ساڵی ٢٠١٢ و لە بڵاوکراوەی (sight&sound)، لە لیستی ٥٠ باشترین فیلمی مێژووی سینەما هاتە ناوزەندکرن و بوو بە براوەی خەڵاتی فیپرشی فیستیڤاڵی فیلمی ئەستەنبوڵ و لەگەڵ خەڵاتی ڕەخنەگرانی کوبێک بۆ باشترین فیلمی ئەو ساڵە. فیلمەکە ئەبێتە دڵخوازی چەندەها بینەر لە ناوخۆ و دەرەوەی ئێران، جگە لەوەی دەبێتە فیلمێکی جێ‌ستایش و تێبینی لەنێو چەندەها دەرهێنەری جیهانیشدا. لە ساڵی ١٩٩٢ کیاڕۆستەمی فیلمی ژیان و ئیتر هیچی دەرهێنا کە لەلایەن سینەمادۆستانەوە بە دووەم فیلمی سیانەی‌کوکر دەناسرێت. فیلمەکە باس لە کور و باوکێک دەکات کە دوایی زەمین‌لەرزەکەی ١٩٩٠ لە تارانەوە بەرەو کوکر بەڕێ دەکەون و دوای دۆزینەوەی ئەو کورە دەکەون کە لە فیلمی ماڵی هاوڕێ لەکوێیە؟ (١٩٨٧) وەک نواندکاری سەرەکی بەشداری کردووە. فیلمەکە پڕە لە دیمەنی سروشتی گوندەکە و لایەنی کۆمەڵایەتی و گوزەرانی خەڵکەکەی. <ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Abbas Kiarostami at Bard College with Five, March 4, 2007|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ئیش=Abbas Kiarostami|پەڕەکان=٥٠–٦٠|بڵاوکەرەوە=University Press of Mississippi|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩٦٨-٤٤٩١-٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|دوایین٢=MacDonald|یەکەم٢=Scott|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070218133020/http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=2016|سەردێڕ=On Evidence: Life and Nothing More , by Abbas Kiarostami|ناونیشان=http://www.moviemartyr.com/1991/lifeandnothingmore.htm|journal=The Continental Philosophy of Film Reader|doi=10.5040/9781474275729.ch-091}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Rosenbaum|یەکەم=Jonathan|ڕێکەوت=1998|سەردێڕ=From Jonathan Rosenbaum (Chicago)|ناونیشان=http://www.chicagoreader.com/movies/archives/1998/0598/05298.html|journal=Film Quarterly|بەرگ=٥٢|issue=1|پەڕەکان=٤٠–٤١|doi=10.2307/1213360|issn=0015-1386|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071026020511/http://www.chicagoreader.com/movies/archives/1998/0598/05298.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> فیلمەکە بوو بە براوەی خەڵاتی ڕۆبێرتۆ ڕوسیلینی و لە فیستڤاڵی فیلمی ساوپاولۆی نێودەوڵەتیش بوو بە براوەی خەڵاتی تایبەتی ڕەخنەگران. چیرۆکی فیلمەکە کیاڕۆستەمی لە گەشتەکەی خۆی ئیلهام وەرگرتووە، سەرەتا کیاڕۆستەمی دوایی زەمین‌لەرزەکە لەگەڵ کورە یانزدە ساڵانەکەی بەهمەن بەدوایی رزگاربووانی کوکر دەگەڕێن و دواتر ئەم گەشتەی خۆی ئەکاتە بە ئیلهامی دروستکردنی ئەم فیلمە.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Zendegi va digar hich|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٢|ناونیشان=https://www.imdb.com/title/tt0105888/|type=Adventure, Drama|ئەوانی تر=Farhad Kheradmand, Buba Bayour, Hossein Rezai|بڵاوکەرەوە=Kanun parvaresh fekri, Kanun parvaresh fekri|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> هەر لە سیانەی‌کوکر و کۆتا فیلمی سیانەکە لە ژێر درەختانی زەیتون (١٩٩٤) بوو کە هەڵجنراوی فیلمەکەی پێش خۆی بوو. سیانە‌فیلمەکە باس باسی ژیان و مرۆڤ دەکەن؛ جیا لەوەی لە یەکەم فیلمی دۆخی گوندی کوکر پێشان دەدات پێش کارەساتی زەمین‌لەرزەکە و لە دوو فیلمەکەی دیکەش دەرەنجامی‌زیان و ژیانی خەڵکی گوندەکە پێشان ئەدات. کۆمپانیای (miramax films) لەژێر درەختانی زەیتون لە سینەماکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بڵاودەکەنەوە ئەوسا. دوایی چالاکیەکانی کیاڕۆستەمی بوون بە نووسینی فیلم‌نامە نێوان ساڵاکانی ١٩٩٥ و ١٩٩٦ بۆ دووانە فیلمەکانی گەشت و میزەڵانی سپی کە جەعفەر بەناهی دەرهێنانی بۆ کردبوون.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Abbas Kiarostami at Bard College with Five, March 4, 2007|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.2307/jj.1866688.16|ئیش=Abbas Kiarostami|پەڕەکان=٥٠–٦٠|بڵاوکەرەوە=University Press of Mississippi|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩٦٨-٤٤٩١-٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|دوایین٢=MacDonald|یەکەم٢=Scott}}</ref> کیاڕۆستەمی توانی خەڵاتی دارخورمای زێڕینی [[فێستیڤاڵی فیلمی کان]] بەدەست بێنێت دوای دەرکردنی فیلمی تامی گێلاس (١٩٩٧). ئەم فیلمە دەربارەی پیاوێکە کە سوورە لەسەر ئەنجامدانی کردەی خۆکوژی، و بەدوای کەسێک دەگەڕێت کە یارمەتی بدات بۆ بەدەستهێنانی خواستەکەی.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Ta'm e guilass|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩٩٧|ناونیشان=https://www.imdb.com/title/tt0120265/?ref_=nm_knf_c_2|type=Drama|ئەوانی تر=Homayoun Ershadi, Abdolrahman Bagheri, Afshin Khorshid Bakhtiari|بڵاوکەرەوە=Abbas Kiarostami Productions, CiBy 2000, Kanun parvaresh fekri|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٩ کیاڕۆستەمی فیلمی [[با دەمانبات]]<nowiki/>ی پێشکەش کرد، لە گوندێکی کوردنشین لە ناوچەی دینەوەری [[کرماشان|پارێزگای کرماشان]] بەرھەم ھێنراوە. با دەمانبات لە فێستیڤاڵی فیلمی ڤێنیز براوەی خەڵاتی گەورەی لیژنەی داوەرەکان و ھەروەھا خەڵاتی فیدراسیۆنی ناونەتەوەیی ڕەخنەکەرانی فیلم بووە. چیرۆکی فیلمەکە لەسەر دەستەکارکەرانی فیلمێکە کە دەڕۆنە ناوچەیەکی کوردنشین لە بۆ گرتنی دیمەنێکی بە خاک سپاردنی دەرەنجامی ئەمەش چاوەڕێی مەرگی خانمێکی بەتەمەنن کەلەسەر ڕۆژەکانی مردنی خۆی بێت، بەڵام ئەو خانمە پیرەکە کە وا مەزەندە دەکرا لە قەراغی مردن بێت؛ نامرێت، ئەم فیلمە زیاتر جەخت لە پەیوەندی نێوان ژیان و مردن دەکاتەوە. بەڵام ئەوەی جێ‌جیاوازییە لە فیلمەکە زۆربەی کارکتەرانی ناو فیلمەکە نابینرێن بەڵکو تەنها دەبیسترێ دەنگیان. === ٢٠٠٠ - ٢٠١٠ === لە ساڵی ٢٠٠١ کیاڕۆستەمی و هاوکاری سەیفولڵا سەمدیان گەشت دەکەن بەرەو [[کامپالا]]<nowiki/>ی پایتەختی [[ئووگاندا|ئووگەندا]]، لەسەر داوای IFAD و دامەزراوەی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]، بۆ دروستکردنی بەڵگەنامەیەک لەسەر مناڵە هەیتوەکانی [[ئووگاندا|ئووگەندا]]، لە کۆتاییدا بە ناونیشانی ئەی.بی.سی ئەفریقا بڵاودوکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Abbas Kiarostami {{!}} Film {{!}} guardian.co.uk|ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/film/2005/apr/28/hayfilmfestival2005.guardianhayfestival|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100314222353/http://www.guardian.co.uk/film/2005/apr/28/hayfilmfestival2005.guardianhayfestival|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> جێف ئەندرێو سەرنووسەری تایم‌ئاوت ووتی: 'ئەم فیلمە وەک فیلمەکانی پێشووتری نییە باس لە مردن بێت بەتەنێ، بەڵکو باسە لە مردن-و-ژیان و پەیوەندیان بەیەکەوە، وە ئەوەی کە چۆن مامەڵە دەکەین لەگەڵ هاویەکی خۆلێ‌دەرباز نەکردنیان'. لە ساڵی ٢٠٠٢ کیاڕۆستەمی فیلمی دەی بڵاوکردەوە. باس لە مژاری خانمێک دەکات کە بەنێو شەقامەکان دەگەڕێت و چەندین سەرنشینی هەڵدەگرێت وەک (کوڕەکەی خۆی، خوشکەکەی، پیرەژنکێ ئیماندار، لەشفرۆشێک، خانمێک کە بڕیارە هاوسەرگیری بکات). ئەم شێوازی فیلمەی کیاڕۆستەمی لەنێو ئۆتۆمبێلدا زۆر ستایشی لێکرا لەلایەن ڕەخنەگرانی وەک ئەنتنی سکۆتەوە، سکۆت لە ڕۆژنامەی [[نیویۆرک تایمز]] دەنووسێت: 'سەرباری ئەوەی کیاڕۆستەمی بەناوبانگترین دەرھێنەری ئێرانییە لە ئاستی نێودەوڵەتی، هاوکات یەکێکە لە پێشەنگانی سینەمای نێو-ئۆتۆمێل، ئەو ئەزانێت کە ئۆتۆمۆبیل شوێنێکە بۆ هزرکردن و ڕوانین، وە سەرووی هەمووشیانەوە بۆ قسەکردن'. لە ساڵی ٢٠٠٣ کیاڕۆستەمی فیلمی پێنجی بەرهەمێنا کە هیچ دیالۆگ و کارەکتەرێکی لەخۆنەگرتبوو، بەڵکو تەنها فیلمێکی شاعێرانە بوو. لە پێنج گرتەی سروشتی درێژ پێک دێت فیلمەکە. پێش نمایشکردنی کیاڕۆستەمی داوای لە بینەرانی کرد کە گەر بێزاری بەرۆکیان گرت، با لە هۆڵەکانی سینەما دەرنەچن و تەنها چاوەکانیان دابخەن گوێ لە دەنگەکەی بگرن، وە وتیشی کە 'شانسی دیکەتان هەیە لە سینەمای دیکە بینەری فیلمی تر بن، بەڵام ئەم فیلمە، بۆ یەکەمین جارە، وە ئومێدەوارم بۆ کۆتا جار نەبێت، دڵنیام لە سینەمای تردا ناگەن بەوەی فیلمی وا ببینن بۆیە تاکۆتایی دابنیشن و بینەری هەمووی بن.' وێنەگرتنی فیلمەکە لە چەند شوێنێکی جیاوازی [[ئیسپانیا]] هاتۆتە کردن. ژێف ئەندرێو ئەڵێت 'ئەمە زیاترە لە وێنەی کەشخە و ڕازاوە، ڕێک ڕێزبەندیی کراوە لەگەڵ تێکهەڵێنجراوێکی سادە و گێڕانەوەیەکی سۆزەکی، لە دوورەپەرێزی و جیابوونەوەی لە جڤاک، لە جم‌وجۆڵ بۆ حەسانەوە، لە جۆرە بێدەنگێیەکەوە بۆ دەنگ و گۆرانی، لە ڕووناکی بەرەو تاریکی، وە بەپێچەوانەوە بۆ ڕووناکی دووبارە.'<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Abbas Kiarostami {{!}} Film {{!}} guardian.co.uk|ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/film/2005/apr/28/hayfilmfestival2005.guardianhayfestival|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100314222353/http://www.guardian.co.uk/film/2005/apr/28/hayfilmfestival2005.guardianhayfestival|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یەکێ لە دەسکەوتەکانی کیاڕۆستەمی لەودەیەدا خەڵاتی [[ئاکیرا کورۆساوا|ئەکیرا کورۆساوا]] بوو لە فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی سانفرانسیسکۆ لە بۆ ئەو بەرهەم و ماندووبوونانەی پێشکەشی کردووە. ساڵی ٢٠٠٤ فیلمی دەلەدەی دەرهێنا، باسێکە لە مژاری هوونەری خۆی و تەکنیکەکانی دروستکردنی فیلم. ساڵی ٢٠٠٦ فیلمی ٣٢ خوولەکی ڕێگاکانی کیاڕۆستەمی دەرهێنا؛ کورتەفیلمێک لە پێکهاتەی موسیقا و شێعر و ئەدەب بە شێوازی ڕەش و سپی. ساڵی ٢٠٠٥ بەشداری کرد لە دروست کردن فیلمی تکتی دەرهێنەر ئەرمانۆ ئولمی و کێن لوش. لە لە ڕاپۆرتێکی [[گاردیان]]<nowiki/>ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ دا، کیارۆستامی لە ڕیزبەندی شەشەمی لە کۆی چل باشترین دەرهێنەری سینەمای هاوچەرخی جیهانیدا بوو. ساڵی ٢٠٠٨ فیلمی شیرینی بەرهەمهێنا کە  چەندەها خانمە ئەکتەری ناسراو و دەرکەوتووی ئێرانی و لەنێویاندا خانمە ئەکتەری فەڕەنسی ژولیەت بینۆش نواندنیان تێکرد، چیڕۆکەکی فیلمەکە ئەوەیە کە چەندەها خانم بینەری داستانی شیرین‌و‌خەسرەو ئەبن و جەوهەری ڕوانگە بینینی ئافرەت دەردەخرێت لە پەیامی فیلمەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Iranian film Shirin a rewarding challenge {{!}} Reuters|ناونیشان=http://www.reuters.com/article/2008/08/29/us-film-shirin-idUSN2933629320080829|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121113071352/http://www.reuters.com/article/2008/08/29/us-film-shirin-idUSN2933629320080829|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Review: Shirin|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2008/aug/29/shirin.venicefilmfestival|newspaper=The Guardian|ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|issn=0261-3077|زمان=en-GB|یەکەم=Andrew|دوایین=Pulver}}</ref> === ٢٠١٠ - ٢٠١٦ === کیاڕۆستەمی ساڵی ٢٠١٠ فیلمی کۆپی هاوتای ڕەسەن لە ڕۆڵی سەرەکی ژولیت بینۆش دەرهێنا، و بوو بە یەکەمین ئەزموونی لە دەرەوەی ئێران. فیلمەکە لە ناوچەی توسکانی [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]] وێنەگیراوە. چیرۆکی پەیوەندی نێوان پیاوێکی [[خەڵکی ئینگلیز|ئینگلیز]] و خانمێکی [[فەڕەنسا|فەڕەنسی]]<nowiki/>یە. ڕۆجەر ئێبرت ڕەخنەگرسازی بەنێوبانگی فیلم ستایشی ئەم فیلمەی کرد بەوەی کیاڕۆستەمی شۆڕشێکی گەورەیە خۆی دەست پێکردووە کە یەکەم فیلمی لە دەرەوە ئێران بووە، ئەوا ئالەنگارییەکی هاسان نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ebert|یەکەم=Roger|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=fPA0Uik2mesC&pg=PA93&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q&f=false|سەردێڕ=Roger Ebert's Movie Yearbook 2012|ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Andrews McMeel Publishing|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٩٤-٢١٥٠-٢|زمان=en}}</ref> ژولێیت بینۆش توانی خەڵاتی باشترین خانمەئەکتەر وەربگرێ لە [[فێستیڤاڵی فیلمی کان|فیستیڤاڵی کان]] بۆ ڕۆڵەکەی. کیاڕۆستەمی پێش دوایین دانە فیلمی خۆی لە [[ژاپۆن]] وێنەگرت و بە ناوی وەک ئەڤیندارێک لە ساڵی ٢٠١٢ و گەلێک دەرەنجامی باشی لێکەوتەوە لەلایەن ڕەخنەگرانەوە. کۆتا فیلمی عەباس کیاڕۆستەمی، ٢٤ تاک‌وێنە بوو کە لە ساڵی ٢٠١٧ دوایی مردنی هاتە بڵاوکردنەوە، بەرهەمێکی تاقی‌کاری‌یانە کە سێ ساڵی کۆتا ژیانی خۆی کاری لەسەر کرد. فیلمەکە لە وێبگەی [[ڕاتن تۆمەیتۆز|تەماتەی ڕزیوەکان]] نمرەی ٩٢% لە سەدی هەیە لە لایەن ڕەخنەگرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=24 Frames - Rotten Tomatoes|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/m/24_frames|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=www.rottentomatoes.com|زمان=en}}</ref> == لیستی فیلمەکانی دەرهێنەر == ===فیلمی درێژ=== {| class="wikitable sortable" |- ! ساڵ ! فیلم ! دەرهێنەر ! نووسەر ! سەرنج |- | ١٩٧٣ | ''ئەزمون'' | {{yes}} | {{yes}} | نووسراوە بە هاوکاری ئەمیر نادری |- | ١٩٧٤ | ''ڕێبوار'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٦ | ''جلێک بۆ زەماوەند'' | {{yes}} | {{yes}} | نووسراوە بەهاوکاری پەروێز دەوایی |- | ١٩٧٧ | ''ڕاپۆرت'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٩ | ''کەیسی‌یەکەم، کەیسی‌دووەم'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٨٣ | ''هاوشار'' | {{yes}} | {{yes}} | بەڵگەفیلم |- | ١٩٨٤ | ''خوێندکارانی پۆلی یەک'' | {{yes}} | {{yes}} | [[بەڵگەفیلم]] |- | ١٩٨٧ | ''[[ماڵی هاوڕێ لەکوێیە؟]]'' | {{yes}} | {{yes}} | یەکەم فیلمی سیانەفیلمی کوکر |- | ١٩٨٧ | ''کلیل'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ١٩٨٩ | ''[[ئەرکی‌ماڵەوە]]'' | {{yes}} | {{yes}} | [[بەڵگەفیلم]] |- | ١٩٩٠ | ''[[گرتەی-نزیک]]'' | {{yes}} | {{yes}} | [[بەڵگەفیلم]] |- | ١٩٩٢ | ''[[ژیان و ئیتر هیچ]]'' | {{yes}} | {{yes}} | دووەم فیلمی سیانەفیلمی کوکر |- | ١٩٩٤ | ''[[لەژێر درەختانی زەیتون]]'' | {{yes}} | {{yes}} | سێیەم و کۆتا فیلمی سیانەفیلمی کوکر |- | ١٩٩٥ | ''سەفەر'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٥ | ''باڵۆنی سپی'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٧ | ''[[تامی گێلاس]]'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٩ | ''داربی و با'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٩ | ''[[با دەمانبات]]'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠١ | ''ئەی‌بی‌سی ئەفریقا'' | {{yes}} | {{yes}} | [[بەڵگەفیلم]] |- | ٢٠٠٢ | ''وێستگەی چۆڵکراو'' | {{no}} | {{no}} | بیرۆکەی چیڕۆکەکە هی کیاڕۆستەمییە |- | ٢٠٠٢ | ''دە'' | {{yes}} | {{yes}} | [[بەڵگەفیلم]] |- | ٢٠٠٣ | ''زێڕی ئەرخەوانی'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠٣ | ''پێنج'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠٤ | دەلەدە | {{yes}} | {{yes}} | بەڵگەفیلمە لەسەر فیلمەکانی تری کیاڕۆستەمی، بەتایبەت لەسەر فیلمی؛ دە (٢٠٠٢) |- | ٢٠٠٥ | ''بلیتەکان'' | {{yes}} | {{yes}} | دەرهێنانی بۆ کراوە لەلایەن عەباس کیاڕۆستەمی، ئەرمانۆ ئولمی و کێن لوش. |- | ٢٠٠٦ | ''پیاوان لە ئیشدا'' | {{no}} | {{no}} | هاونووسەری فیلم و بیرۆکەی چیرۆکی فیلمەکە |- | ٢٠٠٦ | ''ڤیکتۆر ئێریس-عەباس کیاڕۆستەمی؛ لێک‌چوون'' | {{yes}} | {{yes}} | یاریدەدەری دەرهێنەر |- | ٢٠٠٧ | ''فەڕشی فارسی'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠٨ | ''شیرین'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٠ | ''[[کۆپی ڕەسەن]]'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٢ | ''[[وەک ئەڤیندارێک]]'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٢ | ''ئاشنابوون بە لەیلا'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٦ | ''تاقیکردنەوەی کۆتایی'' | {{no}} | {{yes}} | خاوەنی بیرۆکەی چیرۆک کیاڕۆستەمییە. ئەم فیلمە دوای کۆچی دوایی کردنی هاتۆتە بڵاوکردنەوە. |- | ٢٠١٧ | ''٢٤ تاک‌وێنە'' | {{yes}} | {{yes}} | ئەم فیلمە دوای کۆچی دوایی کردنی هاتۆتە بڵاوکردنەوە |} ===فیلمی کورت=== {| class="wikitable sortable" |- ! ساڵ ! فیلم ! دەرهێنەر ! نووسەر ! سەرنج |- | ١٩٧٢ | ''زەنگی‌حەسانەوە'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٥ | ''دوو چارەسەر بۆ کێشەیەک'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٥ | ''منیش دەتوانم'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٦ | ''ڕەنگەکان'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٧ | ''ستایشکردنی مامۆستایان'' | {{yes}} | {{yes}} | بەڵگەفیلمی کورت |- | 1977 | ''کۆشکی جەهاننامە'' | {{yes}} | {{yes}} | بەڵگەفیلمی کورت |- | ١٩٧٧ | ''چۆن سوود لە کاتی دەس‌بەتاڵی وەرگرم'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٨ | ''چارەسەر'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٨٠ | ''شۆفێر'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ١٩٨٠ | ''بەڕێکی یان ناڕێکی'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٨٢ | ''کۆرس'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٥ | ''چارەسەر'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٧ | ''لەدایکبوونی ڕووناکی'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٩ | ''جارێکی دیکە، عەباس!'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠٥ | ''ڕێگاکانی کیاڕۆستەمی'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠٧ | ''لەکوێیە شوێنی گەیشتن؟'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٣ | ''کچی کارگە لیمۆیەکە'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٤ | ''هێلکەکانی باڵندەی نەورەس'' | {{yes}} | {{yes}} | بەڵگەفیلمی کورت |- |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [[imdbname:0452102|Abbas Kiarostami at IMDb]] * [https://www.rottentomatoes.com/celebrity/abbas_kiarostami Abbas Kiarostami at Rotten Tomatoes] * [https://letterboxd.com/director/abbas-kiarostami/ Abbas Kiarostami at Letterboxd] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فیلم|ئێران|شیعر}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Abbas Kiarostami}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٦]] [[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە فەڕەنسا]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئێرانی]] [[پۆل:شاعیرانی ئێرانی]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی ئێرانی]] [[پۆل:خەڵکی تاران]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی فارسی]] [[پۆل:خەڵکی فارس]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران]] [[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]] 586710xc5z4fjt61gzwq6z1wbe5tanb 0 158127 1589979 1589967 2026-06-13T12:00:20Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589979 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پەیماننامەی پاریس''' لە ٣ی ئەیلوولی ١٧٨٣، بەپێی ئەم پەیماننامەیە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە فەرمی لەژێر دەستی داگیرکاری [[بەریتانیا]] ھاتە دەرەوە و سەربەخۆیی ڕاگەیاند. ھەرچەند ڕێکەوتی ڕاگەیاندنی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٧٧٦، بەڵام تا واژووکردنی پەیماننامەیەک لە کۆشکی وۆرسا ئەم وڵاتە ھەندێک کێشەی ھەبوو لەسەربەخۆیی.<ref>https://fa.wikipedia.org/wiki/معاهده_پاریس_(۱۷۸۳)</ref> ئەم پەیماننامەیە لەسەر دەستی پاشای بەریتانیای گەورە (جۆرجی سێیەم) و نوێنەری ویلایەتە یەکگرتووەکان واژوو کرا.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Treaty_of_Paris_(1783)</ref> ==ڕێککەوتن== [[File:Treaty of Paris by Benjamin West 1783.jpg|thumb|«[[پەیماننامەی پاریس (تابلۆ)|پەیماننامەی پاریس]]»، وێنەیەکی ساڵی ١٧٨٣یە لەلایەن [[بێنجامین وێست]] کە شاندی ئەمریکی لە پەیماننامەی پاریس نیشان دەدات، لەوانە (لە چەپەوە بۆ ڕاست): [[جۆن جەی]]، [[جۆن ئادەمز]]، [[بێنجامین فرانکلین]]، [[ھێنری لۆرێنس]]، و [[ویلیام تێمپڵ فرانکلین]]. شاندە بەریتانییەکە ڕەتیان کردەوە وێنەکە تەواو بکەن، و وێنەکە ھەرگیز تەواو نەکرا.]] [[File:Plaque Traité de Paris, 56 rue Jacob, Paris 6.jpg|thumb|تابلۆیەکی یادگاری پەیماننامەی پاریس لەو شوێنەی کە پەیماننامەکەی لێ واژوو کرا، ٥٦ ڕووی جاکۆب لە [[پاریس]]، لە ٣ی ئەیلوولی ١٧٨٣]] وتووێژەکانی ئاشتی لە [[پاریس]] لە نیسانی ١٧٨٢ دەستی پێ کرد، دوای سەرکەوتنی [[جۆرج واشینگتن]] و [[سوپای کیشوەرەکە]] لە [[جەنگی سەربەخۆییی ئەمریکا]]. وتووێژەکان بە درێژاییی ھاوینی ١٧٨٢ بەردەوام بوون. نوێنەرایەتیی [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] لەلایەن [[بێنجامین فرانکلین]]، [[جۆن جەی]]، [[ھێنری لۆرێنس]]، و [[جۆن ئادەمز]] کرا. نوێنەرایەتیی [[شانشینی بەریتانیای مەزن]] و پاشا [[جۆرجی سێیەم]] لەلایەن [[دەیڤید ھارتلی (بچووکتر)|دەیڤید ھارتلی]] و [[ڕیچارد ئۆسوالد (بازرگان)|ڕیچارد ئۆسوالد]] کرا. پەیماننامەکە لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٧٨٢ داڕێژرا، و لە ئوتێل دیۆرک لە ٥٦ ڕووی جاکۆبی ئێستا لە [[پاریس]] لە ٣ی ئەیلوولی ١٧٨٣ لەلایەن ئادەمز، فرانکلین، جەی، و ھارتلی واژوو کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://avalon.law.yale.edu/18th_century/paris.asp |سەردێڕ=British-American Diplomacy: The Paris Peace Treaty of September 30, 1783 |editor-first=Hunter |editor-last=Miller |بڵاوکەرەوە=The Avalon Project at Yale Law School}}</ref> لە ئەیلوولی ١٧٨٢، وەزیری دەرەوەی فەڕەنسا [[چارڵز گراڤییەر، کۆنت دی ڤێرگینز|ڤێرگینز]] پێشنیازێکی بۆ چارەسەرکردنی وتووێژە بنبەستەکان لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و بەریتانییەکان کرد، کە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە ڕەت کرایەوە. فەڕەنسا بەھۆی جەنگەکەوە ماندوو بوو، و ھەموو لایەنەکان بەدوای ئاشتیدا دەگەڕان، جگە لە ئیسپانیا، کە پێداگری لەسەر بەردەوامبوونی جەنگی سەربەخۆیی دەکرد تا ئەو کاتەی دەتوانێت [[گەمارۆی گەورەی گیبرالتار|گیبرالتار لە بەریتانییەکان بگرێت]]. ڤێرگینز مەرجەکانی پەیماننامەکەی پەرەپێدا کە بەپێی ئەوە ئیسپانیا دەستبەرداری گرتنی گیبرالتار دەبوو و سەربەخۆیی بە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەدرا، بەڵام تەنھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی [[چیاکانی ئەپاڵاشیان]] قەتیس دەبوو. بەریتانیا [[ناوچەی باکووری ڕۆژاوا|ناوچەی باکووری ڕووباری ئۆھایۆ]]ی دەپاراست، کە بەشێک بوو لە [[پارێزگای کیوبێک (١٧٦٣–١٧٩١)|پارێزگای کیوبێک]]. لە ناوچەی باشووری ئەوەدا [[دەوڵەتی بەربەستی ھیندی]] سەربەخۆ لەژێر دەسەڵاتی ئیسپانیادا دەبوو.<ref>Smith, Dwight L. "A North American Neutral Indian Zone: Persistence of a British Idea." ''Northwest Ohio Quarterly'' 61#2–4 (1989): 46–63.</ref> شاندە ئەمریکییەکە درکیان بەوە کرد کە دەتوانن پەیماننامەیەکی باشتر بەدەست بھیێنن لە وتووێژکردنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ بەریتانییەکان لە [[لەندەن]]. جۆن جەی دەستبەجێ بە بەریتانییەکانی ڕای گەیاند کە ئامادەیە ڕاستەوخۆ وتووێژیان لەگەڵ بکات و فەڕەنسا و ئیسپانیا پشتگوێ بخات، و سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا [[ویلیام پێتی، ٢ەمین ئێرلی شێڵبێرن|لۆرد شێڵبێرن]] ڕەزامەندی دەربڕی. شێڵبێرن بەرپرسی وتووێژە بەریتانییەکان بوو، کە ھەندێکیان لە نووسینگەکەی لە [[لانسداون ھاوس]] ئەنجام دران، کە ئێستا باڕێکە لە [[یانەی لانسداون]]، شێڵبێرن ئێستا دەرفەتێکی بینی بۆ جیاکردنەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە فەڕەنسا و دامەزراندنی نەتەوە نوێیەکە وەک ھاوبەشێکی ئابووریی بەنرخ.<ref name=ritcheson>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ritcheson |یەکەم=Charles R. |سەردێڕ=The Earl of Shelbourne and Peace with America, 1782–1783: Vision and Reality |journal=[[The International History Review]] |بەرگ=٥|issue=3 |ڕێکەوت=ئابی ١٩٨٣|پەڕەکان=٣٢٢–٣٤٥|doi=10.1080/07075332.1983.9640318 |jstor=40105313}}</ref> مەرجەکان ئەوە بوون کە ویلایەتە یەکگرتووەکان تەواوی ناوچەی ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری میسیسیپی]]، باکووری [[فلۆریدا]]ی ئێستا، و باشووری [[کەنەدا]]ی ئێستا بەدەست بھیێنێت. سنووری باکوور نزیکەی ھەمان شێوە دەبوو کە ئەمڕۆ ھەیە.<ref>In the 1842 [[پەیماننامەی وێبستەر–ئاشبێرتۆن|پەیماننامەی وێبستەر–ئاشبێرتۆن]]، ھەندێک دەستکاری لە مەین و مینیسۆتا کرا.{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=William E. |دوایین=Lass |سەردێڕ=Minnesota's Boundary with Canada: Its Evolution Since 1783 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wXAu-xA3y3gC&pg=PA63 |ساڵ=١٩٨٠|بڵاوکەرەوە=Minnesota Historical Society |پەڕەکان=٦٣–٧٠|ژپنک=٩٧٨-٠٨٧٣٥١١٥٣٧}}</ref> ویلایەتە یەکگرتووەکان مافی ڕاوەماسی لە کەناراوەکانی [[نۆڤا سکۆتیا]] بەدەست بھیێنا و ڕازی بوو ڕێگە بە بازرگانە بەریتانییەکان و دڵسۆزان بدات ھەوڵی وەرگرتنەوەی موڵک و ماڵیان بدەن. پەیماننامەکە زۆر لە بەرژەوەندیی ویلایەتە یەکگرتووەکان بوو و بە مەبەستیش لە ڕوانگەی بەریتانیاوە وابوو. شێڵبێرن پێشبینی بازرگانییەکی دوولایەنەی زۆر پڕ قازانجی دەکرد لە نێوان بەریتانیا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی کە بە خێرایی گەشە دەکات، کە دواتر ڕووی دا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Jonathan R. |دوایین=Dull |سەردێڕ=A Diplomatic History of the American Revolution |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=W86WS9Z0ycYC&pg=PA144 |ساڵ=١٩٨٧|بڵاوکەرەوە=Yale Univ Press |پەڕەکان=١٤٤–١٥١|ژپنک=٩٧٨-٠٣٠٠٠٣٨٨٦٦}}</ref> بەریتانیای مەزن ھەروەھا ڕێککەوتنی جیاوازی لەگەڵ فەڕەنسا و ئیسپانیا واژوو کرد، و بە شێوەیەکی کاتی لەگەڵ ھۆڵەندا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Frances G.|دوایین١=Davenport|یەکەم٢=Charles O.|دوایین٢=Paullin|سەردێڕ=European Treaties Bearing on the History of the United States and Its Dependencies|ساڵ=١٩١٧|بەرگ=١|پەڕە=vii|بڵاوکەرەوە=Carnegie Institution of Washington|ژپنک=٩٧٨٠٥٩٨٢١٦٤١٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=djkoAAAAYAAJ&q=European+Treaties+Bearing+on+the+History+of+the+United+States+and+Its+Dependencies}}</ref> لە پەیماننامەی لەگەڵ ئیسپانیا، ناوچەکانی [[فلۆریدای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵات]] و [[فلۆریدای ڕۆژاوا|فلۆریدای ڕۆژاوا]] دران بە ئیسپانیا بەبێ سنوورێکی باکووری ڕوون، کە بووە ھۆی ناکۆکییەکی خاکی کە بە [[پەیماننامەی مەدرید (١٧٩٥)|پەیماننامەی مەدرید]] لە ١٧٩٥ چارەسەر کرا. ئیسپانیا ھەروەھا دوورگەی [[مێنۆرکا]]ی وەرگرت، بەڵام [[باھاماس]]، [[گرینادا]]، و [[مۆنتسێرات]]، کە لەلایەن فەڕەنسی و ئیسپانییەکانەوە گیرابوون، بۆ بەریتانیا گەڕێنرانەوە. پەیماننامەی لەگەڵ فەڕەنسا زیاتر دەربارەی ئاڵوگۆڕی خاکە دەستبەسەرداگیراوەکان بوو. تەنھا دەستکەوتە سافەکانی فەڕەنسا دوورگەی [[تۆباگۆ]]، و [[سینیگال]] بوون لە ئەفریقا، بەڵام پەیماننامە کۆنەکانیشی بەھێزتر کردەوە، کە مافی ڕاوەماسی لە کەناراوەکانی [[نیوفۆندلاند (دوورگە)|نیوفۆندلاند]] مسۆگەر دەکرد. دارایییەکانی ھۆڵەندا لە [[ھیندی ڕۆژھەڵات]]، کە لە ١٧٨١ گیرابوون، لەلایەن بەریتانیاوە بۆ ھۆڵەندا گەڕێنرانەوە لە بەرامبەر ئیمتیازاتی بازرگانی لە [[ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی]] بەپێی پەیماننامەیەک، کە تا ساڵی ١٧٨٤ کۆتایی نەھات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Gerald|دوایین١=Newman|یەکەم٢=Leslie Ellen|دوایین٢=Brown|سەردێڕ=Britain in the Hanoverian age, 1714–1837|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZhaBz_5OZiUC&q=Britain+in+the+Hanoverian+age,+1714%E2%80%931837|ساڵ=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|پەڕە=٥٣٣|ژپنک=٩٧٨-٠٨١٥٣٠٣٩٦١}}</ref> [[کۆنگرێسی کۆنفیدراسیۆن]]، کە وەک دەستەی یاسادانانی ویلایەتە یەکگرتووە تازە دامەزراوەکە کاری دەکرد، پەیماننامەی پاریسی لە [[ڕۆژی پەسەندکردن (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|١٤ی کانوونی دووەمی ١٧٨٤]]، لە [[ئاناپۆلیس، ماریلاند]]، لە ژووری کۆنی سێنای [[ھۆڵی ویلایەتی ماریلاند]] پەسەند کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://msa.maryland.gov/msa/mdstatehouse/html/stairwellrm-treaty-of-paris-wall-treaty-of-paris.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=Stairwell Room: The Treaty of Paris at Annapolis Wall |وێبگە=The Maryland State House |بڵاوکەرەوە=Maryland State Archives}}</ref> کۆپییەکان گەڕێنرانەوە بۆ ئەورووپا بۆ پەسەندکردن لەلایەن لایەنەکانی تری پەیوەندیدار، یەکەم دانەیان لە ئازاری ١٧٨٤ گەیشتە فەڕەنسا. پەسەندکردنی بەریتانیا لە ٩ی نیسانی ١٧٨٤ ڕووی دا، و وەشانە پەسەندکراوەکان لە ١٢ی ئایاری ١٧٨٤ لە پاریس ئاڵوگۆڕ کران.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=Dwight L.|دوایین=Smith|سەردێڕ=Josiah Harmar, Diplomatic Courier|ناونیشان=https://journals.psu.edu/pmhb/issue/view/2427| journal=[[Pennsylvania Magazine of History and Biography]]|بەرگ=٨٧| issue=4|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٦٣|پەڕەکان=٤٢٠–٤٣٠}}</ref> ==دەرئەنجامەکان== [[File:United States Central map 1784-03-01 to 1784-05-12.png|thumb|upright=1.2|ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دوای واژووکردنی پەیماننامەی پاریس]] مێژوونووسان زۆرینەی کات تێبینییان کردووە کە پەیماننامەکە زۆر بەخشندە بووە بەرامبەر بە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ڕووی سنوورە زۆر فراوانکراوەکانەوە. مێژوونووسانی وەک ئالڤۆرد، ھارلۆ، و ڕیچێسن جەختیان لەوە کردووەتەوە کە بەخشندەیی بەریتانیا لەسەر بنەمای دیدگایەکی ڕامیارانە بووە بۆ پەیوەندییە ئابوورییە نزیکەکانی نێوان بەریتانیا و ویلایەتە یەکگرتووەکان. سازشکردن لەسەر ناوچە بەرفراوانەکانی ئەودیو ئەپاڵاشیان بۆ ئاسانکاری لە گەشەی دانیشتووانی ئەمریکا و دروستکردنی بازاڕی پڕ قازانج بۆ بازرگانە بەریتانییەکان بوو بەبێ ھیچ تێچوویەکی سەربازی یان کارگێڕی بۆ بەریتانیا.<ref name=ritcheson/> مەبەستەکە ئەوە بوو کە ویلایەتە یەکگرتووەکان ببێتە ھاوبەشێکی بازرگانیی سەرەکی. وەک چۆن وەزیری دەرەوەی فەڕەنسا [[چارڵز گراڤییەر، کۆنت دی ڤێرگینز|ڤێرگینز]] دواتر وتی: «ئینگلیزەکان ئاشتی دەکرن نەک دروستی بکەن.» ڤێرمۆنت خرایە ناو سنوورەکان چونکە ویلایەتی نیوویۆرک پێداگری دەکرد کە ڤێرمۆنت بەشێکە لە نیوویۆرک، ھەرچەندە لەو کاتەدا ڤێرمۆنت لەژێر [[کۆماری ڤێرمۆنت|حکوومەتێکدا بوو کە ڤێرمۆنتی بە بەشێک لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دانەدەنا]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Samuel Flagg |بەستەری نووسەر=Samuel Flagg Bemis |دوایین=Bemis |سەردێڕ=The Diplomacy of the American Revolution |ساڵ=١٩٥٧|بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |ناونیشان=https://archive.org/details/diplomacyofameri00bemi|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> ئەو ئیمتیازاتانەی کە ئەمریکییەکان بە شێوەیەکی خۆکار لە بەریتانیا وەریان دەگرت کاتێک پێگەی داگیرگەییان ھەبوو، لەوانە پاراستن لە [[چەتە دەریایییەکانی بەربەری]] لە [[دەریای ناوەڕاست]]، لە دەست دران. ویلایەتە تاکەکەسییەکان پێشنیازە فیدراڵییەکانیان پشتگوێ خست، لەژێر ماددەی ٥دا، بۆ گەڕاندنەوەی موڵک و ماڵی دەستبەسەرداگیراوی [[دڵسۆزان (جەنگی سەربەخۆییی ئەمریکا)|دڵسۆزان]] و ماددەی ٦، کە بڕگەی بۆ دەستبەسەرداگرتنی موڵکی دڵسۆزان بۆ «قەرزە نەدراوەکان» تێدا بوو. [[ڤێرجینیا|کۆمۆنوێڵسی ڤێرجینیا]] دژی ماددەی ٤ وەستایەوە و یاساکانی دژی پێدانی قەرز بە قەرزدەرە بەریتانییەکان پاراست. چەندین دڵسۆز ھەوڵیان دا لە ڕێگەی سیستمی یاساییی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە داوای گەڕاندنەوەی موڵکەکانیان بکەن دوای [[جەنگی سەربەخۆییی ئەمریکا]]، بەڵام زۆربەیان سەرکەوتوو نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=James W. Jr. |دوایین=Ely |سەردێڕ=The Guardian of Every Other Right: A Constitutional History of Property Rights |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZBXuRfB4DH4C&pg=PA35 |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |پەڕە=٣٥|ژپنک=٩٧٨-٠١٩٩٧٢٤٥٢٩}}</ref> جوگرافیای ڕاستەقینەی [[جوگرافیای ئەمریکای باکوور|ئەمریکای باکوور]] دەرکەوت کە لەگەڵ ئەو وردەکارییانەی لە پەیماننامەکەدا بەکارھاتوون ناگونجێت. پەیماننامەکە سنوورێکی باشووری بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان دیاری کردبوو، بەڵام ڕێککەوتنی جیاوازی ئینگلیزی-ئیسپانی سنوورێکی باکووری بۆ فلۆریدا دیاری نەکردبوو. حکوومەتی ئیسپانیا وای دانا کە سنوورەکە ھەمان ئەو سنوورەیە کە لە ڕێککەوتنی ١٧٦٣دا ھەبوو کە بۆ یەکەمجار خاکی خۆی لە فلۆریدا بە بەریتانیای مەزن دابوو. لەکاتێکدا [[مشتومڕی فلۆریدای ڕۆژاوا]] بەردەوام بوو، ئیسپانیا کۆنترۆڵە نوێیەکەی خۆی لە فلۆریدا بەکارھێنا بۆ ڕێگریکردن لە دەستڕاگەیشتنی ئەمریکییەکان بە میسیسیپی، بە پێچەوانەی ماددەی ٨.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TFyLOUrdGFwC&pg=PA23 |سەردێڕ=Crucible of Power: A History of American Foreign Relations to 1913 |یەکەم=Howard |دوایین=Jones |بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefield |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٢٠-٢٩١٦-٢|پەڕە=٢٣}}</ref> بەرەو باکوور، پەیماننامەکە دەڵێت سنووری ویلایەتە یەکگرتووەکان لە «[[خاڵی ھەرە باکووری ڕۆژاوای دەریاچەی وودز|باکووریترین خاڵی ڕۆژاوا]]»ی [[دەریاچەی وودز]] لە [[مینیسۆتا]]، [[مانیتۆبا]]، و [[ئۆنتاریۆ]]ی ئێستا دەست پێ دەکات، ڕاستەوخۆ بەرەو ڕۆژاوا تا دەگاتە [[ڕووباری میسیسیپی]]. بەڵام میسیسیپی ئەوەندە بەرەو باکوور ناڕوات، و ئەو ھێڵەی لە دەریاچەی وودزەوە بەرەو ڕۆژاوا دەچێت ھەرگیز بە ڕووبارەکەدا ناڕوات. جگە لەوەش، پەیماننامەی پاریس ڕوونی نەکردەوە کە سنوورە نوێیەکە چۆن کار دەکات لە ڕووی کۆنترۆڵکردنی جووڵەی خەڵک و بازرگانی لە نێوان [[ئەمریکای باکووری بەریتانی]] و ویلایەتە یەکگرتووەکان. چاوەڕوانیی دیپلۆماتە ئەمریکییەکان بۆ وتووێژکردن لەسەر پەیماننامەیەکی بازرگانی لەگەڵ بەریتانیا بۆ چارەسەرکردنی ھەندێک لە کارە تەواونەکراوەکانی پەیماننامەی پاریس لە ١٧٨٤دا بەدی نەھات. سەرەڕای ڕێککەوتنەکانی حکوومەت بۆ چۆڵکردنی بەریتانییەکان لە قەڵاکانی باکوور، بەریتانیا بەردەوام بوو لە داگیرکردنی قەڵاکان. لەو نێوەندەدا، بەریتانییەکان ناڕازی بوون لە ھەراسانکردنی [[دڵسۆزان (جەنگی سەربەخۆییی ئەمریکا)|دڵسۆزان]] لەلایەن ئەمریکییەکانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Treaty of Paris – Definition, Date & Terms |ناونیشان=https://www.history.com/topics/american-revolution/treaty-of-paris |ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=History.com |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Milestone: 1784–1800 – Office of the Historian |ناونیشان=https://history.state.gov/milestones/1784-1800/jay-treaty#:~:text=The%20British%20occupation%20of%20northern,these%20areas%20also%20frustrated%20Americans. |ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Office of the Historian}}</ref> بەم شێوەیە ویلایەتە یەکگرتووەکان تا ساڵی ١٧٩٤ چاوەڕێی دەکرد بۆ وتووێژکردن لەسەر یەکەم ڕێککەوتنی بازرگانیی خۆی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا، کە [[پەیماننامەی جەی]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hatter |یەکەم=Lawrence B. A. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FiSHDQAAQBAJ |سەردێڕ=Citizens of convenience: the imperial origins of American nationhood on the U.S.-Canadian border |ڕێکەوت=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[University of Virginia Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٩-٣٩٥٤-٤|زنجیرە=Early American histories |شوێن=Charlottesville}}</ref> خاڵێکی سەرەکیی گرژی لە پەیوەندییەکانی ئینگلیزی-ئەمریکی دوای سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکان، ڕەتکردنەوەی بەریتانیا بوو بۆ دەستبەرداربوون لە کۆنترۆڵکردنی ھەشت قەڵا لەو ناوچانەی کە لە ڕووی تەکنیکییەوە خاکی ئەمریکا بوون «بە ھەموو خێرایییەکی گونجاو». شەش لە قەڵاکان لە [[ناوچەی دەریاچە گەورەکان]] و دووانیان لە کۆتاییی باکووری [[دەریاچەی چامپلەین]] بوون. بەریتانییەکان ھەروەھا قەڵایەکی تریان لە [[ئۆھایۆ]]ی ئێستا لە ساڵی ١٧٩٤ لە کاتی [[جەنگی ھیندییەکانی باکووری ڕۆژاوا]] دروست کرد. ئەوان بەردەوامبوونی داگیرکردنی قەڵاکانیان بەوە پاساو دەھێنایەوە کە ویلایەتە یەکگرتووەکان پابەندی مەرجەکانی پەیماننامەی پاریس نەبووە، بە تایبەتی بەڵێنی ئەمریکا بۆ قەرەبووکردنەوەی ڕەعایای بەریتانیا، لەوانە دڵسۆزان، بۆ زیانەکانی کاتی جەنگیان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Zu0hgVoIj3UC&pg=PA17 |سەردێڕ=Historic Fort York, 1793–1993 |یەکەم=Carl |دوایین=Benn |بڵاوکەرەوە=Dundurn Press Ltd |ساڵ=١٩٩٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٢٠٤٧٤-٧٩-٢|پەڕە=١٧}}</ref> ھەموو قەڵاکان بە شێوەیەکی ئاشتییانە لە ڕێگەی دیپلۆماسییەوە وەک دەرئەنجامی پەیماننامەی جەی چۆڵ کران: {|class="wikitable" style="margin-left:auto; margin-right:auto; border:none;" |-j !ناو !شوێنی ئێستا |- |[[قەڵای ئۆ فێر (نیوویۆرک)|قەڵای ئۆ فێر]] |دەریاچەی چامپلەین{{snd}}[[چامپلەین، نیوویۆرک]] |- |قەڵای داتچمانز پۆینت |دەریاچەی چامپلەین{{snd}}[[نۆرس ھیرۆ، ڤێرمۆنت]] |- |[[قەڵای شێڵبی (میشیگان)|قەڵای لێرنۆڵت]] (لەوانە [[قەڵای دیترۆیت]]) |[[ڕووباری دیترۆیت]]{{snd}}[[دیترۆیت]]، [[میشیگان]] |- |[[قەڵای ماکیناک]] |[[تەنگاوەکانی ماکیناک]]{{snd}}[[دوورگەی ماکیناک، میشیگان]] |- |[[قەڵای میامی (ئۆھایۆ)|قەڵای میامی]] |[[ڕووباری مۆمی]]{{snd}}[[مۆمی، ئۆھایۆ]] |- |[[قەڵای نیاگارا]] |[[ڕووباری نیاگارا]]{{snd}}[[یۆنگزتاون، نیوویۆرک]] |- |[[قەڵای ئۆنتاریۆ]] |[[دەریاچەی ئۆنتاریۆ]]{{snd}}[[ئۆسویگۆ، نیوویۆرک]] |- |[[قەڵای دی لا پرێزێنتاسیۆن|قەڵای ئۆسویگاچی]] |[[ڕووباری سانت لۆرێنس]]{{snd}}[[ئۆگدێنسبێرگ، نیوویۆرک]] |- |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Treaty of Paris, 1783}} [[پۆل:جۆن ئادامز]] [[پۆل:بێنجامین فرانکلین]] [[پۆل:پەیماننامەکانی سنوور]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:سنووری نێوان کەنەدا-ئەمریکا]] 8e129nqegtml2qq72hrozbj9yuuw5t1 1590030 1589979 2026-06-13T17:00:48Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:شانشینی یەکگرتوو|شانشینی یەکگرتوو]] و [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] 1590030 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پەیماننامەی پاریس''' لە ٣ی ئەیلوولی ١٧٨٣، بەپێی ئەم پەیماننامەیە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە فەرمی لەژێر دەستی داگیرکاری [[بەریتانیا]] ھاتە دەرەوە و سەربەخۆیی ڕاگەیاند. ھەرچەند ڕێکەوتی ڕاگەیاندنی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٧٧٦، بەڵام تا واژووکردنی پەیماننامەیەک لە کۆشکی وۆرسا ئەم وڵاتە ھەندێک کێشەی ھەبوو لەسەربەخۆیی.<ref>https://fa.wikipedia.org/wiki/معاهده_پاریس_(۱۷۸۳)</ref> ئەم پەیماننامەیە لەسەر دەستی پاشای بەریتانیای گەورە (جۆرجی سێیەم) و نوێنەری ویلایەتە یەکگرتووەکان واژوو کرا.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Treaty_of_Paris_(1783)</ref> ==ڕێککەوتن== [[File:Treaty of Paris by Benjamin West 1783.jpg|thumb|«[[پەیماننامەی پاریس (تابلۆ)|پەیماننامەی پاریس]]»، وێنەیەکی ساڵی ١٧٨٣یە لەلایەن [[بێنجامین وێست]] کە شاندی ئەمریکی لە پەیماننامەی پاریس نیشان دەدات، لەوانە (لە چەپەوە بۆ ڕاست): [[جۆن جەی]]، [[جۆن ئادەمز]]، [[بێنجامین فرانکلین]]، [[ھێنری لۆرێنس]]، و [[ویلیام تێمپڵ فرانکلین]]. شاندە بەریتانییەکە ڕەتیان کردەوە وێنەکە تەواو بکەن، و وێنەکە ھەرگیز تەواو نەکرا.]] [[File:Plaque Traité de Paris, 56 rue Jacob, Paris 6.jpg|thumb|تابلۆیەکی یادگاری پەیماننامەی پاریس لەو شوێنەی کە پەیماننامەکەی لێ واژوو کرا، ٥٦ ڕووی جاکۆب لە [[پاریس]]، لە ٣ی ئەیلوولی ١٧٨٣]] وتووێژەکانی ئاشتی لە [[پاریس]] لە نیسانی ١٧٨٢ دەستی پێ کرد، دوای سەرکەوتنی [[جۆرج واشینگتن]] و [[سوپای کیشوەرەکە]] لە [[جەنگی سەربەخۆییی ئەمریکا]]. وتووێژەکان بە درێژاییی ھاوینی ١٧٨٢ بەردەوام بوون. نوێنەرایەتیی [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] لەلایەن [[بێنجامین فرانکلین]]، [[جۆن جەی]]، [[ھێنری لۆرێنس]]، و [[جۆن ئادەمز]] کرا. نوێنەرایەتیی [[شانشینی بەریتانیای مەزن]] و پاشا [[جۆرجی سێیەم]] لەلایەن [[دەیڤید ھارتلی (بچووکتر)|دەیڤید ھارتلی]] و [[ڕیچارد ئۆسوالد (بازرگان)|ڕیچارد ئۆسوالد]] کرا. پەیماننامەکە لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٧٨٢ داڕێژرا، و لە ئوتێل دیۆرک لە ٥٦ ڕووی جاکۆبی ئێستا لە [[پاریس]] لە ٣ی ئەیلوولی ١٧٨٣ لەلایەن ئادەمز، فرانکلین، جەی، و ھارتلی واژوو کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://avalon.law.yale.edu/18th_century/paris.asp |سەردێڕ=British-American Diplomacy: The Paris Peace Treaty of September 30, 1783 |editor-first=Hunter |editor-last=Miller |بڵاوکەرەوە=The Avalon Project at Yale Law School}}</ref> لە ئەیلوولی ١٧٨٢، وەزیری دەرەوەی فەڕەنسا [[چارڵز گراڤییەر، کۆنت دی ڤێرگینز|ڤێرگینز]] پێشنیازێکی بۆ چارەسەرکردنی وتووێژە بنبەستەکان لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و بەریتانییەکان کرد، کە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە ڕەت کرایەوە. فەڕەنسا بەھۆی جەنگەکەوە ماندوو بوو، و ھەموو لایەنەکان بەدوای ئاشتیدا دەگەڕان، جگە لە ئیسپانیا، کە پێداگری لەسەر بەردەوامبوونی جەنگی سەربەخۆیی دەکرد تا ئەو کاتەی دەتوانێت [[گەمارۆی گەورەی گیبرالتار|گیبرالتار لە بەریتانییەکان بگرێت]]. ڤێرگینز مەرجەکانی پەیماننامەکەی پەرەپێدا کە بەپێی ئەوە ئیسپانیا دەستبەرداری گرتنی گیبرالتار دەبوو و سەربەخۆیی بە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەدرا، بەڵام تەنھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی [[چیاکانی ئەپاڵاشیان]] قەتیس دەبوو. بەریتانیا [[ناوچەی باکووری ڕۆژاوا|ناوچەی باکووری ڕووباری ئۆھایۆ]]ی دەپاراست، کە بەشێک بوو لە [[پارێزگای کیوبێک (١٧٦٣–١٧٩١)|پارێزگای کیوبێک]]. لە ناوچەی باشووری ئەوەدا [[دەوڵەتی بەربەستی ھیندی]] سەربەخۆ لەژێر دەسەڵاتی ئیسپانیادا دەبوو.<ref>Smith, Dwight L. "A North American Neutral Indian Zone: Persistence of a British Idea." ''Northwest Ohio Quarterly'' 61#2–4 (1989): 46–63.</ref> شاندە ئەمریکییەکە درکیان بەوە کرد کە دەتوانن پەیماننامەیەکی باشتر بەدەست بھیێنن لە وتووێژکردنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ بەریتانییەکان لە [[لەندەن]]. جۆن جەی دەستبەجێ بە بەریتانییەکانی ڕای گەیاند کە ئامادەیە ڕاستەوخۆ وتووێژیان لەگەڵ بکات و فەڕەنسا و ئیسپانیا پشتگوێ بخات، و سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا [[ویلیام پێتی، ٢ەمین ئێرلی شێڵبێرن|لۆرد شێڵبێرن]] ڕەزامەندی دەربڕی. شێڵبێرن بەرپرسی وتووێژە بەریتانییەکان بوو، کە ھەندێکیان لە نووسینگەکەی لە [[لانسداون ھاوس]] ئەنجام دران، کە ئێستا باڕێکە لە [[یانەی لانسداون]]، شێڵبێرن ئێستا دەرفەتێکی بینی بۆ جیاکردنەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە فەڕەنسا و دامەزراندنی نەتەوە نوێیەکە وەک ھاوبەشێکی ئابووریی بەنرخ.<ref name=ritcheson>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ritcheson |یەکەم=Charles R. |سەردێڕ=The Earl of Shelbourne and Peace with America, 1782–1783: Vision and Reality |journal=[[The International History Review]] |بەرگ=٥|issue=3 |ڕێکەوت=ئابی ١٩٨٣|پەڕەکان=٣٢٢–٣٤٥|doi=10.1080/07075332.1983.9640318 |jstor=40105313}}</ref> مەرجەکان ئەوە بوون کە ویلایەتە یەکگرتووەکان تەواوی ناوچەی ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری میسیسیپی]]، باکووری [[فلۆریدا]]ی ئێستا، و باشووری [[کەنەدا]]ی ئێستا بەدەست بھیێنێت. سنووری باکوور نزیکەی ھەمان شێوە دەبوو کە ئەمڕۆ ھەیە.<ref>In the 1842 [[پەیماننامەی وێبستەر–ئاشبێرتۆن|پەیماننامەی وێبستەر–ئاشبێرتۆن]]، ھەندێک دەستکاری لە مەین و مینیسۆتا کرا.{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=William E. |دوایین=Lass |سەردێڕ=Minnesota's Boundary with Canada: Its Evolution Since 1783 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wXAu-xA3y3gC&pg=PA63 |ساڵ=١٩٨٠|بڵاوکەرەوە=Minnesota Historical Society |پەڕەکان=٦٣–٧٠|ژپنک=٩٧٨-٠٨٧٣٥١١٥٣٧}}</ref> ویلایەتە یەکگرتووەکان مافی ڕاوەماسی لە کەناراوەکانی [[نۆڤا سکۆتیا]] بەدەست بھیێنا و ڕازی بوو ڕێگە بە بازرگانە بەریتانییەکان و دڵسۆزان بدات ھەوڵی وەرگرتنەوەی موڵک و ماڵیان بدەن. پەیماننامەکە زۆر لە بەرژەوەندیی ویلایەتە یەکگرتووەکان بوو و بە مەبەستیش لە ڕوانگەی بەریتانیاوە وابوو. شێڵبێرن پێشبینی بازرگانییەکی دوولایەنەی زۆر پڕ قازانجی دەکرد لە نێوان بەریتانیا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی کە بە خێرایی گەشە دەکات، کە دواتر ڕووی دا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Jonathan R. |دوایین=Dull |سەردێڕ=A Diplomatic History of the American Revolution |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=W86WS9Z0ycYC&pg=PA144 |ساڵ=١٩٨٧|بڵاوکەرەوە=Yale Univ Press |پەڕەکان=١٤٤–١٥١|ژپنک=٩٧٨-٠٣٠٠٠٣٨٨٦٦}}</ref> بەریتانیای مەزن ھەروەھا ڕێککەوتنی جیاوازی لەگەڵ فەڕەنسا و ئیسپانیا واژوو کرد، و بە شێوەیەکی کاتی لەگەڵ ھۆڵەندا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Frances G.|دوایین١=Davenport|یەکەم٢=Charles O.|دوایین٢=Paullin|سەردێڕ=European Treaties Bearing on the History of the United States and Its Dependencies|ساڵ=١٩١٧|بەرگ=١|پەڕە=vii|بڵاوکەرەوە=Carnegie Institution of Washington|ژپنک=٩٧٨٠٥٩٨٢١٦٤١٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=djkoAAAAYAAJ&q=European+Treaties+Bearing+on+the+History+of+the+United+States+and+Its+Dependencies}}</ref> لە پەیماننامەی لەگەڵ ئیسپانیا، ناوچەکانی [[فلۆریدای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵات]] و [[فلۆریدای ڕۆژاوا|فلۆریدای ڕۆژاوا]] دران بە ئیسپانیا بەبێ سنوورێکی باکووری ڕوون، کە بووە ھۆی ناکۆکییەکی خاکی کە بە [[پەیماننامەی مەدرید (١٧٩٥)|پەیماننامەی مەدرید]] لە ١٧٩٥ چارەسەر کرا. ئیسپانیا ھەروەھا دوورگەی [[مێنۆرکا]]ی وەرگرت، بەڵام [[باھاماس]]، [[گرینادا]]، و [[مۆنتسێرات]]، کە لەلایەن فەڕەنسی و ئیسپانییەکانەوە گیرابوون، بۆ بەریتانیا گەڕێنرانەوە. پەیماننامەی لەگەڵ فەڕەنسا زیاتر دەربارەی ئاڵوگۆڕی خاکە دەستبەسەرداگیراوەکان بوو. تەنھا دەستکەوتە سافەکانی فەڕەنسا دوورگەی [[تۆباگۆ]]، و [[سینیگال]] بوون لە ئەفریقا، بەڵام پەیماننامە کۆنەکانیشی بەھێزتر کردەوە، کە مافی ڕاوەماسی لە کەناراوەکانی [[نیوفۆندلاند (دوورگە)|نیوفۆندلاند]] مسۆگەر دەکرد. دارایییەکانی ھۆڵەندا لە [[ھیندی ڕۆژھەڵات]]، کە لە ١٧٨١ گیرابوون، لەلایەن بەریتانیاوە بۆ ھۆڵەندا گەڕێنرانەوە لە بەرامبەر ئیمتیازاتی بازرگانی لە [[ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی]] بەپێی پەیماننامەیەک، کە تا ساڵی ١٧٨٤ کۆتایی نەھات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Gerald|دوایین١=Newman|یەکەم٢=Leslie Ellen|دوایین٢=Brown|سەردێڕ=Britain in the Hanoverian age, 1714–1837|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZhaBz_5OZiUC&q=Britain+in+the+Hanoverian+age,+1714%E2%80%931837|ساڵ=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|پەڕە=٥٣٣|ژپنک=٩٧٨-٠٨١٥٣٠٣٩٦١}}</ref> [[کۆنگرێسی کۆنفیدراسیۆن]]، کە وەک دەستەی یاسادانانی ویلایەتە یەکگرتووە تازە دامەزراوەکە کاری دەکرد، پەیماننامەی پاریسی لە [[ڕۆژی پەسەندکردن (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|١٤ی کانوونی دووەمی ١٧٨٤]]، لە [[ئاناپۆلیس، ماریلاند]]، لە ژووری کۆنی سێنای [[ھۆڵی ویلایەتی ماریلاند]] پەسەند کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://msa.maryland.gov/msa/mdstatehouse/html/stairwellrm-treaty-of-paris-wall-treaty-of-paris.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=Stairwell Room: The Treaty of Paris at Annapolis Wall |وێبگە=The Maryland State House |بڵاوکەرەوە=Maryland State Archives}}</ref> کۆپییەکان گەڕێنرانەوە بۆ ئەورووپا بۆ پەسەندکردن لەلایەن لایەنەکانی تری پەیوەندیدار، یەکەم دانەیان لە ئازاری ١٧٨٤ گەیشتە فەڕەنسا. پەسەندکردنی بەریتانیا لە ٩ی نیسانی ١٧٨٤ ڕووی دا، و وەشانە پەسەندکراوەکان لە ١٢ی ئایاری ١٧٨٤ لە پاریس ئاڵوگۆڕ کران.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=Dwight L.|دوایین=Smith|سەردێڕ=Josiah Harmar, Diplomatic Courier|ناونیشان=https://journals.psu.edu/pmhb/issue/view/2427| journal=[[Pennsylvania Magazine of History and Biography]]|بەرگ=٨٧| issue=4|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٦٣|پەڕەکان=٤٢٠–٤٣٠}}</ref> ==دەرئەنجامەکان== [[File:United States Central map 1784-03-01 to 1784-05-12.png|thumb|upright=1.2|ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دوای واژووکردنی پەیماننامەی پاریس]] مێژوونووسان زۆرینەی کات تێبینییان کردووە کە پەیماننامەکە زۆر بەخشندە بووە بەرامبەر بە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ڕووی سنوورە زۆر فراوانکراوەکانەوە. مێژوونووسانی وەک ئالڤۆرد، ھارلۆ، و ڕیچێسن جەختیان لەوە کردووەتەوە کە بەخشندەیی بەریتانیا لەسەر بنەمای دیدگایەکی ڕامیارانە بووە بۆ پەیوەندییە ئابوورییە نزیکەکانی نێوان بەریتانیا و ویلایەتە یەکگرتووەکان. سازشکردن لەسەر ناوچە بەرفراوانەکانی ئەودیو ئەپاڵاشیان بۆ ئاسانکاری لە گەشەی دانیشتووانی ئەمریکا و دروستکردنی بازاڕی پڕ قازانج بۆ بازرگانە بەریتانییەکان بوو بەبێ ھیچ تێچوویەکی سەربازی یان کارگێڕی بۆ بەریتانیا.<ref name=ritcheson/> مەبەستەکە ئەوە بوو کە ویلایەتە یەکگرتووەکان ببێتە ھاوبەشێکی بازرگانیی سەرەکی. وەک چۆن وەزیری دەرەوەی فەڕەنسا [[چارڵز گراڤییەر، کۆنت دی ڤێرگینز|ڤێرگینز]] دواتر وتی: «ئینگلیزەکان ئاشتی دەکرن نەک دروستی بکەن.» ڤێرمۆنت خرایە ناو سنوورەکان چونکە ویلایەتی نیوویۆرک پێداگری دەکرد کە ڤێرمۆنت بەشێکە لە نیوویۆرک، ھەرچەندە لەو کاتەدا ڤێرمۆنت لەژێر [[کۆماری ڤێرمۆنت|حکوومەتێکدا بوو کە ڤێرمۆنتی بە بەشێک لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دانەدەنا]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Samuel Flagg |بەستەری نووسەر=Samuel Flagg Bemis |دوایین=Bemis |سەردێڕ=The Diplomacy of the American Revolution |ساڵ=١٩٥٧|بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |ناونیشان=https://archive.org/details/diplomacyofameri00bemi|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> ئەو ئیمتیازاتانەی کە ئەمریکییەکان بە شێوەیەکی خۆکار لە بەریتانیا وەریان دەگرت کاتێک پێگەی داگیرگەییان ھەبوو، لەوانە پاراستن لە [[چەتە دەریایییەکانی بەربەری]] لە [[دەریای ناوەڕاست]]، لە دەست دران. ویلایەتە تاکەکەسییەکان پێشنیازە فیدراڵییەکانیان پشتگوێ خست، لەژێر ماددەی ٥دا، بۆ گەڕاندنەوەی موڵک و ماڵی دەستبەسەرداگیراوی [[دڵسۆزان (جەنگی سەربەخۆییی ئەمریکا)|دڵسۆزان]] و ماددەی ٦، کە بڕگەی بۆ دەستبەسەرداگرتنی موڵکی دڵسۆزان بۆ «قەرزە نەدراوەکان» تێدا بوو. [[ڤێرجینیا|کۆمۆنوێڵسی ڤێرجینیا]] دژی ماددەی ٤ وەستایەوە و یاساکانی دژی پێدانی قەرز بە قەرزدەرە بەریتانییەکان پاراست. چەندین دڵسۆز ھەوڵیان دا لە ڕێگەی سیستمی یاساییی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە داوای گەڕاندنەوەی موڵکەکانیان بکەن دوای [[جەنگی سەربەخۆییی ئەمریکا]]، بەڵام زۆربەیان سەرکەوتوو نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=James W. Jr. |دوایین=Ely |سەردێڕ=The Guardian of Every Other Right: A Constitutional History of Property Rights |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZBXuRfB4DH4C&pg=PA35 |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |پەڕە=٣٥|ژپنک=٩٧٨-٠١٩٩٧٢٤٥٢٩}}</ref> جوگرافیای ڕاستەقینەی [[جوگرافیای ئەمریکای باکوور|ئەمریکای باکوور]] دەرکەوت کە لەگەڵ ئەو وردەکارییانەی لە پەیماننامەکەدا بەکارھاتوون ناگونجێت. پەیماننامەکە سنوورێکی باشووری بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان دیاری کردبوو، بەڵام ڕێککەوتنی جیاوازی ئینگلیزی-ئیسپانی سنوورێکی باکووری بۆ فلۆریدا دیاری نەکردبوو. حکوومەتی ئیسپانیا وای دانا کە سنوورەکە ھەمان ئەو سنوورەیە کە لە ڕێککەوتنی ١٧٦٣دا ھەبوو کە بۆ یەکەمجار خاکی خۆی لە فلۆریدا بە بەریتانیای مەزن دابوو. لەکاتێکدا [[مشتومڕی فلۆریدای ڕۆژاوا]] بەردەوام بوو، ئیسپانیا کۆنترۆڵە نوێیەکەی خۆی لە فلۆریدا بەکارھێنا بۆ ڕێگریکردن لە دەستڕاگەیشتنی ئەمریکییەکان بە میسیسیپی، بە پێچەوانەی ماددەی ٨.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TFyLOUrdGFwC&pg=PA23 |سەردێڕ=Crucible of Power: A History of American Foreign Relations to 1913 |یەکەم=Howard |دوایین=Jones |بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefield |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٢٠-٢٩١٦-٢|پەڕە=٢٣}}</ref> بەرەو باکوور، پەیماننامەکە دەڵێت سنووری ویلایەتە یەکگرتووەکان لە «[[خاڵی ھەرە باکووری ڕۆژاوای دەریاچەی وودز|باکووریترین خاڵی ڕۆژاوا]]»ی [[دەریاچەی وودز]] لە [[مینیسۆتا]]، [[مانیتۆبا]]، و [[ئۆنتاریۆ]]ی ئێستا دەست پێ دەکات، ڕاستەوخۆ بەرەو ڕۆژاوا تا دەگاتە [[ڕووباری میسیسیپی]]. بەڵام میسیسیپی ئەوەندە بەرەو باکوور ناڕوات، و ئەو ھێڵەی لە دەریاچەی وودزەوە بەرەو ڕۆژاوا دەچێت ھەرگیز بە ڕووبارەکەدا ناڕوات. جگە لەوەش، پەیماننامەی پاریس ڕوونی نەکردەوە کە سنوورە نوێیەکە چۆن کار دەکات لە ڕووی کۆنترۆڵکردنی جووڵەی خەڵک و بازرگانی لە نێوان [[ئەمریکای باکووری بەریتانی]] و ویلایەتە یەکگرتووەکان. چاوەڕوانیی دیپلۆماتە ئەمریکییەکان بۆ وتووێژکردن لەسەر پەیماننامەیەکی بازرگانی لەگەڵ بەریتانیا بۆ چارەسەرکردنی ھەندێک لە کارە تەواونەکراوەکانی پەیماننامەی پاریس لە ١٧٨٤دا بەدی نەھات. سەرەڕای ڕێککەوتنەکانی حکوومەت بۆ چۆڵکردنی بەریتانییەکان لە قەڵاکانی باکوور، بەریتانیا بەردەوام بوو لە داگیرکردنی قەڵاکان. لەو نێوەندەدا، بەریتانییەکان ناڕازی بوون لە ھەراسانکردنی [[دڵسۆزان (جەنگی سەربەخۆییی ئەمریکا)|دڵسۆزان]] لەلایەن ئەمریکییەکانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Treaty of Paris – Definition, Date & Terms |ناونیشان=https://www.history.com/topics/american-revolution/treaty-of-paris |ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=History.com |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Milestone: 1784–1800 – Office of the Historian |ناونیشان=https://history.state.gov/milestones/1784-1800/jay-treaty#:~:text=The%20British%20occupation%20of%20northern,these%20areas%20also%20frustrated%20Americans. |ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Office of the Historian}}</ref> بەم شێوەیە ویلایەتە یەکگرتووەکان تا ساڵی ١٧٩٤ چاوەڕێی دەکرد بۆ وتووێژکردن لەسەر یەکەم ڕێککەوتنی بازرگانیی خۆی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا، کە [[پەیماننامەی جەی]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hatter |یەکەم=Lawrence B. A. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FiSHDQAAQBAJ |سەردێڕ=Citizens of convenience: the imperial origins of American nationhood on the U.S.-Canadian border |ڕێکەوت=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[University of Virginia Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٩-٣٩٥٤-٤|زنجیرە=Early American histories |شوێن=Charlottesville}}</ref> خاڵێکی سەرەکیی گرژی لە پەیوەندییەکانی ئینگلیزی-ئەمریکی دوای سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکان، ڕەتکردنەوەی بەریتانیا بوو بۆ دەستبەرداربوون لە کۆنترۆڵکردنی ھەشت قەڵا لەو ناوچانەی کە لە ڕووی تەکنیکییەوە خاکی ئەمریکا بوون «بە ھەموو خێرایییەکی گونجاو». شەش لە قەڵاکان لە [[ناوچەی دەریاچە گەورەکان]] و دووانیان لە کۆتاییی باکووری [[دەریاچەی چامپلەین]] بوون. بەریتانییەکان ھەروەھا قەڵایەکی تریان لە [[ئۆھایۆ]]ی ئێستا لە ساڵی ١٧٩٤ لە کاتی [[جەنگی ھیندییەکانی باکووری ڕۆژاوا]] دروست کرد. ئەوان بەردەوامبوونی داگیرکردنی قەڵاکانیان بەوە پاساو دەھێنایەوە کە ویلایەتە یەکگرتووەکان پابەندی مەرجەکانی پەیماننامەی پاریس نەبووە، بە تایبەتی بەڵێنی ئەمریکا بۆ قەرەبووکردنەوەی ڕەعایای بەریتانیا، لەوانە دڵسۆزان، بۆ زیانەکانی کاتی جەنگیان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Zu0hgVoIj3UC&pg=PA17 |سەردێڕ=Historic Fort York, 1793–1993 |یەکەم=Carl |دوایین=Benn |بڵاوکەرەوە=Dundurn Press Ltd |ساڵ=١٩٩٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٢٠٤٧٤-٧٩-٢|پەڕە=١٧}}</ref> ھەموو قەڵاکان بە شێوەیەکی ئاشتییانە لە ڕێگەی دیپلۆماسییەوە وەک دەرئەنجامی پەیماننامەی جەی چۆڵ کران: {|class="wikitable" style="margin-left:auto; margin-right:auto; border:none;" |-j !ناو !شوێنی ئێستا |- |[[قەڵای ئۆ فێر (نیوویۆرک)|قەڵای ئۆ فێر]] |دەریاچەی چامپلەین{{snd}}[[چامپلەین، نیوویۆرک]] |- |قەڵای داتچمانز پۆینت |دەریاچەی چامپلەین{{snd}}[[نۆرس ھیرۆ، ڤێرمۆنت]] |- |[[قەڵای شێڵبی (میشیگان)|قەڵای لێرنۆڵت]] (لەوانە [[قەڵای دیترۆیت]]) |[[ڕووباری دیترۆیت]]{{snd}}[[دیترۆیت]]، [[میشیگان]] |- |[[قەڵای ماکیناک]] |[[تەنگاوەکانی ماکیناک]]{{snd}}[[دوورگەی ماکیناک، میشیگان]] |- |[[قەڵای میامی (ئۆھایۆ)|قەڵای میامی]] |[[ڕووباری مۆمی]]{{snd}}[[مۆمی، ئۆھایۆ]] |- |[[قەڵای نیاگارا]] |[[ڕووباری نیاگارا]]{{snd}}[[یۆنگزتاون، نیوویۆرک]] |- |[[قەڵای ئۆنتاریۆ]] |[[دەریاچەی ئۆنتاریۆ]]{{snd}}[[ئۆسویگۆ، نیوویۆرک]] |- |[[قەڵای دی لا پرێزێنتاسیۆن|قەڵای ئۆسویگاچی]] |[[ڕووباری سانت لۆرێنس]]{{snd}}[[ئۆگدێنسبێرگ، نیوویۆرک]] |- |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان|شانشینی یەکگرتوو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{پۆلی کۆمنز|Treaty of Paris, 1783}} [[پۆل:جۆن ئادامز]] [[پۆل:بێنجامین فرانکلین]] [[پۆل:پەیماننامەکانی سنوور]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:سنووری نێوان کەنەدا-ئەمریکا]] tik10nlsen0m5pbamjkudlnz8lm2xkk 1590117 1590030 2026-06-14T08:06:27Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1590117 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پەیماننامەی پاریس''' لە ٣ی ئەیلوولی ١٧٨٣، بەپێی ئەم پەیماننامەیە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بە فەرمی لەژێر دەستی داگیرکاری [[بەریتانیا]] ھاتە دەرەوە و سەربەخۆیی ڕاگەیاند. ھەرچەند ڕێکەوتی ڕاگەیاندنی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٧٧٦، بەڵام تا واژووکردنی پەیماننامەیەک لە کۆشکی وۆرسا ئەم وڵاتە ھەندێک کێشەی ھەبوو لەسەربەخۆیی.<ref>https://fa.wikipedia.org/wiki/معاهده_پاریس_(۱۷۸۳)</ref> ئەم پەیماننامەیە لەسەر دەستی پاشای بەریتانیای گەورە (جۆرجی سێیەم) و نوێنەری ویلایەتە یەکگرتووەکان واژوو کرا.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Treaty_of_Paris_(1783)</ref> ==ڕێککەوتن== [[File:Treaty of Paris by Benjamin West 1783.jpg|thumb|«[[پەیماننامەی پاریس (تابلۆ)|پەیماننامەی پاریس]]»، وێنەیەکی ساڵی ١٧٨٣یە لەلایەن [[بێنجامین وێست]] کە شاندی ئەمریکی لە پەیماننامەی پاریس نیشان دەدات، لەوانە (لە چەپەوە بۆ ڕاست): [[جۆن جەی]]، [[جۆن ئادەمز]]، [[بێنجامین فرانکلین]]، [[ھێنری لۆرێنس]]، و [[ویلیام تێمپڵ فرانکلین]]. شاندە بەریتانییەکە ڕەتیان کردەوە وێنەکە تەواو بکەن، و وێنەکە ھەرگیز تەواو نەکرا.]] [[File:Plaque Traité de Paris, 56 rue Jacob, Paris 6.jpg|thumb|تابلۆیەکی یادگاری پەیماننامەی پاریس لەو شوێنەی کە پەیماننامەکەی لێ واژوو کرا، ٥٦ ڕووی جاکۆب لە [[پاریس]]، لە ٣ی ئەیلوولی ١٧٨٣]] وتووێژەکانی ئاشتی لە [[پاریس]] لە نیسانی ١٧٨٢ دەستی پێ کرد، دوای سەرکەوتنی [[جۆرج واشینگتن]] و [[سوپای کیشوەرەکە]] لە [[جەنگی سەربەخۆییی ئەمریکا]]. وتووێژەکان بە درێژاییی ھاوینی ١٧٨٢ بەردەوام بوون. نوێنەرایەتیی [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] لەلایەن [[بێنجامین فرانکلین]]، [[جۆن جەی]]، [[ھێنری لۆرێنس]]، و [[جۆن ئادەمز]] کرا. نوێنەرایەتیی [[شانشینی بەریتانیای مەزن]] و پاشا [[جۆرجی سێیەم]] لەلایەن [[دەیڤید ھارتلی (بچووکتر)|دەیڤید ھارتلی]] و [[ڕیچارد ئۆسوالد (بازرگان)|ڕیچارد ئۆسوالد]] کرا. پەیماننامەکە لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٧٨٢ داڕێژرا، و لە ئوتێل دیۆرک لە ٥٦ ڕووی جاکۆبی ئێستا لە [[پاریس]] لە ٣ی ئەیلوولی ١٧٨٣ لەلایەن ئادەمز، فرانکلین، جەی، و ھارتلی واژوو کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://avalon.law.yale.edu/18th_century/paris.asp |سەردێڕ=British-American Diplomacy: The Paris Peace Treaty of September 30, 1783 |editor-first=Hunter |editor-last=Miller |بڵاوکەرەوە=The Avalon Project at Yale Law School}}</ref> لە ئەیلوولی ١٧٨٢، وەزیری دەرەوەی فەڕەنسا [[چارڵز گراڤییەر، کۆنت دی ڤێرگینز|ڤێرگینز]] پێشنیازێکی بۆ چارەسەرکردنی وتووێژە بنبەستەکان لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و بەریتانییەکان کرد، کە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە ڕەت کرایەوە. فەڕەنسا بەھۆی جەنگەکەوە ماندوو بوو، و ھەموو لایەنەکان بەدوای ئاشتیدا دەگەڕان، جگە لە ئیسپانیا، کە پێداگری لەسەر بەردەوامبوونی جەنگی سەربەخۆیی دەکرد تا ئەو کاتەی دەتوانێت [[گەمارۆی گەورەی گیبرالتار|گیبرالتار لە بەریتانییەکان بگرێت]]. ڤێرگینز مەرجەکانی پەیماننامەکەی پەرەپێدا کە بەپێی ئەوە ئیسپانیا دەستبەرداری گرتنی گیبرالتار دەبوو و سەربەخۆیی بە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەدرا، بەڵام تەنھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی [[چیاکانی ئەپاڵاشیان]] قەتیس دەبوو. بەریتانیا [[ناوچەی باکووری ڕۆژاوا|ناوچەی باکووری ڕووباری ئۆھایۆ]]ی دەپاراست، کە بەشێک بوو لە [[پارێزگای کیوبێک (١٧٦٣–١٧٩١)|پارێزگای کیوبێک]]. لە ناوچەی باشووری ئەوەدا [[دەوڵەتی بەربەستی ھیندی]] سەربەخۆ لەژێر دەسەڵاتی ئیسپانیادا دەبوو.<ref>Smith, Dwight L. "A North American Neutral Indian Zone: Persistence of a British Idea." ''Northwest Ohio Quarterly'' 61#2–4 (1989): 46–63.</ref> شاندە ئەمریکییەکە درکیان بەوە کرد کە دەتوانن پەیماننامەیەکی باشتر بەدەست بھیێنن لە وتووێژکردنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ بەریتانییەکان لە [[لەندەن]]. جۆن جەی دەستبەجێ بە بەریتانییەکانی ڕای گەیاند کە ئامادەیە ڕاستەوخۆ وتووێژیان لەگەڵ بکات و فەڕەنسا و ئیسپانیا پشتگوێ بخات، و سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا [[ویلیام پێتی، ٢ەمین ئێرلی شێڵبێرن|لۆرد شێڵبێرن]] ڕەزامەندی دەربڕی. شێڵبێرن بەرپرسی وتووێژە بەریتانییەکان بوو، کە ھەندێکیان لە نووسینگەکەی لە [[لانسداون ھاوس]] ئەنجام دران، کە ئێستا باڕێکە لە [[یانەی لانسداون]]، شێڵبێرن ئێستا دەرفەتێکی بینی بۆ جیاکردنەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە فەڕەنسا و دامەزراندنی نەتەوە نوێیەکە وەک ھاوبەشێکی ئابووریی بەنرخ.<ref name=ritcheson>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ritcheson |یەکەم=Charles R. |سەردێڕ=The Earl of Shelbourne and Peace with America, 1782–1783: Vision and Reality |journal=[[The International History Review]] |بەرگ=٥|issue=3 |ڕێکەوت=ئابی ١٩٨٣|پەڕەکان=٣٢٢–٣٤٥|doi=10.1080/07075332.1983.9640318 |jstor=40105313}}</ref> مەرجەکان ئەوە بوون کە ویلایەتە یەکگرتووەکان تەواوی ناوچەی ڕۆژھەڵاتی [[ڕووباری میسیسیپی]]، باکووری [[فلۆریدا]]ی ئێستا، و باشووری [[کەنەدا]]ی ئێستا بەدەست بھیێنێت. سنووری باکوور نزیکەی ھەمان شێوە دەبوو کە ئەمڕۆ ھەیە.<ref>In the 1842 [[پەیماننامەی وێبستەر–ئاشبێرتۆن|پەیماننامەی وێبستەر–ئاشبێرتۆن]]، ھەندێک دەستکاری لە مەین و مینیسۆتا کرا.{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=William E. |دوایین=Lass |سەردێڕ=Minnesota's Boundary with Canada: Its Evolution Since 1783 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wXAu-xA3y3gC&pg=PA63 |ساڵ=١٩٨٠|بڵاوکەرەوە=Minnesota Historical Society |پەڕەکان=٦٣–٧٠|ژپنک=٩٧٨-٠٨٧٣٥١١٥٣٧}}</ref> ویلایەتە یەکگرتووەکان مافی ڕاوەماسی لە کەناراوەکانی [[نۆڤا سکۆتیا]] بەدەست بھیێنا و ڕازی بوو ڕێگە بە بازرگانە بەریتانییەکان و دڵسۆزان بدات ھەوڵی وەرگرتنەوەی موڵک و ماڵیان بدەن. پەیماننامەکە زۆر لە بەرژەوەندیی ویلایەتە یەکگرتووەکان بوو و بە مەبەستیش لە ڕوانگەی بەریتانیاوە وابوو. شێڵبێرن پێشبینی بازرگانییەکی دوولایەنەی زۆر پڕ قازانجی دەکرد لە نێوان بەریتانیا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی کە بە خێرایی گەشە دەکات، کە دواتر ڕووی دا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Jonathan R. |دوایین=Dull |سەردێڕ=A Diplomatic History of the American Revolution |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=W86WS9Z0ycYC&pg=PA144 |ساڵ=١٩٨٧|بڵاوکەرەوە=Yale Univ Press |پەڕەکان=١٤٤–١٥١|ژپنک=٩٧٨-٠٣٠٠٠٣٨٨٦٦}}</ref> بەریتانیای مەزن ھەروەھا ڕێککەوتنی جیاوازی لەگەڵ فەڕەنسا و ئیسپانیا واژوو کرد، و بە شێوەیەکی کاتی لەگەڵ ھۆڵەندا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Frances G.|دوایین١=Davenport|یەکەم٢=Charles O.|دوایین٢=Paullin|سەردێڕ=European Treaties Bearing on the History of the United States and Its Dependencies|ساڵ=١٩١٧|بەرگ=١|پەڕە=vii|بڵاوکەرەوە=Carnegie Institution of Washington|ژپنک=٩٧٨٠٥٩٨٢١٦٤١٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=djkoAAAAYAAJ&q=European+Treaties+Bearing+on+the+History+of+the+United+States+and+Its+Dependencies}}</ref> لە پەیماننامەی لەگەڵ ئیسپانیا، ناوچەکانی [[فلۆریدای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵات]] و [[فلۆریدای ڕۆژاوا|فلۆریدای ڕۆژاوا]] دران بە ئیسپانیا بەبێ سنوورێکی باکووری ڕوون، کە بووە ھۆی ناکۆکییەکی خاکی کە بە [[پەیماننامەی مەدرید (١٧٩٥)|پەیماننامەی مەدرید]] لە ١٧٩٥ چارەسەر کرا. ئیسپانیا ھەروەھا دوورگەی [[مێنۆرکا]]ی وەرگرت، بەڵام [[باھاماس]]، [[گرینادا]]، و [[مۆنتسێرات]]، کە لەلایەن فەڕەنسی و ئیسپانییەکانەوە گیرابوون، بۆ بەریتانیا گەڕێنرانەوە. پەیماننامەی لەگەڵ فەڕەنسا زیاتر دەربارەی ئاڵوگۆڕی خاکە دەستبەسەرداگیراوەکان بوو. تەنھا دەستکەوتە سافەکانی فەڕەنسا دوورگەی [[تۆباگۆ]]، و [[سینیگال]] بوون لە ئەفریقا، بەڵام پەیماننامە کۆنەکانیشی بەھێزتر کردەوە، کە مافی ڕاوەماسی لە کەناراوەکانی [[نیوفۆندلاند (دوورگە)|نیوفۆندلاند]] مسۆگەر دەکرد. دارایییەکانی ھۆڵەندا لە [[ھیندی ڕۆژھەڵات]]، کە لە ١٧٨١ گیرابوون، لەلایەن بەریتانیاوە بۆ ھۆڵەندا گەڕێنرانەوە لە بەرامبەر ئیمتیازاتی بازرگانی لە [[ھیندی ڕۆژھەڵاتی ھۆڵەندی]] بەپێی پەیماننامەیەک، کە تا ساڵی ١٧٨٤ کۆتایی نەھات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Gerald|دوایین١=Newman|یەکەم٢=Leslie Ellen|دوایین٢=Brown|سەردێڕ=Britain in the Hanoverian age, 1714–1837|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZhaBz_5OZiUC&q=Britain+in+the+Hanoverian+age,+1714%E2%80%931837|ساڵ=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|پەڕە=٥٣٣|ژپنک=٩٧٨-٠٨١٥٣٠٣٩٦١}}</ref> [[کۆنگرێسی کۆنفیدراسیۆن]]، کە وەک دەستەی یاسادانانی ویلایەتە یەکگرتووە تازە دامەزراوەکە کاری دەکرد، پەیماننامەی پاریسی لە [[ڕۆژی پەسەندکردن (ویلایەتە یەکگرتووەکان)|١٤ی کانوونی دووەمی ١٧٨٤]]، لە [[ئاناپۆلیس، ماریلاند]]، لە ژووری کۆنی سێنای [[ھۆڵی ویلایەتی ماریلاند]] پەسەند کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://msa.maryland.gov/msa/mdstatehouse/html/stairwellrm-treaty-of-paris-wall-treaty-of-paris.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=Stairwell Room: The Treaty of Paris at Annapolis Wall |وێبگە=The Maryland State House |بڵاوکەرەوە=Maryland State Archives}}</ref> کۆپییەکان گەڕێنرانەوە بۆ ئەورووپا بۆ پەسەندکردن لەلایەن لایەنەکانی تری پەیوەندیدار، یەکەم دانەیان لە ئازاری ١٧٨٤ گەیشتە فەڕەنسا. پەسەندکردنی بەریتانیا لە ٩ی نیسانی ١٧٨٤ ڕووی دا، و وەشانە پەسەندکراوەکان لە ١٢ی ئایاری ١٧٨٤ لە پاریس ئاڵوگۆڕ کران.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم=Dwight L.|دوایین=Smith|سەردێڕ=Josiah Harmar, Diplomatic Courier|ناونیشان=https://journals.psu.edu/pmhb/issue/view/2427| journal=[[Pennsylvania Magazine of History and Biography]]|بەرگ=٨٧| issue=4|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٦٣|پەڕەکان=٤٢٠–٤٣٠}}</ref> ==دەرئەنجامەکان== [[File:United States Central map 1784-03-01 to 1784-05-12.png|thumb|upright=1.2|ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دوای واژووکردنی پەیماننامەی پاریس]] مێژوونووسان زۆرینەی کات تێبینییان کردووە کە پەیماننامەکە زۆر بەخشندە بووە بەرامبەر بە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ڕووی سنوورە زۆر فراوانکراوەکانەوە. مێژوونووسانی وەک ئالڤۆرد، ھارلۆ، و ڕیچێسن جەختیان لەوە کردووەتەوە کە بەخشندەیی بەریتانیا لەسەر بنەمای دیدگایەکی ڕامیارانە بووە بۆ پەیوەندییە ئابوورییە نزیکەکانی نێوان بەریتانیا و ویلایەتە یەکگرتووەکان. سازشکردن لەسەر ناوچە بەرفراوانەکانی ئەودیو ئەپاڵاشیان بۆ ئاسانکاری لە گەشەی دانیشتووانی ئەمریکا و دروستکردنی بازاڕی پڕ قازانج بۆ بازرگانە بەریتانییەکان بوو بەبێ ھیچ تێچوویەکی سەربازی یان کارگێڕی بۆ بەریتانیا.<ref name=ritcheson/> مەبەستەکە ئەوە بوو کە ویلایەتە یەکگرتووەکان ببێتە ھاوبەشێکی بازرگانیی سەرەکی. وەک چۆن وەزیری دەرەوەی فەڕەنسا [[چارڵز گراڤییەر، کۆنت دی ڤێرگینز|ڤێرگینز]] دواتر وتی: «ئینگلیزەکان ئاشتی دەکرن نەک دروستی بکەن.» ڤێرمۆنت خرایە ناو سنوورەکان چونکە ویلایەتی نیوویۆرک پێداگری دەکرد کە ڤێرمۆنت بەشێکە لە نیوویۆرک، ھەرچەندە لەو کاتەدا ڤێرمۆنت لەژێر [[کۆماری ڤێرمۆنت|حکوومەتێکدا بوو کە ڤێرمۆنتی بە بەشێک لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دانەدەنا]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Samuel Flagg |بەستەری نووسەر=Samuel Flagg Bemis |دوایین=Bemis |سەردێڕ=The Diplomacy of the American Revolution |ساڵ=١٩٥٧|بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |ناونیشان=https://archive.org/details/diplomacyofameri00bemi|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}}</ref> ئەو ئیمتیازاتانەی کە ئەمریکییەکان بە شێوەیەکی خۆکار لە بەریتانیا وەریان دەگرت کاتێک پێگەی داگیرگەییان ھەبوو، لەوانە پاراستن لە [[چەتە دەریایییەکانی بەربەری]] لە [[دەریای ناوەڕاست]]، لە دەست دران. ویلایەتە تاکەکەسییەکان پێشنیازە فیدراڵییەکانیان پشتگوێ خست، لەژێر ماددەی ٥دا، بۆ گەڕاندنەوەی موڵک و ماڵی دەستبەسەرداگیراوی [[دڵسۆزان (جەنگی سەربەخۆییی ئەمریکا)|دڵسۆزان]] و ماددەی ٦، کە بڕگەی بۆ دەستبەسەرداگرتنی موڵکی دڵسۆزان بۆ «قەرزە نەدراوەکان» تێدا بوو. [[ڤێرجینیا|کۆمۆنوێڵسی ڤێرجینیا]] دژی ماددەی ٤ وەستایەوە و یاساکانی دژی پێدانی قەرز بە قەرزدەرە بەریتانییەکان پاراست. چەندین دڵسۆز ھەوڵیان دا لە ڕێگەی سیستمی یاساییی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە داوای گەڕاندنەوەی موڵکەکانیان بکەن دوای [[جەنگی سەربەخۆییی ئەمریکا]]، بەڵام زۆربەیان سەرکەوتوو نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=James W. Jr. |دوایین=Ely |سەردێڕ=The Guardian of Every Other Right: A Constitutional History of Property Rights |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZBXuRfB4DH4C&pg=PA35 |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |پەڕە=٣٥|ژپنک=٩٧٨-٠١٩٩٧٢٤٥٢٩}}</ref> جوگرافیای ڕاستەقینەی [[جوگرافیای ئەمریکای باکوور|ئەمریکای باکوور]] دەرکەوت کە لەگەڵ ئەو وردەکارییانەی لە پەیماننامەکەدا بەکارھاتوون ناگونجێت. پەیماننامەکە سنوورێکی باشووری بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان دیاری کردبوو، بەڵام ڕێککەوتنی جیاوازی ئینگلیزی-ئیسپانی سنوورێکی باکووری بۆ فلۆریدا دیاری نەکردبوو. حکوومەتی ئیسپانیا وای دانا کە سنوورەکە ھەمان ئەو سنوورەیە کە لە ڕێککەوتنی ١٧٦٣دا ھەبوو کە بۆ یەکەمجار خاکی خۆی لە فلۆریدا بە بەریتانیای مەزن دابوو. لەکاتێکدا [[مشتومڕی فلۆریدای ڕۆژاوا]] بەردەوام بوو، ئیسپانیا کۆنترۆڵە نوێیەکەی خۆی لە فلۆریدا بەکارھێنا بۆ ڕێگریکردن لە دەستڕاگەیشتنی ئەمریکییەکان بە میسیسیپی، بە پێچەوانەی ماددەی ٨.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TFyLOUrdGFwC&pg=PA23 |سەردێڕ=Crucible of Power: A History of American Foreign Relations to 1913 |یەکەم=Howard |دوایین=Jones |بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefield |ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٢٠-٢٩١٦-٢|پەڕە=٢٣}}</ref> بەرەو باکوور، پەیماننامەکە دەڵێت سنووری ویلایەتە یەکگرتووەکان لە «[[خاڵی ھەرە باکووری ڕۆژاوای دەریاچەی وودز|باکووریترین خاڵی ڕۆژاوا]]»ی [[دەریاچەی وودز]] لە [[مینیسۆتا]]، [[مانیتۆبا]]، و [[ئۆنتاریۆ]]ی ئێستا دەست پێ دەکات، ڕاستەوخۆ بەرەو ڕۆژاوا تا دەگاتە [[ڕووباری میسیسیپی]]. بەڵام میسیسیپی ئەوەندە بەرەو باکوور ناڕوات، و ئەو ھێڵەی لە دەریاچەی وودزەوە بەرەو ڕۆژاوا دەچێت ھەرگیز بە ڕووبارەکەدا ناڕوات. جگە لەوەش، پەیماننامەی پاریس ڕوونی نەکردەوە کە سنوورە نوێیەکە چۆن کار دەکات لە ڕووی کۆنترۆڵکردنی جووڵەی خەڵک و بازرگانی لە نێوان [[ئەمریکای باکووری بەریتانی]] و ویلایەتە یەکگرتووەکان. چاوەڕوانیی دیپلۆماتە ئەمریکییەکان بۆ وتووێژکردن لەسەر پەیماننامەیەکی بازرگانی لەگەڵ بەریتانیا بۆ چارەسەرکردنی ھەندێک لە کارە تەواونەکراوەکانی پەیماننامەی پاریس لە ١٧٨٤دا بەدی نەھات. سەرەڕای ڕێککەوتنەکانی حکوومەت بۆ چۆڵکردنی بەریتانییەکان لە قەڵاکانی باکوور، بەریتانیا بەردەوام بوو لە داگیرکردنی قەڵاکان. لەو نێوەندەدا، بەریتانییەکان ناڕازی بوون لە ھەراسانکردنی [[دڵسۆزان (جەنگی سەربەخۆییی ئەمریکا)|دڵسۆزان]] لەلایەن ئەمریکییەکانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Treaty of Paris – Definition, Date & Terms |ناونیشان=https://www.history.com/topics/american-revolution/treaty-of-paris |ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=History.com |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Milestone: 1784–1800 – Office of the Historian |ناونیشان=https://history.state.gov/milestones/1784-1800/jay-treaty#:~:text=The%20British%20occupation%20of%20northern,these%20areas%20also%20frustrated%20Americans. |ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Office of the Historian}}</ref> بەم شێوەیە ویلایەتە یەکگرتووەکان تا ساڵی ١٧٩٤ چاوەڕێی دەکرد بۆ وتووێژکردن لەسەر یەکەم ڕێککەوتنی بازرگانیی خۆی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا، کە [[پەیماننامەی جەی]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hatter |یەکەم=Lawrence B. A. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FiSHDQAAQBAJ |سەردێڕ=Citizens of convenience: the imperial origins of American nationhood on the U.S.-Canadian border |ڕێکەوت=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[University of Virginia Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٩-٣٩٥٤-٤|زنجیرە=Early American histories |شوێن=Charlottesville}}</ref> خاڵێکی سەرەکیی گرژی لە پەیوەندییەکانی ئینگلیزی-ئەمریکی دوای سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکان، ڕەتکردنەوەی بەریتانیا بوو بۆ دەستبەرداربوون لە کۆنترۆڵکردنی ھەشت قەڵا لەو ناوچانەی کە لە ڕووی تەکنیکییەوە خاکی ئەمریکا بوون «بە ھەموو خێرایییەکی گونجاو». شەش لە قەڵاکان لە [[ناوچەی دەریاچە گەورەکان]] و دووانیان لە کۆتاییی باکووری [[دەریاچەی چامپلەین]] بوون. بەریتانییەکان ھەروەھا قەڵایەکی تریان لە [[ئۆھایۆ]]ی ئێستا لە ساڵی ١٧٩٤ لە کاتی [[جەنگی ھیندییەکانی باکووری ڕۆژاوا]] دروست کرد. ئەوان بەردەوامبوونی داگیرکردنی قەڵاکانیان بەوە پاساو دەھێنایەوە کە ویلایەتە یەکگرتووەکان پابەندی مەرجەکانی پەیماننامەی پاریس نەبووە، بە تایبەتی بەڵێنی ئەمریکا بۆ قەرەبووکردنەوەی ڕەعایای بەریتانیا، لەوانە دڵسۆزان، بۆ زیانەکانی کاتی جەنگیان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Zu0hgVoIj3UC&pg=PA17 |سەردێڕ=Historic Fort York, 1793–1993 |یەکەم=Carl |دوایین=Benn |بڵاوکەرەوە=Dundurn Press Ltd |ساڵ=١٩٩٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٢٠٤٧٤-٧٩-٢|پەڕە=١٧}}</ref> ھەموو قەڵاکان بە شێوەیەکی ئاشتییانە لە ڕێگەی دیپلۆماسییەوە وەک دەرئەنجامی پەیماننامەی جەی چۆڵ کران: {|class="wikitable" style="margin-left:auto; margin-right:auto; border:none;" |-j !ناو !شوێنی ئێستا |- |[[قەڵای ئۆ فێر (نیوویۆرک)|قەڵای ئۆ فێر]] |دەریاچەی چامپلەین{{snd}}[[چامپلەین، نیوویۆرک]] |- |قەڵای داتچمانز پۆینت |دەریاچەی چامپلەین{{snd}}[[نۆرس ھیرۆ، ڤێرمۆنت]] |- |[[قەڵای شێڵبی (میشیگان)|قەڵای لێرنۆڵت]] (لەوانە [[قەڵای دیترۆیت]]) |[[ڕووباری دیترۆیت]]{{snd}}[[دیترۆیت]]، [[میشیگان]] |- |[[قەڵای ماکیناک]] |[[تەنگاوەکانی ماکیناک]]{{snd}}[[دوورگەی ماکیناک، میشیگان]] |- |[[قەڵای میامی (ئۆھایۆ)|قەڵای میامی]] |[[ڕووباری مۆمی]]{{snd}}[[مۆمی، ئۆھایۆ]] |- |[[قەڵای نیاگارا]] |[[ڕووباری نیاگارا]]{{snd}}[[یۆنگزتاون، نیوویۆرک]] |- |[[قەڵای ئۆنتاریۆ]] |[[دەریاچەی ئۆنتاریۆ]]{{snd}}[[ئۆسویگۆ، نیوویۆرک]] |- |[[قەڵای دی لا پرێزێنتاسیۆن|قەڵای ئۆسویگاچی]] |[[ڕووباری سانت لۆرێنس]]{{snd}}[[ئۆگدێنسبێرگ، نیوویۆرک]] |- |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان|شانشینی یەکگرتوو|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{پۆلی کۆمنز|Treaty of Paris, 1783}} [[پۆل:جۆن ئادامز]] [[پۆل:بێنجامین فرانکلین]] [[پۆل:پەیماننامەکانی سنوور]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:سنووری نێوان کەنەدا-ئەمریکا]] bca4rsj7i11df2fhd0wz1ws58ummqe3 0 163771 1590031 1589945 2026-06-13T17:01:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:تورکیا|تورکیا]] و [[دەروازە:مۆسیقا|مۆسیقا]] 1590031 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی گۆرانیبێژ | ناو = ھۆزان دینۆ | وێنە = | نازناو = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{ساڵی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٦٩}} | شوێنی لەدایکبوون = گوندی خەوسکاری، [[ئەردەھان]]، [[باکووری کوردستان]] | بنەچە = [[کورد]] | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی مردن = | شێواز = | پیشە = [[گۆرانیبێژ]] | ئامێر = | ساڵانی چالاکبوون = | تۆمارگە = | کارە پەیوەستەکان = | ماڵپەڕ = | ئامێرە دیارەکان = }} '''ھۆزان دینۆ''' (لەدایکبووی ١٩٦٩ گوندی خەوسکاری، [[ئەردەھان]] - ) [[گۆرانیبێژ]]ێکی کوردە. دەق و میوزیکی گۆرانییەکانی بە تەواوی ھی خۆیەتی. دینۆ بەتایبەت لەبەر گۆرانیی «لێ دایێ» بەناوبانگە. == ژیاننامە == دینۆ لە ساڵی ١٩٦٩ لە گوندی خەوسکاری سەر بە ئەردەھان لەدایک بوو. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە ناوچەی خاسێ (ھاسکۆی، خۆچڤان) تەواو کرد. قۆناغی دواناوەندی لە خوێندنگەی مامۆستایانی گوموشھان خوێند و پاشان ڕووی کردە ئیستامبوڵ. بۆ جاری یەکەم لە چوارچێوەی ناوەندی چاندی مێزۆپۆتامیا تێکەڵی خەباتی مۆسیقا بوو. بەڵام بە ھۆی ئابووری تا ماوەیەک دەستی لە مۆسیقا ھەڵگرت. لەو سەردەمەدا ساڵی ٩٠ شەڕێک لە دژی کوردان دەستی پێکردبوو لەژێر کاریگەریی ئەم شەڕە دینۆ بێ ناونیشان مابوو. لە ساڵی ١٩٩٨ ناچار بوو وڵات جێ بێڵیت و پەنا بباتە ھۆلەند و ئێستاش لە ھۆلەند نیشتەجێیە. ھۆزان دینۆ ھونەری خۆی بەم شێوە دەناسێنیت: {{دەقی تایبەت|ھەوڵ دەدەم ببمە ھونەرمەندی ئەو گەلەی ئەوین و ئازادییەکانی دزراون، پاشان ھیواکانی بڕاون، کەیفخۆشییەکانی زیندوو نەماون و وەک ئەوەی وانەی مرۆڤایەتی بڵێتەوە، ھێشتاش لەسەر پێیە.}} == دیسکۆگرافی == === ئەلبومی ستۆدیۆ === * لێ دایێ (''Lê Dayê'') (٢٠٠٢) * چوو (''Çû'') (٢٠٠٥) * نامووس (''Namûs'') (٢٠٠٧) * دیسا چوو (''Dîsa Çu'') (٢٠١١) * ڕۆژ (''Roj'') (٢٠٢٠) === کلیپەکان === * لێ دایێ (''Lê dayê'') (٢٠٠١) * ئەز زارۆکەک بێ ناڤم (''Ez zarokek bê navim'') (٢٠٠٥) * چوو (''Çû'') (٢٠٠٥) * ئۆی یارێ (''Oy Yarê'') (٢٠٠٩) * بێ تە نابە (''bê te nabe'') (٢٠١١) * شەڤ ب تارییا خوە ترسیا (''Şev Bi Tarîya Xwe Tirsya'') (٢٠١٣) * وەرە گولێ (''Were Gulê'') (٢٠١٥) * ئەمیر کودا چوو؟ (''Emir kuda çû'') (٢٠٢٠) * تەناھی (''Tenahî'') (٢٠٢٣) * ڤەگەڕ (''Veger'') (٢٠٢٤) == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://ku.wikipedia.org/wiki/Dîno|سەردێڕ =Dîno |زمان = کورمانجی|سەردان = ١٦ی نیسانی ٢٠٢٠}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://www.yuksekovahaber.com/haber/hozan-dino-ile-roportaj-42287.htm Yuksekovahaber.com: Hozan Dino ile Röportaj] * [https://web.archive.org/web/20111010092223/http://dengejiyan.com/stran.asp?id=20&b=1 Dengejiyan.com: Hozan Dîno - Kurtejiyan / Biyografisi] {{تووڵی دەروازە|مۆسیقای کوردی|ژیاننامە|کوردستان|تورکیا|مۆسیقا}} [[پۆل:گۆرانیبێژانی کورد]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی کوردیی باکووری]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:کوردەکانی باکووری کوردستان]] 18caghgojh40bi7f8e9axqiqgdcicuk 0 166736 1590118 1550498 2026-06-14T08:13:50Z 1silent scientist 51740 /* پەیماننامەی سەعداباد و کاریگەری لەسەر کورد */ 1590118 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''پەیماننامەی سەعداباد''' ({{بە فارسی|پیمان سعدآباد}}، {{بە کورمانجی|Peymana Seedabadê}}) ناوی پەیماننامەیەکە کە لە ساڵی ١٩٣٧ لە نێوان [[ئێران]]، [[عێراق]]، [[تورکیا]] و [[ئەفغانستان]] لە کۆشکی سەعدابادی [[تاران]] بەسەرپەرشتی [[بەریتانیا]] بە مەبەستی دۆستایەتی و دەستدرێژی نەکردن بۆ سەر خاکی یەکتر و ڕێگریکردن لە گەشەکردنی بیری [[کۆمۆنیزم]] مۆرکرا. لە دەخاڵ پێک ھاتبوو ناوەرۆکی ئەم پەیماننامەیە ھاورای و پشتیوانی ئەم وڵاتانەبووە لە ھەڵوێستە سیاسییەکان -یەکگرتنیان لە کاتی مەترسی و شەڕدا. بەپێ* ئەم پەیماننامەیە بەلێنیان بەیەکتر دا بوو ھێرش نەکەنە سەر یەک و دەستوەردان لەکاروباری ناوخۆی یەکتر وەرنەدەن و سنورەکانی یەکتر نەبەزێنن. تا سالی ١٩٧٩ کارا بوو. == پەیماننامەی سەعداباد و کاریگەری لەسەر کورد == ئەم پەیماننامەیە کاریگەری ڕاستەوخۆی ھەبوو لەسەر [[کورد]]ەکان بەھۆی ئەوەی لە زۆربەی ئەم وڵاتانە کوردەکان لە [[تێکۆشان]] بوون بۆ بەدەست ھێنانی [[ماف]]ەکانیان بەتایبەت دوای دابەشکردنی کوردستان بەسەر چوار دەوڵەت چەندین بزوتنەو و شۆرش دژی ئەم دەوڵەتانە ئەنجامدرا سەرسنورەکان شوینی نیشتەجێ بوون و مانەوەیان بوو بەپێی بەندی دووەم لەم پەیماننامەیە ئەو وڵاتانە پاپەندن بە پاراستنی سنورەکانیان وە بە پێی بەندی حەوتەمی ئەم ڕێکەوتنامەیە «دەوڵەتە ھاوپەیمانەکان لە بەرامبەر یەکدا بەرپرسن کە لە سنورەکان ڕێگە لە سازبوونی ڕێکخراوی چەکداری و چالای ئەوان بگرن کە خوازیاری ئەوە ڕێکخراو و دامەزراوەکانی ئێستا لە نێو بەرن و چالاکی ئەنجام دەدەن» لەم دووبەندە ھەرچەنە بە شێوەیکی ڕاستەخۆ باسی کورد و بزوتنەوەکانی نەکراوە بەڵام بەپێی ئەوەی کە سنوری ئەم وڵاتانە کەوتبووە ناو خاکی [[کوردستان]] لە دژی [[کورد]] نوسراون. == واژووکردن و پەسەندکردنی پەیماننامەکە == پەیماننامەکە لە ٨ی تەممووزی ١٩٣٧ واژۆ کرا، و دواتر لە ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٣٨ پەسەند کرا. ناوی پەیماننامەکە لەو کۆشکەوە ھاتووە کە تێیدا واژۆ و پەسەند کراوە لە [[کۆمەڵگەی سەعدئاباد]] لە [[تاران]]، ئێران. زانیارییەکی زۆر دەربارەی پەیماننامەکە لەبەردەستدا نییە، بەھۆی ئەوەی زۆرێک لە مێژوونووسان بە ناگرینگی دەزانن لەچاو ڕووداوە جیھانییەکانی دیکەی [[سەردەمی نێوان دوو جەنگ]]، وەک سەرھەڵدانی [[ئادۆڵف ھیتلەر]] لە ئەڵمانیا.<ref>Hollaway, A.P., 2018. ''The rise of der Führer: the sociopolitical environment of interwar period Germany and the Hitler cult''(Doctoral dissertation, Southern New Hampshire University).</ref><ref>{{Cite journal |last1=Cornell |first1=Agnes |last2=Moller |first2=Jorgen |last3=Skaaning |first3=Svend-Erik |date=2017 |title=The Real Lessons of the Interwar Years |url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/jnlodmcy28&id=388&div=&collection= |journal=Journal of Democracy |volume=28 |issue=3 |pages=14–28|doi=10.1353/jod.2017.0040 }}</ref> پەیماننامەی سەعدئاباد بە فەرمی وەک [[پەیمانی دەستدرێژینەکردن]] واژۆ کرا، کە تێیدا یاسای نێونەتەوەیی قەدەغەی کردبوو ھیچ کام لە واژووکاران [[داگیرکاری|کردەوەی دوژمنکارانە]] بەرامبەر یەکدی ئەنجام بدەن، بەو واتایەی کە عێراق، تورکیا، ئێران و ئەفغانستان ڕایان گەیاند کە بە دوژمنکاری بەرامبەر یەکدی ڕەفتار ناکەن و کار بۆ باشترکردنی پەیوەندییەکانیان دەکەن. لە ١٩٤٣، پەیماننامەکە بە شێوەیەکی خۆکار بۆ پێنج ساڵی دیکە درێژ کرایەوە، چونکە ھیچ کام لە واژووکاران پاشەکشەیان لێ نەکردبوو. دوای کۆتاییھاتنی ماوەی درێژکراوەی پەیماننامەکە، پەیمانەکە بە فەرمی کۆتایی ھات.{{Citation needed|date=April 2024}} == کاریگەرییە بەردەوامەکان == پەیماننامەکە ڕۆڵێکی بینی لە دامەزراندنی کەناڵە دیپلۆماسییەکان لە نێوان وڵاتانی ئێستای [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و ھیوا دەخوازرا چوارچێوەیەکی ئاسایش لە نێوان نەتەوە بچووکەکانی ئەو سەردەمەدا دابنێت،<ref>{{Cite journal |last=Volk |first=Thomas |date=2013-07-01 |title=Turkey's Historical Involvement in Middle Eastern Alliances: Saadabad Pact, Baghdad Pact, and Phantom Pact |url=https://www.cairn.info/revue-l-europe-en-formation-2013-1-page-11.htm?ref=doi |journal=L'Europe en Formation |volume=367 |issue=1 |pages=11–30 |doi=10.3917/eufor.367.0011 |issn=0014-2808|url-access=subscription }}</ref> و بەشداریی کرد لە بێلایەنیی ھەر چوار دەوڵەتەکە لە [[شانۆی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی جەنگی جیھانیی دووەم|شانۆی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی جەنگی جیھانیی دووەم]]، تاوەکوو حکوومەتەکەی [[ڕەشید عالی گەیلانی]] لە عێراق.<ref>{{cite book |last=Hughes |first=Matthew |date=2011-11-13 |chapter=Anglo-Iraqi War (1941) |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781444338232.wbeow023 |title=The Encyclopedia of War |doi=10.1002/9781444338232.wbeow023 |isbn=978-1-4051-9037-4|url-access=subscription }}</ref> {| class="wikitable" |+''«واژووکارانی پەیمانی/پەیماننامەی سەعدئاباد»'' ! ! ! ! |- |'''تورکیا''' |'''ئێران''' |'''عێراق''' |'''ئەفغانستان''' |- |[[File:Ataturk1930s.jpg|border|center|frameless|184x184px|[[مستەفا کەمال ئاتاتورک]]]] |[[File:Reza_shah_uniform.jpg|border|center|frameless|184x184px]] |[[File:Hikmet_Sulayman.jpg|border|center|frameless|181x181px]] |[[File:Zahir Shah of Afghanistan in 1930s-cropped.jpg|border|center|frameless|184x184px]] |- |''مستەفا کەمال ئاتاتورک'' |[[ڕەزا شا]] پەھلەوی |[[حیکمەت سولەیمان]] |[[محەممەد زاھیر شا]] |- |[[File:Flag_of_Turkey.svg|center|frameless|134x134px]] |[[File:State_flag_of_Iran_1964-1980.svg|center|frameless|147x147px]] |[[File:Flag of Iraq (1924–1959).svg|center|frameless|146x146px]] |[[File:Flag of Afghanistan (1931–1973).svg|center|frameless|146x146px]] |} == سەرچاوەکان == * کتێبی فەرھەنگی سیاسی نوسینی ئەحمەد شەبانی سالی چاپ ١٣٨٩ی کۆچی خۆری * [https://web.archive.org/web/20200628132100/http://genocidekurd.com/ku/babati/4022 لێکۆڵینەوەیەک لەسەر مێژووی ژینۆساید لە کوردستان] {{تووڵی دەروازە|ئێران|تورکیا|کوردستان|مێژوو|عێراق|ئەفغانستان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} {{کۆلکە}} [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٣٧]] [[پۆل:پەیماننامەکانی تورکیا]] [[پۆل:تورکیا لە ١٩٣٧]] db817436miy4ac0c6i4oycmmihv9wl1 1590119 1590118 2026-06-14T08:15:33Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1590119 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''پەیماننامەی سەعداباد''' ({{بە فارسی|پیمان سعدآباد}}، {{بە کورمانجی|Peymana Seedabadê}}) ناوی پەیماننامەیەکە کە لە ساڵی ١٩٣٧ لە نێوان [[ئێران]]، [[عێراق]]، [[تورکیا]] و [[ئەفغانستان]] لە کۆشکی سەعدابادی [[تاران]] بەسەرپەرشتی [[بەریتانیا]] بە مەبەستی دۆستایەتی و دەستدرێژی نەکردن بۆ سەر خاکی یەکتر و ڕێگریکردن لە گەشەکردنی بیری [[کۆمۆنیزم]] مۆرکرا. لە دەخاڵ پێک ھاتبوو ناوەرۆکی ئەم پەیماننامەیە ھاورای و پشتیوانی ئەم وڵاتانەبووە لە ھەڵوێستە سیاسییەکان -یەکگرتنیان لە کاتی مەترسی و شەڕدا. بەپێ* ئەم پەیماننامەیە بەلێنیان بەیەکتر دا بوو ھێرش نەکەنە سەر یەک و دەستوەردان لەکاروباری ناوخۆی یەکتر وەرنەدەن و سنورەکانی یەکتر نەبەزێنن. تا سالی ١٩٧٩ کارا بوو. == پەیماننامەی سەعداباد و کاریگەری لەسەر کورد == ئەم پەیماننامەیە کاریگەری ڕاستەوخۆی ھەبوو لەسەر [[کورد]]ەکان بەھۆی ئەوەی لە زۆربەی ئەم وڵاتانە کوردەکان لە [[تێکۆشان]] بوون بۆ بەدەست ھێنانی [[ماف]]ەکانیان بەتایبەت دوای دابەشکردنی کوردستان بەسەر چوار دەوڵەت چەندین بزوتنەو و شۆرش دژی ئەم دەوڵەتانە ئەنجامدرا سەرسنورەکان شوینی نیشتەجێ بوون و مانەوەیان بوو بەپێی بەندی دووەم لەم پەیماننامەیە ئەو وڵاتانە پاپەندن بە پاراستنی سنورەکانیان وە بە پێی بەندی حەوتەمی ئەم ڕێکەوتنامەیە «دەوڵەتە ھاوپەیمانەکان لە بەرامبەر یەکدا بەرپرسن کە لە سنورەکان ڕێگە لە سازبوونی ڕێکخراوی چەکداری و چالای ئەوان بگرن کە خوازیاری ئەوە ڕێکخراو و دامەزراوەکانی ئێستا لە نێو بەرن و چالاکی ئەنجام دەدەن» لەم دووبەندە ھەرچەنە بە شێوەیکی ڕاستەخۆ باسی کورد و بزوتنەوەکانی نەکراوە بەڵام بەپێی ئەوەی کە سنوری ئەم وڵاتانە کەوتبووە ناو خاکی [[کوردستان]] لە دژی [[کورد]] نوسراون. == واژووکردن و پەسەندکردنی پەیماننامەکە == پەیماننامەکە لە ٨ی تەممووزی ١٩٣٧ واژۆ کرا، و دواتر لە ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٣٨ پەسەند کرا. ناوی پەیماننامەکە لەو کۆشکەوە ھاتووە کە تێیدا واژۆ و پەسەند کراوە لە [[کۆمەڵگەی سەعدئاباد]] لە [[تاران]]، ئێران. زانیارییەکی زۆر دەربارەی پەیماننامەکە لەبەردەستدا نییە، بەھۆی ئەوەی زۆرێک لە مێژوونووسان بە ناگرینگی دەزانن لەچاو ڕووداوە جیھانییەکانی دیکەی [[سەردەمی نێوان دوو جەنگ]]، وەک سەرھەڵدانی [[ئادۆڵف ھیتلەر]] لە ئەڵمانیا.<ref>Hollaway, A.P., 2018. ''The rise of der Führer: the sociopolitical environment of interwar period Germany and the Hitler cult''(Doctoral dissertation, Southern New Hampshire University).</ref><ref>{{Cite journal |last1=Cornell |first1=Agnes |last2=Moller |first2=Jorgen |last3=Skaaning |first3=Svend-Erik |date=2017 |title=The Real Lessons of the Interwar Years |url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/jnlodmcy28&id=388&div=&collection= |journal=Journal of Democracy |volume=28 |issue=3 |pages=14–28|doi=10.1353/jod.2017.0040 }}</ref> پەیماننامەی سەعدئاباد بە فەرمی وەک [[پەیمانی دەستدرێژینەکردن]] واژۆ کرا، کە تێیدا یاسای نێونەتەوەیی قەدەغەی کردبوو ھیچ کام لە واژووکاران [[داگیرکاری|کردەوەی دوژمنکارانە]] بەرامبەر یەکدی ئەنجام بدەن، بەو واتایەی کە عێراق، تورکیا، ئێران و ئەفغانستان ڕایان گەیاند کە بە دوژمنکاری بەرامبەر یەکدی ڕەفتار ناکەن و کار بۆ باشترکردنی پەیوەندییەکانیان دەکەن. لە ١٩٤٣، پەیماننامەکە بە شێوەیەکی خۆکار بۆ پێنج ساڵی دیکە درێژ کرایەوە، چونکە ھیچ کام لە واژووکاران پاشەکشەیان لێ نەکردبوو. دوای کۆتاییھاتنی ماوەی درێژکراوەی پەیماننامەکە، پەیمانەکە بە فەرمی کۆتایی ھات.{{Citation needed|date=April 2024}} == کاریگەرییە بەردەوامەکان == پەیماننامەکە ڕۆڵێکی بینی لە دامەزراندنی کەناڵە دیپلۆماسییەکان لە نێوان وڵاتانی ئێستای [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و ھیوا دەخوازرا چوارچێوەیەکی ئاسایش لە نێوان نەتەوە بچووکەکانی ئەو سەردەمەدا دابنێت،<ref>{{Cite journal |last=Volk |first=Thomas |date=2013-07-01 |title=Turkey's Historical Involvement in Middle Eastern Alliances: Saadabad Pact, Baghdad Pact, and Phantom Pact |url=https://www.cairn.info/revue-l-europe-en-formation-2013-1-page-11.htm?ref=doi |journal=L'Europe en Formation |volume=367 |issue=1 |pages=11–30 |doi=10.3917/eufor.367.0011 |issn=0014-2808|url-access=subscription }}</ref> و بەشداریی کرد لە بێلایەنیی ھەر چوار دەوڵەتەکە لە [[شانۆی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی جەنگی جیھانیی دووەم|شانۆی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی جەنگی جیھانیی دووەم]]، تاوەکوو حکوومەتەکەی [[ڕەشید عالی گەیلانی]] لە عێراق.<ref>{{cite book |last=Hughes |first=Matthew |date=2011-11-13 |chapter=Anglo-Iraqi War (1941) |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781444338232.wbeow023 |title=The Encyclopedia of War |doi=10.1002/9781444338232.wbeow023 |isbn=978-1-4051-9037-4|url-access=subscription }}</ref> {| class="wikitable" |+''«واژووکارانی پەیمانی/پەیماننامەی سەعدئاباد»'' ! ! ! ! |- |'''تورکیا''' |'''ئێران''' |'''عێراق''' |'''ئەفغانستان''' |- |[[File:Ataturk1930s.jpg|border|center|frameless|184x184px|[[مستەفا کەمال ئاتاتورک]]]] |[[File:Reza_shah_uniform.jpg|border|center|frameless|184x184px]] |[[File:Hikmet_Sulayman.jpg|border|center|frameless|181x181px]] |[[File:Zahir Shah of Afghanistan in 1930s-cropped.jpg|border|center|frameless|184x184px]] |- |''مستەفا کەمال ئاتاتورک'' |[[ڕەزا شا]] پەھلەوی |[[حیکمەت سولەیمان]] |[[محەممەد زاھیر شا]] |- |[[File:Flag_of_Turkey.svg|center|frameless|134x134px]] |[[File:State_flag_of_Iran_1964-1980.svg|center|frameless|147x147px]] |[[File:Flag of Iraq (1924–1959).svg|center|frameless|146x146px]] |[[File:Flag of Afghanistan (1931–1973).svg|center|frameless|146x146px]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ==بەستەرە دەرەکییەکان == * کتێبی فەرھەنگی سیاسی نوسینی ئەحمەد شەبانی سالی چاپ ١٣٨٩ی کۆچی خۆری * [https://web.archive.org/web/20200628132100/http://genocidekurd.com/ku/babati/4022 لێکۆڵینەوەیەک لەسەر مێژووی ژینۆساید لە کوردستان] {{تووڵی دەروازە|ئێران|تورکیا|کوردستان|مێژوو|عێراق|ئەفغانستان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٣٧]] [[پۆل:پەیماننامەکانی تورکیا]] [[پۆل:تورکیا لە ١٩٣٧]] nv8ddg33gt11fddqy2phtm0lfkpug8s 1590120 1590119 2026-06-14T08:16:43Z 1silent scientist 51740 1590120 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پەیماننامەی سەعداباد''' ({{بە فارسی|پیمان سعدآباد}}، {{بە کورمانجی|Peymana Seedabadê}}) ناوی پەیماننامەیەکە کە لە ساڵی ١٩٣٧ لە نێوان [[ئێران]]، [[عێراق]]، [[تورکیا]] و [[ئەفغانستان]] لە کۆشکی سەعدابادی [[تاران]] بەسەرپەرشتی [[بەریتانیا]] بە مەبەستی دۆستایەتی و دەستدرێژی نەکردن بۆ سەر خاکی یەکتر و ڕێگریکردن لە گەشەکردنی بیری [[کۆمۆنیزم]] مۆرکرا. لە دەخاڵ پێک ھاتبوو ناوەرۆکی ئەم پەیماننامەیە ھاورای و پشتیوانی ئەم وڵاتانە بووە لە ھەڵوێستە [[ڕامیاری]]یە -یەکگرتنیان لە کاتی مەترسی و شەڕدا-. بەپێی ئەم پەیماننامەیە بەلێنیان بەیەکتر دا بوو ھێرش نەکەنە سەر یەک و دەستوەردان لەکاروباری ناوخۆی یەکتر وەرنەدەن و سنوورەکانی یەکتر نەبەزێنن. تا سالی ١٩٧٩ کارا بوو. == پەیماننامەی سەعداباد و کاریگەری لەسەر کورد == ئەم پەیماننامەیە کاریگەری ڕاستەوخۆی ھەبوو لەسەر [[کورد]]ەکان بەھۆی ئەوەی لە زۆربەی ئەم وڵاتانە کوردەکان لە [[تێکۆشان]] بوون بۆ بەدەست ھێنانی [[ماف]]ەکانیان بەتایبەت دوای دابەشکردنی کوردستان بەسەر چوار دەوڵەت چەندین بزوتنەو و شۆرش دژی ئەم دەوڵەتانە ئەنجامدرا سەرسنورەکان شوینی نیشتەجێ بوون و مانەوەیان بوو بەپێی بەندی دووەم لەم پەیماننامەیە ئەو وڵاتانە پاپەندن بە پاراستنی سنورەکانیان وە بە پێی بەندی حەوتەمی ئەم ڕێکەوتنامەیە «دەوڵەتە ھاوپەیمانەکان لە بەرامبەر یەکدا بەرپرسن کە لە سنورەکان ڕێگە لە سازبوونی ڕێکخراوی چەکداری و چالای ئەوان بگرن کە خوازیاری ئەوە ڕێکخراو و دامەزراوەکانی ئێستا لە نێو بەرن و چالاکی ئەنجام دەدەن» لەم دووبەندە ھەرچەنە بە شێوەیکی ڕاستەخۆ باسی کورد و بزوتنەوەکانی نەکراوە بەڵام بەپێی ئەوەی کە سنوری ئەم وڵاتانە کەوتبووە ناو خاکی [[کوردستان]] لە دژی [[کورد]] نوسراون. == واژووکردن و پەسەندکردنی پەیماننامەکە == پەیماننامەکە لە ٨ی تەممووزی ١٩٣٧ واژۆ کرا، و دواتر لە ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٣٨ پەسەند کرا. ناوی پەیماننامەکە لەو کۆشکەوە ھاتووە کە تێیدا واژۆ و پەسەند کراوە لە [[کۆمەڵگەی سەعدئاباد]] لە [[تاران]]، ئێران. زانیارییەکی زۆر دەربارەی پەیماننامەکە لەبەردەستدا نییە، بەھۆی ئەوەی زۆرێک لە مێژوونووسان بە ناگرینگی دەزانن لەچاو ڕووداوە جیھانییەکانی دیکەی [[سەردەمی نێوان دوو جەنگ]]، وەک سەرھەڵدانی [[ئادۆڵف ھیتلەر]] لە ئەڵمانیا.<ref>Hollaway, A.P., 2018. ''The rise of der Führer: the sociopolitical environment of interwar period Germany and the Hitler cult''(Doctoral dissertation, Southern New Hampshire University).</ref><ref>{{Cite journal |last1=Cornell |first1=Agnes |last2=Moller |first2=Jorgen |last3=Skaaning |first3=Svend-Erik |date=2017 |title=The Real Lessons of the Interwar Years |url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/jnlodmcy28&id=388&div=&collection= |journal=Journal of Democracy |volume=28 |issue=3 |pages=14–28|doi=10.1353/jod.2017.0040 }}</ref> پەیماننامەی سەعدئاباد بە فەرمی وەک [[پەیمانی دەستدرێژینەکردن]] واژۆ کرا، کە تێیدا یاسای نێونەتەوەیی قەدەغەی کردبوو ھیچ کام لە واژووکاران [[داگیرکاری|کردەوەی دوژمنکارانە]] بەرامبەر یەکدی ئەنجام بدەن، بەو واتایەی کە عێراق، تورکیا، ئێران و ئەفغانستان ڕایان گەیاند کە بە دوژمنکاری بەرامبەر یەکدی ڕەفتار ناکەن و کار بۆ باشترکردنی پەیوەندییەکانیان دەکەن. لە ١٩٤٣، پەیماننامەکە بە شێوەیەکی خۆکار بۆ پێنج ساڵی دیکە درێژ کرایەوە، چونکە ھیچ کام لە واژووکاران پاشەکشەیان لێ نەکردبوو. دوای کۆتاییھاتنی ماوەی درێژکراوەی پەیماننامەکە، پەیمانەکە بە فەرمی کۆتایی ھات.{{Citation needed|date=April 2024}} == کاریگەرییە بەردەوامەکان == پەیماننامەکە ڕۆڵێکی بینی لە دامەزراندنی کەناڵە دیپلۆماسییەکان لە نێوان وڵاتانی ئێستای [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و ھیوا دەخوازرا چوارچێوەیەکی ئاسایش لە نێوان نەتەوە بچووکەکانی ئەو سەردەمەدا دابنێت،<ref>{{Cite journal |last=Volk |first=Thomas |date=2013-07-01 |title=Turkey's Historical Involvement in Middle Eastern Alliances: Saadabad Pact, Baghdad Pact, and Phantom Pact |url=https://www.cairn.info/revue-l-europe-en-formation-2013-1-page-11.htm?ref=doi |journal=L'Europe en Formation |volume=367 |issue=1 |pages=11–30 |doi=10.3917/eufor.367.0011 |issn=0014-2808|url-access=subscription }}</ref> و بەشداریی کرد لە بێلایەنیی ھەر چوار دەوڵەتەکە لە [[شانۆی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی جەنگی جیھانیی دووەم|شانۆی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی جەنگی جیھانیی دووەم]]، تاوەکوو حکوومەتەکەی [[ڕەشید عالی گەیلانی]] لە عێراق.<ref>{{cite book |last=Hughes |first=Matthew |date=2011-11-13 |chapter=Anglo-Iraqi War (1941) |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781444338232.wbeow023 |title=The Encyclopedia of War |doi=10.1002/9781444338232.wbeow023 |isbn=978-1-4051-9037-4|url-access=subscription }}</ref> {| class="wikitable" |+''«واژووکارانی پەیمانی/پەیماننامەی سەعدئاباد»'' ! ! ! ! |- |'''تورکیا''' |'''ئێران''' |'''عێراق''' |'''ئەفغانستان''' |- |[[File:Ataturk1930s.jpg|border|center|frameless|184x184px|[[مستەفا کەمال ئاتاتورک]]]] |[[File:Reza_shah_uniform.jpg|border|center|frameless|184x184px]] |[[File:Hikmet_Sulayman.jpg|border|center|frameless|181x181px]] |[[File:Zahir Shah of Afghanistan in 1930s-cropped.jpg|border|center|frameless|184x184px]] |- |''مستەفا کەمال ئاتاتورک'' |[[ڕەزا شا]] پەھلەوی |[[حیکمەت سولەیمان]] |[[محەممەد زاھیر شا]] |- |[[File:Flag_of_Turkey.svg|center|frameless|134x134px]] |[[File:State_flag_of_Iran_1964-1980.svg|center|frameless|147x147px]] |[[File:Flag of Iraq (1924–1959).svg|center|frameless|146x146px]] |[[File:Flag of Afghanistan (1931–1973).svg|center|frameless|146x146px]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ==بەستەرە دەرەکییەکان == * کتێبی فەرھەنگی سیاسی نوسینی ئەحمەد شەبانی سالی چاپ ١٣٨٩ی کۆچی خۆری * [https://web.archive.org/web/20200628132100/http://genocidekurd.com/ku/babati/4022 لێکۆڵینەوەیەک لەسەر مێژووی ژینۆساید لە کوردستان] {{تووڵی دەروازە|ئێران|تورکیا|کوردستان|مێژوو|عێراق|ئەفغانستان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٣٧]] [[پۆل:پەیماننامەکانی تورکیا]] [[پۆل:تورکیا لە ١٩٣٧]] i0pvqfhgb263agfpz2kf1n5ov9e3xnb 1590121 1590120 2026-06-14T08:17:50Z 1silent scientist 51740 /* واژووکردن و پەسەندکردنی پەیماننامەکە */ 1590121 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پەیماننامەی سەعداباد''' ({{بە فارسی|پیمان سعدآباد}}، {{بە کورمانجی|Peymana Seedabadê}}) ناوی پەیماننامەیەکە کە لە ساڵی ١٩٣٧ لە نێوان [[ئێران]]، [[عێراق]]، [[تورکیا]] و [[ئەفغانستان]] لە کۆشکی سەعدابادی [[تاران]] بەسەرپەرشتی [[بەریتانیا]] بە مەبەستی دۆستایەتی و دەستدرێژی نەکردن بۆ سەر خاکی یەکتر و ڕێگریکردن لە گەشەکردنی بیری [[کۆمۆنیزم]] مۆرکرا. لە دەخاڵ پێک ھاتبوو ناوەرۆکی ئەم پەیماننامەیە ھاورای و پشتیوانی ئەم وڵاتانە بووە لە ھەڵوێستە [[ڕامیاری]]یە -یەکگرتنیان لە کاتی مەترسی و شەڕدا-. بەپێی ئەم پەیماننامەیە بەلێنیان بەیەکتر دا بوو ھێرش نەکەنە سەر یەک و دەستوەردان لەکاروباری ناوخۆی یەکتر وەرنەدەن و سنوورەکانی یەکتر نەبەزێنن. تا سالی ١٩٧٩ کارا بوو. == پەیماننامەی سەعداباد و کاریگەری لەسەر کورد == ئەم پەیماننامەیە کاریگەری ڕاستەوخۆی ھەبوو لەسەر [[کورد]]ەکان بەھۆی ئەوەی لە زۆربەی ئەم وڵاتانە کوردەکان لە [[تێکۆشان]] بوون بۆ بەدەست ھێنانی [[ماف]]ەکانیان بەتایبەت دوای دابەشکردنی کوردستان بەسەر چوار دەوڵەت چەندین بزوتنەو و شۆرش دژی ئەم دەوڵەتانە ئەنجامدرا سەرسنورەکان شوینی نیشتەجێ بوون و مانەوەیان بوو بەپێی بەندی دووەم لەم پەیماننامەیە ئەو وڵاتانە پاپەندن بە پاراستنی سنورەکانیان وە بە پێی بەندی حەوتەمی ئەم ڕێکەوتنامەیە «دەوڵەتە ھاوپەیمانەکان لە بەرامبەر یەکدا بەرپرسن کە لە سنورەکان ڕێگە لە سازبوونی ڕێکخراوی چەکداری و چالای ئەوان بگرن کە خوازیاری ئەوە ڕێکخراو و دامەزراوەکانی ئێستا لە نێو بەرن و چالاکی ئەنجام دەدەن» لەم دووبەندە ھەرچەنە بە شێوەیکی ڕاستەخۆ باسی کورد و بزوتنەوەکانی نەکراوە بەڵام بەپێی ئەوەی کە سنوری ئەم وڵاتانە کەوتبووە ناو خاکی [[کوردستان]] لە دژی [[کورد]] نوسراون. == واژووکردن و پەسەندکردنی پەیماننامەکە == پەیماننامەکە لە ٨ی تەممووزی ١٩٣٧ واژوو کرا، و دواتر لە ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٣٨ پەسەند کرا. ناوی پەیماننامەکە لەو کۆشکەوە ھاتووە کە تێیدا واژوو و پەسەند کراوە لە [[کۆمەڵگەی سەعدئاباد]] لە [[تاران]]، ئێران. زانیارییەکی زۆر دەربارەی پەیماننامەکە لەبەردەستدا نییە، بەھۆی ئەوەی زۆرێک لە مێژوونووسان بە ناگرینگی دەزانن لەچاو ڕووداوە جیھانییەکانی دیکەی [[سەردەمی نێوان دوو جەنگ]]، وەک سەرھەڵدانی [[ئادۆڵف ھیتلەر]] لە [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیا]].<ref>Hollaway, A.P., 2018. ''The rise of der Führer: the sociopolitical environment of interwar period Germany and the Hitler cult''(Doctoral dissertation, Southern New Hampshire University).</ref><ref>{{Cite journal |last1=Cornell |first1=Agnes |last2=Moller |first2=Jorgen |last3=Skaaning |first3=Svend-Erik |date=2017 |title=The Real Lessons of the Interwar Years |url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/jnlodmcy28&id=388&div=&collection= |journal=Journal of Democracy |volume=28 |issue=3 |pages=14–28|doi=10.1353/jod.2017.0040 }}</ref> پەیماننامەی سەعدئاباد بە فەرمی وەک [[پەیمانی دەستدرێژینەکردن]] واژوو کرا، کە تێیدا یاسای نێونەتەوەیی قەدەغەی کردبوو ھیچ کام لە واژووکاران [[داگیرکاری|کردەوەی دوژمنکارانە]] بەرامبەر یەکدی ئەنجام بدەن، بەو واتایەی کە [[عێراق]]، [[تورکیا]]، [[ئێران]] و [[ئەفغانستان]] ڕایان گەیاند کە بە دوژمنکاری بەرامبەر یەکدی ڕەفتار ناکەن و کار بۆ باشترکردنی پەیوەندییەکانیان دەکەن. لە ١٩٤٣، پەیماننامەکە بە شێوەیەکی خۆکار بۆ پێنج ساڵی دیکە درێژ کرایەوە، چونکە ھیچ کام لە واژووکاران پاشەکشەیان لێ نەکردبوو. دوای کۆتاییھاتنی ماوەی درێژکراوەی پەیماننامەکە، پەیمانەکە بە فەرمی کۆتایی ھات.{{Citation needed|date=April 2024}} == کاریگەرییە بەردەوامەکان == پەیماننامەکە ڕۆڵێکی بینی لە دامەزراندنی کەناڵە دیپلۆماسییەکان لە نێوان وڵاتانی ئێستای [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و ھیوا دەخوازرا چوارچێوەیەکی ئاسایش لە نێوان نەتەوە بچووکەکانی ئەو سەردەمەدا دابنێت،<ref>{{Cite journal |last=Volk |first=Thomas |date=2013-07-01 |title=Turkey's Historical Involvement in Middle Eastern Alliances: Saadabad Pact, Baghdad Pact, and Phantom Pact |url=https://www.cairn.info/revue-l-europe-en-formation-2013-1-page-11.htm?ref=doi |journal=L'Europe en Formation |volume=367 |issue=1 |pages=11–30 |doi=10.3917/eufor.367.0011 |issn=0014-2808|url-access=subscription }}</ref> و بەشداریی کرد لە بێلایەنیی ھەر چوار دەوڵەتەکە لە [[شانۆی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی جەنگی جیھانیی دووەم|شانۆی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی جەنگی جیھانیی دووەم]]، تاوەکوو حکوومەتەکەی [[ڕەشید عالی گەیلانی]] لە عێراق.<ref>{{cite book |last=Hughes |first=Matthew |date=2011-11-13 |chapter=Anglo-Iraqi War (1941) |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781444338232.wbeow023 |title=The Encyclopedia of War |doi=10.1002/9781444338232.wbeow023 |isbn=978-1-4051-9037-4|url-access=subscription }}</ref> {| class="wikitable" |+''«واژووکارانی پەیمانی/پەیماننامەی سەعدئاباد»'' ! ! ! ! |- |'''تورکیا''' |'''ئێران''' |'''عێراق''' |'''ئەفغانستان''' |- |[[File:Ataturk1930s.jpg|border|center|frameless|184x184px|[[مستەفا کەمال ئاتاتورک]]]] |[[File:Reza_shah_uniform.jpg|border|center|frameless|184x184px]] |[[File:Hikmet_Sulayman.jpg|border|center|frameless|181x181px]] |[[File:Zahir Shah of Afghanistan in 1930s-cropped.jpg|border|center|frameless|184x184px]] |- |''مستەفا کەمال ئاتاتورک'' |[[ڕەزا شا]] پەھلەوی |[[حیکمەت سولەیمان]] |[[محەممەد زاھیر شا]] |- |[[File:Flag_of_Turkey.svg|center|frameless|134x134px]] |[[File:State_flag_of_Iran_1964-1980.svg|center|frameless|147x147px]] |[[File:Flag of Iraq (1924–1959).svg|center|frameless|146x146px]] |[[File:Flag of Afghanistan (1931–1973).svg|center|frameless|146x146px]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ==بەستەرە دەرەکییەکان == * کتێبی فەرھەنگی سیاسی نوسینی ئەحمەد شەبانی سالی چاپ ١٣٨٩ی کۆچی خۆری * [https://web.archive.org/web/20200628132100/http://genocidekurd.com/ku/babati/4022 لێکۆڵینەوەیەک لەسەر مێژووی ژینۆساید لە کوردستان] {{تووڵی دەروازە|ئێران|تورکیا|کوردستان|مێژوو|عێراق|ئەفغانستان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٣٧]] [[پۆل:پەیماننامەکانی تورکیا]] [[پۆل:تورکیا لە ١٩٣٧]] croefhmiwdq8x8mcx3q4v4sigqm5f62 0 166751 1590070 768138 2026-06-14T00:32:37Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[حیزبی شیوعیی عێراقی]] 1590070 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[حیزبی شیوعیی عێراقی]] cutxqarcwe68aq07lr04rxaft3rw4hx 0 170932 1590002 1406106 2026-06-13T12:32:38Z ShamallBaqii 76577 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1590002 wikitext text/x-wiki پەتای جیهانیی [[نەخۆشیی ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢٠١٩|کۆڤید-١٩]] لە وڵاتی دانیمارك بەشێکە لە پەتای جیهانیی نەخۆشی [[ڤایرۆسی کۆرۆنا ٢ پەیوەندیدار بە ھەناسەی سەخت و تیژ|ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢٠١٩]] (COVID-19) کە هۆکارەکەی نەخۆشی سەختی کۆئەندامی هەناسەی ڤایرۆسی کۆرۆنا ٢ (SARS-CoV-2). لە ڕێکەوتی ٢٧ی شوباتی ٢٠٢٠دا بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە بە وڵاتی [[دانمارک|دانیمارك]] دا پشتڕاست کرایەوە. هەتا ڕێکەوتی ١٤ی ئابی ٢٠٢٠ بارەکانی تووشبوون ١٥،٣٧٩ کەس و بارەکانی گیانلەدەستدان ٦٢١ کەس و بارەکانی چاكبوونەوە ١٣،٢١٦ کەس بوو.<ref name="TV2 first 27Feb">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Braagaard|یەکەم=Natali|ناونیشان=https://nyheder.tv2.dk/samfund/2020-02-27-dansker-smittet-med-coronavirus|سەردێڕ=Dansker smittet med coronavirus|ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٠|ئیش=TV 2|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|زمان=da|trans-title=Dane infected with coronavirus}}</ref> دانیمارك یەکێك بوو لە یەکەمین وڵاتە ئەوروپییەکان بۆ جێبەجێ کردنی ڕێکارەکانی قەدەغەی هاتووچۆ لە ١٣ی ئازار بە دواوە. دوای ماوەیەکی بەردەوام لە بەزربوونەوەی خاواندن لە نەخۆشخانەکان دواتر لە کۆتایی مانگی ئازاردا ژمارەی تووشبووانی کۆڤید-١٩ لە نەخۆشخانەکان بەرەو کەمبوونەوە دەرۆیشت وە هەروەها ژمارەی ئەو تووشبووانەی پێویستیان بە یەکەی چاودێری چر و ئامێرەکانی هەناسەدان بوو لە خوار ڕێژە و ژمارەی سەرچاوەکانەوە بوو بە واتایەکی دی بەردەست بوونی سەرچاوە تەندروستییەکان بەشی هەموو تووشبووەکانی دەکرد. لە ١٥ی نیسان بە دواوە دووبارە کردنەوە و ئاسایی کردنەوەی شوێنەکان هەنگاو بەهەنگاو دەستیپێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Håndtering af COVID-19: Prognose og kapacitet i Danmark for intensiv terapi|ناونیشان=https://www.sst.dk/-/media/Nyheder/2020/ITA_COVID_19_220320.ashx|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٠|ئیش=Sundhedsstyrelsen (Danish Health Authority)|زمان=da}}</ref> لە هەوڵێك دا بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییە ئابوورییەکانی پەتا جیهانییەکە حکومەتی دانیمارك هەستا بە پێشکەشکردنی پێشنیار بۆ هەموو حیزبەکانی پەرلەمان بۆ جێبەجێکردنی چەند یارمەتی و پاڵپشتییەكی ئابووری گەورە. بەڵام سەرەڕای ئەم هەوڵانە چاوەڕوان دەکرێت کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا (کۆی بەرهەمی ناوخۆیی - GDP ) بەڕێژەی %٣-١٠ کەم بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kauffmann|یەکەم=Julie|ناونیشان=https://politiken.dk/indland/politik/art7714937/%C2%BBVi-vil-g%C3%B8re-hvad-der-end-skal-til-for-at-f%C3%A5-Danmark-igennem-den-her-sv%C3%A6re-tid%C2%AB|سەردێڕ=Hjælpepakke er klar, men flere kan være på vej: "Vi vil gøre, hvad der end skal til for at få Danmark igennem den her svære tid"|ڕێکەوت=١٩ی ئازاری ٢٠٢٠|ئیش=Politiken|ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٠|زمان=da}}</ref> == شوباتی ٢٠٢٠ == لە ٢٧ی شوباتی ٢٠٢٠ دا دانیمارك یەکەمین تووشبووی پشتڕاست کردەوە کە پیاوێك بوو خەڵکی شاری رۆسکلید بە ناوی (جەیکۆب تاگ ڕاملینگ) و پشکنینەکەی لە (نەخۆشخانەی زانکۆی زیلاند – رۆسکیلد) بۆ کۆڤید-١٩ ئەرێنی دەرچوو. لە چەند رۆژی پێشووتردا لە ناوچەی لۆمباردی وڵاتی [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]] خەریکی وەرزشکردن ببوو وە لە ٢٤ی [[شوبات]] دا گەڕابۆوە بۆ دانیمارك. پەتاکەی بەشێوەیەکی سوك گرتبوو وە نیشانەکانی پەتاکە بە کەمی لەسەری دەرکەوتبوون و خرایە ژێر کەرەنتینەوە لە ماڵەکەی خۆی دا.<ref name="WFSA">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Federation Of Societies of Anaesthesiologists – Coronavirus|ناونیشان=https://www.wfsahq.org/resources/coronavirus|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200312233527/https://www.wfsahq.org/resources/coronavirus|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٠|وێبگە=wfsahq.org}}</ref> لە ٢٨ی شوبات دا، پیاوێكی دانیمارکی پشکنینەکەی لە کۆپنهاگن ئەرێنی دەرچوو کە لە ١٥ شوبات دا لە باکوری ئیتاڵیا گەڕابۆوە و خرایە ژێر کەرەنتینەوە لە ماڵەکەی خۆی دا. ئەم دیاردەیە بە کێشە دادەنرا چونکە ماوەیەکی زۆر هەبوو لەنێوان گەڕانەوەی کەسەکە و پەیوەندی کردنی بە نەخۆشخانەوە کە دەکرا لەو ماوەیەدا (١٥ی شوبات هەتا ٢٨ی شوبات) چەندین کەسی تووشکردبێت و کارەکەی بۆ بەرپرسانی تەندروستی گرانتر دەکرد بۆ دەستنیشانکردنی هەموو ئەو کەسانەی بەرکەوتەیان لەگەڵی دا هەبوو. لە ٢٩ی شوبات دا، پیاوێك دوای گەڕانەوەی لە کۆنفرانسێك لە (میونخ – ئەڵمانیا) پشکنینەکەی لە (نەخۆشخانەی زانکۆی ئاهوس) بۆ ڤایرۆسەکە ئەرێنی دەرچوو کە نیشانەیەکی کەمی نەخۆشییەکەی هەبوو وە خرایە ژێر کەرەنتینەوە لە ماڵەکەی خۆی دا. دواتر زانرا کە کەسێكی دیکەی بەڕەچەڵەك ئیتاڵی لە هەمان کۆنفرانس دا تووشبووی ڤایرۆسەکە بووە و بە سەرچاوەی تووشبوونی پیاوە دانیمارکییەکە دادەنرێت.<ref name="Imperial13March2020">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Crunching the numbers for coronavirus|ناونیشان=https://www.imperial.ac.uk/news/196137/crunching-numbers-coronavirus/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200319084913/https://www.imperial.ac.uk/news/196137/crunching-numbers-coronavirus/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠٢٠|وێبگە=Imperial News}}</ref> == قەدەغەکردنی هاتووچۆ == لە ١٣ی ئازاری ٢٠٢٠ بەدواوە هەموو ئەو کەسانەی لە کەرتە گشتییە ناسەرەکییەکان دا کاریان دەکرد فەرمیان پێدرابوو کە لە ماڵەکانی خۆیان بۆ ماوەی دوو هەفتە بمێننەوە و خۆیان کەرەنتین بکەن. لە کەرتی تایبەتیش دا حکومەت داوای بەپەلەی لە خاوەن کارەکان کرد ڕێگەبدەن لە هەمان کاتی کەرەنتین دا کارمەندەکانیان لە ماڵەوە بمێننەوە و کار بکەن. بە هیچ شێوەیەکیش ڕێگەنەدەدرا قەدەغەکردنەکە کاریگەریی هەبێت لەسەر ئەو کارانەی سەرەکییەن بۆ کۆمەڵگە (وەك کارمەندی دەرمانخانە، کارمەندنی فرۆشتی خۆراك و ئەو کەسانەی لە بواری چاك کردنەوەی هەستیاری لایەنەکانی ژێڕخان دا کاریان دەکرد.) هەروەها هەر لە هەمان رۆژدا (١٣ی ئازار) هەموو خوێندنە ناوەندییەکان، زانکۆکان، کتێبخانەکان، پەیمانگاکانی کلتوریی و شوێنە هاوشێوەکان بۆ ماوەی دوو هەفتە داخران و پاشان لە ١٦ی ئازاردا هەموو قوتابخانە سەرەتاییەکان و دایانگەکانیش بۆ ماوەی دوو هەفتە داخران. پارێزگاکان هەستان بە دانانی دایەنگە بۆ ئەو بەخێوکەرانەی نەیاندەتوان لە ماڵەوە بمێنەوە و چاودێری منداڵەکانیان بکەن بەهۆی سروشتی کارەکانیانەوە. بەهۆی بەرزی ئەگەری تووشبوون و لاوازی بەساڵاچووان بەرامبەر ڤایرۆسەکە، حکومەت بەتوندی پێشنیاری دەکرد کە داپیرە و باپیرەکان هەڵنەستن بە کردەی چاودێری کردنی کوڕەزا و کچەزاکانیان.<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Honoré|یەکەم=David Rue|ناونیشان=https://www.berlingske.dk/samfund/tv-2-redaktoer-smittet-med-coronavirus|سەردێڕ=TV 2-redaktør smittet med coronavirus|ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٠|ئیش=Berlingske|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|زمان=da|trans-title=TV2-editor infected with coronavirus}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|COVID-19 pandemic in Denmark}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|دەیەی ٢٠٢٠}} [[پۆل:پەتای کۆڤید-١٩ بەپێی وڵات]] [[پۆل:پەتای کۆڤید-١٩ لە ئەورووپا]] 0hiai9zh05l2m687kv7aimhs3n2flcc 0 175291 1589980 1589962 2026-06-13T12:00:30Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589980 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition | tourney_name = جامی جیھانیی فیفای | year = ٢٠٢٦ | other_titles = FIFA World Cup United 2026{{ھن}}Copa Mundial de la FIFA Unidos 2026{{ھن}}Coupe du monde de la FIFA Unis 2026 | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 160px | caption = لۆگۆی میوانداری | country = کەنەدا | country2 = مەکسیک | country3 = ویلایەتە یەکگرتووەکان | dates = | confederations = ٦ | num_teams = ٤٨ | venues = ١٦ | cities = ١٦ | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] | nextseason = [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٣٠|٢٠٣٠]] }} '''جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٦''' یان '''مۆندیالی ٢٠٢٦''' ([[زمانی ئینگلیزی|بە ئینگلیزی]]''':FIFA World Cup 2026''') بیست و سێیەمین پاڵەوانییەتیە لە [[جامی جیھانیی فیفا]] بە میوانداری ھاوبەشی ھەرسێ وڵاتی [[کەنەدا]]، [[مەکسیک]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] کە لە ١١ی حوزەیران تا ١٩ی تەمموزی ٢٠٢٦ بەڕێوەدەچێت.<ref name="Schedule">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> شانزە شار میوانداری یارییەکانی پاڵەوانیییەکە دەکات یازدە شار لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، سێ لە [[مەکسیک]] و دوو لە [[کەنەدا]]. ئەمەش یەکەمجارە سێ وڵات میوانداری پاڵەوانێتییەکە بکەن، ھەروەھا یەکەم پاڵەوانێتییە کە ٤٨ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی لەخۆبگرێت. بە میوانداریکردنی ڕابردووی پاڵەوانێتییەکانی ساڵانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]]، مەکسیک دەبێتە یەکەم وڵات کە سێ جار میوانداری یان ھاوبەشی میوانداریی جامی جیھانیی بکات. پێشتر ویلایەتە یەکگرتووەکان لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|ساڵی ١٩٩٤]] میوانداری کردبوو. لەبەرامبەردا ئەمە یەکەمجار دەبێت کە [[کەنەدا]] میوانداری یان ھاوبەشی میوانداری پاڵەوانێتییەکە لە سەر ئاستی پیاوان بکات. ئەم چالاکییە دەگەڕێتەوە بۆ خشتەی ھاوینەی نەریتی [[نیوەگۆی باکوور]] دوای ئەوەی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[قەتەر]] لە مانگەکانی تشرینی دووەم و کانوونی دووەم بەڕێوەچوو. لەناو ئەم میواندارانەدا تەنیا کەنەدایە کە تا ئێستا ھیچ کات میوانداری جامی جیھانیی نەکردووە، بەڵام مەکسیک تا ئێستا دوو جار و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاش یەک جار میوانداری جامی جیھانی فیفایان کردووە. لەدوای [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢]] کە میوانداری ھاوبەش لە نێوان [[کۆریای باشوور]] و [[ژاپۆن]] بەڕێوەچوو، ئەمە دووەمین جامی جیھانیی فیفا دەبێت کە لە نێوان سێ وڵات بەڕێوەدەچێت و یەکەم جامی جیھانییە کە زیاتر لە دوو وڵات میوانداری دەکەن تیایدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|بڵاوکەرەوە=[[بی بی سی|BBC]] Sport|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref><ref name="ESPN 2017">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|یەکەم=Jeff|دوایین=Carlise|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=ESPN|سەردێڕ=U.S. , neighbors launch 2026 World Cup bid|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> وەک وڵاتانی میواندار، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەنەدا|کەنەدا]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|مەکسیک]]، و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ھەموویان بە شێوەیەکی راستەوخۆ سەرکەوتنیان بەدەستھێنا. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەیپڤەرد|کەیپڤەرد]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کوراساو|کوراساو]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوردن|ئوردن]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئۆزبەکستان|ئۆزبەکستان]] یەکەم یاریی خۆیان لە جامی جیھانی فیفا ئەنجام دەدەن. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ئەرجەنتین]] [[یاریی کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|پاڵەوانی بەرگرییە]] و سێیەم نازناوی مۆندیالی لە ساڵی ٢٠٢٢ بەدەستھێناوە. == شێواز و فراوانکردن == بیرۆکەی گشتی فراوانکردنی پاڵەوانێتییەکە ھەر لە ساڵی ٢٠١٣ لەلایەن [[میشێل پلاتینی]] سەرۆکی ئەوکاتەی [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|یەکێتی ئەوروپا]] و و ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٦ لەلایەن [[جیانی ئینڤانتینۆ|جیانی ئینفانتینۆ]] سەرۆکی فیفا پێشنیارکرابوو. نەیارانی پێشنیازەکە ئاماژەیان بەوەدا کە ژمارەی یارییەکان لە ئێستاوە لە ئاستێکی قبوڵنەکراودا بووە، کە فراوانکردنەکە کوالیتی یارییەکان کەمدەکاتەوە، و بڕیارەکە بەھۆی نیگەرانییە سیاسییەکانەوە بووە نەک وەرزشی، ئینفانتینۆیان تۆمەتبارکرد بە بەکارھێنانی بەڵێنی ھێنانی وڵاتی زیاتر بۆ مۆندیال بۆ بردنەوەی ھەڵبژاردنەکانی. لەم چاپەوە دەستی پێکرد، جامی جیھانی فیفا فراوانتر بوو بۆ ٤٨ تیپ، کە بە بەراورد بە حەوت پاڵەوانێتی پێشوو ١٦ تیپ زیادی کردووە. تیپەکان بەسەر دوانزە کۆمەڵەدا دابەش دەکرێن کە چوار تیپی تێدایە و دوو تیپی سەرەکی ھەر کۆمەڵەیەک و ھەشت باشترین تیپی سێیەمیش دەچنە قۆناغێکی نوێی ٣٢، وەک لەلایەن ئەنجومەنی فیفا لە ١٤ی ئازاری ٢٠٢٣ پەسەندکرا<ref name="IMC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars|سەردێڕ=FIFA Council approves international match calendars |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣}}</ref> بڕیارە ئەمە یەکەم فراوانکردن و گۆڕینی فۆرمات بێت لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|ساڵی ١٩٩٨]] ەوە. کۆی گشتی یارییەکان لە ٦٤ یاریەوە بۆ ١٠٤ یاری زیاد دەکات، ھەروەھا ژمارەی ئەو یارییانەی کە ئەنجامیان دەدەن لەلایەن ئەو تیپانەی کە دەگەنە چوار یاری کۆتایی لە حەوت یاریەوە بۆ ھەشت یاریی زیاد دەکات. پاڵەوانێتییەکە ٣٩ ڕۆژ دەخایەنێت، ئەمەش بە بەراورد بە ٣٢ ڕۆژی پاڵەوانێتییەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] زیادی کردووە. ھەر تیپێک ھێشتا سێ یاری کۆمەڵە ئەنجام دەدات. ڕۆژی کۆتایی یاریی لەسەر ئاستی یانەکان بۆ ئەو یاریزانانەی ناویان لە پێکھاتەکانی کۆتاییدا ھاتووە ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦یە؛ یانەکان دەبێت تا ٢٥ی ئایار یاریزانەکانیان ئازاد بکەن، جگە لەوەی تا ٣٠ی ئایار یاریزانانی بەشداربوو لە یاری کۆتایی پێشبڕکێی یانە کیشوەرییەکان دەدرێت. ٥٦ ڕۆژی ماوەی پشوودان و ئازادکردن و پاڵەوانێتییەکە وەک یەک دەمێنێتەوە لەگەڵ پاڵەوانێتییەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] و ٢٠١٤ و 2018.<ref name="IMC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars|سەردێڕ=FIFA Council approves international match calendars |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars "FIFA Council approves international match calendars"]. [[فیفا|FIFA]]. March 14, 2023. [https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars Archived] from the original on March 14, 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 14,</span> 2023</span>.</cite></ref> === شێوازەکانی پێشووی فراوانکردن === فراوانکردنەکە بۆ ٤٨ تیپ پێشتر لە ١٠ی ژانویەی ٢٠١٧ پەسەندکرابوو، کاتێک بڕیاردرا کە پاڵەوانێتییەکە ١٦ گروپی ٣ تیپ لەخۆبگرێت، و بە گشتی ٨٠ یاری، لەگەڵ دوو تیپی سەرەکی ھەر کۆمەڵەیەک بەرەو قۆناغێکی ٣٢.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Conn |یەکەم=David |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026|سەردێڕ=Fifa’s Infantino claims 48-team World Cup will boost football worldwide |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170110104617/https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|وێبگە=The Guardian}}</ref> بەپێی ئەم شێوازەی کە دواتر جێگەیان گرتەوە، زۆرترین ژمارەی یارییەکانی ھەر تیپێک بە حەوت یاری دەمایەوە، بەڵام ھەر تیپێک یەک یاری گروپی کەمتر لە پێشوو ئەنجام دەدا. پاڵەوانێتییەکە ھێشتا لە ماوەی ٣٢ ڕۆژدا تەواو دەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/38577001|سەردێڕ=World Cup: Gianni Infantino defends tournament expansion to 48 teams |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170331171815/http://www.bbc.com/sport/football/38577001 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> شێوازەکە کە دواتر جێگرەوەی بۆ کرا لە سەر سێ پێشنیاری دیکە ھەڵبژێردرا، کە لە نێوان ٤٠ بۆ ٤٨ تیپ و لە ٧٦ بۆ ٨٨ یاری و لە یەک بۆ چوار کەمترین یاری بۆ ھەر تیپێک بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشان=http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180915094005/https://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> ڕەخنەگرانی ئەو شێوازەی کە دواتر جێگرەوەی بۆ کرا، ئاماژەیان بەوە کرد کە بەکارھێنانی گروپی سێ تیمی لەگەڵ دوو تیم کە پێشکەوتنیان بەدەستھێناوە، مەترسی ھاوکاری نێوان تیمەکان بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات. ئەمە وای لە فیفا کرد پێشنیاری ئەوە بکات کە ڕەنگە لێدانی سزا بۆ ڕێگریکردن لە یەکسانبوون لە قۆناغی کۆمەڵەکاندا بەکار بھێنرێت؛ ھەرچەندە تەنانەت ئەو کاتەش ھەندێک مەترسیی ھاوکاری دەمێنێتەوە و ئەگەری ئەوە دروست دەبێت کە تیپەکان بە ئەنقەست لێدانەکان بدۆڕێنن بۆ ئەوەی ڕکابەرێکیان لەناو ببەن. بۆ چارەسەرکردنی ئەم نیگەرانیانە، فیفا بەردەوام بوو لە بیرکردنەوە لە فۆرماتی بەدیل – پرۆسەیەک کە بە ڕاگەیاندنی ساڵی ٢٠٢٣ کۆتایی ھات کە فۆرماتەکە ١٢ گروپ دەبێت لە ٤ تیپ. == هەڵبژاردنی میواندار == ئەنجومەنی فیفا لە نێوان ساڵانی ٢٠١٣ و ٢٠١٧دا سەبارەت بە سنووردارکردن لەناو میوانداریدا لەسەر بنەمای کۆنفیدڕاڵییە کیشوەرییەکان چەندین کۆبوونەوە و پێشنیارى خستەڕوو. لە سەرەتادا بڕیار بوو کە پێشنیارەکان بۆ میوانداریکردن لە وڵاتانی سەر بە کۆنفیدڕاڵیەکان کە میوانداری دوو پاڵەوانێتی پێشوویان کردووە ڕێگەى پێنەدرێت. دواتر بە شێوەیەکی کاتی گۆڕدرا بۆ ئەوەى تەنھا ئەو وڵاتانەى سەر بە کۆنفیدڕاڵییەکان قەدەغە بکات کە میوانداری جامى جیھانىى پێشوویان کردبوو <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-takes-key-decisions-on-fifa-world-cup-tm-editions-in-2030-and-2034|سەردێڕ=FIFA Council takes key decisions on FIFA World Cup™ editions in 2030 and 2034 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260518205428/https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-takes-key-decisions-on-fifa-world-cup-tm-editions-in-2030-and-2034 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=FIFA}}</ref> لە مانگی ئازاری ٢٠١٧، [[جیانی ئینڤانتینۆ]] سەرۆکی فیفا پشتڕاستی کردەوە کە "ئەورووپا ( [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|یوفا]] ) و ئاسیا ( [[کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئاسیا|ئەی ئێف سی]] ) لە پێشبڕکێکە دوورخراونەتەوە دوای هەڵبژاردنی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|ڕووسیا]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|قەتەر]] لە ساڵانی ٢٠١٨ و ٢٠٢٢ بە ڕێککەوت". بۆیە دەتوانرێت مۆندیالی ٢٠٢٦ لەلایەن یەکێک لە چوار کۆنفیدڕاڵییەکەی دیکەوە میوانداری بکرێت: [[کۆنکاکاف]] (ئەمریکای باکوور؛ دواجار لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|ساڵی ١٩٩٤]] میوانداری کرا)، [[کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئەفریقا]] (ئەفریقا؛ دواجار لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|ساڵی ٢٠١٠]] میوانداری کرا)، [[کۆنمیبۆڵ]] (ئەمریکای باشوور؛ دواجار لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|ساڵی ٢٠١٤]] میوانداری کرا)، یان [[کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئۆقیانووسیا]] ( پێشتر میوانداری ھیچ خوڵێکى نەکردووە)، یان ئەگەری هەیە لەلایەن AFC یان UEFA لە حاڵەتێکدا هیچ پێشنیارێک لەلایەن ئەوانی ترەوە مەرجەکانی تێدا نەبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٧|ناونیشان=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353|سەردێڕ=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=FIFA}}</ref>هاوبەشی میوانداریکردنی جامى جیھانىى فیفاى کە لەلایەن فیفا دوای [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|جامى جیھانىى ٢٠٠٢]] قەدەغەکرابوو- بۆ جامى جیھانىى فیفاى ٢٠٢٦ پەسەندکرا. هەروەها بۆ ساڵی ٢٠٢٦، سکرتاریەتی گشتی فیفا، دوای ڕاوێژکردن لەگەڵ لیژنەی پێشبڕکێکان، دەسەڵاتی ئەوەی هەبوو کە ئەو پێشکەشکارانە دەربکات کە کەمترین مەرجە تەکنیکییەکانیان تێدا نەبووە بۆ میوانداریکردنی پێشبڕکێکە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Carlise |یەکەم=Jeff |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشان=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٧|وێبگە=ESPN}}</ref> مەکسیک و ویلایەتەیەکگرتووەکانى ئەمریکا هەریەکەیان بە ئاشکرا بیریان لە داواکاری بۆ پاڵەوانێتییەکە کردبووەوە <ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٧|سەردێڕ=USA, Mexico, Canada announce bid to host '26 WC |ناونیشان=https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Sports Illustrated |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170411054626/https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref>بەڵام پێشنیاری هاوبەشی ئەمریکا لە 10 ی نیسانی 2017 ڕاگەیەندرا . <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref> === دەنگدان === دەنگدان بۆ دیارکردنى خانەخوێ لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨ لە میانی ٦٨ەمین کۆنگرەی فیفا لە [[مۆسکۆ]] ئەنجامدرا و هەر ٢٠٣ ئەندامی شایستەى فیفا مافى دەنگدانیان بۆ کرایەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Graham |یەکەم=Bryan Armen |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|سەردێڕ=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180718045428/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠١٨|وێبگە=The Guardian}}</ref> پێشنیاری میواندارى کردنى خولەکە بە ھاوبەشى بە ١٣٤ دەنگی بەڵێ سەرکەوتنی بەدەستهێنا، لە کاتێکدا پێشنیاری مەغریب ٦٥ دەنگی بەڵێى وەرگرت. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref> <ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Carlise |یەکەم=Jeff |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشان=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٧|وێبگە=ESPN}}</ref> ئێران دەنگی بە هیچ کام لە دوو پێشنیارەکە نەدا، لە کاتێکدا کوبا، سلۆڤینیا و ئیسپانیا بەشدارى دەنگدانیان نەکرد . غانا بەهۆی فەزیحەی گەندەڵی لەلایەن فیفاوە ڕاگیرا و بەو هۆیەوە مافی دەنگدانی نەبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/37420438/fifa-postpones-2026-world-cup-bidding |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.espn.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Ghana FA dissolved, risks FIFA ban ahead of 2026 WCup vote |ناونیشان=https://apnews.com/ghana-fa-dissolved-risks-fifa-ban-ahead-of-2026-wcup-vote-ae818741e1db44aca091999d1c28421c |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=AP News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Relive the 68th FIFA Congress |ناونیشان=https://inside.fifa.com/organisation/congress/news/watch-the-68th-fifa-congress-live-on-fifa-com |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260608222136/https://inside.fifa.com/organisation/congress/news/watch-the-68th-fifa-congress-live-on-fifa-com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=inside.fifa.com |زمان=en}}</ref> {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: center" |+ ئەنجامى دەنگدان |- !rowspan="2"|نەتەوە !دەنگەکان |- !خولى یەکەم |- style="background:#90ee90" |align=left|'''کەنەدا، مەکسیک ، ولایەتەیەکگرتووەکان''' |'''134''' |- |align=left|مەغریب |٦٥ |- |align=left|بێلایەن |١ |- |align=left|بێبەشبوون |٣ |- !align=left|کۆى گشتى !٢٠٠ |- !align=left|دەنگى پێویست بۆ زۆرینە !١٠١ |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{براوەکانی جامی جیھانیی فیفا}} {{تووڵی دەروازە|تۆپی پێ|کەنەدا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ٢٠٢٠|وەرزش|ئەمریکای لاتین}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|2026 FIFA World Cup}} [[پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا|٢٠٢٦]] [[پۆل:تۆپی پێ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] l6dnllovrhmlf00eza5dm4f0532v3it 1590116 1589980 2026-06-14T07:50:12Z Kushared 5048 /* سەرچاوەکان */ 1590116 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition | tourney_name = جامی جیھانیی فیفای | year = ٢٠٢٦ | other_titles = FIFA World Cup United 2026{{ھن}}Copa Mundial de la FIFA Unidos 2026{{ھن}}Coupe du monde de la FIFA Unis 2026 | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 160px | caption = لۆگۆی میوانداری | country = کەنەدا | country2 = مەکسیک | country3 = ویلایەتە یەکگرتووەکان | dates = | confederations = ٦ | num_teams = ٤٨ | venues = ١٦ | cities = ١٦ | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] | nextseason = [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٣٠|٢٠٣٠]] }} '''جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٦''' یان '''مۆندیالی ٢٠٢٦''' ([[زمانی ئینگلیزی|بە ئینگلیزی]]''':FIFA World Cup 2026''') بیست و سێیەمین پاڵەوانییەتیە لە [[جامی جیھانیی فیفا]] بە میوانداری ھاوبەشی ھەرسێ وڵاتی [[کەنەدا]]، [[مەکسیک]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] کە لە ١١ی حوزەیران تا ١٩ی تەمموزی ٢٠٢٦ بەڕێوەدەچێت.<ref name="Schedule">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> شانزە شار میوانداری یارییەکانی پاڵەوانیییەکە دەکات یازدە شار لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، سێ لە [[مەکسیک]] و دوو لە [[کەنەدا]]. ئەمەش یەکەمجارە سێ وڵات میوانداری پاڵەوانێتییەکە بکەن، ھەروەھا یەکەم پاڵەوانێتییە کە ٤٨ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی لەخۆبگرێت. بە میوانداریکردنی ڕابردووی پاڵەوانێتییەکانی ساڵانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]]، مەکسیک دەبێتە یەکەم وڵات کە سێ جار میوانداری یان ھاوبەشی میوانداریی جامی جیھانیی بکات. پێشتر ویلایەتە یەکگرتووەکان لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|ساڵی ١٩٩٤]] میوانداری کردبوو. لەبەرامبەردا ئەمە یەکەمجار دەبێت کە [[کەنەدا]] میوانداری یان ھاوبەشی میوانداری پاڵەوانێتییەکە لە سەر ئاستی پیاوان بکات. ئەم چالاکییە دەگەڕێتەوە بۆ خشتەی ھاوینەی نەریتی [[نیوەگۆی باکوور]] دوای ئەوەی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[قەتەر]] لە مانگەکانی تشرینی دووەم و کانوونی دووەم بەڕێوەچوو. لەناو ئەم میواندارانەدا تەنیا کەنەدایە کە تا ئێستا ھیچ کات میوانداری جامی جیھانیی نەکردووە، بەڵام مەکسیک تا ئێستا دوو جار و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاش یەک جار میوانداری جامی جیھانی فیفایان کردووە. لەدوای [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢]] کە میوانداری ھاوبەش لە نێوان [[کۆریای باشوور]] و [[ژاپۆن]] بەڕێوەچوو، ئەمە دووەمین جامی جیھانیی فیفا دەبێت کە لە نێوان سێ وڵات بەڕێوەدەچێت و یەکەم جامی جیھانییە کە زیاتر لە دوو وڵات میوانداری دەکەن تیایدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|بڵاوکەرەوە=[[بی بی سی|BBC]] Sport|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref><ref name="ESPN 2017">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|یەکەم=Jeff|دوایین=Carlise|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=ESPN|سەردێڕ=U.S. , neighbors launch 2026 World Cup bid|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> وەک وڵاتانی میواندار، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەنەدا|کەنەدا]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|مەکسیک]]، و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ھەموویان بە شێوەیەکی راستەوخۆ سەرکەوتنیان بەدەستھێنا. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەیپڤەرد|کەیپڤەرد]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کوراساو|کوراساو]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوردن|ئوردن]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئۆزبەکستان|ئۆزبەکستان]] یەکەم یاریی خۆیان لە جامی جیھانی فیفا ئەنجام دەدەن. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ئەرجەنتین]] [[یاریی کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|پاڵەوانی بەرگرییە]] و سێیەم نازناوی مۆندیالی لە ساڵی ٢٠٢٢ بەدەستھێناوە. == شێواز و فراوانکردن == بیرۆکەی گشتی فراوانکردنی پاڵەوانێتییەکە ھەر لە ساڵی ٢٠١٣ لەلایەن [[میشێل پلاتینی]] سەرۆکی ئەوکاتەی [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|یەکێتی ئەوروپا]] و و ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٦ لەلایەن [[جیانی ئینڤانتینۆ|جیانی ئینفانتینۆ]] سەرۆکی فیفا پێشنیارکرابوو. نەیارانی پێشنیازەکە ئاماژەیان بەوەدا کە ژمارەی یارییەکان لە ئێستاوە لە ئاستێکی قبوڵنەکراودا بووە، کە فراوانکردنەکە کوالیتی یارییەکان کەمدەکاتەوە، و بڕیارەکە بەھۆی نیگەرانییە سیاسییەکانەوە بووە نەک وەرزشی، ئینفانتینۆیان تۆمەتبارکرد بە بەکارھێنانی بەڵێنی ھێنانی وڵاتی زیاتر بۆ مۆندیال بۆ بردنەوەی ھەڵبژاردنەکانی. لەم چاپەوە دەستی پێکرد، جامی جیھانی فیفا فراوانتر بوو بۆ ٤٨ تیپ، کە بە بەراورد بە حەوت پاڵەوانێتی پێشوو ١٦ تیپ زیادی کردووە. تیپەکان بەسەر دوانزە کۆمەڵەدا دابەش دەکرێن کە چوار تیپی تێدایە و دوو تیپی سەرەکی ھەر کۆمەڵەیەک و ھەشت باشترین تیپی سێیەمیش دەچنە قۆناغێکی نوێی ٣٢، وەک لەلایەن ئەنجومەنی فیفا لە ١٤ی ئازاری ٢٠٢٣ پەسەندکرا<ref name="IMC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars|سەردێڕ=FIFA Council approves international match calendars |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣}}</ref> بڕیارە ئەمە یەکەم فراوانکردن و گۆڕینی فۆرمات بێت لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|ساڵی ١٩٩٨]] ەوە. کۆی گشتی یارییەکان لە ٦٤ یاریەوە بۆ ١٠٤ یاری زیاد دەکات، ھەروەھا ژمارەی ئەو یارییانەی کە ئەنجامیان دەدەن لەلایەن ئەو تیپانەی کە دەگەنە چوار یاری کۆتایی لە حەوت یاریەوە بۆ ھەشت یاریی زیاد دەکات. پاڵەوانێتییەکە ٣٩ ڕۆژ دەخایەنێت، ئەمەش بە بەراورد بە ٣٢ ڕۆژی پاڵەوانێتییەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] زیادی کردووە. ھەر تیپێک ھێشتا سێ یاری کۆمەڵە ئەنجام دەدات. ڕۆژی کۆتایی یاریی لەسەر ئاستی یانەکان بۆ ئەو یاریزانانەی ناویان لە پێکھاتەکانی کۆتاییدا ھاتووە ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦یە؛ یانەکان دەبێت تا ٢٥ی ئایار یاریزانەکانیان ئازاد بکەن، جگە لەوەی تا ٣٠ی ئایار یاریزانانی بەشداربوو لە یاری کۆتایی پێشبڕکێی یانە کیشوەرییەکان دەدرێت. ٥٦ ڕۆژی ماوەی پشوودان و ئازادکردن و پاڵەوانێتییەکە وەک یەک دەمێنێتەوە لەگەڵ پاڵەوانێتییەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] و ٢٠١٤ و 2018.<ref name="IMC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars|سەردێڕ=FIFA Council approves international match calendars |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars "FIFA Council approves international match calendars"]. [[فیفا|FIFA]]. March 14, 2023. [https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars Archived] from the original on March 14, 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 14,</span> 2023</span>.</cite></ref> === شێوازەکانی پێشووی فراوانکردن === فراوانکردنەکە بۆ ٤٨ تیپ پێشتر لە ١٠ی ژانویەی ٢٠١٧ پەسەندکرابوو، کاتێک بڕیاردرا کە پاڵەوانێتییەکە ١٦ گروپی ٣ تیپ لەخۆبگرێت، و بە گشتی ٨٠ یاری، لەگەڵ دوو تیپی سەرەکی ھەر کۆمەڵەیەک بەرەو قۆناغێکی ٣٢.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Conn |یەکەم=David |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026|سەردێڕ=Fifa’s Infantino claims 48-team World Cup will boost football worldwide |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170110104617/https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|وێبگە=The Guardian}}</ref> بەپێی ئەم شێوازەی کە دواتر جێگەیان گرتەوە، زۆرترین ژمارەی یارییەکانی ھەر تیپێک بە حەوت یاری دەمایەوە، بەڵام ھەر تیپێک یەک یاری گروپی کەمتر لە پێشوو ئەنجام دەدا. پاڵەوانێتییەکە ھێشتا لە ماوەی ٣٢ ڕۆژدا تەواو دەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/38577001|سەردێڕ=World Cup: Gianni Infantino defends tournament expansion to 48 teams |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170331171815/http://www.bbc.com/sport/football/38577001 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> شێوازەکە کە دواتر جێگرەوەی بۆ کرا لە سەر سێ پێشنیاری دیکە ھەڵبژێردرا، کە لە نێوان ٤٠ بۆ ٤٨ تیپ و لە ٧٦ بۆ ٨٨ یاری و لە یەک بۆ چوار کەمترین یاری بۆ ھەر تیپێک بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشان=http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180915094005/https://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> ڕەخنەگرانی ئەو شێوازەی کە دواتر جێگرەوەی بۆ کرا، ئاماژەیان بەوە کرد کە بەکارھێنانی گروپی سێ تیمی لەگەڵ دوو تیم کە پێشکەوتنیان بەدەستھێناوە، مەترسی ھاوکاری نێوان تیمەکان بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات. ئەمە وای لە فیفا کرد پێشنیاری ئەوە بکات کە ڕەنگە لێدانی سزا بۆ ڕێگریکردن لە یەکسانبوون لە قۆناغی کۆمەڵەکاندا بەکار بھێنرێت؛ ھەرچەندە تەنانەت ئەو کاتەش ھەندێک مەترسیی ھاوکاری دەمێنێتەوە و ئەگەری ئەوە دروست دەبێت کە تیپەکان بە ئەنقەست لێدانەکان بدۆڕێنن بۆ ئەوەی ڕکابەرێکیان لەناو ببەن. بۆ چارەسەرکردنی ئەم نیگەرانیانە، فیفا بەردەوام بوو لە بیرکردنەوە لە فۆرماتی بەدیل – پرۆسەیەک کە بە ڕاگەیاندنی ساڵی ٢٠٢٣ کۆتایی ھات کە فۆرماتەکە ١٢ گروپ دەبێت لە ٤ تیپ. == هەڵبژاردنی میواندار == ئەنجومەنی فیفا لە نێوان ساڵانی ٢٠١٣ و ٢٠١٧دا سەبارەت بە سنووردارکردن لەناو میوانداریدا لەسەر بنەمای کۆنفیدڕاڵییە کیشوەرییەکان چەندین کۆبوونەوە و پێشنیارى خستەڕوو. لە سەرەتادا بڕیار بوو کە پێشنیارەکان بۆ میوانداریکردن لە وڵاتانی سەر بە کۆنفیدڕاڵیەکان کە میوانداری دوو پاڵەوانێتی پێشوویان کردووە ڕێگەى پێنەدرێت. دواتر بە شێوەیەکی کاتی گۆڕدرا بۆ ئەوەى تەنھا ئەو وڵاتانەى سەر بە کۆنفیدڕاڵییەکان قەدەغە بکات کە میوانداری جامى جیھانىى پێشوویان کردبوو <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-takes-key-decisions-on-fifa-world-cup-tm-editions-in-2030-and-2034|سەردێڕ=FIFA Council takes key decisions on FIFA World Cup™ editions in 2030 and 2034 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260518205428/https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-takes-key-decisions-on-fifa-world-cup-tm-editions-in-2030-and-2034 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=FIFA}}</ref> لە مانگی ئازاری ٢٠١٧، [[جیانی ئینڤانتینۆ]] سەرۆکی فیفا پشتڕاستی کردەوە کە "ئەورووپا ( [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|یوفا]] ) و ئاسیا ( [[کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئاسیا|ئەی ئێف سی]] ) لە پێشبڕکێکە دوورخراونەتەوە دوای هەڵبژاردنی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|ڕووسیا]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|قەتەر]] لە ساڵانی ٢٠١٨ و ٢٠٢٢ بە ڕێککەوت". بۆیە دەتوانرێت مۆندیالی ٢٠٢٦ لەلایەن یەکێک لە چوار کۆنفیدڕاڵییەکەی دیکەوە میوانداری بکرێت: [[کۆنکاکاف]] (ئەمریکای باکوور؛ دواجار لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|ساڵی ١٩٩٤]] میوانداری کرا)، [[کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئەفریقا]] (ئەفریقا؛ دواجار لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|ساڵی ٢٠١٠]] میوانداری کرا)، [[کۆنمیبۆڵ]] (ئەمریکای باشوور؛ دواجار لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|ساڵی ٢٠١٤]] میوانداری کرا)، یان [[کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئۆقیانووسیا]] ( پێشتر میوانداری ھیچ خوڵێکى نەکردووە)، یان ئەگەری هەیە لەلایەن AFC یان UEFA لە حاڵەتێکدا هیچ پێشنیارێک لەلایەن ئەوانی ترەوە مەرجەکانی تێدا نەبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٧|ناونیشان=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353|سەردێڕ=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=FIFA}}</ref>هاوبەشی میوانداریکردنی جامى جیھانىى فیفاى کە لەلایەن فیفا دوای [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|جامى جیھانىى ٢٠٠٢]] قەدەغەکرابوو- بۆ جامى جیھانىى فیفاى ٢٠٢٦ پەسەندکرا. هەروەها بۆ ساڵی ٢٠٢٦، سکرتاریەتی گشتی فیفا، دوای ڕاوێژکردن لەگەڵ لیژنەی پێشبڕکێکان، دەسەڵاتی ئەوەی هەبوو کە ئەو پێشکەشکارانە دەربکات کە کەمترین مەرجە تەکنیکییەکانیان تێدا نەبووە بۆ میوانداریکردنی پێشبڕکێکە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Carlise |یەکەم=Jeff |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشان=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٧|وێبگە=ESPN}}</ref> مەکسیک و ویلایەتەیەکگرتووەکانى ئەمریکا هەریەکەیان بە ئاشکرا بیریان لە داواکاری بۆ پاڵەوانێتییەکە کردبووەوە <ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٧|سەردێڕ=USA, Mexico, Canada announce bid to host '26 WC |ناونیشان=https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Sports Illustrated |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170411054626/https://www.si.com/planet-futbol/2017/04/10/2026-world-cup-usa-mexico-canada-host-bid |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref>بەڵام پێشنیاری هاوبەشی ئەمریکا لە 10 ی نیسانی 2017 ڕاگەیەندرا . <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref> === دەنگدان === دەنگدان بۆ دیارکردنى خانەخوێ لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨ لە میانی ٦٨ەمین کۆنگرەی فیفا لە [[مۆسکۆ]] ئەنجامدرا و هەر ٢٠٣ ئەندامی شایستەى فیفا مافى دەنگدانیان بۆ کرایەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Graham |یەکەم=Bryan Armen |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live|سەردێڕ=North America to host 2026 World Cup after winning vote over Morocco – as it happened |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180718045428/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/13/world-cup-2026-vote-fifa-nations-choose-between-north-america-and-morocco-live |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠١٨|وێبگە=The Guardian}}</ref> پێشنیاری میواندارى کردنى خولەکە بە ھاوبەشى بە ١٣٤ دەنگی بەڵێ سەرکەوتنی بەدەستهێنا، لە کاتێکدا پێشنیاری مەغریب ٦٥ دەنگی بەڵێى وەرگرت. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref> <ref name=":32">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Carlise |یەکەم=Jeff |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٧|ناونیشان=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٧|وێبگە=ESPN}}</ref> ئێران دەنگی بە هیچ کام لە دوو پێشنیارەکە نەدا، لە کاتێکدا کوبا، سلۆڤینیا و ئیسپانیا بەشدارى دەنگدانیان نەکرد . غانا بەهۆی فەزیحەی گەندەڵی لەلایەن فیفاوە ڕاگیرا و بەو هۆیەوە مافی دەنگدانی نەبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/37420438/fifa-postpones-2026-world-cup-bidding |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.espn.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Ghana FA dissolved, risks FIFA ban ahead of 2026 WCup vote |ناونیشان=https://apnews.com/ghana-fa-dissolved-risks-fifa-ban-ahead-of-2026-wcup-vote-ae818741e1db44aca091999d1c28421c |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=AP News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Relive the 68th FIFA Congress |ناونیشان=https://inside.fifa.com/organisation/congress/news/watch-the-68th-fifa-congress-live-on-fifa-com |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20260608222136/https://inside.fifa.com/organisation/congress/news/watch-the-68th-fifa-congress-live-on-fifa-com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=inside.fifa.com |زمان=en}}</ref> {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: center" |+ ئەنجامى دەنگدان |- !rowspan="2"|نەتەوە !دەنگەکان |- !خولى یەکەم |- style="background:#90ee90" |align=left|'''کەنەدا، مەکسیک ، ولایەتەیەکگرتووەکان''' |'''134''' |- |align=left|مەغریب |٦٥ |- |align=left|بێلایەن |١ |- |align=left|بێبەشبوون |٣ |- !align=left|کۆى گشتى !٢٠٠ |- !align=left|دەنگى پێویست بۆ زۆرینە !١٠١ |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{براوەکانی جامی جیھانیی فیفا}} {{تووڵی دەروازە|تۆپی پێ|کەنەدا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ٢٠٢٠|وەرزش|ئەمریکای لاتین}} {{پۆلی کۆمنز|2026 FIFA World Cup}} [[پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا|٢٠٢٦]] [[پۆل:تۆپی پێ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] qciot6m0zoavepm1vbt6wof17e3etoa 0 176655 1590071 768140 2026-06-14T00:32:47Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[حیزبی شیوعیی عێراقی]] 1590071 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[حیزبی شیوعیی عێراقی]] cutxqarcwe68aq07lr04rxaft3rw4hx 0 176673 1590072 768087 2026-06-14T00:32:57Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[حیزبی شیوعیی عێراقی]] 1590072 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[حیزبی شیوعیی عێراقی]] cutxqarcwe68aq07lr04rxaft3rw4hx 0 215579 1589995 1554861 2026-06-13T12:24:12Z MFTG 21816 1589995 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای دووبز | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|قضاء الدبس}}<br>{{lang-en| Dibis District}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[قەزا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = پارێزگای کەرکووک.png | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای دووبز لە [[پارێزگای کەرکووک]]([[سەوز]]){{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزای دووبز | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=8|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat= 35.80371 |frame-long= 44.23645 |frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای دووبز''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باشووری کوردستان]]{{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٣ = ژ.[[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٣ = <span style="color:#090;">٣</span> | جۆری_دابەشکراو٤ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">١٢٥</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = | ناوی_دابەشکراو٥ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٧٦]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = حەسەن عەبد جبوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٧٦١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٤٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٧٥٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٨٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٢٢٬٠٤٦ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = ٤٤٫٢٥ | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = دووبزی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]]. | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.kirkuk.gov.iq/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای دووبز''' قەزایەکی سەر بە [[پارێزگای کەرکووک]]ە لە [[باشووری کوردستان]] لە [[عێراق]]، ناوەندی قەزاکە شارۆچکەی [[دووبز]]ە. نزیکەی ٢٥ کم لە باکووری شارۆچکەی [[حەویجە]]یە، لە باکوورەوە [[قەزای دەشتی ھەولێر]] و [[قەزای کۆیە]]، لە باشوورەوە [[قەزای حەویجە]]، لە رۆژھەڵاتەوە [[قەزای کەرکووک]]، لە ڕۆژاواوە بە [[قەزای مەخموور]]ە. قەزای دووبز لە ساڵی ١٩٥٣ وەک [[گوند]]ێکی بچووک دامەزراوە، دواتر کراوە بە [[ناحیە]]یەکی لاوەکی، پاشان فراوانتر بووە و بووە [[قەزا]]. <ref> https://web.archive.org/web/20191227090621/https://www.geonames.org/94786/kirkuk-district.html </ref> ڕووبەری قەزای دووبز لەناو زەوییە کشتوکاڵییەکان و ناوەندی شارۆچکەکەدا سەد ھەزار دۆنمە و ژمارەی دانیشتووانی (٩٥٬١٦٦) و ژمارەی گوندەکانی زیاتر لە ٦٥ گوند تێدەپەڕێنێت. قەزای دووبز زۆرینەیەکی [[کورد]]ن لە ناوەند و باکووری قەزای دووبز نیشتەجێیە و زۆرینەی دانیشتوانی قەزاکە لە ھۆزی ساڵەحیین، [[عەرەب]]ەکان زۆرینەی دانیشتوانی گوندەکانی باشوور پێکدەھێنن، [[تورکمان]]ەکان کەمینەیەکن لە [[ناحیەی پردێ]]. ناحیەی پردێ کورد و تورکمانن. ناحیەی سەرگەڕان زۆرینەی کوردی ھەیە لەگەڵ کەمینەیەکی عەرەب. ناحیەی ناوەندی دووبز زۆرینەی کوردی تێدایە کە کەمایەتی عەرەب و تورکمان و مەسیحی.<ref> https://web.archive.org/web/20201112020354/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus102.pdf </ref> قەزای دووبز خاوەنی وێستگەیەکی کارەبای غازە کە ١٢٠ مێگاوات بەرھەم دەھێنێت و وزە بۆ تۆڕی نیشتمانی دابین دەکات، جگە لە بوونی کێڵگە نەوتییەکان، لەوانە (بای حەسەن، باکوور، باشوور، و سەرلۆ). قەزاکە بە یەکێک لە شوێنە گەشتیارییەکان دادەنرێت بۆ تێپەڕبوونی ڕووباری [[زێی بچووک]]. == ناو == ناوی ئەم قەزایە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارۆچکەی [[دووبز]]ە. * وشەی دووبز وشەیەکی لێکدراوە (دوو+بز)، دوو ژمارەیە و (بز) واتای لق، شارۆچکەی [[دووبز]] لە سەر [[زێی بچووک]] ھەڵکەوتووە و لەو جێگەیەی دووبزدا زێی بچووک دەبێتە دوولق، ناوی دووبز لەوەوە وەرگیراوە. * لە یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتدا بە دبس ناو دەبرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == قەزای دووبز ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای دەشتی ھەولێر]]. * لە باشوورەوە [[قەزای کەرکووک]] و [[قەزای حەویجە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای کەرکووک]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای مەخموور]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069457#map=10/35.5244/44.0675</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم قەزایە (١٧٦١کم٢)یە لە (١٧٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٠٫٤٪) [[عێراق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (چوارەم)ە لە چوار قەزای [[پارێزگای کەرکووک]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم قەزایە لە [[کورد]]، [[تورکمان]]، [[عەرەب]] و [[کلدانی]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (١٢٢،٠٤٦)کەسە. لە (٧٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٠٫٢٩٪)ی دانیشتوانی [[عێراق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (چوارەم)ە لە چوار قەزای [[پارێزگای کەرکووک]]. == مێژوو == === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، قەزای دووبز ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] پێوە گرێدرا. ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٧٨٠٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٤٠) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]]، ناوەندەکەی گوندی [[سەرگەڕان]] و لە قەزای دووبز بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12482.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]یەوە بەسترا و (٣)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]ش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، قەزای دووبز بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' قەزای دووبز ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی قەزای دووبز ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٦دا، دابڕانی (٣٨) کەرت لە [[پارێزگای ھەولێر]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکان و ناحیەکانی ئەم قەزایە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە. * لە ئێستادا قەزای دووبز پێکھاتووە لە (٣) ناحیە کە ئەمانەن([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]]، [[ناحیەی پردێ]] و [[ناحیەی سەرگەڕان]]).<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == ناحیەکان == ئەم قەزایە سێ ناحیەی ھەیە: * [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] * [[ناحیەی پردێ]] * [[ناحیەی سەرگەڕان]].<ref> https://www.aa.com.tr/tr/dunya/irakin-kerkuk-kentindeki-patlamalarda-16-kisi-yaralandi-/1659894 </ref> {| class="wikitable" |- ! ناحیە ! دانیشتوان <br>لە ٢٠٠٨ |- | ناوەندی دووبز ||align="right"| ٢٩٬٦٩٦ |- | پردێ ||align="right"| ٥٣٬٤٧٢ |- | سەرگەڕان ||align="right"| ١١٬٩٩٨ |- | '''''سەرجەم''''' ||align="right"| ٩٥٬١٦٦ |} == کەشوھەوا == کەشوھەوای گەرم و وشکە.<ref> https://hess.copernicus.org/articles/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html </ref> تێکڕای پلەی گەرمی ٢٣ پلەی سەدییە. گەرمترین مانگ مانگی تەمموزە کە پلەی گەرمی ٣٦ پلەی سەدییە، ساردترین مانگ مانگی یەکە کە پلەی گەرمی ٧ پلەی سەدییە. تێکڕای باران بارین لە ساڵێکدا ٤٢٦ ملیمەتر دەبێت. تەڕترین مانگ مانگی نۆڤەمبەرە کە ١٠١ ملیمەتر باران باریوە، وشکترین مانگیش مانگی ئەیلول باران باریوە کە ١ ملیمەتر دەبارێت.<ref>http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407091601/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |date= ٧ی نیسانی ٢٠١٩ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق|پارێزگای کەرکووک}} [[پۆل:پارێزگای کەرکووک|*]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی دووەم بەپێی وڵات]] [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای کەرکووک]] jz9e7e2oowvh2prs3bm42q8eze5r92k 0 215664 1589993 1558667 2026-06-13T12:19:21Z MFTG 21816 /* top */ 1589993 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای داقووق | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|قضاء داقوق}}<br>{{lang-en| Daquq District}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[قەزا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = پارێزگای کەرکووک.png | photo2a = قەزای داقووق.png{{!}} | photo2b = | photo3a = | photo3b = | spacing = 3 | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای داقووق لە [[پارێزگای کەرکووک]]([[شین]]){{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزای داقووق | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=8|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat= 35.0845 |frame-long= 44.32366 |frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای داقووق''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}{{ھن}}{{ئاڵا|کوردستان}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باشووری کوردستان]]{{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[داقووق]] | جۆری_دابەشکراو٣ = ژ.[[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٣ = <span style="color:#090;">٢</span> | جۆری_دابەشکراو٤ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">١٦١</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = | ناوی_دابەشکراو٥ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارۆچکە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٨٩]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = عەبدولستار عەلی مەحموود | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٢٥٨١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٥٩ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١١٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٠٢٬٧٦١ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٥٠ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = داقووقی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[یارسان]](کاکەیی) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.kirkuk.gov.iq/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای داقووق''' یەکێکەلە چوار قەزای [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]] لە [[عێراق]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]])، ناوەندی قەزاکە شارۆچکەی [[داقووق]]ە، ژمارەی دانیشتووانی پێھاتووە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] و [[عەرەب]].<ref> https://web.archive.org/web/20191227090621/https://www.geonames.org/94786/kirkuk-district.html </ref><ref> https://www.academia.edu/40261120 </ref> ئەم قەزایە لە دوو ناحیە پێکھاتووە: * [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] * [[ناحیەی ڕەشاد]] == ناو == ناوی ئەم قەزایە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش [[شارۆچکە]]ی [[داقووق]]ە: * لە (القاموس المحیط) و لە (تاج العروس)دا باسکراوە: بە (دقوق) لەنێوان [[بەغدا]] و [[ھەولێر]]، لە فەتحەکاندا باسی لێوە کراوە، وە شەڕێک بۆ خەواریجەکان ھەبووە، و بە سێ شێوە نوسراوە: (دقوق، داقوق، دقوقاء)، ئێستاش پێی دەوترێت داقووق. * ھەندێکیان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە کاتێک قابیل ھابیلی برای کوشت، ھات و لەم خاکەدا نیشتەجێ بوو، بۆیە ناوی لێنرا (داقوق) لەبەرئەوەی قابیل براکەی کوشت بە لێدانی(دق) سەری بە بەرد. لەمەوە بە ماڵی دقوق یان خاکی دقوق ناودەبرا، ئەم وتەیە وا دیارە تەنیا لێکدانەوەیەکی زمانەوانی بێت کە بەڵگەی مێژوویی تێدا نییە. * سەبارەت بە خەڵکی ناوچەکە پێی دەڵێن (طاووق یان طاوغ) کە وشەیەکی [[زمانی تورکی|تورکییە]] و بە واتای ([[مریشک]]) دێت، پێشتریش لەلایەن خەڵکی شارەکە خۆیانەوە بەو شێوەیە ناویان دەبرد کە زۆربەیان [[تورکمان]]ن. وەک گاڵتەجاڕی یان بەجدی گوندێکی نزیکی ناوی (خۆرس) بوو، کە بە [[زمانی تورکی]] بە واتای ([[کەڵەشێر]]) دێت. * سەبارەت بە زانا پڕۆفیسۆر [[تۆفیق وەھبی]]، سەبارەت بە وەرگرتنی ناوی (داقوقا) دەڵێت: وای بۆ دەچم کە ناوی (داقوقا) بە لکاندنی پاشگری ناسراوی ھیندی-ئێرانی(k) لە وشەی ڕەسەنی (دە، دھە) دروست بووە، بە واتای [[گوند]] دێت: مانای ناوی (دھە) کەم بووەوە، یان بە زیادکردنی پاشگری بچووککراوی (K) یان (AK) بۆی و دانانی بە شێوەی (دەھەک)، مانایەکەی بوو بە (گوندی بچووک). وشەی دێ لە ئێستای زمانی کوردیدا لە وشەی ھیندۆ ێرانی(دە)ەوە ھاتووە. بۆ نموونە ناوی شاری ([[دھۆک]]) لە باکووری [[ھەرێمی کوردستان]] بە زیادکردنی پاشگری بچووک (وک) بۆ (دە) دروست بووە و مانای (دھۆک) گوندی بچووکە، پاشان ئەم ناوە بچووککراوەی (دەھک) دیسان بە زیادکردنی پاشگری (Uka) بچووکتر کرایەوە بۆی، و بوو بە شێوەی (دەھلووک) (دەھکوکە). وە پاشان بە پێی کات بووە دھۆک. * کاتێک [[کورد]] لە زاراوەی کوردی خۆجێی دەنگی “ھا”یان لە ناوی (دە) (گوند) دابەزاند، ناوەکە بە (د)ی کراوە دەستی پێکرد و بوو بە (دکوک) بۆ ئەوە زیادکرا، عەرەبەکان لە دوای فتوحاتەکان کە ناوچەکانیان گرت زۆرینەی پیتی(ک)یان گۆڕی بە پیتی(ق) وەک (سلوکس - سلوقس، کلیکیا - قلیقیا، کرماشان - قرمیسین)، پێدەچێت ناوی داقوق لەو سەردەمانەدا دەھکوک بوو بێت و واتای گوندی بچووک بووبێت و پیتی(ک)یان گۆڕیبێت بە پیتی(ق)، وە ناوی دەھکوک بوو بێتە( دەھقوق، داقوق).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == قەزای داقووق ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای کەرکووک]] و [[قەزای حەویجە]]. * لە باشوورەوە [[قەزای دووزخورماتوو]]، [[قەزای دور]] و [[قەزای عەلەم]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای دووزخورماتوو]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای حەویجە]] و [[قەزای عەلەم]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069471#map=9/35.0030/44.2859</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم قەزایە (٢٥٨١کم٢)یە لە (٢٤٫٩٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٠٫٥٨٪) [[عێراق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (سێیەم)ە لە چوار قەزای [[پارێزگای کەرکووک]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم قەزایە لە [[کورد]]، [[تورکمان]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (١٠٢،٧٦١)کەسە. لە (٦٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٠٫٢٤٪)ی دانیشتوانی [[عێراق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (سێیەم)ە لە چوار قەزای [[پارێزگای کەرکووک]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === لەم سەردەمەدا بە تایبەت لە دوای ساڵی (١٨٥١)ەوە، کە دەوڵەتی عوسمانی دەستی گرتەوە بەسەر [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا، یەکە کارگێڕییەکانی تێدا چەسپاند، لەم کاتەدا یەکەی [[ناحیە]] نەبوو لە یەکەی کارگێڕی عوسمانیدا، یەکەی [[قەزا]] فرە ناوەند بوون. لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) [[قەزای کەرکووک]] یەکێ لە ناوەندەکانی شاری [[داقووق]] بوو. لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە، ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. لەم بەروارەوە ناوی داقووق لە یەکە کارگێڕییەکاندا نەما. لە دوای ساڵی ١٨٩٠ز چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنوورەکەدا ڕوویدا. ناوی سنجاغی شارەزوور گۆڕدرا بە سنجاغی کەرکووک، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ھاتە کایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== لەم قۆناغەدا داقووق وەک ناحیە لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]ەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە بەرواری ٢٧\١\١٩٣٧دا، قەزای داقووق ھاتە کایەوە. # قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرە حەسەن]] ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. * دابڕانی [[قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخوورماتوو]] لە [[قەزای کفری]] و لکاندنی بە قەزای داقووقەوە. ھەروەھا [[ناحیەی قادرکەرەم]]یش لکێندرا بە قەزای داقووقەوە.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە ٢٢\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای دووزخورماتوو]] ھاتە کایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٢٨) لە ٢٦\١٢\١٩٥١دا، قەزای داقووق ھەڵوەشێنرایەوە و [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] جێیگرتەوە و لکێندرا بە [[قەزای دووزخورماتوو]]ەوە. === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٥٦) لە ١٨-٥-١٩٧٦دا، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای دووزخورماتوو]]ی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11721.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٤٥) لە ٢٢-٦-١٩٧٦دا، (٢) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] سەر بە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حەمرین]] لە [[قەزای دۆر]]ی سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12310.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== لەم قۆناغەدا [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== * لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. قەزای داقووق ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' قەزای داقووق پێکھێنرا و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> == کارگێڕی == == کەشوھەوا == کەشوھەوای گەرمی ناوچە نیمچە وشکەکان لە ناوچەکەدا زاڵە.<ref> https://hess.copernicus.org/articles/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html </ref> تێکڕای پلەی گەرمی ٢٢ پلەی سەدییە. گەرمترین مانگ مانگی تەمموزە کە پلەی گەرمی ٣٥ پلەی سەدییە، ساردترین مانگ مانگی یەکە کە پلەی گەرمی ٧ پلەی سەدییە.<ref> https://web.archive.org/web/20200511075542/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php </ref> تێکڕای باران بارین لە ساڵێکدا ٣٦٢ ملیمەتر دەبێت. تەڕترین مانگ مانگی نۆڤەمبەرە کە ٩٢ ملیمەتر باران دەبارێت، وشکترین مانگی حوزەیرانە کە ١ ملیمەتر باران دەبارێت. == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[داقووق]] * [[یارسان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق|پارێزگای کەرکووک}} [[پۆل:پارێزگای کەرکووک|*]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی دووەم بەپێی وڵات]] [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای کەرکووک]] kzhzitq29yo3ollfbfikiosgn5tficy 0 215670 1589994 1558666 2026-06-13T12:20:44Z MFTG 21816 /* top */ 1589994 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای حەویجە | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|قضاء الحویجة}}<br>{{lang-en| Hawija District}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[قەزا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = پارێزگای کەرکووک.png | photo2a = | photo2b = قەزای حەویجە.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای حەویجە لە [[پارێزگای کەرکووک]]([[زەرد]]){{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزای حەویجە | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=8|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat= 35.32698 |frame-long= 43.75421 |frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = قەزای حەویجە | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[حەویجە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = ژ.[[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">٤</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٢٦٥</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٦١]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = سەبھان جبوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٢٦٨١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ٢ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٩٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٤٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٠٦ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣١٦٬٨٧٠ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١١٨ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = حەویجەیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[یارسان]](کاکەیی) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.kirkuk.gov.iq/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای حەویجە''' قەزایەکی سەر بە [[پارێزگای کەرکووک]]ە لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]، ناوەندی قەزاکە شارۆچکەی [[حەویجە]]یە، ژمارەی دانیشتووانەکەی زۆرینەی [[عەرەب]] و کەمینەی [[کورد]] و [[تورکمان]]ە.<ref> https://web.archive.org/web/20191227090621/https://www.geonames.org/94786/kirkuk-district.html </ref><ref> https://www.academia.edu/40261120 </ref> ئەم دەسەڵاتە دادوەرییە بە فەرمانی کۆماری ٣٨٧ لە ساڵی ١٩٦١ لە ناوچەکانی نزیک لە [[پارێزگای سەلاحەددین]] و [[پارێزگای نەینەوا]] و [[پارێزگای کەرکووک]] دروستکراوە.<ref>https://archive.today/20160802144230/http://mmpw.gov.iq/uploads/image/Service%20Indicator/Sew/h/Kark.jpg</ref> [[عەرەب]]ەکان لە [[عەرەب]]ی [[سوننە]]ن لە [[ئێڵ]]ی (جەبور و عوبەید و شەممار و دولەیم و حەدیدون). زۆرترین ڕێژەی دانیشتوانی قەزاکە بەھۆی تەختی و بەپیتی زەویەکان لەسەر [[کشتووکاڵ]] دەژین، [[زێی بچووک]] لە تەنیشت قەزاکەدا تێدەپەڕێت. قەزای حەویجە بەھۆی زۆری کشتوکاڵی تیایدا بە ناوچەیەکی [[گوند]]نشین دادەنرێت، کە چەندین بەرھەمی کشتوکاڵی تێدا بەرھەمدەھێنرێت، وەک [[پەتاتە]] و [[گەنمەشامی]] و [[گەنم]] و [[جۆ]]. قەزای حەویجە دووەم گەورەترین ھەناردەی [[سەوزە]]یە لەسەر ئاستی [[عێراق]]. داواکارییەک لەلایەن ئەندامانی ئەنجومەنی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە ئاراستەی حکومەتی ناوەندی کرا بۆ گواستنەوەی قەزای حەویجە بۆ پارێزگایەکی سەربەخۆ. بەھۆی زۆری ژمارەی دانیشتووان و بڕوانامەی ئەم ناوچەیە بۆ ئەوەی ببێتە [[پارێزگا]]. == ناو == ناو ئەم قەزایە لە [[شارۆچکە]]ی [[حەویجە]]وە وەرگیراوە کە ناوەندێتی: ناوی حەویجە لەو دەوەنە سەوزەوە وەرگیراوە کە لەمبەر و ئەوبەری زێ و رووبارەکاندا دەڕوێت گوڵێکی وەک تۆپی زەرد بەرھەم دێنێت. [[کورد]]ەکانی دەڤەرەکە بە (عەوینجە) واتا (شویت) ناوی دەبەن، لە ئەنجامی بەکارھێنانی لەلایەن چەندان بنەماڵەی [[ھۆز]]ی دزەییەوە و ئاڵوگۆڕی پیتی (ع) بە (ح) و بە پێچەوانەشەوە وشەی (عەویجە) دەبێتە (حەویجە)، ئیتر لەناو خەڵکی ناوچەکەدا بە [[عەرەب]] و [[کورد]]ەوە بڵاو دەبێتەوە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> == جوگرافیا == قەزای حەویجە ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای دووبز]]. * لە باشوورەوە [[قەزای داقووق]] و [[قەزای عەلەم]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای کەرکووک]] و [[قەزای دووبز]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای بێجی]] و [[قەزای شەرقات]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069463#map=9/35.1514/43.8629</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم قەزایە (٢٦٨١کم٢)یە لە (٢٦٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٠٫٦٪) [[عێراق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە چوار قەزای [[پارێزگای کەرکووک]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم قەزایە لە [[عەرەب]]، [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٣١٦،٨٧٠)کەسە. لە (١٨٫٣٥٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٠٫٧٦٪)ی دانیشتوانی [[عێراق]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە چوار قەزای [[پارێزگای کەرکووک]]. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزاکان فرە ناوەند بوون، قەزای ئاڵتوون کۆپری دوو ناوەندی ھەبوو کە پردێ و مەڵحە بوو، کە سنووری مەڵحە سنووری ئێستای قەزای حەویجە بوو. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]] و مەڵحە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، مەڵحە و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # ناوەندی ناحیەی مەڵحە لە گوندی [[مەڵحەی کۆن]]ەوە گواسترایەوە بۆ گوندی [[تەل عەلی]]. # لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== لەم قۆناغەدا ناحیەی مەڵحە گۆڕانکاری بەسەردا نەھات وەک ناحیەیەک لە [[قەزای کەرکووک]]دا مایەوە. لە ناوەڕاستی ساڵی سییەکانی سەدەی رابردوو ([[بەکر سدقی]])، سەرۆک ئەرکانی سوپای ئەوکاتەی [[عێراق]] بوو، داوای لە بنەماڵەکانی ([[شێخ مەحموودی حەفید]] و سەید ئەحمەدی خانەقا و سەید محەمەدی جەباری و کاکەزیادی کۆیە و ئاغاکانی ھۆزی شێخ بزێنی و لە پاشان ئەفەندیییەکانی [[ھەولێر]]) و چەندان [[ھۆز]]ی تری [[کورد]] کرد، بچن دەشتی حەویجە و قەراج ئاوەدان بکەنەوە. نوێنەرانی ئەو ھۆز و بنەماڵانە کە چوون بۆ تەماشاکردنی ناوچەکە، بینییان ھیچ [[ئاو]]ی لێ نییە، پاشگەز بوونەوە و گوتیان: ئێمە لەسەر ئەم کانی و ئاوە سازگارەی خۆمان نابزوێین و ناچین، ئەو چۆڵەوانییەی حەویجە نەک [[مرۆڤ]]! بەڵکو مارومۆریش لە تینوودا دەخنکێن. "پاشان [[سەعید قەزاز]] گوتی من [[ئاو]]تان بۆ دابین دەکەم، سەرۆک ھۆز و ئاغا و پیاوە ماقووڵە کوردەکانیش گوتیان: کەی ئاوی بۆ دابین کرا ئێمە ئاوەدانی دەکەینەوە. ئەوەبوو لە ساڵی ١٩٣٦ [[یاسین ھاشمی]]، ئەوکات سەرۆک وەزیرانی عێراق بوو، [[عەرەب]]ێکی شۆڤێنی توندڕەو بوو، گوتی من [[حەویجە]] ئاوەدان دەکەمەوە، کۆمەڵێ ئەندازیار و پسپۆڕی بواری ئاودێری لە [[عێراق]] و وڵاتە [[عەرەب]]ییەکانەوە بەسەرپەرشتی ئەندازیارێکی [[میسر]]ی بەناوی (عەبدولوەھاب) ھێنا، ھەموو گیراوەکانی گرتووخانەکانی [[عێراق]]یشی کۆ کردەوە لەناو تەلبەندێکی گەورەدا لە دەشتی حەویجە بەرەڵای کردن و فەرمانی دا جۆگەلە کۆنەکانی پڕۆژە ئاودێرییەکەی عەباسییەکان پاک بکەنەوە کە درێژییەکەی ٥٥ کیلۆمەترە. لە [[زێی بچووک]]ەوە ئاوی ھێنا. ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # "لە پاش تەواوبوونی پڕۆژەکە لە ساڵی ١٩٣٩ [[یاسین ھاشمی]] نزیکەی ١٠ ھەزار [[عەرەب]]ی لە [[ھۆز]]ی (عوبێد) ئەوکات سەرۆک ھۆزەکەیان ناوی (عاسی ئەلعەلی) بوو، لە شاری [[بەعقووبە]] و دەوروبەریەوە بە ١٠٠ بار وشتر ھێنا بۆ ئەو شوێنەی کە دواتر ناوی لێ نرا حەویجە، ئەوەش بە بیانووی ئەوەی گوایە دوژمنایەتییان ھەیە لەگەڵ ھۆزی عەرەبی ئال عزە (عەزاوییەکان) و نزیکەی پێنج ھەزار عەرەبی کۆچەری لە ھۆزی (جبوور) ھێنا بۆ دەم زێیەکەی نزیک شارەدێی [[عەباسی]]". # ناوەندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] لە [[قەزای کەرکووک]]دا. === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== لە ساڵی ١٩٥٩ لە سەردەمی حوکمڕانی [[عەبدولکەریم قاسم]] سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی عێراق، لەلایەن کۆمپانیای بەڵێندەرە عەرەبەکان (مقاولین ئەلعەرەب) و کۆمپانیای (عوسمان ئەحمەد عوسمان)، جارێکی تر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری حەویجە درا و فراوانیان کرد، ئاویان لە [[زێی بچووک]]ەوە لە شارۆکەی [[دووبز]]ەوە بۆ پڕۆژەی ئاودێری حەویجەوە راکێشا. ساڵی ١٩٦٢ بەسەرکەوتوویی کۆتا بە پڕۆژەکە ھات. لە سەرەتادا کە [[عەرەب]]ەکان ھاتن بۆ [[حەویجە]]، ھیچیان لەبارەی کشتوکاڵەوە نەدەزانی تەنیا [[خوێ]]یان دەفرۆشت و [[گەنمەشامی]] (زوڕات)یان بەرھەم دەھێنا، بۆیە تا ئەمڕۆش [[کەرکووک]]ییەکان بە [[عەرەب]]ی [[حەویجە]] دەڵێن: عارەبە زوڕات. پڕۆژە کۆنەکەی حەویجە لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بووە، ئاوی بۆ ١٥٠ ھەزار دۆنم زەوی دابین دەکرد، لە سەردەمی حکومڕانی [[رژێمی بەعس]] بەشێوەیەکی گشتی زیاتر پەرە بە پڕۆژەی ئاودێری کەرکووک درا و فراوان کرایەوە تا گەیشتە سنووری [[پارێزگای سەڵاحەددین]] و [[پارێزگای دیالە]]، ئینجا درایە دەم پڕۆژەی ئاودێری حەویجە، ئێستە درێژییەکەی ١٢٥ کیلۆمەترە، رووبەری یەک ملیۆن مەترە و بەشی ئاودێری ٥٠٠ ھەزار دۆنم زەوی دەکات. جگە لە حەویجە کەناڵەکانی ئاودێری دەگاتە کۆتای سنوورەکانی ([[دووزخورماتوو]]، [[عەباسی]]، [[زاب]]، [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]]، [[تازەخورماتوو]]، [[داقووق]] و [[دووبز]]). ئەمەش بوو بەھۆی پێشکەوتنی ناوچەکە لە بواری کشتوکاڵ و ئاودێری و ئاژەڵدارییەوە و بووەتە ھاندەر و فاکتەرێکی سەرەکی بۆ ھاتنی [[عەرەب]]ی زیاتر بۆ ناوچەکە.<ref>https://wishe.net/dreja.aspx?Jmare=50056&Jor=15</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، قەزای حەویجە لە سنووری [[پارێزگای کەرکووک]]دا ھاتە کایەوە و ھەردوو [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە قەزای حەویجە لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی [[ناحیەی عەباسی]] لە سنووری قەزای حەویجە، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی [[ناحیەی عەباسی]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە قەزای حەویجەی پارێزگای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی قەزای حەویجە([[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە قەزای حەویجەوە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی زاب]] لە قەزای حەویجە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە [[ناحیەی زاب]]ی [[پارێزگای کەرکووک]]ەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> == ناحیەکان == قەزای حەویجە لە پێنج ناحیە پێکھاتووە:(ناحیەی ناوەندی حەویجە، ناحیەی زاب، ناحیەی ڕیاز، ناحیەی عەباسی و ناحیەی ڕەشاد). == کەشوھەوا == کەشوھەوای گەرمی ناوچە نیمچە وشکەکان لە ناوچەکەدا زاڵە.<ref> https://hess.copernicus.org/articles/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html </ref> تێکڕای پلەی گەرمی ٢٢ پلەی سەدییە. گەرمترین مانگ مانگی تەمموزە کە پلەی گەرمی ٣٥ پلەی سەدییە، ساردترین مانگ مانگی یەکە کە پلەی گەرمی ٨ پلەی سەدییە.<ref> https://web.archive.org/web/20200511075542/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php </ref> تێکڕای باران بارین لە ساڵێکدا ٣١٠ ملیمەتر دەبێت. تەڕترین مانگ مانگی نۆڤەمبەرە کە ٦٩ ملیمەتر باران باریوە، وشکترین مانگی حوزەیرانە کە ١ ملیمەتر باران دەبارێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق|پارێزگای کەرکووک}} [[پۆل:پارێزگای کەرکووک|*]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ئاستی دووەم بەپێی وڵات]] [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای کەرکووک]] gefpil8f58wqo2t01v49w3rz9nqsbqg 0 218102 1590058 1427397 2026-06-13T22:01:47Z MFTG 21816 /* top */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1590058 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دێگەڵە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| دیکلة }}<br>{{lang-en| Dêgalla }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.17678| 44.38543}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی دێگەڵە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.17678| 44.38543 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی شۆڕش]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٠٫٥ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٧٠٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٧٥<ref> https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = دێگەڵەیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''دێگەڵە''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای کۆیە]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. دێگەڵە ناوەندی [[ناحیەی شۆڕش]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> شارەدێی دێگەڵە بەدووریی ٣٥ کیلۆمەتر دەکەوێتە باشووری رۆژھەڵاتی شاری [[ھەولێر]]، بەدووریی ٢٤ کیلۆمەتر دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای شارۆچکەی [[کۆیە]].<ref> https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=18419&Jor=4</ref> ناوبانگی دێگەڵە زیاتر بۆ سەردەمی [[شەڕی براکوژی]] و دوو ئیدارەیی دەگەڕێتەوە لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا، ئەو کاتەی شەڕ لە نێوان [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]دا ڕوویدا، بە ھێڵی نێوانیان(ھێڵی تەماس) دەوترا سنوری دێگەڵە. == ناو == سەبارەت بە ڕەگ و ڕیشەی ناوی دێگەڵە، لە ڕووی زمانەوانی و مێژوویی ناوخۆییەوە چەند بۆچوون و لێکدانەوەیەکی جیاواز ھەن کە پێکھاتەی ناوەکە شی دەکەنەوە. گرنگترینی ئەو بۆچوونانە ئەمانەن: # لێکدانەوەی زمانەوانی (دێ + گەڵە): ئەمە بەربڵاوترین و لۆژیکیترین بۆچوونە لە نێو زمانناسان و خەڵکی ناوچەکەدا، کە ناوەکە لە دوو بڕگەپێکدێت، '''[[دێ]]:''' لە زمانی کوردیدا بە واتای گوند دێت. '''گەڵە:''' لە زۆربەی دیالێکتەکانی کوردیدا بە واتای ڕانە [[مەڕ]]، گەلە ئاژەڵ، یان کۆمەڵە [[ئەسپ]] و وڵاخ دێت. '''واتای گشتی:''' بەپێی ئەم لێکدانەوەیە، "دێگەڵە" واتە (گوندی گەلە ئاژەڵەکە) یان ئەو گوندەی کە لە کۆندا شوێنی حەوانەوە و لەوەرانی گەلە و ڕانە ئاژەڵی زۆر بووە، بەھۆی ئەوەی ناوچەیەکی دەشتایی بەپیت و لەبار بووە بۆ ئاژەڵداری. # لێکدانەوەی مێژوویی (دێی گەلان / گەل): بۆچوونێکی تر ھەیە کە دەڵێت وشەی "گەڵە" کورتکراوەی یان گۆڕدراوی وشەی "گەلان" یان "گەل"ە (بە واتای خەڵک یان ھۆز)، لە ڕابردوودا بەھۆی پێگە جوگرافییەکەی کە کەوتووەتە نێوان چەند دەشت و ناوچەیەکی جیاواز ([[کۆیە]] و [[ھەولێر]])، خاڵی کۆبوونەوەی گەل و ھۆزە جیاوازەکان بووە، یان گوندێک بووە کە چەندین بنەماڵە و خێڵی جیاواز (گەلێک خەڵک) تێیدا نیشتەجێ بوون، بۆیە پێی گوتراوە دێی گەلان و پاشان بووە بە دێگەڵە. # گۆڕانی فۆنەتیکی لە (دێی گەورە) یان (دێگەڵ): ھەندێک لە توێژەرانی ناوخۆیی ئاماژە بەوە دەکەن کە پاشگری (گەڵە یان کەڵە) لە ناوە کوردییەکاندا زۆرجار وەک نیشانەی گەورەیی یان بەھێزی بەکارھاتووە (وەک چۆن دەگوترێت کەڵەپیاو). بەم پێیە، دێگەڵە ڕەنگە لە بنەڕەتدا بە واتای گوندە گەورەکە ھاتووە کە لە چاو گوندەکانی دەوروبەری خۆیدا پانتایی یان پێگەیەکی گەورەتری ھەبووە. # لێکدانەوەیەکی تر ئەوەیە کە ھەڵکەوتەی جوگرافیای ئەم گوندە بووەتە ھۆی ئەم ناوە، ئەم گوندە کەوتووتە دامێنی دەربەندێک، کە لە ھەندێک شوێنی [[کوردستان]] بە دەربەند دەوترێت (گەلی) وەک [[گەلی عەلی بەگ]]، ئەشێ سەرەتا ئاوھا گوترابێت دێیگەلی بەڵام بۆ خۆش ھاتنە گۆ و سواوی بە کارھێنانی بووەتە دێگەڵە. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{قەزای کۆیە}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:کۆیە]] hp6d5gt5064c0e8zqrib04c0bsl6sd9 1590059 1590058 2026-06-13T22:02:21Z MFTG 21816 /* ناو */ 1590059 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دێگەڵە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| دیکلة }}<br>{{lang-en| Dêgalla }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 36.17678| 44.38543}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی دێگەڵە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.17678| 44.38543 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی شۆڕش]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٠٫٥ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٧٠٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٧٥<ref> https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = دێگەڵەیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''دێگەڵە''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای کۆیە]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. دێگەڵە ناوەندی [[ناحیەی شۆڕش]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> شارەدێی دێگەڵە بەدووریی ٣٥ کیلۆمەتر دەکەوێتە باشووری رۆژھەڵاتی شاری [[ھەولێر]]، بەدووریی ٢٤ کیلۆمەتر دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای شارۆچکەی [[کۆیە]].<ref> https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=18419&Jor=4</ref> ناوبانگی دێگەڵە زیاتر بۆ سەردەمی [[شەڕی براکوژی]] و دوو ئیدارەیی دەگەڕێتەوە لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا، ئەو کاتەی شەڕ لە نێوان [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] و [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]دا ڕوویدا، بە ھێڵی نێوانیان(ھێڵی تەماس) دەوترا سنوری دێگەڵە. == ناو == سەبارەت بە ڕەگ و ڕیشەی ناوی دێگەڵە، لە ڕووی زمانەوانی و مێژوویی ناوخۆییەوە چەند بۆچوون و لێکدانەوەیەکی جیاواز ھەن کە پێکھاتەی ناوەکە شی دەکەنەوە. گرنگترینی ئەو بۆچوونانە ئەمانەن: # لێکدانەوەی زمانەوانی (دێ + گەڵە): ئەمە بەربڵاوترین و لۆژیکیترین بۆچوونە لە نێو زمانناسان و خەڵکی ناوچەکەدا، کە ناوەکە لە دوو بڕگەپێکدێت، '''[[دێ]]:''' لە زمانی کوردیدا بە واتای گوند دێت. '''گەڵە:''' لە زۆربەی دیالێکتەکانی کوردیدا بە واتای ڕانە [[مەڕ]]، گەلە ئاژەڵ، یان کۆمەڵە [[ئەسپ]] و وڵاخ دێت. '''واتای گشتی:''' بەپێی ئەم لێکدانەوەیە، "دێگەڵە" واتە (گوندی گەلە ئاژەڵەکە) یان ئەو گوندەی کە لە کۆندا شوێنی حەوانەوە و لەوەرانی گەلە و ڕانە ئاژەڵی زۆر بووە، بەھۆی ئەوەی ناوچەیەکی دەشتایی بەپیت و لەبار بووە بۆ ئاژەڵداری. # لێکدانەوەی مێژوویی (دێی گەلان / گەل): بۆچوونێکی تر ھەیە کە دەڵێت وشەی "گەڵە" کورتکراوەی یان گۆڕدراوی وشەی "گەلان" یان "گەل"ە (بە واتای خەڵک یان ھۆز)، لە ڕابردوودا بەھۆی پێگە جوگرافییەکەی کە کەوتووەتە نێوان چەند دەشت و ناوچەیەکی جیاواز ([[کۆیە]] و [[ھەولێر]])، خاڵی کۆبوونەوەی گەل و ھۆزە جیاوازەکان بووە، یان گوندێک بووە کە چەندین بنەماڵە و خێڵی جیاواز (گەلێک خەڵک) تێیدا نیشتەجێ بوون، بۆیە پێی گوتراوە دێی گەلان و پاشان بووە بە دێگەڵە. # گۆڕانی فۆنەتیکی لە (دێی گەورە) یان (دێگەڵ): ھەندێک لە توێژەرانی ناوخۆیی ئاماژە بەوە دەکەن کە پاشگری (گەڵە یان کەڵە) لە ناوە کوردییەکاندا زۆرجار وەک نیشانەی گەورەیی یان بەھێزی بەکارھاتووە (وەک چۆن دەگوترێت کەڵەپیاو). بەم پێیە، دێگەڵە ڕەنگە لە بنەڕەتدا بە واتای گوندە گەورەکە ھاتووە کە لە چاو گوندەکانی دەوروبەری خۆیدا پانتایی یان پێگەیەکی گەورەتری ھەبووە. # لێکدانەوەیەکی تر ئەوەیە کە ھەڵکەوتەی جوگرافیای ئەم گوندە بووەتە ھۆی ئەم ناوە، ئەم گوندە کەوتووتە دامێنی دەربەندێک، کە لە ھەندێک شوێنی [[کوردستان]] بە دەربەند دەوترێت (گەلی) وەک [[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ|گەلی عەلی بەگ]]، ئەشێ سەرەتا ئاوھا گوترابێت دێیگەلی بەڵام بۆ خۆش ھاتنە گۆ و سواوی بە کارھێنانی بووەتە دێگەڵە. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{قەزای کۆیە}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:کۆیە]] sllze0ptmsjlzb43pa3u0ks4clv0jxb 0 218157 1590029 1494626 2026-06-13T16:38:34Z ShamallBaqii 76577 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1590029 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{بەسەرداچوونەوە}} }} {{وەرگێڕانی دەقاودەق}} '''بەناز مەحموود''' (١٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٥ – ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦) ئافرەتێکی [[کورد]]ی [[عێراق]]ی تەمەن ٢٠ ساڵ بوو، کە لە ناوچەی میچام لە باشووری [[لەندەن]] لە [[ئینگلتەرا]] دەژیا. ئەو بە فەرمانی خێزانەکەی کوژرا، چونکە کۆتایی بە ھاوسەرگیرییەکی زۆرەملێی توندوتیژ و سووکایەتی ھێنا و پەیوەندی لەگەڵ کەسێکدا دروست کرد کە بە دڵی خۆی بوو. دواتر باوکی و مامی و سێ ئامۆزاکەی بە تاوانی کوشتنی تاوانبار کران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Carter|یەکەم=Claire|ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=How one kiss led to honour killing of woman for 'bringing shame on family'|ناونیشان=http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/they-bringing-shame-family-b-11080403|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=mirror|زمان=en}}</ref> == رووداوەکان == بنەماڵەی مەحموود کە بنەماڵەیەکی کوردی [[باشووری کوردستان]] بوون. کە لە عەشیرەتی میراودەلی لە شاری قەڵادزێ لە کوردستانی عێراق دەژیان لە کاتی خۆی. بنەمالەیەکی تەواو عەشیرەتێکی توندوتیژ بوون. ئەو بنەماڵەیە لە ساڵی ١٩٩٥ کاتێک بەناز تەمەنی تەنیا ١٠ ساڵ بوو داوای پەنابەرییان لە [[شانشینی یەکگرتوو]] (وڵاتی بریتانیا) کرد. مەحموود گەورەترینیان بوو کە چوار برا بوون. کە لە ناوچەی باشووری لەندەن دەژیان؛ ھەرچەندە گەورەترین بوو، بەڵام ڕۆڵی سەرۆکی بنەماڵەکە لەلایەن برا بچووکەکەیەوە بە ناوی ئاری ئاغا مەحموود بوو. بەناز لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا لەگەڵ پیاوێکی بە زۆر بە شووی ئەدرێت لە قەڵادیزە . مێردەکەی بەناز ١٠ ساڵ لە بەناز گەورەتر بوو، کەسەک نەخوێندەوار و سەر بە ئەقلییەتەکی توندوتیژی بوو. بە درێژایی ژیانی ھاوسەرگیرییەکەی کەسەکی توند و تیژ بوویە لەگەل بەناز. بە پێ رەپورتی پۆلیسی هەمیشە کێشی هەبویە کە بەردەوام توندوتیژی بووە کە چەندین جار ھەر بەردوام دەستدرێژی کراوەتە سەری و لێی دراوە. خێزانەکەی ئاگاداری ئەو توندوتیژییانە بوون کە بەسەر کچەکیان دەکرییەوە، بێ ئەوەی هیچ بۆ کچەکەیان بەناز بکەن. بەڵام هەر خێزانی بەناز بە بەنازی وتووە کە جێھێشتنی مێردەکەی جۆرێک لە شەرمەزاری بۆ مالەکایان دەھێنت. سەرەڕای ئەمەش دواجار دوای دوو ساڵ لە ھاوسەرگیری. بەناز بە ناچاری لە تەممووزی ٢٠٠٥دا گەڕایەوە بۆ ماڵی خێزانەکە. لەوێشی کەسەک دەناسێت بە ناوی ڕەحمەت سولێمان. بەم شێوەیە چیرۆکی خۆشەویستی بەناز و سولەیمان دروست دەبێت. ھەردوو مامی بەناز، ئاری ئاغا مەحموود، و باوکی مەحموود بە پەیواندی نێوان بەناز و ڕەحمەت ڕازی نەبوون و ئەویان پەسەند نەکرد؛ و پێیان باش نەبوو کە بەناز و ڕەحمەت لەگەل یەک بمێنینەوە. لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ لە ماڵی ئاری ئاغا مەحموود کۆم بوونەوە. کە تێیدا ڕێککەوتن کرا کە ھەردووکیان بکوژرێن. بەم هۆکارەشی دوای ئەوەی کە بانەز گوێی لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنی نێوان مامی و دایکی دەبێت، کە ئاگادار بابەتکی لەو جۆرە دەبێت.لە ترسی سەلامەتی خۆی، چووە لای پۆلیس بۆ ئەوەی ڕاپۆرت بدات کە مامی ھەڕەشەی کوشتنی ھەم خۆی و خۆشەویستەکەی رەحمەت سلێمانی کردووە، بۆیە لە ١٢ی [[کانوونی دووەم|کانوونی دووەمدا]] نامەیەکی گەیاندە بنکەی پۆلیسی ویمبڵدۆن کە ناوی ئەو کەسانەی تێدابوو کە ئیدیعای کرد ئامادەن بەناز بکوژن. بە بورینی کات زۆر جار بەناز لە ترسی مال دا هاواری خۆی بە پۆلسی دگەینێت بەلام زۆربەی جارەکان لەبەر نەبوونی بەرگەی پێویست گرنگی ئەوتوس پێی نەدرێی. .<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Goode|یەکەم=Caroline|ناونیشان=https://books.google.de/books?id=dhi8DwAAQBAJ&q=caroline+goode+banaz&redir_esc=y#v=snippet&q=caroline%20goode%20banaz&f=false|سەردێڕ=Honour: Achieving Justice for Banaz Mahmod|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Simon and Schuster|ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٦٠٧-٥٤٦-٨|زمان=en}}</ref> ==کوشتنی بەناز== سولەیمان لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦دا، هەواڵی ونبوونی بەنازی دا. ئەمەش دوای ئەوەی کە رەحمەت سولێمان نەیتوانی پەیوەندی بە بەناز-ەوە بکات، و لە خەمی سەلامەتی دا بوو. پۆلیس لە سەرەتادا ئەو ڕاپۆرتەی کە لەیان رەحمەت سلێمانەوە دابوو بە جددی وەرنەگرت. دایک و باوکی خۆیان وەک خێزانێکی ئاسان و لێبوردە نیشان دەدا. هەروەها پێداگرییان دەکرد کە کچەکایان ونبوو نییە. ئیدیعایان دەکرد کە زۆرجار بەناز لە دەرەوە دەمێنێتەوە، بەڵام ڕەحمەت بەردەوام بوو لەسەر "هەولدان" کە پێویستە پۆلیس بۆ گرتنەبەری بابەتەک ڕێوشوێن پێویست بگرنە دەست. رەحمەت سولێمانی ئاماژەیان بەوە کرد کە دایک و باوکی بەناز لسەر ئەوە کە ئەوان بانگەشەی دەکەن رەستگۆ نین. پۆلیسەکان لە گەران و بەدووچوون لسەر ئەو سکالایان و پەیواندی تەلفوونی بەنازیان کرد. پۆلیسەکان توانیان لیستێک لەو کەسانی کۆبکەنەوە کە بەناز باسیان دەکرد کە هەڕەشە لە ئەو دەکەن. لێکۆڵینەوەکە لەلایەن فەرماندەیی کوشتن و تاوانە قورسەکانی پۆلیسی گەورە شارەوە دەستی پێکرد. سەرەتا کار لەسەر ئەو گریمانەیەیان دەکرد کە بەناز زیندووە تەنیا دەستبەسەر کراوە، ئۆپەراسیۆنی گەڕان و دەستگیرکردن ئەنجامدرا. بەلام بێ سوود بوو. بۆیە گەڕان لە سەرتاسەری وڵات ئەنجامدرا، بەڵام هیچ نیشانەیەکی دۆزینی بەناز نەبوو. هەتا لە درەنگانی ٢٣ی کانویە مۆبایلەکەی بەناز چالاک نەبووبوو. و ئەژمێری بانکیی بەنازیش لایان بەنازەوە بکارنەهاتبوو بەبێ دەست لێدان مابووەوە. ئەماشی وایکرد کە پۆلسی لێکورینەوە لەگەل باوک ومامی بەناز بکەن. و باوک و مامی بەناز لەگەڵ گومان لێکراوەکانی دیکەی دەستبەسەر کران.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Banaz Mahmod 'honour' killing cousins jailed for life|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-11716272|newspaper=BBC News|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref> لە ٤ی شوباتی ٢٠٠٦، محەمەد بە تاوانی کوشتن تۆمەتبار کرا.چونکە رەحمەت محمدی تۆماتبەری کردبوو کە محمد یەکێک بوو لەو کەسانەی کە پێشتر هەوڵی ڕفاندنی داوە. پاشان بە لێکورینی پۆلسی هەر یەک لە مامی بەناز بە ناوی ئاری ئاغا مەحمود و ئامۆزاکانیبە بە ناوەکانی محەمەد ساڵح عەلی و عومەر حوسێن و دانا ئەمین دەست سەرکران. تۆمارەکان لسەر زانیارییەکان شوێنپێ هەڵگرتنی تەلەفۆن و ئۆتۆمبێل ەوە، وایکرد کە پاشماوەی بەناز بدۆزرێتەوە. تەرمی بەناز لە ٢٨ی نیسانی ٢٠٠٦ دۆزرایەوە. لە ١ی ئایاری ٢٠٠٦دا، ئاری ئاغا مەحمود مامی بەناز بە تۆمەتی کوشتن تۆمەتبار کرا؛ چەند مانگێک دواتر، لە مانگی ئابدا، مەحمود بابەکر مەحمودی باوکی بەنازیش بە تاوانی کوشتنی بەناز تۆمەتبار کرا. '''پرسە گێڕانەوەی مردنەکەی''' دوای ئەوەی سەرەتا ئیدیعایان کرد کە خزمەتکردنی بەناز لە مزگەوتی ریجێنت پارک بەڕێوەدەچێت، خێزانەکە رێگەیان گرتە بەر بۆ مزگەوتێکی توتینگ. DCI کارۆلین گود ڕایگەیاند: "ئەوان بە ئەنقەست درۆی لەگەڵ کردین بۆ ئەوەی ڕێگریمان لێبکەن کە ئامادە بین [...] کاتێک گەیشتینە [لە تووتینگ] دیار بوو کە پلان بۆ پرسەیەک دانەنرابوو [...] کە خێزانەکە پێشکەشی کردبوو." ئەوان بۆ نوێژ چوونە ژوورەوە، تەرمی کچەکەیان [...] لە ڕێگایەکی لاوەکیدا بەجێهێشت پرسەیەک ئەنجام بدە". بەناز لە گۆڕستانی هاوبەشی مێرتۆن و سوتۆن، مۆردێن بەخاک سپێردرا؛ خێزانەکەی گۆڕەکەیان بەبێ نیشانە بەجێهێشت. لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٧دا، لە هۆڵی کۆبوونەوەی مۆردێن، ڕێوڕەسمێکی یادکردنەوە بۆ بەناز بەڕێوەچوو، دواتر بەردێکی سەری یادگاری گڕانایت لە شوێنی گۆڕەکەی دانرا. خێزانەکەی لە هیچ کام لە خزمەتەکاندا بەشدارییان نەکرد. کڕینی بەردی گۆڕەکە لەلایەن ڕێکخراوی مافی ژنانی ئێران و کوردەوە ڕێکخرابوو؛ ئەفسەرانی پۆلیس و سەرۆکی داواکاری گشتی، نەزیر ئەفزەل، لەنێو ئەو کەسانەدا بوون کە بەشدارییان کردبوو. ڕادەستکردنەوە لە عێراق هەردوو محەمەد ساڵح عەلی و عومەر حوسێن دوای کوشتنەکە هەڵاتن بۆ کوردستانی عێراق. لە ئۆکتۆبەری ٢٠٠٧دا، سکۆتلەند یارد ئاگادارکرایەوە کە عەلی لە سلێمانی دەستبەسەرە کە لە ڕووداوێکی لێدان و ڕاکردندا کوڕێکی هەرزەکاری کوشتبوو. لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٩ ڕادەستکرایەوە، کە یەکەم ڕادەستکردنەوەی بوو لە عێراقەوە بۆ بەریتانیا، هەنگاوێک کە لەلایەن دی سی ئای گودەوە بە "مێژووی یاسایی" وەسف کرا. حوسێن لە ناوچەیەکی دوور لە عێراقدا خۆی حەشاردابوو کە لەلایەن براکانییەوە قەڵغان کرابوو، یەکێکیان پێشمەرگە بوو و ئەوی دیکەیان ئەندامی دەزگای ئاسایشی عەسائیش بوو. لە کاتی ناکۆکی لەگەڵ یەکێک لە براکانی لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩دا، تەقەی لە قاچی لێکرا و بەپێی پێویست دەستگیرکرا کاتێک خۆی لە نەخۆشخانە پێشکەش کرد. حوسێن پێداگری کرد کە ئەو لە شانشینی یەکگرتوو نەبووە لەو کاتەی بەناز کوژرا و ئەوە حاڵەتێکی ناسنامەی هەڵەیە، بەڵام تۆمارەکانی یارمەتییەکانی ئاسوودەژیانی بەریتانیا و هەروەها بەڵگە وێنەییەکانی دەستگیرکردنی پێشوو پێچەوانەکەی سەلماند، و رادەستی ئینگلتەرا کرایەوە لە ئازاری ٢٠١٠.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ='Honour death' police face action|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/7326468.stm|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref> == ڕەحمەت سولەیمان == دوای کوشتنی بەناز، سولەمانی چووە ناو پاراستنی شایەتحاڵەکانەوە. سەرەڕای ئەوەی ئەندامانی خێزانەکەی لە ئێران هەڕەشەیان لێکرا، بەڵام لە هەردوو دادگای کوشتنەکەدا ئیفادەی دا. پاش کوژرانی بەناز، رەحمەت سولێمان هەولی ئەوەی ئەدا بتوانێت خۆگونجاندن بکەت لەگەڵ ئەو ژیانەی نوێیە. بەلام کۆتا جار ڕەحمەتیش لە ساڵی ٢٠١٦دا خۆی دەکوژێت و کۆتای بە مۆمی ژیانی دەهێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Girl’s lover hangs himself after ‘honour’ killing|ناونیشان=https://www.thetimes.co.uk/article/murdered-girls-lover-hanged-10-years-later-9wtq8fxrw|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|issn=0140-0460|زمان=en|یەکەم=John Simpson, Crime|دوایین=Correspondent}}</ref> == خوێندنەوەی یاسای == یەکەم لە سێ دادگاییکردن کە پەیوەندییان بە کوشتنی بەنازەوە هەبووە لە ٥ی ئازاری ٢٠٠٧ لە دادگای تاوانەکانی ناوەندی دەستیپێکرد و بۆ ماوەی ١٤ هەفتە بەردەوام بوو. سولەمانی، و بێخاڵ خوشکی بەناز، بۆ داواکاری گشتی ئیفادەیان دا؛  لە پێش دادگاییکردنەکەدا هەردووکیان لە ناو کۆمەڵگەی کوردییەوە تووشی هەڕەشە و تۆقاندن بوون و خرانە ژێر پاراستنی پۆلیسەوە. لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٧دا، باوک و مامی بەناز بە کۆی دەنگ بە تاوانی کوشتن بە تاوانبار ناسێنران و سزای زیندانی هەتاهەتایییان بەسەردا سەپێندرا، کە کەمترین سزایان بە رێککەوت ٢٠ و ٢٣ ساڵ بوو؛  محەمەد حەمە دوای ماوەیەکی کەم لە دەستپێکردنی دادگاییکردنەکە دانی بە تاوانەکەیدا ناوە و سزای هەتاهەتایی بەسەردا سەپێندرا، کە لانیکەم ١٧ ساڵ سزای بەسەردا سەپێندرا. لە تشرینی دووەمی ٢٠١٠، محەمەد ساڵح عەلی و عومەر حوسێن بە تاوانی کوشتن بە تاوانی کوشتن سزا دران و سزای زیندانیکردنی لانیکەم ٢٢ و ٢١ ساڵیان بەسەردا سەپێندرا. دانا ئەمین لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠١٣ بە تاوانی یارمەتیدان لە فڕێدانی تەرمی بەناز بە تاوانبار ناسێندرا و بۆ ماوەی هەشت ساڵ زیندانی کرا. ئەمین هەم سزای خۆی و هەم سزاکەی تەحەدای کرد؛ تانەدانەکە لە ئەیلوولی ٢٠١٤ ڕەتکرایەوە. === Convictions and sentences === {| class="wikitable" |+ !لیستی ناوەکان !جوری [[تاوانکردن]] !سوزەکان |- |مەحمود بابکر محمود ( باوکی) |بە تاوانی کوشتن |20 سال هەری کەم سوزای زیندانکردن |- |ئاری محمود ( مامی) |بە تاوانی کوشتن |23 سال هەری کەم سال سوزا |- | موحمد مرید حەمە |بە تاوانی کوشتن |17 سال سوزای زیندانکردن |- |پشتیوان حەمە |پیلانگێڕی بۆ شێواندنی ڕێڕەوی دادپەروەری |[[Time served|کاتی تەرخانکرد]] <ref>{{harvnb|Goode|2020|loc="Honour" Chapter 4 "The Verdict"}}</ref> |- | موحمد سالح ( ئامووزە) |کوشتن، پیلانگێڕی بۆ ڕفاندن، هەڕەشەی کوشتن (تەهدید کوشتن). |22 سال سوزای زیندانکردن |- | ئۆمەر حوسین ( ئامووزە) |کوشتن، پیلانگێڕی بۆ ڕفاندن، هەڕەشەی کوشتن (تەهدید کوشتن). |21 سال سوزای زیندانکردن |- |دانا ئامین (ئامووزای) |بە تاوانی یارمەتیدان لە فڕێدانی تەرمی بەناز بە تاوانباربەر ناسێندرا |8 سال سوزای زیندانکردن |} == کەیسی بەناز لە فیلمی دیکۆمێنتارییدا == کەیسی بەناز لە فیلمی دیکۆمێنتاریی بەناز: چیرۆکێکی خۆشەویستی لە ساڵی ٢٠١٢دا نووسراوە، کە لەلایەن دییە خان دەرهێنراوە و بەرهەم هێنراوە. لە ساڵی ٢٠١٥ ئەکتەر/ڕاپەر ڕیز ئێم سی گۆرانییەکی بە ناوی "بێناز" بڵاوکردەوە، کە لەسەر بنەمای چیرۆکی بەناز بوو، لە میکستەیپی ئینگلیزیدا کە لە ڕۆژی سانت جۆرجدا بڵاوکرایەوە. بالەدێک لەلایەن کچێکی تەمەن ١٣ ساڵەوە دروستکراوە، چیرۆکی بەنازی گێڕاوەتەوە و لە گۆڤاری خوشکەکاندا بڵاوکراوەتەوە. "خۆشەویستی وەک خوێن" (٢٠١٧)، لە زنجیرە تاوانەکانی تۆم تۆرن لەلایەن نووسەر مارک بیلینگهامەوە ئیلهام لە چیرۆکی بەناز وەرگیراوە و تایبەتە بە یادەوەری هەردوو ئەو و ڕەحمەت سولەمانی. درامایەکی دوو بەش بە ناوی ڕێز، باس لە لێکۆڵینەوە لە کوشتنی بەناز دەکات. لە ڕۆڵی سەرەکیدا کیلی هاویس ڕۆڵی کارۆلین گود گێڕا، لە ٢٨ و ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ لە کەناڵی ئای تی ڤی نمایشکرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|عێراق|ژن|کوردستان|لەندەن}} [[پۆل:مردووانی ٢٠٠٦]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٥]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:توند و تیژی دژی ژنان لە ئاسیا]] ltsh7crenbixwlw8hcnnioo72e4cisg 0 219395 1590060 1427361 2026-06-13T22:10:33Z MFTG 21816 /* top */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1590060 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = خەرابە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| خرابة }}<br>{{lang-en| Kharaba }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 35.91502| 44.77892}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی خەرابە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.91502| 44.77892 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی ئاشتی]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٠٫٧ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٠١<ref> https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = خەرابەیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''خەرابە''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای کۆیە]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. دێگەڵە ناوەندی [[ناحیەی ئاشتی]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == ڕەگ و ڕیشەی ناوی ئەم گوندە و مێژووەکەی بەم شێوەیەی خوارەوە لێکدەدرێتەوە: * ڕەگی ناوی "خەرابە" لە کۆیە (شوێنەوار و مێژووی کۆن): ناوەکە لەوەوە ھاتووە کە گوندەکە لەسەر یان لە تەنیشت پاشماوەی شارستانیەت و ئاوەدانییەکی زۆر کۆن (کە وەک کاولبوو یان خەرابە دەرکەوتووە) ئاوەدان کراوەتەوە. لە دەوروبەری گوندەکەدا گردی مێژوویی ھەن کە مێژووەکەیان بۆ سەردەمی [[گۆتییەکان]]، [[ئاشوورییەکان]] یان سەردەمە ئیسلامییە کۆنەکان دەگەڕێتەوە. کاتێک خەڵک لە قۆناغە دواتراکاندا لەوێ نیشتەجێ بوون، ناوی شوێنەکەیان بەھۆی ئەو پاشماوە کۆنانەوە ناو ناوە "خەرابە". ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{قەزای کۆیە}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:کۆیە]] tumzh47k7fitxar84blvxjt7p44ng12 1590061 1590060 2026-06-13T22:11:01Z MFTG 21816 /* ناو */ 1590061 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = خەرابە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| خرابة }}<br>{{lang-en| Kharaba }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 35.91502| 44.77892}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی خەرابە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.91502| 44.77892 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی ئاشتی]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٠٫٧ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٤ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٠١<ref> https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = خەرابەیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''خەرابە''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای کۆیە]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. دێگەڵە ناوەندی [[ناحیەی ئاشتی]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == ڕەگ و ڕیشەی ناوی ئەم گوندە و مێژووەکەی بەم شێوەیەی خوارەوە لێکدەدرێتەوە: * ڕەگی ناوی "خەرابە" لە کۆیە (شوێنەوار و مێژووی کۆن): ناوەکە لەوەوە ھاتووە کە گوندەکە لەسەر یان لە تەنیشت پاشماوەی شارستانیەت و ئاوەدانییەکی زۆر کۆن (کە وەک کاولبوو یان خەرابە دەرکەوتووە) ئاوەدان کراوەتەوە. لە دەوروبەری گوندەکەدا گردی مێژوویی ھەن کە مێژووەکەیان بۆ سەردەمی [[گۆتی|گۆتییەکان]]، [[ئاشوورییەکان]] یان سەردەمە ئیسلامییە کۆنەکان دەگەڕێتەوە. کاتێک خەڵک لە قۆناغە دواتراکاندا لەوێ نیشتەجێ بوون، ناوی شوێنەکەیان بەھۆی ئەو پاشماوە کۆنانەوە ناو ناوە "خەرابە". ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{قەزای کۆیە}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:کۆیە]] oe59yhntrlfn62k5lva1b9xbi772w6g 100 220056 1590093 1012709 2026-06-14T04:31:29Z CommonsDelinker 62 "Kurdish_wikipedia_portal.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590093 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|دیزنی}}''' لە دەروازەی دیزنییدا ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی دیزنی/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{شین|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> ky03akonqr1396fiwidc2nd6zurv4ks 100 222467 1590109 1020315 2026-06-14T05:46:17Z CommonsDelinker 62 "Portal_solar_system_to_kurdish_wiki.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590109 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|کۆمەڵەی خۆر}}''' لە دەروازەی کۆمەڵەی خۆردا ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی کۆمەڵەی خۆر/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{color|#C19A6B|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> lhfw1doilkuox5tlsy45396tcutylg8 100 225590 1590106 1024491 2026-06-14T05:19:33Z CommonsDelinker 62 "Picture_for_kurdish_wikipedia22.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590106 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|زانستی کۆمپیوتەر}}''' لە دەروازەی زانستی کۆمپیوتەردا ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی زانستی کۆمپیوتەر/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#B73535|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> 45m8wda0pt8v3w0jyhavv4zjbwutal1 100 225651 1590101 1024925 2026-06-14T05:08:15Z CommonsDelinker 62 "Picture_for_kurdish_wiki3213.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590101 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|پاریس}}''' لە دەروازەی پاریس ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی پاریس/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#367A2C|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> esusfbgii79vsg0zbsnfqnfxfu2ebb4 100 225783 1590104 1025895 2026-06-14T05:19:02Z CommonsDelinker 62 "Picture_for_kurdish_wiki5476.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590104 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|ئەنیمەیشن}}''' لە دەروازەی ئەنیمەیشندا ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی ئەنیمەیشن/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#291E50|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> e5betp4rmibmo24es2xaena9ntfpqaf 100 227183 1590096 1038423 2026-06-14T04:31:46Z CommonsDelinker 62 "Picture_for_kurdish_portal375.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590096 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|وڵاتەکان}}''' لە دەروازەی وڵاتەکاندا ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی وڵاتەکان/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#2A87D9|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> pxtkr2l55qxk2998jykd8g9ucg6fjk7 100 227232 1590097 1038626 2026-06-14T04:32:19Z CommonsDelinker 62 "Picture_for_kurdish_portal54790.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590097 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|تەلەڤیزیۆن}}''' لە دەروازەی تەلەڤیزیۆندا ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی تەلەڤیزیۆن/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#D27429|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> k6mjq21896a5sjr4okduvvd6arh9zo3 100 227247 1590095 1038649 2026-06-14T04:31:40Z CommonsDelinker 62 "Picture_for_kurdish_portal2134.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590095 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|وزە}}''' لە دەروازەی وزەدا ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی وزە/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#2F97F3|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> 85l4vthmj82qd7eka08slsrhz20cexn 100 227291 1590102 1038990 2026-06-14T05:18:51Z CommonsDelinker 62 "Picture_for_kurdish_wiki37554.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590102 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|لەندەن}}''' لە دەروازەی لەندەندا ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی لەندەن/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#FF2500|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> cyc0sed65kijdnu280gzfgaqcvf0t4f 100 227306 1590105 1039012 2026-06-14T05:19:08Z CommonsDelinker 62 "Picture_for_kurdish_wiki6501.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590105 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|ڕۆژنامەوانی}}''' لە دەروازەی ڕۆژنامەوانیدا ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی ڕۆژنامەوانی/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#000000|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> 2hjgo5j4ow39ruaepyf9kxdrsl82j56 100 227325 1590103 1039122 2026-06-14T05:18:57Z CommonsDelinker 62 "Picture_for_kurdish_wiki4432.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590103 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|ئابووری}}''' لە دەروازەی ئابووریدا ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی ئابووری/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#349840|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> p8ywobztk5cngjewtjgx4zgndlzmu24 100 227340 1590099 1039148 2026-06-14T04:32:33Z CommonsDelinker 62 "Picture_for_kurdish_wiki_portal3654.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590099 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|جەنگی جیھانیی دووەم}}''' لە دەروازەی جەنگی جیھانیی دووەمدا ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی جەنگی جیھانیی دووەم/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#000000|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> 76m0wzs8zg4t9fwpjrbvj2qgmofui3u 100 227364 1590088 1039216 2026-06-14T04:28:36Z CommonsDelinker 62 "Kurdish_picture_for_portal2757.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590088 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|ڕادیۆ}}''' لە دەروازەی ڕادیۆدا ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی ڕادیۆ/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#693517|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> e9zdktgs6lfalxb5behx03gvqbhzrvh 100 227565 1590090 1040167 2026-06-14T04:29:24Z CommonsDelinker 62 "Kurdish_picture_for_wiki_portal09087.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590090 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|سریلانکا}}''' لە دەروازەی سریلانکا ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی سریلانکا/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#BA721A|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> jwv1fl96t3bvi95318nxx8ffydtn2ms 100 228698 1590089 1044700 2026-06-14T04:28:41Z CommonsDelinker 62 "Kurdish_picture_for_portalss4826.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590089 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|باڵندەکان}}''' لە دەروازەی باڵندەکان ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی دەیەی باڵندەکان/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#FF180C|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> p8csdm1olcmi7vihfhy06pihlxnewhz 100 228723 1590098 1044847 2026-06-14T04:32:27Z CommonsDelinker 62 "Picture_for_kurdish_portalll37299.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590098 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|شەڕی سارد}}''' لە دەروازەی شاڕی سارد ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی شەڕی سارد/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#5271FF|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> qrwyxrkqz8rdlnf48dqc4qcsl91yu17 100 228761 1590094 1044948 2026-06-14T04:31:35Z CommonsDelinker 62 "Kurdishwikiportal_portalss3828.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590094 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|ویلایەتی نیویۆرک}}''' لە دەروازەی ویلایەتی نیویۆرک ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی ویلایەتی نیویۆرک/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#0BC3AA|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> ats8gz1yegletduf7ox0h9e345637go 100 228946 1590107 1045652 2026-06-14T05:35:54Z CommonsDelinker 62 "Picture_for_kurdish_wikiportallll3839.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590107 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|بروکسێل}}''' لە دەروازەی بروکسێلدا ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی بروکسێل/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#1545C4|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> 33uvp3hjnlf5mjmccct0n4sjqbyl74q 100 229004 1590091 1045847 2026-06-14T04:29:31Z CommonsDelinker 62 "Kurdish_picture_wiki_portalllll3839.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590091 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|ئینتەرنێت}}''' لە دەروازەی ئینتەرنێت ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی ئینتەرنێت/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#306FDD|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> pjfo37pqbhx7te02rud4aaap1248o12 100 229763 1590092 1048050 2026-06-14T04:31:23Z CommonsDelinker 62 "Kurdish_wiki_portal_picture_274i977.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590092 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|کارتۆن}}''' لە دەروازەی کارتۆندا ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی کارتۆن/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#19602D|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> 479ip4ew8q2i200lrs0zvkdidk00zn8 100 229797 1590087 1050388 2026-06-14T04:28:30Z CommonsDelinker 62 "Kurdish_picture_for_poooortals3884.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590087 wikitext text/x-wiki ---- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|ھۆڵیوود}}''' لە دەروازەی ھۆڵیوود ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی ھۆڵیوود/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#031670|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> ---- {{ڕەنگ|#FFFFFF|_}} {{سندوقی گەڕان}} {{col-begin-small}} {{col-4| align=center}} '''''فیلمەکان''''' [[بۆرات]] {{ھێما|وھ}}{{ھن}} [[باخچەی وشەکان]] {{ھێما|وھ}}{{ھن}} [[لەسێدارەدانی فیرعەون]] {{ھێما|وھ}}{{ھن}} ''[[:پۆل:فیلمەکان|فیلمی زیاتر ...]]'' </div> {{col-4| align=center}} '''''زنجیرەکان''''' [[شێرلۆک (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|شێرلۆک]] {{ھێما|وھ}}{{ھن}} [[ناروتۆ]] {{ھێما|وھ}}{{هن}} [[لێکۆڵەر کۆنان]] {{ھێما|وھ}}{{هن}} ''[[:پۆل:زنجیرەکان|زنجیرەی زیاتر ...]]'' </div> {{col-4| align=center}} '''''کەسایەتییەکان''''' [[ئەنجلینا جۆولی]] {{ھێما|وھ}}{{ھن}} [[ئانە فرانک]] {{ھێما|وھ}}{{هن}} [[پریانکا چۆپرا]] {{ھێما|وھ}}{{ھن}} ''[[:پۆل:ئەکتەرە ئەمریکییەکان|کەسایەتی زیاتر ...]]'' </div> {{col-4| align=center}} '''''وتارە باشەکان''''' [[ئەڤەتار: ڕێگەی ئاو]] {{ھێما|وب}}{{ھن}} [[ئەی دڵ، دژوارە]] {{ھێما|وب}}{{ھن}} [[بریکار کارتەر (فیلم)|بریکار کارتەر]] {{ھێما|وب}}{{ھن}} ''[[:پۆل:وتارە باشەکان|وتاری باشی زیاتر ...]]'' {{col-end}} ---- <center>[[فیلم]] - [[زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی|زنجیرە]] - [[ئەنیمەیشن]] - [[کارتۆن]] - [[ئەنیمێ]] - [[ھۆڵیوود]] - [[بۆلیوود]] - [[چەشنی فیلم|چەشن]] - [[دەرھێنەری فیلم|دەرھێنەر]] - [[ئەکتەر]] - [[خەڵاتی ئۆسکار|ئۆسکار]] - [[خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب|گۆڵدن گڵۆب]] - [[سینەما]] - [[فێستیڤاڵ]]</center> mj9rebtbie0dpjom0yi4761jfszrl4w 100 231637 1590108 1057300 2026-06-14T05:36:02Z CommonsDelinker 62 "Picture_for_portal_ckbb.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590108 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|دەیەی ٢٠٠٠}}''' لە دەروازەی دەیەی ١٩٩٠ ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی دەیەی ١٩٩٠/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#AE0700|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> hig0gubjcj3q5noqrp0hvxbh5r54hu9 14 235329 1590129 1124973 2026-06-14T09:02:04Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590129 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|Masturbation}} [[پۆل:کرداری جنسی]] [[پۆل:خۆ]] bnp6isaup1selizntlosfucwsofw83z 100 237056 1590084 1194958 2026-06-14T04:01:01Z CommonsDelinker 62 "Actorspictureforkurdishportall.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590084 wikitext text/x-wiki '''ئەکتەر ''' یان '''ڕۆڵگێڕ''' یان '''نواندکار''' (زاراوەی [[یۆنانی]]: ὑποκριτής hupokritḗs)، ئەکتەر بە واتای وشەیی '''کەسێک کە وەڵام دەداتەوە'''. بریتییە لە کەسێک کە ڕۆڵێک بەرجەستە دەکات لە بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنی یاخود لە [[شانۆ]]یەک یان لە [[فیلم]]ێک، لێکدانەوەی ئەکتەر بۆ ڕۆڵێکی [[ھونەر]]ی نواندن، پەیوەندی بەو ڕۆڵەوە ھەیە کە دەیگێڕێت جا چ لەسەر بنەمای کەسێکی ڕاستەقینە بێت یان کارەکتەرێکی خەیاڵی. ھەروەھا دەتوانرێت ئەمە بەھۆی بەکارھێنانی پەڕتووکەکان لە شانۆکاندا بەکارببرێت یان سوود وەرگرتن لە [[ڕۆمان]] و [[چیرۆک]]ە ھەڵبەستراو و ڕاستەقینەکان، تەنانەت ھەندێک کات ئەکتەر خۆی ڕۆڵی تێدا دەگێڕێت بە جۆرێک ئەو بەشەی لە شانۆکەدا نمایش دەکرێت ئەکتەر خۆی چیرۆکەکەی بۆ دروست دەکات بەپێی جۆری ھونەری ئەزموونی ئەکتەرەکە. ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|ئەکتەران}}''' لە دەروازەی ئەکتەراندا ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی ئەکتەران/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#174A18|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> 912sdforok2muuku3cvn6wf73yltqf7 0 238937 1589982 1589959 2026-06-13T12:02:12Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589982 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Dengue fever|image=Denguerash.JPG|alt=Photograph of a person's back with the skin exhibiting the characteristic rash of dengue fever|caption=Typical rash seen in dengue fever|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|ɛ|ŋ|ɡ|i|,_|-|ɡ|eɪ}}<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue dengue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717162940/https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue |date=17 July 2022 }} in the Merriam-Webster Dictionary</ref><ref name="lexico-definition">[https://web.archive.org/web/20210624095957/https://www.lexico.com/definition/dengue dengue] in Oxford Dictionaries</ref>|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|synonyms=Dengue, breakbone fever<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|symptoms=Fever, headache, muscle and joint pain, rash. Can be severe, mild or asymptomatic<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|complications=[[Bleeding]], [[thrombocytopenia|low levels of blood platelets]], [[Shock (circulatory)|dangerously low blood pressure]]<ref name="Kularatne-2015" />|onset=3–14 days after exposure<ref name="Kularatne-2015" />|duration=2–7 days<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|causes=[[Dengue virus]] by ''[[Aedes]]'' [[mosquito]]s<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|risks=|diagnosis=Detecting [[antibodies]] to the virus or its [[RNA]]<ref name="Kularatne-2015" />|differential=[[Malaria]], [[yellow fever]], [[viral hepatitis]], [[leptospirosis]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Nelson Textbook of Pediatrics: The field of pediatrics|ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٥٧-٧٥٦٦-٨|پەڕە=١٦٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910145008/https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref>|prevention=[[Dengue fever vaccine]], decreasing mosquito exposure<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر= East S|سەردێڕ=World's first dengue fever vaccine launched in the Philippines|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224555/http://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref>|treatment=[[Therapy#Supportive therapy|Supportive care]], [[intravenous fluids]], [[blood transfusion]]s<ref name="Kularatne-2015" />|medication=|prognosis=|frequency=5 million per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />|deaths=5,000 per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />}} [[پەڕگە:En.MD.Video-Dengue_fever.webm|وێنۆک| پوختەی ڤیدیۆ]] '''تای خوێنبەربوون''' نەخۆشییەکە کە لە مێشوولەوە دەگوازرێتەوە و بەهۆی ڤایرۆسی خوێنبەربوونەوە دروست دەبێت، لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکاندا بڵاوبووەتەوە. زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون یان بێ نیشانەن یان نیشانە سووکەکانیان دەردەکەون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=De Santis |یەکەم=Olga |دوایین٢=Bouscaren |یەکەم٢=Nicolas |دوایین٣=Flahault |یەکەم٣=Antoine |ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Asymptomatic dengue infection rate: A systematic literature review |ناونیشان=http://www.cell.com/article/S2405844023072778/pdf |journal=Heliyon |بەرگ=٩|issue=9 |bibcode=2023Heliy...920069D |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e20069 |pmc=١٠٥٥٩٨٢٤|pmid=٣٧٨٠٩٩٩٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٥|doi-access=free |article-number=e20069}}</ref><ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> نیشانەکان بە شێوەیەکی گشتی ٣ بۆ ١٤ ڕۆژ دوای تووشبوون دەست پێدەکەن. لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەرز و [[سەرئێشە]] و [[ڕشانەوە]] و ئازاری ماسولکە و جومگەکان و خورانی تایبەتمەندی پێست و پەڵەی پێست. بەگشتی چاکبوونەوە دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت. لە بەشێکی کەم لە حاڵەتەکاندا، نەخۆشییەکە گەشە دەکات بۆ '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر بە تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون یان نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون ناسرابوو)<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Alejandria MM |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue haemorrhagic fever or dengue shock syndrome in children |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٥|پەڕە=٠٩١٧|pmc=٤٣٩٢٨٤٢|pmid=٢٥٨٦٠٤٠٤}}</ref> لەگەڵ [[خوێنبەربوون]] ، ئاستی کەمی پلاکتەکانی خوێن ، دزەکردنی [[پلازمای خوێن]] ، و دابەزینی پەستانی خوێن بە شێوەیەکی مەترسیدار.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}</ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}</ref> نەخۆشی خوێنبەربوون لەلایەن چەندین جۆری [[مێشوولە|مێشوولەی]] مێینەی [[جنس (ژینناسی)|جۆری]] ''Aedes'' بڵاودەبێتەوە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی ''Aedes aegypti''.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ڤایرۆسەکە چوار جۆری سیرۆتایپی پشتڕاستکراوەی هەیە ; تووشبوون بە جۆرێک بەزۆری [[پارێزراوی (پزیشکی)|بەرگری]] تەواوی تەمەن دەدات بەو جۆرە، بەڵام تەنها بەرگری کورتخایەن بۆ جۆرەکانی تر. تووشبوون بە جۆرێکی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات، کە پێی دەوترێت بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> لەوانەیە نیشانەکانی لە نیشانەکانی [[مالاریا|مەلاریا]] ، [[ئەنفلۆنزا]] ، یان زیکا بچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=StatPearls|vauthors=Schaefer TJ, Panda PK, Wolford RW|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing|شوێن=Treasure Island (FL)|chapter=Dengue Fever|pmid=٢٨٦١٣٤٨٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211214061113/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پشکنینی خوێن بۆ پشتڕاستکردنەوەی دەستنیشانکردنەکە لەوانەش دیاریکردنی [[ئار ئێن ئەی|RNA]] ڤایرۆسی، یان [[دژەتەن|دژەتەنی]] تایبەت.<ref name="CDC-Diagnosis-2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html|سەردێڕ=Dengue Diagnosis {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221955/https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> بە نەهێشتنی مێشوولە و ڕێگریکردن لە پێوەدانی مێشوولە دەتوانرێت ڕێگری لە تووشبوون بکرێت.<ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}</ref> دوو جۆر ڤاکسینی خوێنبەربوون پەسەندکراون و بە شێوەیەکی بازرگانی بەردەستن. نەخۆشی دێنگڤاکسیا لە ساڵی ٢٠١٦ بەردەست بوو، بەڵام تەنها پێشنیار دەکرێت بۆ ڕێگریکردن لە دووبارە تووشبوون بەو کەسانەی کە پێشتر تووشی بوون.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Dengue vaccine: WHO position paper – September 2018 |ناونیشان=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Weekly Epidemiological Record |بەرگ=٣٦|issue=93 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٧٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190105130352/http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> ڤاکسینی دووەم بە ناوی Qdenga لە ساڵی ٢٠٢٢ بەردەست بوو و لە تەمەنی چوار ساڵییەوە بۆ گەورەکان و هەرزەکاران و منداڵان گونجاوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga|سەردێڕ=Qdenga {{!}} European Medicines Agency (EMA) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227073545/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> چارەسەرکردن نیشانەی هەیە, چونکە هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون نییە. لە حاڵەتە سووکەکاندا، چارەسەرکردن گرنگی بە چارەسەرکردنی ئازار دەدات. حاڵەتە توندەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون پێویستیان بە خەواندن لە نەخۆشخانە هەیە؛ چارەسەرکردنی توندی خوێنبەربوون پاڵپشتە و بریتییە لە پێدانی شلە یان لە ڕێگەی دەمەوە یان لە ڕێگەی خوێنبەرەوە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> سەرەتاییترین وەسفەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ساڵی ١٧٧٩ەوە دەگەڕێتەوە؛ هۆکاری ڤایرۆسی و بڵاوبوونەوەی تا سەرەتای سەدەی بیستەم تێگەیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Henchal EA, Putnak JR |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٠|سەردێڕ=The dengue viruses |journal=Clinical Microbiology Reviews |بەرگ=٣|issue=4 |پەڕەکان=٣٧٦–٣٩٦|bibcode=1990CliMR...3..376H |doi=10.1128/CMR.3.4.376 |pmc=٣٥٨١٦٩|pmid=٢٢٢٤٨٣٧}}</ref> لە ئێستاوە لە زیاتر لە سەد وڵاتدا بڵاوبووەتەوە ، نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکانەوە بۆ نیمچە دوورگەی ئیبەری و ویلایەتی باشووری ئەمریکا بڵاودەبێتەوە، ئەمەش بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ [[گۆڕانی ئاووھەوا|گۆڕانی کەشوهەوا]].<ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 "Dengue- Global situation"]. ''World Health Organization''. [https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Paz-Bailey G, Adams LE, Deen J, Anderson KB, Katzelnick LC |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Dengue |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٣|issue=10427 |پەڕەکان=٦٦٧–٦٨٢|doi=10.1016/S0140-6736(23)02576-X |pmc=١٢٣٧٢٤٧٢|pmid=٣٨٢٨٠٣٨٨|s2cid=267201333}}</ref> وەک نەخۆشییەکی گەرم و گوڕ و پشتگوێخراو پۆلێن دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases|سەردێڕ=Neglected tropical diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126193108/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، زیاتر لە ٥&nbsp;ملیۆنێک تووشبوون تۆمارکراون و زیاتر لە 5000 کەس بەهۆی نەخۆشی خوێنبەربوونەوە گیانیان لەدەستداوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> بەو پێیەی زۆربەی حاڵەتەکان بێ نیشانەن یان سووکن، ژمارەی ڕاستەقینەی حاڵەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون و مردن بە کەم ڕاپۆرت کراوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> == نیشانە و نیشانەکانی == بە شێوەیەکی ئاسایی، ئەو کەسانەی تووشی ڤایرۆسی خوێنبەربوون دەبن، نیشانەکانیان نییە یان تەنها نیشانە سووکەکانیان هەیە وەک تایەکی ئاڵۆز نەبوو (80%).<ref name="Whitehorn-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whitehorn J, Farrar J |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue |journal=British Medical Bulletin |بەرگ=٩٥|پەڕەکان=١٦١–١٧٣|doi=10.1093/bmb/ldq019 |pmid=٢٠٦١٦١٠٦|s2cid=215154729 |doi-access=free}}</ref><ref name="Reiter-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reiter P |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Yellow fever and dengue: a threat to Europe? |ناونیشان=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Euro Surveillance |بەرگ=١٥|issue=10 |پەڕە=١٩٥٠٩|doi=10.2807/ese.15.10.19509-en |pmid=٢٠٤٠٣٣١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707070425/http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|doi-access=free}}</ref> هەندێکی تر نەخۆشی توندتریان هەیە (٥%)، و بە ڕێژەیەکی کەم مەترسی لەسەر ژیان دروست دەکات.<ref name="Whitehorn-2010" /><ref name="Reiter-2010" /> ماوەی کەرەوزکردن (کاتی نێوان بەرکەوتن و دەستپێکردنی نیشانەکان) لە نێوان ٣ بۆ ١٤ ڕۆژدایە، بەڵام زۆربەی کات ٤ بۆ ٧ ڕۆژە.<ref name="Gubler-2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|vauthors=Gubler DJ|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٥١٤٧-٨|veditors=Mahy BW, Van Regenmortel MH|شوێن=Boston|پەڕەکان=٣٧٢–٣٨٢|chapter=Dengue viruses|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160609195355/https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نیشانە تایبەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوونی سووک بریتین لە تایەکی کتوپڕ، سەرئێشە (بە شێوەیەکی گشتی لە پشت چاوەوەیە)، ئازاری ماسولکە و جومگەکان، سکچوون، ڕشانەوە، ئاوسانی ڕژێنەکان و پەڵە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe "Dengue: How to keep children safe | UNICEF South Asia"]. ''www.unicef.org''. [https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەگەر ئەمە بەرەو خوێنبەربوونی توند بچێت نیشانەکانی بریتین لە ئازاری توندی سک، ڕشانەوەیەکی بەردەوام، هەناسەدانی خێرا، خوێنبەربوونی پووک یان لووت، ماندوێتی، نائارامی، خوێن لە ڕشانەوە یان پیساییدا، تینوێتییەکی زۆر، پێستی کاڵ و سارد، و هەستکردن بە لاوازی.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> === خولی کلینیکی === [[پەڕگە:Dengue_fever_symptoms.svg|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever|وێنۆک|وێناکردنی نەخشەیی نیشانەکانی تای خوێنبەربوون]] [[پەڕگە:Course_of_Dengue_illness_vectorized.svg|وێنۆک|کۆرسی کلینیکی تای خوێنبەربوون]] ڕێڕەوی تووشبوون بە سێ قۆناغ دابەش دەکرێت: تاو، مەترسیدار و چاکبوونەوە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}</ref> قۆناغی تاو تای [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|بەرز]] لەخۆدەگرێت (40-41&nbsp;°C؛ 104–105.8&nbsp;°F)، و پەیوەندی بە ئازاری گشتگیر و سەرئێشە هەیە؛ ئەمە بەزۆری دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}</ref> هەروەها لەوانەیە سکچوون و ڕشانەوە و پەڵە و ئازار لە ماسولکە و جومگەکاندا هەبێت.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> زۆربەی خەڵک لە ماوەی هەفتەیەک یان زیاتردا چاک دەبنەوە. لە نزیکەی 5%ی حاڵەتەکاندا نیشانەکان خراپتر دەبن و دەتوانن ببنە مەترسی لەسەر ژیان. ئەمەش پێی دەوترێت '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر پێی دەگوترا ''تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون'' یان ''نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون'' ).<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}</ref> خوێنبەربوونی توند دەبێتە هۆی شۆک و خوێنبەربوونی ناوەوە و لەکارکەوتنی ئەندامەکانی جەستە و تەنانەت مردنیش. نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە بریتین لە ئازاری توندی گەدە، ڕشانەوە، سەختی هەناسەدان، خوێن لە لووت، پووک، ڕشانەوە یان پیساییدا.<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لەم ماوەیەدا دزەکردنی پلازما لە خوێنبەرەکانەوە ڕوودەدات، لەگەڵ کەمبوونەوەی [[پەڕەی خوێن|پلاکتەکان]].<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 "Dengue fever - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 Archived] from the original on 26 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">25 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمەش لەوانەیە ببێتە هۆی کۆبوونەوەی شلە لە [[سنگەکەلێن|سنگ]] و [[سکەکەلێن|بۆشایی سک]] و هەروەها کەمبوونەوەی شلە لە سووڕی خوێن و کەمبوونەوەی دابینکردنی خوێن بۆ ئەندامە گرنگەکان.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> قۆناغی چاکبوونەوە بەزۆری دوو بۆ سێ ڕۆژ دەخایەنێت. <ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1): <span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> زۆرجار باشتربوونەکە سەرنجڕاکێشە، و دەتوانێت لەگەڵ [[خوران|خورانی]] توند و خاوبوونەوەی لێدانی دڵدا بێت. <ref name="Ranjit-2011" /> == هۆکار == === ڤایرۆسزانی === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Dengue virus}} [[پەڕگە:Dengue.jpg|alt=A transmission electron microscopy image showing dengue virus|وێنۆک|وێنەیەکی بچووکی TEM کە ڤایرۆسی ڤایرۆسی خوێنبەربوون نیشان دەدات (کۆمەڵە خاڵە تاریکەکان لە نزیک ناوەند)]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (DENV) ڤایرۆسێکی RNA یە لە خێزانی ''Flaviviridae'' ; جۆری ''Flavivirus''. ئەندامانی دیکەی هەمان ڕەگەز بریتین لە ڤایرۆسی تای زەرد و ڤایرۆسی ڕۆژئاوای نیل و ڤایرۆسی زیکا. [[جینۆم|جینۆمی]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (مادەی بۆماوەیی) نزیکەی 11,000 بنەمای نیوکلیۆتایدی تێدایە، کە [[کۆدی جێنەتیک|کۆدی]] سێ مۆلیکولی [[پرۆتین|پڕۆتینی پێکهاتەیی]] (C, prM و E) کە گەردیلەی ڤایرۆسەکە پێکدەهێنن و حەوت مۆلیکولی پڕۆتینی دیکە کە پێویستن بۆ دووبارەبوونەوەی ڤایرۆسەکە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rodenhuis-Zybert IA, Wilschut J, Smit JM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity |ناونیشان=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |بەرگ=٦٧|issue=16 |پەڕەکان=٢٧٧٣–٢٧٨٦|doi=10.1007/s00018-010-0357-z |pmc=١١١١٥٨٢٣|pmid=٢٠٣٧٢٩٦٥|s2cid=4232236 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> <ref name="Guzman-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Guzman MG, Halstead SB, Artsob H, Buchy P, Farrar J, Gubler DJ, Hunsperger E, Kroeger A, Margolis HS, Martínez E, Nathan MB, Pelegrino JL, Simmons C, Yoksan S, Peeling RW |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue: a continuing global threat |journal=Nature Reviews. Microbiology |بەرگ=٨|issue=12 Suppl |پەڕەکان=S٧-١٦|doi=10.1038/nrmicro2460 |pmc=٤٣٣٣٢٠١|pmid=٢١٠٧٩٦٥٥}}</ref> چوار جۆری پشتڕاستکراوەی ڤایرۆسەکە هەیە، کە پێیان دەوترێت سیرۆتایپەکان ، کە بە DENV-1، DENV-2، DENV-3 و DENV-4 ناودەبرێن. جیاوازی نێوان جۆرەکانی سیرۆتایپەکان لەسەر بنەمای دژە جینییەکانیانە. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|سەردێڕ=Healthgrid applications and core technologies : proceedings of HealthGrid 2010|vauthors=Solomonides T|بڵاوکەرەوە=IOS Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٧٥٠-٥٨٢-٢|edition=[Online-Ausg.]|شوێن=Amsterdam|پەڕە=٢٣٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160501063614/https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گواستنەوە === [[File:Aedes_aegypti_feeding.jpg|alt=Close-up photograph of an ''Aedes aegypti'' mosquito biting human skin|ڕاست|وێنۆک| مێشوولەی ''Aedes aegypti'' کە لە خانەخوێیەکی مرۆڤ دەخوات]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون زۆرترین جار بەهۆی پێوەدانی مێشوولە لە جۆری ''Aedes'' دەگوازرێتەوە، بەتایبەتی ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAbU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>aegypti''.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/disease-vectors/facts/mosquito-factsheets/aedes-aegypti|سەردێڕ=Aedes aegypti - Factsheet for experts |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170710145706/https://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/vectors/mosquitoes/Pages/aedes-aegypti.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> پێیان باشە لە کاتی خەوتن و بەیانیدا خۆراک بدەن، <ref name=":5">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|سەردێڕ=Global Strategy For Dengue Prevention And Control|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٠٤٠٣-٤|پەڕەکان=١٦–١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121030141619/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام لەوانەیە لە هەر کاتێکی ڕۆژدا گاز بگرن و بەم شێوەیە هەوکردن بڵاوبکەنەوە. <ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826005756/http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> جۆرەکانی تری ''ئایدێس'' کە ڕەنگە نەخۆشییەکە بگوازنەوە بریتین لە ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>albopictus'', ''ئەی.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>polynesiensis'' و ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>سکوتێلاریس''. مرۆڤ خانەخوێی سەرەکی ڤایرۆسەکەیە، <ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gould EA, Solomon T |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Pathogenic flaviviruses |ناونیشان=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Lancet |بەرگ=٣٧١|issue=9611 |پەڕەکان=٥٠٠–٥٠٩|doi=10.1016/S0140-6736(08)60238-X |pmid=١٨٢٦٢٠٤٢|s2cid=205949828 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054828/https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|doi-access=free}}</ref> بەڵام لە [[گوانداری ڕەسەن|سەرەتاییە]] غەیرە مرۆڤەکانیشدا دەسوڕێتەوە، و دەتوانێت شیردەرەکانی تر تووش بکات. <ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gwee SX, St John AL, Gray GC, Pang J |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Animals as potential reservoirs for dengue transmission: A systematic review |journal=One Health |بەرگ=١٢|doi=10.1016/j.onehlt.2021.100216 |pmc=٧٨٦٨٧١٥|pmid=٣٣٥٩٨٥٢٥|article-number=100216}}</ref> <ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Vector-Borne Viral Infections |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110203162048/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> دەتوانرێت هەوکردنێک لە ڕێگەی یەک گازگرتنەوە بەدەست بهێنرێت. <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}</ref> === هۆکارەکانی مەترسی === مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو. <ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013" /> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە پێست بە تەواوی دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو ( DEET کاریگەرترینە). <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Antibody_dependent_enhancement.svg|وێنۆک|لە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەنەکان (ADE)، دژەتەنەکان بە هەردوو گەردیلەی ڤایرۆسی و وەرگرەکانی Fc گاما دەبەسترێنەوە کە لەسەر خانەکانی بەرگری دەربڕدراون، ئەمەش ئەگەری تووشبوونی ڤایرۆسەکان ئەو خانانە زیاد دەکات.]] وا بیردەکرێتەوە کە تووشبوون بە یەکێک لە جۆری سیرۆتایپەکان بەرگری تەواوی ژیان بۆ ئەو جۆرە بەرهەم دەهێنێت، بەڵام تەنها پاراستنی کورتخایەن لە دژی سێ جۆری دیکە. <ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenWilson2010">Chen LH, Wilson ME (October 2010). "Dengue and chikungunya infections in travelers". ''Current Opinion in Infectious Diseases''. '''23''' (5): <span class="nowrap">438–</span>444. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/QCO.0b013e32833c1d16|10.1097/QCO.0b013e32833c1d16]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20581669 20581669]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2452280 2452280].</cite></ref> دووبارە تووشبوون بە سیرۆتایپی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات بەهۆی دیاردەیەک کە بە بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE) ناسراوە. <ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue "Dengue | CDC Yellow Book 2024"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. 1 May 2023. [https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue Archived] from the original on 14 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name="Teo-2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Teo A, Tan HD, Loy T, Chia PY, Chua CL |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Understanding antibody-dependent enhancement in dengue: Are afucosylated IgG1s a concern? |journal=PLOS Pathogens |بەرگ=١٩|issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1011223 |pmc=١٠٠٦٢٥٦٥|pmid=٣٦٩٩٦٠٢٦|doi-access=free |article-number=e1011223}}</ref> میکانیزمی وردی ADE بە تەواوی تێنەگەیشتوون. <ref name="Teo-2023" /> وا دیارە کە ADE کاتێک ڕوودەدات کە ئەو دژەتەنانەی کە لە کاتی وەڵامدانەوەی بەرگریدا دروست دەبن، مادەیەکی نەخۆشخواز دەناسنەوە و دەیبەستنەوە، بەڵام شکست دەهێنن لە بێلایەنکردنی. لەبری ئەوە، کۆمپلێکسی دژەتەن-ڤایرۆس توانای بەرزبوونەوەی هەیە بۆ بەستنەوەی بە وەرگرەکانی Fcγ ی خانە بەرگرییە ئامانجدارەکان، ئەمەش وا دەکات ڤایرۆسەکە خانەکە تووش بکات و خۆی زاوزێ بکاتەوە. <ref name="Teo-2023" /> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines|سەردێڕ=Vaccine Safety: Antibody-dependent Enhancement (ADE) and Vaccines {{!}} Children's Hospital of Philadelphia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240229214549/https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=The Children's Hospital of Philadelphia}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:Dengue_testing.png|وێنۆک|گرافیکی کەی پشکنینی تاقیگەیی بۆ تای خوێنبەربوون پۆزەتیڤ دەبێت. ڕۆژی سفر ئاماژەیە بۆ دەستپێکردنی نیشانەکان، یەکەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی سەرەتایییان هەیە، دووەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی لاوەکییان هەیە. <ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref>]] حاڵەتە سووکەکانی تای خوێنبەربوون بە ئاسانی دەتوانرێت لەگەڵ چەندین نەخۆشی باودا تێکەڵ بکرێت لەوانە [[ئەنفلۆنزا]] ، [[سوورێژە|سورێژە]] ، چیکۆنگونیا و زیکا. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="MSD Manual Professional Edition">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue|سەردێڕ=Dengue - Infectious Disease |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304203003/https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=MSD Manual Professional Edition |زمان=en-GB}}</ref> خوێنبەربوون، چیکۆنگونیا و زیکا هەمان شێوازی گواستنەوەیان هەیە ( مێشوولەی ''Aedes'' ) و زۆرجار لە هەمان ناوچەدا جێگیرن، بەجۆرێک کە ئەگەری ئەوە هەیە لە یەک کاتدا تووشی زیاتر لە نەخۆشییەک ببن. <ref name="Beltran-Silva-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Beltrán-Silva SL, Chacón-Hernández SS, Moreno-Palacios E, Pereyra-Molina JÁ |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Clinical and differential diagnosis: Dengue, chikungunya and Zika |ناونیشان=https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Revista Médica del Hospital General de México |زمان=en |بەرگ=٨١|issue=3 |پەڕەکان=١٤٦–١٥٣|doi=10.1016/j.hgmx.2016.09.011 |issn=0185-1063 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304213207/https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|doi-access=free}}</ref> بۆ گەشتیاران، پێویستە دەستنیشانکردنی تای خوێنبەربوون لە هەر کەسێکدا لەبەرچاو بگیرێت کە لە ماوەی دوو هەفتەدا لە ناوچە گەرمەکان یان ناوچە گەرمەکاندا تووشی تا دەبێت. <ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref> نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی خوێنبەربوونی توند بریتین لە ئازاری سک، ڕشانەوەی بەردەوام، ئاوسانی، خوێنبەربوون، بێهێزی و گەورەبوونی جگەر. جارێکی تر دەتوانین ئەم نیشانانە لەگەڵ نەخۆشیەکانی تری وەک مەلاریا، هەوکردنی گەدە و ڕیخۆڵە، لێپتۆسپایرۆسیس و تایفوس تێکەڵ بکرێت. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOrganization2009">Organization WH (21 April 2009). [https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871 ''Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control'']. World Health Organization. p.&nbsp;46. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154787-1|<bdi>978-92-4-154787-1</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871 Archived] from the original on 16 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2024</span>. <q>Textbox B and Textbox C.</q></cite></ref> == خۆپاراستن == === کۆنتڕۆڵکردنی مێشوولە === [[پەڕگە:Vector_Control.jpg|alt=A black and white photograph of people filling in a ditch with standing water|وێنۆک|وێنەیەکی ساڵانی ١٩٢٠ کە هەوڵەکانی بڵاوکردنەوەی ئاوی وەستاو و بەم شێوەیە کەمکردنەوەی ژمارەی مێشوولە]] مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBisenRaghuvanshi2013">Bisen PS, Raghuvanshi R (22 July 2013). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 ''Emerging Epidemics: Management and Control''] (1&nbsp;ed.). Wiley. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1002/9781118393277.ch8|10.1002/9781118393277.ch8]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-118-39323-9|<bdi>978-1-118-39323-9</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 Archived] from the original on 23 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 February</span> 2024</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە بە تەواوی پێست دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی مێروو دوورخەرەوە (DEET کاریگەرترینە)؛ <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> هەروەها باشترە جل و بەرگ و تۆڕ و چادرەکان بە ڕێژەی ٠.٥% پەرمیترین چارەسەر بکرێت. <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> پاراستنی ماڵ دەتوانرێت بە شاشەی دەرگا و پەنجەرە بەدەست بهێنرێت، بە بەکارهێنانی تەندروستی، و بە بەردەوامی بەتاڵکردنەوە و پاککردنەوەی هەموو ئەو گیرفانە چ لە ژوورەوە و چ لە دەرەوە کە لەوانەیە ئاو کۆببنەوە (وەک سەتڵ، چاندن، حەوز یان سەبەتەی زبڵ). <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCDC2023">CDC (20 October 2023). [https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html "Traveling? Avoid Dengue"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. [https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html Archived] from the original on 8 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2024</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Church_of_the_Immaculate_Conception,_JB_(2025)_-_img_10.jpg|ڕاست|وێنۆک|فۆنتێکی ئاوی پیرۆز لە کڵێسای بێگەرد لە شاری جۆهور باهرو [[مالیزیا|لە مالیزیا]] وەک بەشێک لە نەهێشتنی سەرچاوەی ئاوی کراوە لە وەڵامی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچەکەدا داخراوە.]] === ڤاکسین === تا مانگی ئازاری ٢٠٢٤ دوو ڤاکسین هەیە بۆ پاراستن لە تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون؛ دێنگڤاکسیا و قدێنگا. <ref name="ECDC-Factsheet-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts|سەردێڕ=Factsheet for health professionals about dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240225174109/https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Intradermal_injection.jpg|alt=Subcutaneous injection|وێنۆک|وێناکردنی دەرزی ژێر پێست]] Dengvaxia (پێشتر CYD-TDV) لە ساڵی 2015 بەردەست بوو، و پەسەندکراوە بۆ بەکارهێنان لە ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا و لە هەندێک وڵاتی ئاسیا و ئەمریکای لاتین. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia|سەردێڕ=Information on Dengvaxia® |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212800/https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.sanofi.com |زمان=en}}</ref> ڤایرۆسێکی لاوازە، بۆ کەسانی تەمەن ٦-٤٥ ساڵ گونجاوە و لە هەر چوار جۆری سیرۆتایپی خوێنبەربوون دەتپارێزێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191332/https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> بەهۆی نیگەرانی سەلامەتی سەبارەت بە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE)، پێویستە تەنها بەو کەسانە بدرێت کە پێشتر تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون، بۆ ئەوەی لە دووبارە تووشبوونەوە بیانپارێزرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement|سەردێڕ=Sanofi restricts dengue vaccine but downplays antibody enhancement {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191331/https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Center for Infectious Disease Research & Policy |زمان=en}}</ref> لە ژێر پێستەوە وەک سێ ژەم لە نێوان شەش مانگدا دەدرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html|سەردێڕ=Dengue Vaccination: Information for Health Care Providers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212735/https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> بەرهەمهێنەرەکە، سانۆفی-پاستور, ڕایگەیاندووە کە لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٦دا واز لە بەرهەمهێنانی دێنگڤاکسیا دێنن، بە هۆکاری کەمی خواستی جیهانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hopkinsguides.com/hopkins/view/Johns_Hopkins_ABX_Guide/540769/all/Dengue_vaccine?refer=true|سەردێڕ=Dengue vaccine {{!}} Johns Hopkins ABX Guide |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.hopkinsguides.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەر == تا مانگی تەمموزی ٢٠٢٤، هیچ چارەسەرێکی دژە ڤایرۆسی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون لەبەردەستدا نییە. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون نیشانەکانی سووکیان هەیە، چاکبوونەوەش لە چەند ڕۆژێکدا ڕوودەدات. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> هیچ چارەسەرێک پێویست نییە بۆ ئەم حاڵەتانە. ڕەنگە [[پانادۆڵ|ئەسیتامینۆفین]] (Paracetamol, Tylenol ) بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی تایەکی سووک یان ئازار. ئازارشکێنە باوەکانی تر، لەوانە [[ئەسپیرین|ئەسپرین]] ، [[ئایبووپرۆفێن|ئیبوپڕۆفین]] (Advil، Motrin IB، ئەوانی تر) و [[ناپرۆکسین|ناپرۆکسین سۆدیۆم]] (Aleve) پێویستە دوور بکەونەوە چونکە دەتوانن مەترسی ئاڵۆزییەکانی خوێنبەربوون زیاد بکەن. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 "Dengue fever - Diagnosis and treatment"]. ''Mayo Clinic''. 5 October 2022. [https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 Archived] from the original on 10 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == پێشبینیکردن == {{owidslider|start=2021|list=Template:OWID/dengue fever deaths#gallery|location=commons|caption=|title=|language=|file=[[File:Dengue-fever-deaths,World,2021.svg|link=|thumb|upright=1.6|Dengue fever deaths]]|startingView=World}}زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون بەبێ هیچ کێشەیەکی بەردەوام چاک دەبنەوە. مەترسی مردن لە نێوان ئەوانەی کە تووشی خوێنبەربوونی توند بوون 0.8-2.5%، <ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> و بە چارەسەری گونجاو ئەمە کەمترە لە 1%. بەڵام ئەوانەی تووشی دابەزینی پەستانی خوێن دەبن بە شێوەیەکی بەرچاو لەوانەیە ڕێژەی مردنیان بگاتە ٢٦%. <ref name="Kularatne-2015" /> <ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1): <span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> مردن لە نێوان منداڵانی کەمتر لە پێنج ساڵدا چوار هێندە زیاترە لە چاو ئەوانەی تەمەنیان لە سەرووی ١٠ ساڵەوەیە. <ref name="Kularatne-2015" /> == پەتازانیی == تا مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٣، نەخۆشی خوێنبەربوون لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتدا بڵاوبووەتەوە و حاڵەتەکانی لە هەموو کیشوەرێکدا تۆمارکراون جگە لە ئەنتارکتیکا. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/areaswithrisk/around-the-world.html|سەردێڕ=Dengue Areas of Risk Around the World {{!}} CDC |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> ناوچەکانی ئەمریکا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ڕۆژئاوای زەریای هێمن زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://patient.info/doctor/dengue-2|سەردێڕ=Dengue |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=patient.info |زمان=en}}</ref> زەحمەتە بتوانین تەواوی ڕێژەی نەخۆشییەکە بخەمڵێنرێت، چونکە زۆرێک لە حاڵەتەکان سووکن و بە دروستی دەستنیشان نەکراون. لە ئێستادا ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی مەزەندە دەکات کە 3.9&nbsp;ملیار کەس لە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربووندان. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022" /> لە ساڵی ٢٠١٣دا، مەزەندە کرا کە ٣٩٠...&nbsp;ساڵانە ملیۆنێک تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون ڕوودەدەن و 500 هەزار لەوانە نیشانەی توندیان هەیە و 25 هەزار کەسیش گیانیان لەدەستداوە. <ref name=":11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bhatt S, Gething PW, Brady OJ, Messina JP, Farlow AW, Moyes CL, Drake JM, Brownstein JS, Hoen AG, Sankoh O, Myers MF, George DB, Jaenisch T, Wint GR, Simmons CP, Scott TW, Farrar JJ, Hay SI |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=The global distribution and burden of dengue |journal=Nature |بەرگ=٤٩٦|issue=7446 |پەڕەکان=٥٠٤–٥٠٧|bibcode=2013Natur.496..504B |doi=10.1038/nature12060 |pmc=٣٦٥١٩٩٣|pmid=٢٣٥٦٣٢٦٦}}</ref> <ref name="Jing_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jing Q, Wang M |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Dengue epidemiology |journal=Global Health Journal |بەرگ=٣|issue=2 |پەڕەکان=٣٧–٤٥|doi=10.1016/j.glohj.2019.06.002 |issn=2414-6447 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{Medical resources}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ڤایرۆس}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] kp924rwkxd0h5ya1ek2tyrtjkmlntsz 1590026 1589982 2026-06-13T16:01:14Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Crimean-Congo hemorrhagic fever}} 1590026 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Dengue fever|image=Denguerash.JPG|alt=Photograph of a person's back with the skin exhibiting the characteristic rash of dengue fever|caption=Typical rash seen in dengue fever|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|ɛ|ŋ|ɡ|i|,_|-|ɡ|eɪ}}<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue dengue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717162940/https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue |date=17 July 2022 }} in the Merriam-Webster Dictionary</ref><ref name="lexico-definition">[https://web.archive.org/web/20210624095957/https://www.lexico.com/definition/dengue dengue] in Oxford Dictionaries</ref>|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|synonyms=Dengue, breakbone fever<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|symptoms=Fever, headache, muscle and joint pain, rash. Can be severe, mild or asymptomatic<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|complications=[[Bleeding]], [[thrombocytopenia|low levels of blood platelets]], [[Shock (circulatory)|dangerously low blood pressure]]<ref name="Kularatne-2015" />|onset=3–14 days after exposure<ref name="Kularatne-2015" />|duration=2–7 days<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|causes=[[Dengue virus]] by ''[[Aedes]]'' [[mosquito]]s<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|risks=|diagnosis=Detecting [[antibodies]] to the virus or its [[RNA]]<ref name="Kularatne-2015" />|differential=[[Malaria]], [[yellow fever]], [[viral hepatitis]], [[leptospirosis]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Nelson Textbook of Pediatrics: The field of pediatrics|ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٥٧-٧٥٦٦-٨|پەڕە=١٦٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910145008/https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref>|prevention=[[Dengue fever vaccine]], decreasing mosquito exposure<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر= East S|سەردێڕ=World's first dengue fever vaccine launched in the Philippines|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224555/http://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref>|treatment=[[Therapy#Supportive therapy|Supportive care]], [[intravenous fluids]], [[blood transfusion]]s<ref name="Kularatne-2015" />|medication=|prognosis=|frequency=5 million per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />|deaths=5,000 per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />}} [[پەڕگە:En.MD.Video-Dengue_fever.webm|وێنۆک| پوختەی ڤیدیۆ]] '''تای خوێنبەربوون''' نەخۆشییەکە کە لە مێشوولەوە دەگوازرێتەوە و بەهۆی ڤایرۆسی خوێنبەربوونەوە دروست دەبێت، لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکاندا بڵاوبووەتەوە. زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون یان بێ نیشانەن یان نیشانە سووکەکانیان دەردەکەون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=De Santis |یەکەم=Olga |دوایین٢=Bouscaren |یەکەم٢=Nicolas |دوایین٣=Flahault |یەکەم٣=Antoine |ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Asymptomatic dengue infection rate: A systematic literature review |ناونیشان=http://www.cell.com/article/S2405844023072778/pdf |journal=Heliyon |بەرگ=٩|issue=9 |bibcode=2023Heliy...920069D |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e20069 |pmc=١٠٥٥٩٨٢٤|pmid=٣٧٨٠٩٩٩٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٥|doi-access=free |article-number=e20069}}</ref><ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> نیشانەکان بە شێوەیەکی گشتی ٣ بۆ ١٤ ڕۆژ دوای تووشبوون دەست پێدەکەن. لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەرز و [[سەرئێشە]] و [[ڕشانەوە]] و ئازاری ماسولکە و جومگەکان و خورانی تایبەتمەندی پێست و پەڵەی پێست. بەگشتی چاکبوونەوە دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت. لە بەشێکی کەم لە حاڵەتەکاندا، نەخۆشییەکە گەشە دەکات بۆ '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر بە تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون یان نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون ناسرابوو)<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Alejandria MM |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue haemorrhagic fever or dengue shock syndrome in children |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٥|پەڕە=٠٩١٧|pmc=٤٣٩٢٨٤٢|pmid=٢٥٨٦٠٤٠٤}}</ref> لەگەڵ [[خوێنبەربوون]] ، ئاستی کەمی پلاکتەکانی خوێن ، دزەکردنی [[پلازمای خوێن]] ، و دابەزینی پەستانی خوێن بە شێوەیەکی مەترسیدار.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}</ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}</ref> نەخۆشی خوێنبەربوون لەلایەن چەندین جۆری [[مێشوولە|مێشوولەی]] مێینەی [[جنس (ژینناسی)|جۆری]] ''Aedes'' بڵاودەبێتەوە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی ''Aedes aegypti''.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ڤایرۆسەکە چوار جۆری سیرۆتایپی پشتڕاستکراوەی هەیە ; تووشبوون بە جۆرێک بەزۆری [[پارێزراوی (پزیشکی)|بەرگری]] تەواوی تەمەن دەدات بەو جۆرە، بەڵام تەنها بەرگری کورتخایەن بۆ جۆرەکانی تر. تووشبوون بە جۆرێکی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات، کە پێی دەوترێت بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> لەوانەیە نیشانەکانی لە نیشانەکانی [[مالاریا|مەلاریا]] ، [[ئەنفلۆنزا]] ، یان زیکا بچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=StatPearls|vauthors=Schaefer TJ, Panda PK, Wolford RW|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing|شوێن=Treasure Island (FL)|chapter=Dengue Fever|pmid=٢٨٦١٣٤٨٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211214061113/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پشکنینی خوێن بۆ پشتڕاستکردنەوەی دەستنیشانکردنەکە لەوانەش دیاریکردنی [[ئار ئێن ئەی|RNA]] ڤایرۆسی، یان [[دژەتەن|دژەتەنی]] تایبەت.<ref name="CDC-Diagnosis-2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html|سەردێڕ=Dengue Diagnosis {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221955/https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> بە نەهێشتنی مێشوولە و ڕێگریکردن لە پێوەدانی مێشوولە دەتوانرێت ڕێگری لە تووشبوون بکرێت.<ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}</ref> دوو جۆر ڤاکسینی خوێنبەربوون پەسەندکراون و بە شێوەیەکی بازرگانی بەردەستن. نەخۆشی دێنگڤاکسیا لە ساڵی ٢٠١٦ بەردەست بوو، بەڵام تەنها پێشنیار دەکرێت بۆ ڕێگریکردن لە دووبارە تووشبوون بەو کەسانەی کە پێشتر تووشی بوون.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Dengue vaccine: WHO position paper – September 2018 |ناونیشان=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Weekly Epidemiological Record |بەرگ=٣٦|issue=93 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٧٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190105130352/http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> ڤاکسینی دووەم بە ناوی Qdenga لە ساڵی ٢٠٢٢ بەردەست بوو و لە تەمەنی چوار ساڵییەوە بۆ گەورەکان و هەرزەکاران و منداڵان گونجاوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga|سەردێڕ=Qdenga {{!}} European Medicines Agency (EMA) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227073545/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> چارەسەرکردن نیشانەی هەیە, چونکە هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون نییە. لە حاڵەتە سووکەکاندا، چارەسەرکردن گرنگی بە چارەسەرکردنی ئازار دەدات. حاڵەتە توندەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون پێویستیان بە خەواندن لە نەخۆشخانە هەیە؛ چارەسەرکردنی توندی خوێنبەربوون پاڵپشتە و بریتییە لە پێدانی شلە یان لە ڕێگەی دەمەوە یان لە ڕێگەی خوێنبەرەوە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> سەرەتاییترین وەسفەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ساڵی ١٧٧٩ەوە دەگەڕێتەوە؛ هۆکاری ڤایرۆسی و بڵاوبوونەوەی تا سەرەتای سەدەی بیستەم تێگەیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Henchal EA, Putnak JR |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٠|سەردێڕ=The dengue viruses |journal=Clinical Microbiology Reviews |بەرگ=٣|issue=4 |پەڕەکان=٣٧٦–٣٩٦|bibcode=1990CliMR...3..376H |doi=10.1128/CMR.3.4.376 |pmc=٣٥٨١٦٩|pmid=٢٢٢٤٨٣٧}}</ref> لە ئێستاوە لە زیاتر لە سەد وڵاتدا بڵاوبووەتەوە ، نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکانەوە بۆ نیمچە دوورگەی ئیبەری و ویلایەتی باشووری ئەمریکا بڵاودەبێتەوە، ئەمەش بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ [[گۆڕانی ئاووھەوا|گۆڕانی کەشوهەوا]].<ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 "Dengue- Global situation"]. ''World Health Organization''. [https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Paz-Bailey G, Adams LE, Deen J, Anderson KB, Katzelnick LC |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Dengue |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٣|issue=10427 |پەڕەکان=٦٦٧–٦٨٢|doi=10.1016/S0140-6736(23)02576-X |pmc=١٢٣٧٢٤٧٢|pmid=٣٨٢٨٠٣٨٨|s2cid=267201333}}</ref> وەک نەخۆشییەکی گەرم و گوڕ و پشتگوێخراو پۆلێن دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases|سەردێڕ=Neglected tropical diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126193108/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، زیاتر لە ٥&nbsp;ملیۆنێک تووشبوون تۆمارکراون و زیاتر لە 5000 کەس بەهۆی نەخۆشی خوێنبەربوونەوە گیانیان لەدەستداوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> بەو پێیەی زۆربەی حاڵەتەکان بێ نیشانەن یان سووکن، ژمارەی ڕاستەقینەی حاڵەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون و مردن بە کەم ڕاپۆرت کراوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> == نیشانە و نیشانەکانی == بە شێوەیەکی ئاسایی، ئەو کەسانەی تووشی ڤایرۆسی خوێنبەربوون دەبن، نیشانەکانیان نییە یان تەنها نیشانە سووکەکانیان هەیە وەک تایەکی ئاڵۆز نەبوو (80%).<ref name="Whitehorn-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whitehorn J, Farrar J |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue |journal=British Medical Bulletin |بەرگ=٩٥|پەڕەکان=١٦١–١٧٣|doi=10.1093/bmb/ldq019 |pmid=٢٠٦١٦١٠٦|s2cid=215154729 |doi-access=free}}</ref><ref name="Reiter-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reiter P |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Yellow fever and dengue: a threat to Europe? |ناونیشان=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Euro Surveillance |بەرگ=١٥|issue=10 |پەڕە=١٩٥٠٩|doi=10.2807/ese.15.10.19509-en |pmid=٢٠٤٠٣٣١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707070425/http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|doi-access=free}}</ref> هەندێکی تر نەخۆشی توندتریان هەیە (٥%)، و بە ڕێژەیەکی کەم مەترسی لەسەر ژیان دروست دەکات.<ref name="Whitehorn-2010" /><ref name="Reiter-2010" /> ماوەی کەرەوزکردن (کاتی نێوان بەرکەوتن و دەستپێکردنی نیشانەکان) لە نێوان ٣ بۆ ١٤ ڕۆژدایە، بەڵام زۆربەی کات ٤ بۆ ٧ ڕۆژە.<ref name="Gubler-2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|vauthors=Gubler DJ|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٥١٤٧-٨|veditors=Mahy BW, Van Regenmortel MH|شوێن=Boston|پەڕەکان=٣٧٢–٣٨٢|chapter=Dengue viruses|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160609195355/https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نیشانە تایبەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوونی سووک بریتین لە تایەکی کتوپڕ، سەرئێشە (بە شێوەیەکی گشتی لە پشت چاوەوەیە)، ئازاری ماسولکە و جومگەکان، سکچوون، ڕشانەوە، ئاوسانی ڕژێنەکان و پەڵە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe "Dengue: How to keep children safe | UNICEF South Asia"]. ''www.unicef.org''. [https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەگەر ئەمە بەرەو خوێنبەربوونی توند بچێت نیشانەکانی بریتین لە ئازاری توندی سک، ڕشانەوەیەکی بەردەوام، هەناسەدانی خێرا، خوێنبەربوونی پووک یان لووت، ماندوێتی، نائارامی، خوێن لە ڕشانەوە یان پیساییدا، تینوێتییەکی زۆر، پێستی کاڵ و سارد، و هەستکردن بە لاوازی.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> === خولی کلینیکی === [[پەڕگە:Dengue_fever_symptoms.svg|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever|وێنۆک|وێناکردنی نەخشەیی نیشانەکانی تای خوێنبەربوون]] [[پەڕگە:Course_of_Dengue_illness_vectorized.svg|وێنۆک|کۆرسی کلینیکی تای خوێنبەربوون]] ڕێڕەوی تووشبوون بە سێ قۆناغ دابەش دەکرێت: تاو، مەترسیدار و چاکبوونەوە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}</ref> قۆناغی تاو تای [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|بەرز]] لەخۆدەگرێت (40-41&nbsp;°C؛ 104–105.8&nbsp;°F)، و پەیوەندی بە ئازاری گشتگیر و سەرئێشە هەیە؛ ئەمە بەزۆری دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}</ref> هەروەها لەوانەیە سکچوون و ڕشانەوە و پەڵە و ئازار لە ماسولکە و جومگەکاندا هەبێت.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> زۆربەی خەڵک لە ماوەی هەفتەیەک یان زیاتردا چاک دەبنەوە. لە نزیکەی 5%ی حاڵەتەکاندا نیشانەکان خراپتر دەبن و دەتوانن ببنە مەترسی لەسەر ژیان. ئەمەش پێی دەوترێت '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر پێی دەگوترا ''تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون'' یان ''نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون'' ).<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}</ref> خوێنبەربوونی توند دەبێتە هۆی شۆک و خوێنبەربوونی ناوەوە و لەکارکەوتنی ئەندامەکانی جەستە و تەنانەت مردنیش. نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە بریتین لە ئازاری توندی گەدە، ڕشانەوە، سەختی هەناسەدان، خوێن لە لووت، پووک، ڕشانەوە یان پیساییدا.<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لەم ماوەیەدا دزەکردنی پلازما لە خوێنبەرەکانەوە ڕوودەدات، لەگەڵ کەمبوونەوەی [[پەڕەی خوێن|پلاکتەکان]].<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 "Dengue fever - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 Archived] from the original on 26 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">25 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمەش لەوانەیە ببێتە هۆی کۆبوونەوەی شلە لە [[سنگەکەلێن|سنگ]] و [[سکەکەلێن|بۆشایی سک]] و هەروەها کەمبوونەوەی شلە لە سووڕی خوێن و کەمبوونەوەی دابینکردنی خوێن بۆ ئەندامە گرنگەکان.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> قۆناغی چاکبوونەوە بەزۆری دوو بۆ سێ ڕۆژ دەخایەنێت. <ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1): <span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> زۆرجار باشتربوونەکە سەرنجڕاکێشە، و دەتوانێت لەگەڵ [[خوران|خورانی]] توند و خاوبوونەوەی لێدانی دڵدا بێت. <ref name="Ranjit-2011" /> == هۆکار == === ڤایرۆسزانی === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Dengue virus}} [[پەڕگە:Dengue.jpg|alt=A transmission electron microscopy image showing dengue virus|وێنۆک|وێنەیەکی بچووکی TEM کە ڤایرۆسی ڤایرۆسی خوێنبەربوون نیشان دەدات (کۆمەڵە خاڵە تاریکەکان لە نزیک ناوەند)]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (DENV) ڤایرۆسێکی RNA یە لە خێزانی ''Flaviviridae'' ; جۆری ''Flavivirus''. ئەندامانی دیکەی هەمان ڕەگەز بریتین لە ڤایرۆسی تای زەرد و ڤایرۆسی ڕۆژئاوای نیل و ڤایرۆسی زیکا. [[جینۆم|جینۆمی]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (مادەی بۆماوەیی) نزیکەی 11,000 بنەمای نیوکلیۆتایدی تێدایە، کە [[کۆدی جێنەتیک|کۆدی]] سێ مۆلیکولی [[پرۆتین|پڕۆتینی پێکهاتەیی]] (C, prM و E) کە گەردیلەی ڤایرۆسەکە پێکدەهێنن و حەوت مۆلیکولی پڕۆتینی دیکە کە پێویستن بۆ دووبارەبوونەوەی ڤایرۆسەکە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rodenhuis-Zybert IA, Wilschut J, Smit JM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity |ناونیشان=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |بەرگ=٦٧|issue=16 |پەڕەکان=٢٧٧٣–٢٧٨٦|doi=10.1007/s00018-010-0357-z |pmc=١١١١٥٨٢٣|pmid=٢٠٣٧٢٩٦٥|s2cid=4232236 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> <ref name="Guzman-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Guzman MG, Halstead SB, Artsob H, Buchy P, Farrar J, Gubler DJ, Hunsperger E, Kroeger A, Margolis HS, Martínez E, Nathan MB, Pelegrino JL, Simmons C, Yoksan S, Peeling RW |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue: a continuing global threat |journal=Nature Reviews. Microbiology |بەرگ=٨|issue=12 Suppl |پەڕەکان=S٧-١٦|doi=10.1038/nrmicro2460 |pmc=٤٣٣٣٢٠١|pmid=٢١٠٧٩٦٥٥}}</ref> چوار جۆری پشتڕاستکراوەی ڤایرۆسەکە هەیە، کە پێیان دەوترێت سیرۆتایپەکان ، کە بە DENV-1، DENV-2، DENV-3 و DENV-4 ناودەبرێن. جیاوازی نێوان جۆرەکانی سیرۆتایپەکان لەسەر بنەمای دژە جینییەکانیانە. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|سەردێڕ=Healthgrid applications and core technologies : proceedings of HealthGrid 2010|vauthors=Solomonides T|بڵاوکەرەوە=IOS Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٧٥٠-٥٨٢-٢|edition=[Online-Ausg.]|شوێن=Amsterdam|پەڕە=٢٣٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160501063614/https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گواستنەوە === [[File:Aedes_aegypti_feeding.jpg|alt=Close-up photograph of an ''Aedes aegypti'' mosquito biting human skin|ڕاست|وێنۆک| مێشوولەی ''Aedes aegypti'' کە لە خانەخوێیەکی مرۆڤ دەخوات]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون زۆرترین جار بەهۆی پێوەدانی مێشوولە لە جۆری ''Aedes'' دەگوازرێتەوە، بەتایبەتی ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAbU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>aegypti''.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/disease-vectors/facts/mosquito-factsheets/aedes-aegypti|سەردێڕ=Aedes aegypti - Factsheet for experts |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170710145706/https://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/vectors/mosquitoes/Pages/aedes-aegypti.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> پێیان باشە لە کاتی خەوتن و بەیانیدا خۆراک بدەن، <ref name=":5">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|سەردێڕ=Global Strategy For Dengue Prevention And Control|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٠٤٠٣-٤|پەڕەکان=١٦–١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121030141619/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام لەوانەیە لە هەر کاتێکی ڕۆژدا گاز بگرن و بەم شێوەیە هەوکردن بڵاوبکەنەوە. <ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826005756/http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> جۆرەکانی تری ''ئایدێس'' کە ڕەنگە نەخۆشییەکە بگوازنەوە بریتین لە ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>albopictus'', ''ئەی.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>polynesiensis'' و ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>سکوتێلاریس''. مرۆڤ خانەخوێی سەرەکی ڤایرۆسەکەیە، <ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gould EA, Solomon T |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Pathogenic flaviviruses |ناونیشان=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Lancet |بەرگ=٣٧١|issue=9611 |پەڕەکان=٥٠٠–٥٠٩|doi=10.1016/S0140-6736(08)60238-X |pmid=١٨٢٦٢٠٤٢|s2cid=205949828 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054828/https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|doi-access=free}}</ref> بەڵام لە [[گوانداری ڕەسەن|سەرەتاییە]] غەیرە مرۆڤەکانیشدا دەسوڕێتەوە، و دەتوانێت شیردەرەکانی تر تووش بکات. <ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gwee SX, St John AL, Gray GC, Pang J |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Animals as potential reservoirs for dengue transmission: A systematic review |journal=One Health |بەرگ=١٢|doi=10.1016/j.onehlt.2021.100216 |pmc=٧٨٦٨٧١٥|pmid=٣٣٥٩٨٥٢٥|article-number=100216}}</ref> <ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Vector-Borne Viral Infections |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110203162048/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> دەتوانرێت هەوکردنێک لە ڕێگەی یەک گازگرتنەوە بەدەست بهێنرێت. <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}</ref> === هۆکارەکانی مەترسی === مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو. <ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013" /> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە پێست بە تەواوی دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو ( DEET کاریگەرترینە). <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Antibody_dependent_enhancement.svg|وێنۆک|لە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەنەکان (ADE)، دژەتەنەکان بە هەردوو گەردیلەی ڤایرۆسی و وەرگرەکانی Fc گاما دەبەسترێنەوە کە لەسەر خانەکانی بەرگری دەربڕدراون، ئەمەش ئەگەری تووشبوونی ڤایرۆسەکان ئەو خانانە زیاد دەکات.]] وا بیردەکرێتەوە کە تووشبوون بە یەکێک لە جۆری سیرۆتایپەکان بەرگری تەواوی ژیان بۆ ئەو جۆرە بەرهەم دەهێنێت، بەڵام تەنها پاراستنی کورتخایەن لە دژی سێ جۆری دیکە. <ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenWilson2010">Chen LH, Wilson ME (October 2010). "Dengue and chikungunya infections in travelers". ''Current Opinion in Infectious Diseases''. '''23''' (5): <span class="nowrap">438–</span>444. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/QCO.0b013e32833c1d16|10.1097/QCO.0b013e32833c1d16]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20581669 20581669]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2452280 2452280].</cite></ref> دووبارە تووشبوون بە سیرۆتایپی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات بەهۆی دیاردەیەک کە بە بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE) ناسراوە. <ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue "Dengue | CDC Yellow Book 2024"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. 1 May 2023. [https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue Archived] from the original on 14 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name="Teo-2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Teo A, Tan HD, Loy T, Chia PY, Chua CL |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Understanding antibody-dependent enhancement in dengue: Are afucosylated IgG1s a concern? |journal=PLOS Pathogens |بەرگ=١٩|issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1011223 |pmc=١٠٠٦٢٥٦٥|pmid=٣٦٩٩٦٠٢٦|doi-access=free |article-number=e1011223}}</ref> میکانیزمی وردی ADE بە تەواوی تێنەگەیشتوون. <ref name="Teo-2023" /> وا دیارە کە ADE کاتێک ڕوودەدات کە ئەو دژەتەنانەی کە لە کاتی وەڵامدانەوەی بەرگریدا دروست دەبن، مادەیەکی نەخۆشخواز دەناسنەوە و دەیبەستنەوە، بەڵام شکست دەهێنن لە بێلایەنکردنی. لەبری ئەوە، کۆمپلێکسی دژەتەن-ڤایرۆس توانای بەرزبوونەوەی هەیە بۆ بەستنەوەی بە وەرگرەکانی Fcγ ی خانە بەرگرییە ئامانجدارەکان، ئەمەش وا دەکات ڤایرۆسەکە خانەکە تووش بکات و خۆی زاوزێ بکاتەوە. <ref name="Teo-2023" /> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines|سەردێڕ=Vaccine Safety: Antibody-dependent Enhancement (ADE) and Vaccines {{!}} Children's Hospital of Philadelphia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240229214549/https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=The Children's Hospital of Philadelphia}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:Dengue_testing.png|وێنۆک|گرافیکی کەی پشکنینی تاقیگەیی بۆ تای خوێنبەربوون پۆزەتیڤ دەبێت. ڕۆژی سفر ئاماژەیە بۆ دەستپێکردنی نیشانەکان، یەکەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی سەرەتایییان هەیە، دووەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی لاوەکییان هەیە. <ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref>]] حاڵەتە سووکەکانی تای خوێنبەربوون بە ئاسانی دەتوانرێت لەگەڵ چەندین نەخۆشی باودا تێکەڵ بکرێت لەوانە [[ئەنفلۆنزا]] ، [[سوورێژە|سورێژە]] ، چیکۆنگونیا و زیکا. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="MSD Manual Professional Edition">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue|سەردێڕ=Dengue - Infectious Disease |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304203003/https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=MSD Manual Professional Edition |زمان=en-GB}}</ref> خوێنبەربوون، چیکۆنگونیا و زیکا هەمان شێوازی گواستنەوەیان هەیە ( مێشوولەی ''Aedes'' ) و زۆرجار لە هەمان ناوچەدا جێگیرن، بەجۆرێک کە ئەگەری ئەوە هەیە لە یەک کاتدا تووشی زیاتر لە نەخۆشییەک ببن. <ref name="Beltran-Silva-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Beltrán-Silva SL, Chacón-Hernández SS, Moreno-Palacios E, Pereyra-Molina JÁ |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Clinical and differential diagnosis: Dengue, chikungunya and Zika |ناونیشان=https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Revista Médica del Hospital General de México |زمان=en |بەرگ=٨١|issue=3 |پەڕەکان=١٤٦–١٥٣|doi=10.1016/j.hgmx.2016.09.011 |issn=0185-1063 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304213207/https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|doi-access=free}}</ref> بۆ گەشتیاران، پێویستە دەستنیشانکردنی تای خوێنبەربوون لە هەر کەسێکدا لەبەرچاو بگیرێت کە لە ماوەی دوو هەفتەدا لە ناوچە گەرمەکان یان ناوچە گەرمەکاندا تووشی تا دەبێت. <ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref> نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی خوێنبەربوونی توند بریتین لە ئازاری سک، ڕشانەوەی بەردەوام، ئاوسانی، خوێنبەربوون، بێهێزی و گەورەبوونی جگەر. جارێکی تر دەتوانین ئەم نیشانانە لەگەڵ نەخۆشیەکانی تری وەک مەلاریا، هەوکردنی گەدە و ڕیخۆڵە، لێپتۆسپایرۆسیس و تایفوس تێکەڵ بکرێت. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOrganization2009">Organization WH (21 April 2009). [https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871 ''Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control'']. World Health Organization. p.&nbsp;46. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154787-1|<bdi>978-92-4-154787-1</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871 Archived] from the original on 16 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2024</span>. <q>Textbox B and Textbox C.</q></cite></ref> == خۆپاراستن == === کۆنتڕۆڵکردنی مێشوولە === [[پەڕگە:Vector_Control.jpg|alt=A black and white photograph of people filling in a ditch with standing water|وێنۆک|وێنەیەکی ساڵانی ١٩٢٠ کە هەوڵەکانی بڵاوکردنەوەی ئاوی وەستاو و بەم شێوەیە کەمکردنەوەی ژمارەی مێشوولە]] مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBisenRaghuvanshi2013">Bisen PS, Raghuvanshi R (22 July 2013). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 ''Emerging Epidemics: Management and Control''] (1&nbsp;ed.). Wiley. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1002/9781118393277.ch8|10.1002/9781118393277.ch8]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-118-39323-9|<bdi>978-1-118-39323-9</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 Archived] from the original on 23 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 February</span> 2024</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە بە تەواوی پێست دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی مێروو دوورخەرەوە (DEET کاریگەرترینە)؛ <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> هەروەها باشترە جل و بەرگ و تۆڕ و چادرەکان بە ڕێژەی ٠.٥% پەرمیترین چارەسەر بکرێت. <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> پاراستنی ماڵ دەتوانرێت بە شاشەی دەرگا و پەنجەرە بەدەست بهێنرێت، بە بەکارهێنانی تەندروستی، و بە بەردەوامی بەتاڵکردنەوە و پاککردنەوەی هەموو ئەو گیرفانە چ لە ژوورەوە و چ لە دەرەوە کە لەوانەیە ئاو کۆببنەوە (وەک سەتڵ، چاندن، حەوز یان سەبەتەی زبڵ). <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCDC2023">CDC (20 October 2023). [https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html "Traveling? Avoid Dengue"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. [https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html Archived] from the original on 8 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2024</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Church_of_the_Immaculate_Conception,_JB_(2025)_-_img_10.jpg|ڕاست|وێنۆک|فۆنتێکی ئاوی پیرۆز لە کڵێسای بێگەرد لە شاری جۆهور باهرو [[مالیزیا|لە مالیزیا]] وەک بەشێک لە نەهێشتنی سەرچاوەی ئاوی کراوە لە وەڵامی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچەکەدا داخراوە.]] === ڤاکسین === تا مانگی ئازاری ٢٠٢٤ دوو ڤاکسین هەیە بۆ پاراستن لە تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون؛ دێنگڤاکسیا و قدێنگا. <ref name="ECDC-Factsheet-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts|سەردێڕ=Factsheet for health professionals about dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240225174109/https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Intradermal_injection.jpg|alt=Subcutaneous injection|وێنۆک|وێناکردنی دەرزی ژێر پێست]] Dengvaxia (پێشتر CYD-TDV) لە ساڵی 2015 بەردەست بوو، و پەسەندکراوە بۆ بەکارهێنان لە ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا و لە هەندێک وڵاتی ئاسیا و ئەمریکای لاتین. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia|سەردێڕ=Information on Dengvaxia® |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212800/https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.sanofi.com |زمان=en}}</ref> ڤایرۆسێکی لاوازە، بۆ کەسانی تەمەن ٦-٤٥ ساڵ گونجاوە و لە هەر چوار جۆری سیرۆتایپی خوێنبەربوون دەتپارێزێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191332/https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> بەهۆی نیگەرانی سەلامەتی سەبارەت بە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE)، پێویستە تەنها بەو کەسانە بدرێت کە پێشتر تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون، بۆ ئەوەی لە دووبارە تووشبوونەوە بیانپارێزرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement|سەردێڕ=Sanofi restricts dengue vaccine but downplays antibody enhancement {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191331/https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Center for Infectious Disease Research & Policy |زمان=en}}</ref> لە ژێر پێستەوە وەک سێ ژەم لە نێوان شەش مانگدا دەدرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html|سەردێڕ=Dengue Vaccination: Information for Health Care Providers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212735/https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> بەرهەمهێنەرەکە، سانۆفی-پاستور, ڕایگەیاندووە کە لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٦دا واز لە بەرهەمهێنانی دێنگڤاکسیا دێنن، بە هۆکاری کەمی خواستی جیهانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hopkinsguides.com/hopkins/view/Johns_Hopkins_ABX_Guide/540769/all/Dengue_vaccine?refer=true|سەردێڕ=Dengue vaccine {{!}} Johns Hopkins ABX Guide |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.hopkinsguides.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەر == تا مانگی تەمموزی ٢٠٢٤، هیچ چارەسەرێکی دژە ڤایرۆسی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون لەبەردەستدا نییە. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون نیشانەکانی سووکیان هەیە، چاکبوونەوەش لە چەند ڕۆژێکدا ڕوودەدات. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> هیچ چارەسەرێک پێویست نییە بۆ ئەم حاڵەتانە. ڕەنگە [[پانادۆڵ|ئەسیتامینۆفین]] (Paracetamol, Tylenol ) بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی تایەکی سووک یان ئازار. ئازارشکێنە باوەکانی تر، لەوانە [[ئەسپیرین|ئەسپرین]] ، [[ئایبووپرۆفێن|ئیبوپڕۆفین]] (Advil، Motrin IB، ئەوانی تر) و [[ناپرۆکسین|ناپرۆکسین سۆدیۆم]] (Aleve) پێویستە دوور بکەونەوە چونکە دەتوانن مەترسی ئاڵۆزییەکانی خوێنبەربوون زیاد بکەن. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 "Dengue fever - Diagnosis and treatment"]. ''Mayo Clinic''. 5 October 2022. [https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 Archived] from the original on 10 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == پێشبینیکردن == {{owidslider|start=2021|list=Template:OWID/dengue fever deaths#gallery|location=commons|caption=|title=|language=|file=[[File:Dengue-fever-deaths,World,2021.svg|link=|thumb|upright=1.6|Dengue fever deaths]]|startingView=World}}زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون بەبێ هیچ کێشەیەکی بەردەوام چاک دەبنەوە. مەترسی مردن لە نێوان ئەوانەی کە تووشی خوێنبەربوونی توند بوون 0.8-2.5%، <ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> و بە چارەسەری گونجاو ئەمە کەمترە لە 1%. بەڵام ئەوانەی تووشی دابەزینی پەستانی خوێن دەبن بە شێوەیەکی بەرچاو لەوانەیە ڕێژەی مردنیان بگاتە ٢٦%. <ref name="Kularatne-2015" /> <ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1): <span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> مردن لە نێوان منداڵانی کەمتر لە پێنج ساڵدا چوار هێندە زیاترە لە چاو ئەوانەی تەمەنیان لە سەرووی ١٠ ساڵەوەیە. <ref name="Kularatne-2015" /> == پەتازانیی == تا مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٣، نەخۆشی خوێنبەربوون لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتدا بڵاوبووەتەوە و حاڵەتەکانی لە هەموو کیشوەرێکدا تۆمارکراون جگە لە ئەنتارکتیکا. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/areaswithrisk/around-the-world.html|سەردێڕ=Dengue Areas of Risk Around the World {{!}} CDC |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> ناوچەکانی ئەمریکا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ڕۆژئاوای زەریای هێمن زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://patient.info/doctor/dengue-2|سەردێڕ=Dengue |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=patient.info |زمان=en}}</ref> زەحمەتە بتوانین تەواوی ڕێژەی نەخۆشییەکە بخەمڵێنرێت، چونکە زۆرێک لە حاڵەتەکان سووکن و بە دروستی دەستنیشان نەکراون. لە ئێستادا ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی مەزەندە دەکات کە 3.9&nbsp;ملیار کەس لە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربووندان. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022" /> لە ساڵی ٢٠١٣دا، مەزەندە کرا کە ٣٩٠...&nbsp;ساڵانە ملیۆنێک تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون ڕوودەدەن و 500 هەزار لەوانە نیشانەی توندیان هەیە و 25 هەزار کەسیش گیانیان لەدەستداوە. <ref name=":11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bhatt S, Gething PW, Brady OJ, Messina JP, Farlow AW, Moyes CL, Drake JM, Brownstein JS, Hoen AG, Sankoh O, Myers MF, George DB, Jaenisch T, Wint GR, Simmons CP, Scott TW, Farrar JJ, Hay SI |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=The global distribution and burden of dengue |journal=Nature |بەرگ=٤٩٦|issue=7446 |پەڕەکان=٥٠٤–٥٠٧|bibcode=2013Natur.496..504B |doi=10.1038/nature12060 |pmc=٣٦٥١٩٩٣|pmid=٢٣٥٦٣٢٦٦}}</ref> <ref name="Jing_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jing Q, Wang M |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Dengue epidemiology |journal=Global Health Journal |بەرگ=٣|issue=2 |پەڕەکان=٣٧–٤٥|doi=10.1016/j.glohj.2019.06.002 |issn=2414-6447 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{Medical resources}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ڤایرۆس}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Crimean-Congo hemorrhagic fever}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] gvx41ew13mm5wnl5at5gymrif6ic1as 1590037 1590026 2026-06-13T20:00:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1590037 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Dengue fever|image=Denguerash.JPG|alt=Photograph of a person's back with the skin exhibiting the characteristic rash of dengue fever|caption=Typical rash seen in dengue fever|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|ɛ|ŋ|ɡ|i|,_|-|ɡ|eɪ}}<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue dengue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717162940/https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue |date=17 July 2022 }} in the Merriam-Webster Dictionary</ref><ref name="lexico-definition">[https://web.archive.org/web/20210624095957/https://www.lexico.com/definition/dengue dengue] in Oxford Dictionaries</ref>|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|synonyms=Dengue, breakbone fever<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|symptoms=Fever, headache, muscle and joint pain, rash. Can be severe, mild or asymptomatic<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|complications=[[Bleeding]], [[thrombocytopenia|low levels of blood platelets]], [[Shock (circulatory)|dangerously low blood pressure]]<ref name="Kularatne-2015" />|onset=3–14 days after exposure<ref name="Kularatne-2015" />|duration=2–7 days<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|causes=[[Dengue virus]] by ''[[Aedes]]'' [[mosquito]]s<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|risks=|diagnosis=Detecting [[antibodies]] to the virus or its [[RNA]]<ref name="Kularatne-2015" />|differential=[[Malaria]], [[yellow fever]], [[viral hepatitis]], [[leptospirosis]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Nelson Textbook of Pediatrics: The field of pediatrics|ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٥٧-٧٥٦٦-٨|پەڕە=١٦٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910145008/https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref>|prevention=[[Dengue fever vaccine]], decreasing mosquito exposure<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر= East S|سەردێڕ=World's first dengue fever vaccine launched in the Philippines|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224555/http://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref>|treatment=[[Therapy#Supportive therapy|Supportive care]], [[intravenous fluids]], [[blood transfusion]]s<ref name="Kularatne-2015" />|medication=|prognosis=|frequency=5 million per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />|deaths=5,000 per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />}} [[پەڕگە:En.MD.Video-Dengue_fever.webm|وێنۆک| پوختەی ڤیدیۆ]] '''تای خوێنبەربوون''' نەخۆشییەکە کە لە مێشوولەوە دەگوازرێتەوە و بەهۆی ڤایرۆسی خوێنبەربوونەوە دروست دەبێت، لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکاندا بڵاوبووەتەوە. زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون یان بێ نیشانەن یان نیشانە سووکەکانیان دەردەکەون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=De Santis |یەکەم=Olga |دوایین٢=Bouscaren |یەکەم٢=Nicolas |دوایین٣=Flahault |یەکەم٣=Antoine |ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Asymptomatic dengue infection rate: A systematic literature review |ناونیشان=http://www.cell.com/article/S2405844023072778/pdf |journal=Heliyon |بەرگ=٩|issue=9 |bibcode=2023Heliy...920069D |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e20069 |pmc=١٠٥٥٩٨٢٤|pmid=٣٧٨٠٩٩٩٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٥|doi-access=free |article-number=e20069}}</ref><ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> نیشانەکان بە شێوەیەکی گشتی ٣ بۆ ١٤ ڕۆژ دوای تووشبوون دەست پێدەکەن. لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەرز و [[سەرئێشە]] و [[ڕشانەوە]] و ئازاری ماسولکە و جومگەکان و خورانی تایبەتمەندی پێست و پەڵەی پێست. بەگشتی چاکبوونەوە دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت. لە بەشێکی کەم لە حاڵەتەکاندا، نەخۆشییەکە گەشە دەکات بۆ '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر بە تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون یان نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون ناسرابوو)<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Alejandria MM |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue haemorrhagic fever or dengue shock syndrome in children |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٥|پەڕە=٠٩١٧|pmc=٤٣٩٢٨٤٢|pmid=٢٥٨٦٠٤٠٤}}</ref> لەگەڵ [[خوێنبەربوون]] ، ئاستی کەمی پلاکتەکانی خوێن ، دزەکردنی [[پلازمای خوێن]] ، و دابەزینی پەستانی خوێن بە شێوەیەکی مەترسیدار.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}</ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}</ref> نەخۆشی خوێنبەربوون لەلایەن چەندین جۆری [[مێشوولە|مێشوولەی]] مێینەی [[جنس (ژینناسی)|جۆری]] ''Aedes'' بڵاودەبێتەوە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی ''Aedes aegypti''.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ڤایرۆسەکە چوار جۆری سیرۆتایپی پشتڕاستکراوەی هەیە ; تووشبوون بە جۆرێک بەزۆری [[پارێزراوی (پزیشکی)|بەرگری]] تەواوی تەمەن دەدات بەو جۆرە، بەڵام تەنها بەرگری کورتخایەن بۆ جۆرەکانی تر. تووشبوون بە جۆرێکی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات، کە پێی دەوترێت بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> لەوانەیە نیشانەکانی لە نیشانەکانی [[مالاریا|مەلاریا]] ، [[ئەنفلۆنزا]] ، یان زیکا بچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=StatPearls|vauthors=Schaefer TJ, Panda PK, Wolford RW|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing|شوێن=Treasure Island (FL)|chapter=Dengue Fever|pmid=٢٨٦١٣٤٨٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211214061113/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پشکنینی خوێن بۆ پشتڕاستکردنەوەی دەستنیشانکردنەکە لەوانەش دیاریکردنی [[ئار ئێن ئەی|RNA]] ڤایرۆسی، یان [[دژەتەن|دژەتەنی]] تایبەت.<ref name="CDC-Diagnosis-2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html|سەردێڕ=Dengue Diagnosis {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221955/https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> بە نەهێشتنی مێشوولە و ڕێگریکردن لە پێوەدانی مێشوولە دەتوانرێت ڕێگری لە تووشبوون بکرێت.<ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}</ref> دوو جۆر ڤاکسینی خوێنبەربوون پەسەندکراون و بە شێوەیەکی بازرگانی بەردەستن. نەخۆشی دێنگڤاکسیا لە ساڵی ٢٠١٦ بەردەست بوو، بەڵام تەنها پێشنیار دەکرێت بۆ ڕێگریکردن لە دووبارە تووشبوون بەو کەسانەی کە پێشتر تووشی بوون.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Dengue vaccine: WHO position paper – September 2018 |ناونیشان=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Weekly Epidemiological Record |بەرگ=٣٦|issue=93 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٧٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190105130352/http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> ڤاکسینی دووەم بە ناوی Qdenga لە ساڵی ٢٠٢٢ بەردەست بوو و لە تەمەنی چوار ساڵییەوە بۆ گەورەکان و هەرزەکاران و منداڵان گونجاوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga|سەردێڕ=Qdenga {{!}} European Medicines Agency (EMA) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227073545/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> چارەسەرکردن نیشانەی هەیە, چونکە هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون نییە. لە حاڵەتە سووکەکاندا، چارەسەرکردن گرنگی بە چارەسەرکردنی ئازار دەدات. حاڵەتە توندەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون پێویستیان بە خەواندن لە نەخۆشخانە هەیە؛ چارەسەرکردنی توندی خوێنبەربوون پاڵپشتە و بریتییە لە پێدانی شلە یان لە ڕێگەی دەمەوە یان لە ڕێگەی خوێنبەرەوە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> سەرەتاییترین وەسفەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ساڵی ١٧٧٩ەوە دەگەڕێتەوە؛ هۆکاری ڤایرۆسی و بڵاوبوونەوەی تا سەرەتای سەدەی بیستەم تێگەیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Henchal EA, Putnak JR |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٠|سەردێڕ=The dengue viruses |journal=Clinical Microbiology Reviews |بەرگ=٣|issue=4 |پەڕەکان=٣٧٦–٣٩٦|bibcode=1990CliMR...3..376H |doi=10.1128/CMR.3.4.376 |pmc=٣٥٨١٦٩|pmid=٢٢٢٤٨٣٧}}</ref> لە ئێستاوە لە زیاتر لە سەد وڵاتدا بڵاوبووەتەوە ، نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکانەوە بۆ نیمچە دوورگەی ئیبەری و ویلایەتی باشووری ئەمریکا بڵاودەبێتەوە، ئەمەش بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ [[گۆڕانی ئاووھەوا|گۆڕانی کەشوهەوا]].<ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 "Dengue- Global situation"]. ''World Health Organization''. [https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Paz-Bailey G, Adams LE, Deen J, Anderson KB, Katzelnick LC |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Dengue |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٣|issue=10427 |پەڕەکان=٦٦٧–٦٨٢|doi=10.1016/S0140-6736(23)02576-X |pmc=١٢٣٧٢٤٧٢|pmid=٣٨٢٨٠٣٨٨|s2cid=267201333}}</ref> وەک نەخۆشییەکی گەرم و گوڕ و پشتگوێخراو پۆلێن دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases|سەردێڕ=Neglected tropical diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126193108/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، زیاتر لە ٥&nbsp;ملیۆنێک تووشبوون تۆمارکراون و زیاتر لە 5000 کەس بەهۆی نەخۆشی خوێنبەربوونەوە گیانیان لەدەستداوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> بەو پێیەی زۆربەی حاڵەتەکان بێ نیشانەن یان سووکن، ژمارەی ڕاستەقینەی حاڵەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون و مردن بە کەم ڕاپۆرت کراوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> == نیشانە و نیشانەکانی == بە شێوەیەکی ئاسایی، ئەو کەسانەی تووشی ڤایرۆسی خوێنبەربوون دەبن، نیشانەکانیان نییە یان تەنها نیشانە سووکەکانیان هەیە وەک تایەکی ئاڵۆز نەبوو (80%).<ref name="Whitehorn-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whitehorn J, Farrar J |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue |journal=British Medical Bulletin |بەرگ=٩٥|پەڕەکان=١٦١–١٧٣|doi=10.1093/bmb/ldq019 |pmid=٢٠٦١٦١٠٦|s2cid=215154729 |doi-access=free}}</ref><ref name="Reiter-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reiter P |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Yellow fever and dengue: a threat to Europe? |ناونیشان=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Euro Surveillance |بەرگ=١٥|issue=10 |پەڕە=١٩٥٠٩|doi=10.2807/ese.15.10.19509-en |pmid=٢٠٤٠٣٣١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707070425/http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|doi-access=free}}</ref> هەندێکی تر نەخۆشی توندتریان هەیە (٥%)، و بە ڕێژەیەکی کەم مەترسی لەسەر ژیان دروست دەکات.<ref name="Whitehorn-2010" /><ref name="Reiter-2010" /> ماوەی کەرەوزکردن (کاتی نێوان بەرکەوتن و دەستپێکردنی نیشانەکان) لە نێوان ٣ بۆ ١٤ ڕۆژدایە، بەڵام زۆربەی کات ٤ بۆ ٧ ڕۆژە.<ref name="Gubler-2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|vauthors=Gubler DJ|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٥١٤٧-٨|veditors=Mahy BW, Van Regenmortel MH|شوێن=Boston|پەڕەکان=٣٧٢–٣٨٢|chapter=Dengue viruses|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160609195355/https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نیشانە تایبەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوونی سووک بریتین لە تایەکی کتوپڕ، سەرئێشە (بە شێوەیەکی گشتی لە پشت چاوەوەیە)، ئازاری ماسولکە و جومگەکان، سکچوون، ڕشانەوە، ئاوسانی ڕژێنەکان و پەڵە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe "Dengue: How to keep children safe | UNICEF South Asia"]. ''www.unicef.org''. [https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەگەر ئەمە بەرەو خوێنبەربوونی توند بچێت نیشانەکانی بریتین لە ئازاری توندی سک، ڕشانەوەیەکی بەردەوام، هەناسەدانی خێرا، خوێنبەربوونی پووک یان لووت، ماندوێتی، نائارامی، خوێن لە ڕشانەوە یان پیساییدا، تینوێتییەکی زۆر، پێستی کاڵ و سارد، و هەستکردن بە لاوازی.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> === خولی کلینیکی === [[پەڕگە:Dengue_fever_symptoms.svg|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever|وێنۆک|وێناکردنی نەخشەیی نیشانەکانی تای خوێنبەربوون]] [[پەڕگە:Course_of_Dengue_illness_vectorized.svg|وێنۆک|کۆرسی کلینیکی تای خوێنبەربوون]] ڕێڕەوی تووشبوون بە سێ قۆناغ دابەش دەکرێت: تاو، مەترسیدار و چاکبوونەوە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}</ref> قۆناغی تاو تای [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|بەرز]] لەخۆدەگرێت (40-41&nbsp;°C؛ 104–105.8&nbsp;°F)، و پەیوەندی بە ئازاری گشتگیر و سەرئێشە هەیە؛ ئەمە بەزۆری دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}</ref> هەروەها لەوانەیە سکچوون و ڕشانەوە و پەڵە و ئازار لە ماسولکە و جومگەکاندا هەبێت.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> زۆربەی خەڵک لە ماوەی هەفتەیەک یان زیاتردا چاک دەبنەوە. لە نزیکەی 5%ی حاڵەتەکاندا نیشانەکان خراپتر دەبن و دەتوانن ببنە مەترسی لەسەر ژیان. ئەمەش پێی دەوترێت '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر پێی دەگوترا ''تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون'' یان ''نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون'' ).<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}</ref> خوێنبەربوونی توند دەبێتە هۆی شۆک و خوێنبەربوونی ناوەوە و لەکارکەوتنی ئەندامەکانی جەستە و تەنانەت مردنیش. نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە بریتین لە ئازاری توندی گەدە، ڕشانەوە، سەختی هەناسەدان، خوێن لە لووت، پووک، ڕشانەوە یان پیساییدا.<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لەم ماوەیەدا دزەکردنی پلازما لە خوێنبەرەکانەوە ڕوودەدات، لەگەڵ کەمبوونەوەی [[پەڕەی خوێن|پلاکتەکان]].<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 "Dengue fever - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 Archived] from the original on 26 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">25 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمەش لەوانەیە ببێتە هۆی کۆبوونەوەی شلە لە [[سنگەکەلێن|سنگ]] و [[سکەکەلێن|بۆشایی سک]] و هەروەها کەمبوونەوەی شلە لە سووڕی خوێن و کەمبوونەوەی دابینکردنی خوێن بۆ ئەندامە گرنگەکان.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> قۆناغی چاکبوونەوە بەزۆری دوو بۆ سێ ڕۆژ دەخایەنێت. <ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1): <span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> زۆرجار باشتربوونەکە سەرنجڕاکێشە، و دەتوانێت لەگەڵ [[خوران|خورانی]] توند و خاوبوونەوەی لێدانی دڵدا بێت. <ref name="Ranjit-2011" /> == هۆکار == === ڤایرۆسزانی === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Dengue virus}} [[پەڕگە:Dengue.jpg|alt=A transmission electron microscopy image showing dengue virus|وێنۆک|وێنەیەکی بچووکی TEM کە ڤایرۆسی ڤایرۆسی خوێنبەربوون نیشان دەدات (کۆمەڵە خاڵە تاریکەکان لە نزیک ناوەند)]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (DENV) ڤایرۆسێکی RNA یە لە خێزانی ''Flaviviridae'' ; جۆری ''Flavivirus''. ئەندامانی دیکەی هەمان ڕەگەز بریتین لە ڤایرۆسی تای زەرد و ڤایرۆسی ڕۆژئاوای نیل و ڤایرۆسی زیکا. [[جینۆم|جینۆمی]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (مادەی بۆماوەیی) نزیکەی 11,000 بنەمای نیوکلیۆتایدی تێدایە، کە [[کۆدی جێنەتیک|کۆدی]] سێ مۆلیکولی [[پرۆتین|پڕۆتینی پێکهاتەیی]] (C, prM و E) کە گەردیلەی ڤایرۆسەکە پێکدەهێنن و حەوت مۆلیکولی پڕۆتینی دیکە کە پێویستن بۆ دووبارەبوونەوەی ڤایرۆسەکە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rodenhuis-Zybert IA, Wilschut J, Smit JM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity |ناونیشان=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |بەرگ=٦٧|issue=16 |پەڕەکان=٢٧٧٣–٢٧٨٦|doi=10.1007/s00018-010-0357-z |pmc=١١١١٥٨٢٣|pmid=٢٠٣٧٢٩٦٥|s2cid=4232236 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> <ref name="Guzman-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Guzman MG, Halstead SB, Artsob H, Buchy P, Farrar J, Gubler DJ, Hunsperger E, Kroeger A, Margolis HS, Martínez E, Nathan MB, Pelegrino JL, Simmons C, Yoksan S, Peeling RW |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue: a continuing global threat |journal=Nature Reviews. Microbiology |بەرگ=٨|issue=12 Suppl |پەڕەکان=S٧-١٦|doi=10.1038/nrmicro2460 |pmc=٤٣٣٣٢٠١|pmid=٢١٠٧٩٦٥٥}}</ref> چوار جۆری پشتڕاستکراوەی ڤایرۆسەکە هەیە، کە پێیان دەوترێت سیرۆتایپەکان ، کە بە DENV-1، DENV-2، DENV-3 و DENV-4 ناودەبرێن. جیاوازی نێوان جۆرەکانی سیرۆتایپەکان لەسەر بنەمای دژە جینییەکانیانە. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|سەردێڕ=Healthgrid applications and core technologies : proceedings of HealthGrid 2010|vauthors=Solomonides T|بڵاوکەرەوە=IOS Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٧٥٠-٥٨٢-٢|edition=[Online-Ausg.]|شوێن=Amsterdam|پەڕە=٢٣٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160501063614/https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گواستنەوە === [[File:Aedes_aegypti_feeding.jpg|alt=Close-up photograph of an ''Aedes aegypti'' mosquito biting human skin|ڕاست|وێنۆک| مێشوولەی ''Aedes aegypti'' کە لە خانەخوێیەکی مرۆڤ دەخوات]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون زۆرترین جار بەهۆی پێوەدانی مێشوولە لە جۆری ''Aedes'' دەگوازرێتەوە، بەتایبەتی ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAbU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>aegypti''.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/disease-vectors/facts/mosquito-factsheets/aedes-aegypti|سەردێڕ=Aedes aegypti - Factsheet for experts |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170710145706/https://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/vectors/mosquitoes/Pages/aedes-aegypti.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> پێیان باشە لە کاتی خەوتن و بەیانیدا خۆراک بدەن، <ref name=":5">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|سەردێڕ=Global Strategy For Dengue Prevention And Control|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٠٤٠٣-٤|پەڕەکان=١٦–١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121030141619/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام لەوانەیە لە هەر کاتێکی ڕۆژدا گاز بگرن و بەم شێوەیە هەوکردن بڵاوبکەنەوە. <ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826005756/http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> جۆرەکانی تری ''ئایدێس'' کە ڕەنگە نەخۆشییەکە بگوازنەوە بریتین لە ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>albopictus'', ''ئەی.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>polynesiensis'' و ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>سکوتێلاریس''. مرۆڤ خانەخوێی سەرەکی ڤایرۆسەکەیە، <ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gould EA, Solomon T |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Pathogenic flaviviruses |ناونیشان=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Lancet |بەرگ=٣٧١|issue=9611 |پەڕەکان=٥٠٠–٥٠٩|doi=10.1016/S0140-6736(08)60238-X |pmid=١٨٢٦٢٠٤٢|s2cid=205949828 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054828/https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|doi-access=free}}</ref> بەڵام لە [[گوانداری ڕەسەن|سەرەتاییە]] غەیرە مرۆڤەکانیشدا دەسوڕێتەوە، و دەتوانێت شیردەرەکانی تر تووش بکات. <ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gwee SX, St John AL, Gray GC, Pang J |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Animals as potential reservoirs for dengue transmission: A systematic review |journal=One Health |بەرگ=١٢|doi=10.1016/j.onehlt.2021.100216 |pmc=٧٨٦٨٧١٥|pmid=٣٣٥٩٨٥٢٥|article-number=100216}}</ref> <ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Vector-Borne Viral Infections |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110203162048/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> دەتوانرێت هەوکردنێک لە ڕێگەی یەک گازگرتنەوە بەدەست بهێنرێت. <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}</ref> === هۆکارەکانی مەترسی === مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو. <ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013" /> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە پێست بە تەواوی دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو ( DEET کاریگەرترینە). <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Antibody_dependent_enhancement.svg|وێنۆک|لە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەنەکان (ADE)، دژەتەنەکان بە هەردوو گەردیلەی ڤایرۆسی و وەرگرەکانی Fc گاما دەبەسترێنەوە کە لەسەر خانەکانی بەرگری دەربڕدراون، ئەمەش ئەگەری تووشبوونی ڤایرۆسەکان ئەو خانانە زیاد دەکات.]] وا بیردەکرێتەوە کە تووشبوون بە یەکێک لە جۆری سیرۆتایپەکان بەرگری تەواوی ژیان بۆ ئەو جۆرە بەرهەم دەهێنێت، بەڵام تەنها پاراستنی کورتخایەن لە دژی سێ جۆری دیکە. <ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenWilson2010">Chen LH, Wilson ME (October 2010). "Dengue and chikungunya infections in travelers". ''Current Opinion in Infectious Diseases''. '''23''' (5): <span class="nowrap">438–</span>444. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/QCO.0b013e32833c1d16|10.1097/QCO.0b013e32833c1d16]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20581669 20581669]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2452280 2452280].</cite></ref> دووبارە تووشبوون بە سیرۆتایپی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات بەهۆی دیاردەیەک کە بە بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE) ناسراوە. <ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue "Dengue | CDC Yellow Book 2024"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. 1 May 2023. [https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue Archived] from the original on 14 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name="Teo-2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Teo A, Tan HD, Loy T, Chia PY, Chua CL |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Understanding antibody-dependent enhancement in dengue: Are afucosylated IgG1s a concern? |journal=PLOS Pathogens |بەرگ=١٩|issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1011223 |pmc=١٠٠٦٢٥٦٥|pmid=٣٦٩٩٦٠٢٦|doi-access=free |article-number=e1011223}}</ref> میکانیزمی وردی ADE بە تەواوی تێنەگەیشتوون. <ref name="Teo-2023" /> وا دیارە کە ADE کاتێک ڕوودەدات کە ئەو دژەتەنانەی کە لە کاتی وەڵامدانەوەی بەرگریدا دروست دەبن، مادەیەکی نەخۆشخواز دەناسنەوە و دەیبەستنەوە، بەڵام شکست دەهێنن لە بێلایەنکردنی. لەبری ئەوە، کۆمپلێکسی دژەتەن-ڤایرۆس توانای بەرزبوونەوەی هەیە بۆ بەستنەوەی بە وەرگرەکانی Fcγ ی خانە بەرگرییە ئامانجدارەکان، ئەمەش وا دەکات ڤایرۆسەکە خانەکە تووش بکات و خۆی زاوزێ بکاتەوە. <ref name="Teo-2023" /> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines|سەردێڕ=Vaccine Safety: Antibody-dependent Enhancement (ADE) and Vaccines {{!}} Children's Hospital of Philadelphia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240229214549/https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=The Children's Hospital of Philadelphia}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:Dengue_testing.png|وێنۆک|گرافیکی کەی پشکنینی تاقیگەیی بۆ تای خوێنبەربوون پۆزەتیڤ دەبێت. ڕۆژی سفر ئاماژەیە بۆ دەستپێکردنی نیشانەکان، یەکەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی سەرەتایییان هەیە، دووەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی لاوەکییان هەیە. <ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref>]] حاڵەتە سووکەکانی تای خوێنبەربوون بە ئاسانی دەتوانرێت لەگەڵ چەندین نەخۆشی باودا تێکەڵ بکرێت لەوانە [[ئەنفلۆنزا]] ، [[سوورێژە|سورێژە]] ، چیکۆنگونیا و زیکا. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="MSD Manual Professional Edition">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue|سەردێڕ=Dengue - Infectious Disease |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304203003/https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=MSD Manual Professional Edition |زمان=en-GB}}</ref> خوێنبەربوون، چیکۆنگونیا و زیکا هەمان شێوازی گواستنەوەیان هەیە ( مێشوولەی ''Aedes'' ) و زۆرجار لە هەمان ناوچەدا جێگیرن، بەجۆرێک کە ئەگەری ئەوە هەیە لە یەک کاتدا تووشی زیاتر لە نەخۆشییەک ببن. <ref name="Beltran-Silva-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Beltrán-Silva SL, Chacón-Hernández SS, Moreno-Palacios E, Pereyra-Molina JÁ |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Clinical and differential diagnosis: Dengue, chikungunya and Zika |ناونیشان=https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Revista Médica del Hospital General de México |زمان=en |بەرگ=٨١|issue=3 |پەڕەکان=١٤٦–١٥٣|doi=10.1016/j.hgmx.2016.09.011 |issn=0185-1063 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304213207/https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|doi-access=free}}</ref> بۆ گەشتیاران، پێویستە دەستنیشانکردنی تای خوێنبەربوون لە هەر کەسێکدا لەبەرچاو بگیرێت کە لە ماوەی دوو هەفتەدا لە ناوچە گەرمەکان یان ناوچە گەرمەکاندا تووشی تا دەبێت. <ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref> نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی خوێنبەربوونی توند بریتین لە ئازاری سک، ڕشانەوەی بەردەوام، ئاوسانی، خوێنبەربوون، بێهێزی و گەورەبوونی جگەر. جارێکی تر دەتوانین ئەم نیشانانە لەگەڵ نەخۆشیەکانی تری وەک مەلاریا، هەوکردنی گەدە و ڕیخۆڵە، لێپتۆسپایرۆسیس و تایفوس تێکەڵ بکرێت. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOrganization2009">Organization WH (21 April 2009). [https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871 ''Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control'']. World Health Organization. p.&nbsp;46. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154787-1|<bdi>978-92-4-154787-1</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871 Archived] from the original on 16 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2024</span>. <q>Textbox B and Textbox C.</q></cite></ref> == خۆپاراستن == === کۆنتڕۆڵکردنی مێشوولە === [[پەڕگە:Vector_Control.jpg|alt=A black and white photograph of people filling in a ditch with standing water|وێنۆک|وێنەیەکی ساڵانی ١٩٢٠ کە هەوڵەکانی بڵاوکردنەوەی ئاوی وەستاو و بەم شێوەیە کەمکردنەوەی ژمارەی مێشوولە]] مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBisenRaghuvanshi2013">Bisen PS, Raghuvanshi R (22 July 2013). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 ''Emerging Epidemics: Management and Control''] (1&nbsp;ed.). Wiley. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1002/9781118393277.ch8|10.1002/9781118393277.ch8]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-118-39323-9|<bdi>978-1-118-39323-9</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 Archived] from the original on 23 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 February</span> 2024</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە بە تەواوی پێست دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی مێروو دوورخەرەوە (DEET کاریگەرترینە)؛ <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> هەروەها باشترە جل و بەرگ و تۆڕ و چادرەکان بە ڕێژەی ٠.٥% پەرمیترین چارەسەر بکرێت. <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> پاراستنی ماڵ دەتوانرێت بە شاشەی دەرگا و پەنجەرە بەدەست بهێنرێت، بە بەکارهێنانی تەندروستی، و بە بەردەوامی بەتاڵکردنەوە و پاککردنەوەی هەموو ئەو گیرفانە چ لە ژوورەوە و چ لە دەرەوە کە لەوانەیە ئاو کۆببنەوە (وەک سەتڵ، چاندن، حەوز یان سەبەتەی زبڵ). <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCDC2023">CDC (20 October 2023). [https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html "Traveling? Avoid Dengue"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. [https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html Archived] from the original on 8 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2024</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Church_of_the_Immaculate_Conception,_JB_(2025)_-_img_10.jpg|ڕاست|وێنۆک|فۆنتێکی ئاوی پیرۆز لە کڵێسای بێگەرد لە شاری جۆهور باهرو [[مالیزیا|لە مالیزیا]] وەک بەشێک لە نەهێشتنی سەرچاوەی ئاوی کراوە لە وەڵامی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچەکەدا داخراوە.]] === ڤاکسین === تا مانگی ئازاری ٢٠٢٤ دوو ڤاکسین هەیە بۆ پاراستن لە تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون؛ دێنگڤاکسیا و قدێنگا. <ref name="ECDC-Factsheet-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts|سەردێڕ=Factsheet for health professionals about dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240225174109/https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Intradermal_injection.jpg|alt=Subcutaneous injection|وێنۆک|وێناکردنی دەرزی ژێر پێست]] Dengvaxia (پێشتر CYD-TDV) لە ساڵی 2015 بەردەست بوو، و پەسەندکراوە بۆ بەکارهێنان لە ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا و لە هەندێک وڵاتی ئاسیا و ئەمریکای لاتین. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia|سەردێڕ=Information on Dengvaxia® |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212800/https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.sanofi.com |زمان=en}}</ref> ڤایرۆسێکی لاوازە، بۆ کەسانی تەمەن ٦-٤٥ ساڵ گونجاوە و لە هەر چوار جۆری سیرۆتایپی خوێنبەربوون دەتپارێزێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191332/https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> بەهۆی نیگەرانی سەلامەتی سەبارەت بە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE)، پێویستە تەنها بەو کەسانە بدرێت کە پێشتر تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون، بۆ ئەوەی لە دووبارە تووشبوونەوە بیانپارێزرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement|سەردێڕ=Sanofi restricts dengue vaccine but downplays antibody enhancement {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191331/https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Center for Infectious Disease Research & Policy |زمان=en}}</ref> لە ژێر پێستەوە وەک سێ ژەم لە نێوان شەش مانگدا دەدرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html|سەردێڕ=Dengue Vaccination: Information for Health Care Providers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212735/https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> بەرهەمهێنەرەکە، سانۆفی-پاستور, ڕایگەیاندووە کە لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٦دا واز لە بەرهەمهێنانی دێنگڤاکسیا دێنن، بە هۆکاری کەمی خواستی جیهانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hopkinsguides.com/hopkins/view/Johns_Hopkins_ABX_Guide/540769/all/Dengue_vaccine?refer=true|سەردێڕ=Dengue vaccine {{!}} Johns Hopkins ABX Guide |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.hopkinsguides.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەر == تا مانگی تەمموزی ٢٠٢٤، هیچ چارەسەرێکی دژە ڤایرۆسی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون لەبەردەستدا نییە. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون نیشانەکانی سووکیان هەیە، چاکبوونەوەش لە چەند ڕۆژێکدا ڕوودەدات. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> هیچ چارەسەرێک پێویست نییە بۆ ئەم حاڵەتانە. ڕەنگە [[پانادۆڵ|ئەسیتامینۆفین]] (Paracetamol, Tylenol ) بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی تایەکی سووک یان ئازار. ئازارشکێنە باوەکانی تر، لەوانە [[ئەسپیرین|ئەسپرین]] ، [[ئایبووپرۆفێن|ئیبوپڕۆفین]] (Advil، Motrin IB، ئەوانی تر) و [[ناپرۆکسین|ناپرۆکسین سۆدیۆم]] (Aleve) پێویستە دوور بکەونەوە چونکە دەتوانن مەترسی ئاڵۆزییەکانی خوێنبەربوون زیاد بکەن. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 "Dengue fever - Diagnosis and treatment"]. ''Mayo Clinic''. 5 October 2022. [https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 Archived] from the original on 10 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == پێشبینیکردن == {{owidslider|start=2021|list=Template:OWID/dengue fever deaths#gallery|location=commons|caption=|title=|language=|file=[[File:Dengue-fever-deaths,World,2021.svg|link=|thumb|upright=1.6|Dengue fever deaths]]|startingView=World}}زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون بەبێ هیچ کێشەیەکی بەردەوام چاک دەبنەوە. مەترسی مردن لە نێوان ئەوانەی کە تووشی خوێنبەربوونی توند بوون 0.8-2.5%، <ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> و بە چارەسەری گونجاو ئەمە کەمترە لە 1%. بەڵام ئەوانەی تووشی دابەزینی پەستانی خوێن دەبن بە شێوەیەکی بەرچاو لەوانەیە ڕێژەی مردنیان بگاتە ٢٦%. <ref name="Kularatne-2015" /> <ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1): <span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> مردن لە نێوان منداڵانی کەمتر لە پێنج ساڵدا چوار هێندە زیاترە لە چاو ئەوانەی تەمەنیان لە سەرووی ١٠ ساڵەوەیە. <ref name="Kularatne-2015" /> == پەتازانیی == تا مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٣، نەخۆشی خوێنبەربوون لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتدا بڵاوبووەتەوە و حاڵەتەکانی لە هەموو کیشوەرێکدا تۆمارکراون جگە لە ئەنتارکتیکا. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/areaswithrisk/around-the-world.html|سەردێڕ=Dengue Areas of Risk Around the World {{!}} CDC |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> ناوچەکانی ئەمریکا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ڕۆژئاوای زەریای هێمن زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://patient.info/doctor/dengue-2|سەردێڕ=Dengue |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=patient.info |زمان=en}}</ref> زەحمەتە بتوانین تەواوی ڕێژەی نەخۆشییەکە بخەمڵێنرێت، چونکە زۆرێک لە حاڵەتەکان سووکن و بە دروستی دەستنیشان نەکراون. لە ئێستادا ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی مەزەندە دەکات کە 3.9&nbsp;ملیار کەس لە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربووندان. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022" /> لە ساڵی ٢٠١٣دا، مەزەندە کرا کە ٣٩٠...&nbsp;ساڵانە ملیۆنێک تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون ڕوودەدەن و 500 هەزار لەوانە نیشانەی توندیان هەیە و 25 هەزار کەسیش گیانیان لەدەستداوە. <ref name=":11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bhatt S, Gething PW, Brady OJ, Messina JP, Farlow AW, Moyes CL, Drake JM, Brownstein JS, Hoen AG, Sankoh O, Myers MF, George DB, Jaenisch T, Wint GR, Simmons CP, Scott TW, Farrar JJ, Hay SI |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=The global distribution and burden of dengue |journal=Nature |بەرگ=٤٩٦|issue=7446 |پەڕەکان=٥٠٤–٥٠٧|bibcode=2013Natur.496..504B |doi=10.1038/nature12060 |pmc=٣٦٥١٩٩٣|pmid=٢٣٥٦٣٢٦٦}}</ref> <ref name="Jing_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jing Q, Wang M |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Dengue epidemiology |journal=Global Health Journal |بەرگ=٣|issue=2 |پەڕەکان=٣٧–٤٥|doi=10.1016/j.glohj.2019.06.002 |issn=2414-6447 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{Medical resources}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ڤایرۆس}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Crimean-Congo hemorrhagic fever}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} k1gyawrmk7dhoqa1tw18i18dpngqkxl 4 241625 1590049 1589880 2026-06-13T21:00:27Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1590049 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠٠، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٥٧٠٩٣ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٤٢٧ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٧٣٥٢ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٤٩٨ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:HivjaBot|HivjaBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/HivjaBot|١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨ || bot || ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ |- | ٦ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٢١٢١٨ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |- | ٧ || [[بەکارھێنەر:HaryaddBot|HaryaddBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/HaryaddBot|٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٦ || bot || ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] flbzx700wj0groyrxqu0z12unbpmc36 100 242130 1590085 1102922 2026-06-14T04:06:11Z CommonsDelinker 62 "Arabiclanguageforportal.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590085 wikitext text/x-wiki ----- <center>ھەنووکە '''{{ژمارەی وتارەکان لە دەروازەدا|زمانی عەرەبی}}''' لە دەروازەی زمانی عەرەبی ھەیە. {{پەڕەیەک بە ھەڵکەوت لە پۆلدا|پۆل:دەروازەی زمانی عەرەبی/وتارە پەیوەندیدارەکان|text='''{{ڕەنگ|#78207F|وتارێک لەوان بە ھەڵکەوت ببینە}}'''}} </center> qnrwzv3xqpiujawa4vfy61drhtzwp69 0 244264 1590001 1427456 2026-06-13T12:28:33Z MFTG 21816 /* سەرچاوەکان */ 1590001 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = سەرگەڕان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| سرکران }}<br>{{lang-en| Sargaran }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 35.70603| 43.89601}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی سەرگەڕان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.70603| 43.89601 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا| کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}[[باشووری کوردستان]]{{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز|دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سەرگەڕان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٧٩]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٠٫٨ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٦٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٥٣<ref> https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = سەرگەڕانی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''سەرگەڕان''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]].<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/393</ref><ref> ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} </ref><ref>زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20151016205816127552 کورد پیدیا]</ref> سەرگەڕان ناوەندی [[ناحیەی سەرگەڕان]]ە. شارەدێی سەرگەڕان بەدووریی ٢٥ کیلۆمەتر دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای شارۆچکەی [[دووبز]]، بەدووریی ٥٦ کیلۆمەتر دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای شاری [[کەرکووک]].<ref> https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=18419&Jor=4</ref> == ناو == == جوگرافیا == == مێژوو == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] r8o6et99b83k5eze3zvqej9z2ilvglp 1590003 1590001 2026-06-13T12:38:30Z MFTG 21816 /* ناو */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1590003 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = سەرگەڕان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| سرکران }}<br>{{lang-en| Sargaran }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 35.70603| 43.89601}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی سەرگەڕان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.70603| 43.89601 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا| کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}[[باشووری کوردستان]]{{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز|دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی سەرگەڕان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٧٩]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٠٫٨ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٦٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٥٣<ref> https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000</ref> | دانیشتووان_لە = [[١٩٧٧]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = سەرگەڕانی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''سەرگەڕان''' یەکێکە لە شارەدێیەکانی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]].<ref> https://www.hawlergov.org/app/node/393</ref><ref> ‎{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2010122702075619922&lng=1 | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = کوردی}} </ref><ref>زانیارینامەی سەرھێڵی [http://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=20151016205816127552 کورد پیدیا]</ref> سەرگەڕان ناوەندی [[ناحیەی سەرگەڕان]]ە. شارەدێی سەرگەڕان بەدووریی ٢٥ کیلۆمەتر دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای شارۆچکەی [[دووبز]]، بەدووریی ٥٦ کیلۆمەتر دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای شاری [[کەرکووک]].<ref> https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=18419&Jor=4</ref> == ناو == ناوی سەرگەڕان پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە جۆگرافیای ناوچەکەوە ھەیە. لە ڕووی زمانەوانی و مێژووییەوە، بۆچوونی سەرەکی لەسەر ناوی ئەم شارەدێیە بەم شێوەیەیە: * وشەکە لە دوو بەش پێکھاتووە: (سەر + گەڕان). ** سەر: وەک ئاماژەیەک بۆ شوێنێکی بەرز یان سەرەوەی ناوچەیەک بەکاردێت. ** گەڕان: لە زمانی کوردیدا (بەتایبەت لە زاراوەی ناوچەکە) بە واتای "[[گرد]] یان تەپۆڵکە" دێت، یان ئاماژەیە بۆ ئەو شوێنانەی کە زەوی و زارەکەی شێوەی لۆچ و چرچی و تەپۆڵکەیی ھەیە. ** بۆیە واتای گشتی ناوەکە دەبێتە "سەری گردەکان" یان "سەرووی تەپۆڵکەکان"، ئەمەش تەواو لەگەڵ سروشتی جوگرافیای ناحیەی سەرگەڕاندا دەگونجێت کە ناوچەیەکی گردۆڵکەیی و بەرز و نزمە و دەکەوێتە بناری [[قەرەچوغ|چیای قەرەچووغ]]. == جوگرافیا == == مێژوو == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] do117zalhef0dt6lnno0x8l01eok1w8 0 244266 1590000 1436214 2026-06-13T12:28:04Z MFTG 21816 /* سەرچاوەکان */ 1590000 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی سەرگەڕان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة سرکران}}{{ھن}}{{lang-en| Sargaran subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Sargaran subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی سەرگەڕان لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی سەرگەڕان لە [[قەزای دووبز]]دا(پەمەیی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.70603| 43.89601}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی سەرگەڕان''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.70603| 43.89601 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[سەرگەڕان]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٤٩</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٧٩]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = غەزوان داودی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٦٧ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٦٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٧٥٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٨٧ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٢،١٨٣ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٣٣٫٢٥ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی سەرگەڕان''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[سەرگەڕان]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == == جوگرافیا == ناحیەی سەرگەڕان ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی پردێ]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی قەراج]] و [[ناحیەی زاب]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069462#map=11/35.6966/43.9295</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٦٧کم٢)یە لە (٦٫٤٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٣٧٫٨٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (یەکەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٢٢،١٨٣)کەسە. لە (١٫٢٨٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٨٫١٧٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (سێیەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا هاتوون و هێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٧٨٠٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٤٠) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی ئەلقودس، ناوەندەکەی گوندی [[سەرگەڕان]] و لە [[قەزای دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12482.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]یەوە بەسترا و (٣)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]ش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و ئەلقودس)ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٦دا، دابڕانی (٣٨) کەرت لە [[پارێزگای ھەولێر]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکان و ناحیەکانی ئەم قەزایە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی سەرگەڕان لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٤٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[سەرگەڕان]](ناوەند) * [[بیرمھێدی]] * [[پڕکانی]] * [[پەلکانە]] * [[تەل ھەڵاڵە]] * [[جاستان]] * [[چاربەردان]] * [[چەرت]] * [[حەسارۆک]] * [[خازر، سەرگەڕان]] * [[خربە]] * [[خەرابە، سەرگەڕان]] * [[خەسرەو بوڵاق]] * [[خۆشاو، سەرگەڕان]] * [[داود گورگە]] * [[درکەی گچکە]] * [[درکەی گەورە]] * [[دەربەندی گۆمی]] * [[دەرماناو، سەرگەڕان]] * [[دوانزە ھەوار]] * [[ساردک]] * [[سڵێمان بەخشیانی گچکە]] * [[سڵێمان بەخشیانی گەورە]] * [[سەباح خدر]] * [[سەربەشاخ]] * [[سەرتوو]] * [[سێ قوچان]] * [[سێ بیران]] * [[شەعل]] * [[شەناغە]] * [[شێخ فسقە]] * [[عەوڵافات]] * [[عومەر ئەفەندی]] * [[قەبر عەلی]] * [[قەپڵان]] * [[قەرەبۆتک]] * [[قەڵاتە سۆرانی بامەند]] * [[قووچ]] * [[کەنداڵ]] * [[کەندی بەکر]] * [[گابەرەکە]] * [[گردڕەوە]] * [[گڕاو]] * [[گەزوەشان]] * [[گێسمە]] * [[لھێبان]] * [[مەڵحە والی]] * [[ھەمزە ئاغا]] * [[ھەمین مردی]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[سەرگەڕان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] on2wpkqigau1ndzg3299c3b7ev4o52o 1590005 1590000 2026-06-13T12:39:24Z MFTG 21816 /* ناو */ 1590005 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی سەرگەڕان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة سرکران}}{{ھن}}{{lang-en| Sargaran subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Sargaran subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی سەرگەڕان لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی سەرگەڕان لە [[قەزای دووبز]]دا(پەمەیی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.70603| 43.89601}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی سەرگەڕان''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.70603| 43.89601 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[سەرگەڕان]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٤٩</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٧٩]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = غەزوان داودی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٦٧ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٦٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٧٥٠ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٨٧ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٢،١٨٣ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٣٣٫٢٥ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی سەرگەڕان''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[سەرگەڕان]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ناحیەی سەرگەڕان پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە جۆگرافیای ناوچەکەوە ھەیە. لە ڕووی زمانەوانی و مێژووییەوە، بۆچوونی سەرەکی لەسەر ناوی ئەم ناحیەیە بەم شێوەیەیە: * وشەکە لە دوو بەش پێکھاتووە: (سەر + گەڕان). ** سەر: وەک ئاماژەیەک بۆ شوێنێکی بەرز یان سەرەوەی ناوچەیەک بەکاردێت. ** گەڕان: لە زمانی کوردیدا (بەتایبەت لە زاراوەی ناوچەکە) بە واتای "[[گرد]] یان تەپۆڵکە" دێت، یان ئاماژەیە بۆ ئەو شوێنانەی کە زەوی و زارەکەی شێوەی لۆچ و چرچی و تەپۆڵکەیی ھەیە. ** بۆیە واتای گشتی ناوەکە دەبێتە "سەری گردەکان" یان "سەرووی تەپۆڵکەکان"، ئەمەش تەواو لەگەڵ سروشتی جوگرافیای ناحیەی سەرگەڕاندا دەگونجێت کە ناوچەیەکی گردۆڵکەیی و بەرز و نزمە و دەکەوێتە بناری [[قەرەچوغ|چیای قەرەچووغ]]. == جوگرافیا == ناحیەی سەرگەڕان ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی پردێ]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی قەراج]] و [[ناحیەی زاب]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069462#map=11/35.6966/43.9295</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٦٧کم٢)یە لە (٦٫٤٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٣٧٫٨٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (یەکەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٢٢،١٨٣)کەسە. لە (١٫٢٨٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٨٫١٧٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (سێیەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا هاتوون و هێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٧٨٠٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٤٠) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی ئەلقودس، ناوەندەکەی گوندی [[سەرگەڕان]] و لە [[قەزای دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12482.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]یەوە بەسترا و (٣)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]ش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و ئەلقودس)ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٦دا، دابڕانی (٣٨) کەرت لە [[پارێزگای ھەولێر]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکان و ناحیەکانی ئەم قەزایە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی سەرگەڕان لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٤٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[سەرگەڕان]](ناوەند) * [[بیرمھێدی]] * [[پڕکانی]] * [[پەلکانە]] * [[تەل ھەڵاڵە]] * [[جاستان]] * [[چاربەردان]] * [[چەرت]] * [[حەسارۆک]] * [[خازر، سەرگەڕان]] * [[خربە]] * [[خەرابە، سەرگەڕان]] * [[خەسرەو بوڵاق]] * [[خۆشاو، سەرگەڕان]] * [[داود گورگە]] * [[درکەی گچکە]] * [[درکەی گەورە]] * [[دەربەندی گۆمی]] * [[دەرماناو، سەرگەڕان]] * [[دوانزە ھەوار]] * [[ساردک]] * [[سڵێمان بەخشیانی گچکە]] * [[سڵێمان بەخشیانی گەورە]] * [[سەباح خدر]] * [[سەربەشاخ]] * [[سەرتوو]] * [[سێ قوچان]] * [[سێ بیران]] * [[شەعل]] * [[شەناغە]] * [[شێخ فسقە]] * [[عەوڵافات]] * [[عومەر ئەفەندی]] * [[قەبر عەلی]] * [[قەپڵان]] * [[قەرەبۆتک]] * [[قەڵاتە سۆرانی بامەند]] * [[قووچ]] * [[کەنداڵ]] * [[کەندی بەکر]] * [[گابەرەکە]] * [[گردڕەوە]] * [[گڕاو]] * [[گەزوەشان]] * [[گێسمە]] * [[لھێبان]] * [[مەڵحە والی]] * [[ھەمزە ئاغا]] * [[ھەمین مردی]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[سەرگەڕان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] nbcrifxbvj0bvniqq0p72i4zuy9a20h 0 245557 1590131 1588737 2026-06-14T09:07:09Z Hawkarjahmed 76640 ناو و وێبگەى شەهید دڵشادی کوڕەزاى بەنگینەم بۆ زیاد کرد 1590131 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Bangina.jpg|alt=بەنگینە، شاعیرێکی شۆرشگێڕ و بە ھەڵوێست بووە و لە ساڵانی پەنجاکاندا لە ڕیزی پێشەوەی خۆپیشاندەراندا بووە و بە شیعرە ئاگرینەکانی جەماوەری جۆشداوە. بەھۆی ئەو ھەڵویستانەیەوە چەند جارێک زیندانی کراوە و تووشی ئازار و ئەشکەنجەی زۆر بووەتەوە و لە سەردەمی زەعیم سدیقدا یەکێک بووە لەو کەسانەی بڕیاری گوللەبارانکردنی ھەبووە، بەڵام ئازایانە خۆی دەرباز کردووە. بۆ ڕێزلێنان لەرۆڵی دیاری ئەم شاعیرە نیشتمانپەروەرە باخچەیەک لە گەڕەکی تووی مەلیک کراوە بەناوییەوەو پەیکەرێکیشی لە ئەسحابە سپیی شاری سلێمانی بۆ دروستکراوەو شەقامێکیش بە ناوییەوە کراوە. |وێنۆک|327x327پیکسڵ]] [[پەڕگە:Bangina w Najmadini Mala.jpg|alt=ئاھەنگی نەورۆز لەگەڵ نەجمەدینی مەلا|وێنۆک|ئاھەنگی نەورۆز لەگەڵ نەجمەدینی مەلا]] '''بەنگینە''' (١٩٠٨–١٩٧٢)، حاجی باقی بەنگینە، شاعیرێکی نیشتمانپەروەر و شۆڕشگێڕی [[کوردستان]]ە و ھەمیشە لە ڕیزی گەلدا بووە و بە شیعر تەعبیری لە ئێش و ئازارەکانی ھەژاران و میللەتەکەی کردووە، بۆیە بە شاعیری میللی و شاعیری گەل ناسراوە. == سەرەتای ژیان و خوێندنی == [[پەڕگە:بەنگینە.jpg|وێنۆک|'''بەنگینە''']] ناوی فەیزوڵڵا کوڕی باقر کوڕی ئەحمەدە، ١٩٠٨ لە شاری [[سەقز]] چاوی بە دنیادا ھەڵھێناوە. لەبەر ھەژاری و نەداری، ڕووی کردووەتە سلێمانی و لێی نیشتەجێبووە. لە منداڵییەوە وەک شاگرد و نانەوا دەستی داوەتە کاسبی، پاشان خۆی بووەتە خاوەنی نانەواخانە. بە چوار ساڵ لە قوتابخانەی ئەھلیی زانستی فێری خوێندنەوە و نووسین بووە. ئەو ماوەیە بەشداری ھەموو چالاکییەکی زانستی بووە لە نواندنی شانۆیی و بۆنەکانی [[نەورۆز]]دا.<ref name=":0">دیوانی حاجی باقی بەنگینە ١٩٠٨–١٩٧٢، کۆکردنەوە و ئامادەکردنی عوسمان محەممەد ھەورامی، چاپەمەنیی دیلان- سلێمانی، ٢٠٠٣، ل٣، ٤؛ جمال بابان، أعلام کرد العراق، ص154.</ref><ref name=":1">گۆڤاری گەلاوێژ (بەرگی یازدەھەم / بەشی یەکەم) ژیاننامە و پێڕست، ل 8018 - 8019، ئامادەکردنی (سدیق ساڵح، ڕەفیق ساڵح، عبدوڵڵا زەنگەنە) لە بڵاوکراوەکانی بنکەی ژین بۆ بووژاندنەوەی کەلەپووری و بەڵگەنامەیی و ڕۆژنامەوانیی کوردی.</ref> لە قوتابخانەی زانستیی ئێواران خوێندویەتیو لە ژین و ژیانیش بەرھەمەکانی بڵاوکردووەتەوە.<ref name=":2">زانیارییەکان لەخانەوادەی بەنگینەوە وەرگیراووە</ref> == شانۆییی (مەم و زین) == لە شانۆییی «[[مەم و زین]]» دا دەوری بەنگینەی نواندووە، ھەر لەبەرئەوە حاجی تۆفیقی [[پیرەمێرد]] ناسناوی بەنگینەی بەسەردابڕیوە.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> == شیعر و ئەدەب == شیعرەکانی زۆربەی شیعری نیشتمانی و نەتەوەیین، شیعری دیکەی خۆشەویستی و کۆمەڵایەتیشی ھەیەو بۆ مەرگی شاعیران و ناوداران بە شیعر شیوەنی گێڕاوە. بۆ هەر یەكێک لەم بوار و ئامانجانە هۆنراوەی نووسیوە: كوردایەتی، كۆمەڵایەتی، پیرەمێرد، رۆژنامەی- (ژیان و ژین)، قوتابخانەی زانستی، نەورۆز، گوتارەكان، جەنگ و گرانی، ئاشتی، نامەنووسین بۆ شاعیرە ناودارەكـان، شین بۆ بلیمەتانی كۆچكردووی سەردەمی خۆی.. بەھرەی شیعرنووسیی لا پەیدابووە و لە (ژیان، ژین، [[گەلاوێژ (مانگ)|گەلاوێژ]]، [[ھەتاو]])دا لێی بڵاوکردووەتەوە<ref name=":0"/><ref name=":1"/> == ناونانی شەقامەکان == ئەنجومەنی [[شارەوانیی سلێمانی|شارەوانی سلێمانی]] لەرێی [[ڕۆژنامەی ژین|رۆژنامەی ژین]] ژمارە ١٣٤٩ لە ١٩٥٧ بانگەوازێک بڵاو دەکاتەوە داوا دەکات ناو ھەڵبژێرن بۆ شەقامەکانی شار لەوکاتەدا، لەدوای ھەفتەیەک بەنگینە لەھەمان ڕۆژنامە لەژمارە ١٣٥٠ ھۆنراوەی ناونانی شەقامەکان بلاودەکاتەوە و پەسەند دەکرێت. دەقی ھۆنراوەکەی بەنگینە: ژینی خۆشەویست، چرای ئەم شارە ناونانی شەقام فەرزە ئەم جارە لە سەرا بەرەو خوار ناوی نراوە شەقامی کاوە، خاوەنی ناوە شەقامی [[کەرکووک|کەرکوک]]، بەھەشتی زەوی ناوی لێ بنێن جادەی مەولەوی لەبەرسانەوی، ھەتا سەرقەبران ناوی لێ بنێن شەقامی سەیوان شەقامێک دەڕوا بۆ ماڵە شێخان خوا ناویناوە جادەی کانێسکان ڕێگای سەدەکە، کە جادەی ناوە سابوونکەرانە، قەت نەگۆڕاوە پیرەمێرد، نەمرو دڵی زۆر جوانە مزگرو زبانی ژیانی کوردانبوو ئەویش لەم شارە بەشی خۆی ئەوێ جا نازانم کام شەقامی بەرکەوێ [[پەڕگە:Bangina Street 95.jpg|alt=شەقامی ژمارە ٩٥ لەسلێمانی|وێنۆک|شەقامی ژمارە ٩٥ لەسلێمانی]] == شینی بەنگینە بۆ شێخ مەحمودی نەمر == ئەی دڵ كۆستی وا هەر نەبینراوە بۆ هەڵناقرچێی بەدەم جەفاوە هاوار سێبەری نیشتمانم ڕۆ سەرداری گەلی كوردستانم ڕۆ شەڕی دەربەند و بەردەقارەمان بووە بە مێژوو بۆ گەلی كوردان لەشكركێشییەكەی ئەو ساڵەی پیران ئەتوت ڕۆستەمە و هاتووە لە سیستان با دڵ بناڵێ بەدەم دەردەوە بە شین و ڕۆ ڕۆ و بەم چەند فەردەوە هاوار بەندی دڵ برا بە جارێ قەڵای قەومی كورد رووخایە خوارێ سەرداری گەلی خێر نەدیوم ڕۆ ئازا وەك رۆستەم، جوان وەك گیوم ڕۆ گریان بەشمان بێ كوردی جیهانی بێ گەورە ماوین لە دنیای فانی ڕۆژی ئاوباریك هەر یادگارە وەك چەنە قەلعە لە خەڵكان دیارە == ھەڵوێستی سیاسی == بەنگینە، شاعیرێکی شۆرشگێڕ و بە ھەڵویست بووە و لە ساڵانی پەنجاکاندا لە ڕیزی پێشەوەی خۆپیشاندەراندا بووە و بە شیعرە ئاگرینەکانی جەماوەری جۆشداوە. بەھۆی ئەو ھەڵویستانەیەوە چەند جارێک زیندانی کراوە و تووشی ئازار و ئەشکەنجەی زۆر بووەتەوە و لە سەردەمی زەعیم سدیقدا یەکێک بووە لەو کەسانەی بڕیاری گوللەبارانکردنی ھەبووە، بەڵام ئازایانە خۆی دەرباز کردووە. ھاوکات ھەڵوێستی دژ بە کاربەدەستانی حکوومەت ھەبووە و چەند جارێک لەو پێناوەدا گیراوە و خراوەتە زیندان.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> [[پەڕگە:Diwani Bangina.jpg|alt=بەرگی دیوانی بەنگینە|وێنۆک|بەرگی دیوانی بەنگینە]] == وەسێتی بەنگینە == بەنگینە بەشیعر وەسێتنامەى خۆی بۆ رۆڵەکانی گەلەکەى دەردەبڕێت و دەڵێت: <ref name=":0" /> ئاواتی من بوو، رزگاریی كوردان وەسیەت بۆ ئێوە دەستەی هاوفەردان ئەوا من مردم نەگەیمە ئاوات لاوان لامەدەن لە كۆڕی خەبات تا رزگار ئەبێ كورد و كوردستان بەڵكوو سارێژ بێ زامی شەهیدان هەر كات رزگار بوو كوردی قارەمان من لە گۆڕیشدا، ئەبم شادمان (بەنگینە) هیوای وایە بە یەزدان هەر ئاوەدان بێ خاكی كوردستان == کۆچی دوایی == ڕۆژی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٧٢ کۆچیدواییی کردووە و لە ([[گردی سەیوان]]) نێژراوە<ref name=":0"/><ref name=":1"/> == خانەوادەکەی == کوڕەکانی: تۆفیق (ناسراو بەتۆفیق پاڵەوان، شۆفێری دێرینی پاسەکانی تووی مەلیک)، [https://xebat.net/ku/?p=167398 نوری] لەگەڵ کچەکانی: (پەروین، نەسرین، گەلاوێژ) شەهید [[دڵشاد تۆفیق بەنگینە|دڵشاد تۆفیق]] بەنگینە کوڕەزاى حاجی باقی بەنگینەیە<ref>{{بیرخستنەوە |title=دڵشاد تۆفیق بەنگینە |date=2026-06-04 |work=ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد |url=https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AF%DA%B5%D8%B4%D8%A7%D8%AF_%D8%AA%DB%86%D9%81%DB%8C%D9%82_%D8%A8%DB%95%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86%DB%95&oldid=1588736 |access-date=2026-06-14}}</ref> نووری كوڕیشی دوای كۆچی دوایی بەنگینەى باوکی و لەچلەکەیدا نووسیویەتی:<ref name=":2" /> چیت پێشكەش بكەم، باوكی بەڕێزم رۆشنیی چاو و توانا و هێزم! كۆچی دوایی تۆ سەرسامی كردووم بەجارێ هۆش و ئارامی بردووم ماڵئاواییت خواست، نابەدڵ، ناكاو بۆ گیانی پاكت هەزاران سڵاو. وێردی زوبانت كورد و كوردستان گیانت بە بەهەشت شادبی، شادمان..[[پەڕگە:Baxchay Bangina.jpg|alt=باخچەی بەنگینە لەتووی مەلیک|وێنۆک|باخچەی بەنگینە لەتووی مەلیک]] == وەفا بۆ بەنگینە == بۆ ڕێزلێنان لەرۆڵی دیاری ئەم شاعیرە نیشتمانپەروەرە -باخچەیەک لە گەڕەکی [[تووی مەلیک]] کراوە بەناوییەوە -پەیکەرێکیشی لە ئەسحابە سپیی شاری سلێمانی بۆ دروست کراوە -شەقامی ژمارە ٩٥ ی نزیک ڕێستۆرانتی داوا کراوە بەناوی بەنگینەوە == بەڤیدیۆ == -مامۆستا عوسمان محەمەد هەورامی لەچاوپێکەوتنێکدا لەکوردسات [https://www.youtube.com/watch?v=ZQliJZ6TXrg مەگەزین] باس لەئامادەکردنی دیوانی بەنگینە دەکات -[https://www.youtube.com/watch?v=5AHkMbF_pSw ئاسۆس جاف] باس لەچاوپێکەوتنێکیدا لەکوردسات مەگەزین باس لەدروستکردنی پەیکەرى بەنگینە دەکات <ref name=":2" /> -شیعری گردی سەیوان [https://www.instagram.com/p/DOnuCq_FcD0/ لەانستگرامی] کوردسات <ref name=":2" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی]] rai65o5im89uau27e5cl5hnnhsd5bez 0 246480 1590004 1533927 2026-06-13T12:39:15Z Hivja 64112 /* */ 1590004 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''کیریاکۆس میتسۆتاکیس''' ({{بە یۆنانی|Κυριάκος Μητσοτάκης}}؛ لەدایکبووی ٤ی ئازاری ١٩٦٨) سیاسەتمەدارێکی یۆنانییە و لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٣ەوە سەرۆکوەزیرانی یۆنان بووە. ھەروەھا لە مانگی تەممووزی ٢٠١٩ تا مانگی ئایاری ٢٠٢٣ سەرۆکوەزیرانی یۆنان بووە و لە ساڵی ٢٠١٦ەوە سەرۆکی پارتی دیموکراسی نوێیە. لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣، میتسۆتاکیس دوای سەرکەوتنی لە ھەڵبژاردنی یاسادانانی یۆنان لە حوزەیرانی ٢٠٢٣ ولی دووەمی سەرۆکوەزیرانی یۆنان بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Greek elections: Mitsotakis's conservatives hail win as mandate for change|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-europe-65997486|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=BBC News}}</ref> میتسۆتاکیس پێشتر لە ساڵی ٢٠١٦ تا ٢٠١٩ سەرۆکی ئۆپۆزسیۆن بووە، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٣ تا ٢٠١٥ وەزیری چاکسازی کارگێڕی بووە. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٤ بۆ پەرلەمانی ھێلینیک بۆ بازنەی دەتینای بی ھەڵبژێردرا. دوای ئەوەی پارتی دیموکراسی نوێ لە ساڵی ٢٠١٥ تووشی دوو شکستی ھەڵبژاردن بوو، لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٦ وەک سەرۆکی پارتەکە ھەڵبژێردرا. دوای سێ ساڵ لە ھەڵبژاردنی یاسادانانی یۆنان لە ساڵی ٢٠١٩ دا پارتەکەی گەیاندە زۆرینە. میتسۆتاکیس لە ماوەی سەرۆکوەزیراندا، ھەم ستایش و ھەم ڕەخنەی لێگیراوە بەھۆی حوکمڕانییە [[لایەنگری ئەورووپی]] و تەکنۆکراتییەکان و ڕێوشوێنەکانی خۆپارێزی و مامەڵەکردنی لەگەڵ [[پەتای جیھانیی کۆڤید-١٩ لە یۆنان|پەتای کۆڤید-١٩ لە یۆنان]]. ئەو شانازیی بە مۆدێرنکردن و گۆڕینی دیجیتاڵی ئیدارەی گشتی وڵاتەکەی کردووە، و بەھۆی بەڕێوەبردنی گشتی ئابووری یۆنانییەوە جێگەی سەرنجە، لەگەڵ یۆنان کە لەلایەن ''[[ئێکۆنۆمیست|The Economist]]'', وەک باشترین ئەنجامدەری ئابووری بۆ ساڵی ٢٠٢٢ دەستنیشانکراوە، بە تایبەتی بەھۆی ئەوەی یۆنان لە ساڵی ٢٠٢٢ توانی پێش وادەی خۆی ٢٫٧ ملیار یۆرۆ (٢٫٨٧ ملیار دۆلار) قەرز بداتەوە کە قەرزاری وڵاتانی [[ناوچەی یۆرۆ]] بووە لەژێر یەکەم یارمەتیدانی کە لە ماوەی قەیرانی قەرزەکانی دە ساڵەیدا وەری گرتووە، لەگەڵ ئەوەی لە لێواری گەیشتن بەو قەرزانەدایە ھەڵسەنگاندنی پلەی وەبەرھێنان. ھەروەھا ھەم ستایش و ھەم ڕەخنەی لێگیراوە بەھۆی مامەڵەکردنی لەگەڵ کۆچکردن، لەنێویاندا یارمەتییەکانی [[یەکێتیی ئەورووپا|یەکێتی ئەورووپا]]، سەرەڕای ئەوەش، میتسۆتاکیس ڕەخنەی زۆری لێ گیراوە بەھۆی بەرزبوونەوەی گەندەڵی لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا، ھەروەھا تێکچوونی [[ئازادیی ڕۆژنامەوانی]] لە [[یۆنان|یۆنان.]] میتسۆتاکیس جگە لە زمانی یۆنانی، بە ئینگلیزی و فەرەنسی و ھەندێک زمانی ئەڵمانی قسە دەکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|یۆنان|سیاسەت|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Kyriakos Mitsotakis}} [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی یۆنان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی یۆنانی]] hsi9xzjtp11eylew5gdvtdgymi0031u 1590006 1590004 2026-06-13T12:39:54Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[کریاکۆس میچۆتاکیس]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[کیریاکۆس میتسۆتاکیس]]: ناوی ھەڵە 1590004 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''کیریاکۆس میتسۆتاکیس''' ({{بە یۆنانی|Κυριάκος Μητσοτάκης}}؛ لەدایکبووی ٤ی ئازاری ١٩٦٨) سیاسەتمەدارێکی یۆنانییە و لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٣ەوە سەرۆکوەزیرانی یۆنان بووە. ھەروەھا لە مانگی تەممووزی ٢٠١٩ تا مانگی ئایاری ٢٠٢٣ سەرۆکوەزیرانی یۆنان بووە و لە ساڵی ٢٠١٦ەوە سەرۆکی پارتی دیموکراسی نوێیە. لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣، میتسۆتاکیس دوای سەرکەوتنی لە ھەڵبژاردنی یاسادانانی یۆنان لە حوزەیرانی ٢٠٢٣ ولی دووەمی سەرۆکوەزیرانی یۆنان بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Greek elections: Mitsotakis's conservatives hail win as mandate for change|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-europe-65997486|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=BBC News}}</ref> میتسۆتاکیس پێشتر لە ساڵی ٢٠١٦ تا ٢٠١٩ سەرۆکی ئۆپۆزسیۆن بووە، ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٣ تا ٢٠١٥ وەزیری چاکسازی کارگێڕی بووە. بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٤ بۆ پەرلەمانی ھێلینیک بۆ بازنەی دەتینای بی ھەڵبژێردرا. دوای ئەوەی پارتی دیموکراسی نوێ لە ساڵی ٢٠١٥ تووشی دوو شکستی ھەڵبژاردن بوو، لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٦ وەک سەرۆکی پارتەکە ھەڵبژێردرا. دوای سێ ساڵ لە ھەڵبژاردنی یاسادانانی یۆنان لە ساڵی ٢٠١٩ دا پارتەکەی گەیاندە زۆرینە. میتسۆتاکیس لە ماوەی سەرۆکوەزیراندا، ھەم ستایش و ھەم ڕەخنەی لێگیراوە بەھۆی حوکمڕانییە [[لایەنگری ئەورووپی]] و تەکنۆکراتییەکان و ڕێوشوێنەکانی خۆپارێزی و مامەڵەکردنی لەگەڵ [[پەتای جیھانیی کۆڤید-١٩ لە یۆنان|پەتای کۆڤید-١٩ لە یۆنان]]. ئەو شانازیی بە مۆدێرنکردن و گۆڕینی دیجیتاڵی ئیدارەی گشتی وڵاتەکەی کردووە، و بەھۆی بەڕێوەبردنی گشتی ئابووری یۆنانییەوە جێگەی سەرنجە، لەگەڵ یۆنان کە لەلایەن ''[[ئێکۆنۆمیست|The Economist]]'', وەک باشترین ئەنجامدەری ئابووری بۆ ساڵی ٢٠٢٢ دەستنیشانکراوە، بە تایبەتی بەھۆی ئەوەی یۆنان لە ساڵی ٢٠٢٢ توانی پێش وادەی خۆی ٢٫٧ ملیار یۆرۆ (٢٫٨٧ ملیار دۆلار) قەرز بداتەوە کە قەرزاری وڵاتانی [[ناوچەی یۆرۆ]] بووە لەژێر یەکەم یارمەتیدانی کە لە ماوەی قەیرانی قەرزەکانی دە ساڵەیدا وەری گرتووە، لەگەڵ ئەوەی لە لێواری گەیشتن بەو قەرزانەدایە ھەڵسەنگاندنی پلەی وەبەرھێنان. ھەروەھا ھەم ستایش و ھەم ڕەخنەی لێگیراوە بەھۆی مامەڵەکردنی لەگەڵ کۆچکردن، لەنێویاندا یارمەتییەکانی [[یەکێتیی ئەورووپا|یەکێتی ئەورووپا]]، سەرەڕای ئەوەش، میتسۆتاکیس ڕەخنەی زۆری لێ گیراوە بەھۆی بەرزبوونەوەی گەندەڵی لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا، ھەروەھا تێکچوونی [[ئازادیی ڕۆژنامەوانی]] لە [[یۆنان|یۆنان.]] میتسۆتاکیس جگە لە زمانی یۆنانی، بە ئینگلیزی و فەرەنسی و ھەندێک زمانی ئەڵمانی قسە دەکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|یۆنان|سیاسەت|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Kyriakos Mitsotakis}} [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی یۆنان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٨]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی یۆنانی]] hsi9xzjtp11eylew5gdvtdgymi0031u 0 247790 1590009 1427572 2026-06-13T12:46:59Z MFTG 21816 /* ناو */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1590009 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = لەیلان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| لیلان }}<br>{{lang-en| Leylan }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 35.31324| 44.51734}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی لەیلان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.31324| 44.51734 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا| کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}[[باشووری کوردستان]]{{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٩٣٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = موحەممەد وەیس عەلی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٢٫٢٨ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٣٣٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = (٢٠،٨٥٨)<ref>[http://www.rastlos.com/irak/stadt/infos/stadt_koi_sanjaq/], Rastlos.com. Retrieved 2014-01-04.</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٧،٣٤٥ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''لەیلان''' شارەدێیەکە و دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری [[کەرکووک]] بە دووری (١٣کم)، ژمارەی دانیشتووانی ٢٠ ھەزار و ٨٥٨ کەسە. ئەم شارەدێیە ناوەندی [[ناحیەی لەیلان]]ە. == ناو == ناوی شارەدێی لەیلان (کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری [[کەرکووک]]) یەکێکە لەو ناوانەی کە چەند بۆچوون و گێڕانەوەیەکی جیاوازی مێژوویی و زمانەوانی لەسەرە. گرنگترین ئەو بۆچوونانەش ئەمانەن: * بۆچوونی زمانەوانی (کوردی): ھەندێک لە مێژوونووسان و زمانناسان پێیان وایە ناوی "لەیلان" گۆڕاو یان وەرگیراو لە وشەی "لێڵاو" یان '''لێڵانی''' کوردییەوە ھاتووە. ئەمەش بەھۆی سروشتی خاک و ئاوی ناوچەکەوە بووە، کە لە کاتی بارانبارین و لافاودا، ئاوی ڕووبار و چەمەکانی دەوروبەری لێڵ و قوڕاوی دەبوو، بە تێپەڕبوونی کاتیش وشەکە سووک کراوە بۆ "لەیلان". * بۆچوونی مێژوویی و دێرین (گرێدان بە شارستانییەتی کۆن): ناحیەی لەیلان ناوچەیەکی شوێنەواریی زۆر دێرینە (بەتایبەت گردی شێخ جیھاد و شوێنەوارەکانی تری دەوروبەری). ھەندێک سەرچاوە ناوی لەیلان دەبەستنەوە بە ناوی شاری مێژوویی "شوبات ئینلیل" یان ناوی خوداوەندی دێرینی ئەکەدی و بابلییەکان "ئینلیل" (خوداوەندی با و زریان)، کە پێیان وایە بە تێپەڕبوونی ھەزاران ساڵ گۆڕانکاری بەسەر دەنگەکاندا ھاتووە و بووە بە لەیلان. * بۆچوونی تورکمانی: لەبەر ئەوەی ناوچەکە پێکھاتەیەکی دانیشتووانی تێکەڵاوی تێدایە، لە زمانی تورکمانیدا وا لێکدەدرێتەوە کە وشەکە لە "Лeylan" یان پێوەندیدار بە وشەی "Lale" (گوڵەباخ/لۆلۆ فەرش) یان ناوی ئافرەتەوە ھاتووە، بەڵام ئەم بۆچوونە زیاتر لایەنی فۆلکلۆری ھەیە و کەمتر پشت بە بەڵگەی مێژوویی دەبەستێت. پوختە: * بەھێزترین بۆچوون ئەوەیە کە ناوەکە ڕەگێکی جوگرافی یان مێژوویی دێرینی ھەیە کە پێوەندیدارە بە سروشتی خاک و ئاوەکەی (لێڵان)، یان پاشماوەی ناوە ئەکەدی و بابلۆنییە کۆنەکانی ناوچەکەیە کە لەم مەڵبەندەدا ژیاون. * واتای وشەی لەیلان لە [[زمانی کوردی]]دا(بیابان، چۆڵ و دەشت، سارای بەرپان، تراویلکە و بریقە).<ref>https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/لەیلان</ref> == جوگرافیا == شارەدێی لەیلان ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە گوندی [[قازان بوڵاغ]]. * لە باشوورەوە گوندی [[بەیانلوو]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[فەرقان]]. * لە ڕۆژئاواوە گوندی [[یارمچە]].<ref>https://www.openstreetmap.org/#map=13/35.3147/44.5169</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ناحیەی لەیلان]] * [[قەزای کەرکووک]] * [[پارێزگای کەرکووک]] == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} {{گوندەکانی قەزای کەرکووک}} {{پارێزگای کەرکووک}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شارەکانی عێراق]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] ogkdrrc6x2jape1891ed93ryiygvd26 1590010 1590009 2026-06-13T12:48:25Z MFTG 21816 /* جوگرافیا */ 1590010 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = لەیلان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| لیلان }}<br>{{lang-en| Leylan }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord={{Coord| 35.31324| 44.51734}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی لەیلان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.31324| 44.51734 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا| کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}[[باشووری کوردستان]]{{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٩٣٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = موحەممەد وەیس عەلی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٢٫٢٨ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٣٣٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = (٢٠،٨٥٨)<ref>[http://www.rastlos.com/irak/stadt/infos/stadt_koi_sanjaq/], Rastlos.com. Retrieved 2014-01-04.</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٧،٣٤٥ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''لەیلان''' شارەدێیەکە و دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری [[کەرکووک]] بە دووری (١٣کم)، ژمارەی دانیشتووانی ٢٠ ھەزار و ٨٥٨ کەسە. ئەم شارەدێیە ناوەندی [[ناحیەی لەیلان]]ە. == ناو == ناوی شارەدێی لەیلان (کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری [[کەرکووک]]) یەکێکە لەو ناوانەی کە چەند بۆچوون و گێڕانەوەیەکی جیاوازی مێژوویی و زمانەوانی لەسەرە. گرنگترین ئەو بۆچوونانەش ئەمانەن: * بۆچوونی زمانەوانی (کوردی): ھەندێک لە مێژوونووسان و زمانناسان پێیان وایە ناوی "لەیلان" گۆڕاو یان وەرگیراو لە وشەی "لێڵاو" یان '''لێڵانی''' کوردییەوە ھاتووە. ئەمەش بەھۆی سروشتی خاک و ئاوی ناوچەکەوە بووە، کە لە کاتی بارانبارین و لافاودا، ئاوی ڕووبار و چەمەکانی دەوروبەری لێڵ و قوڕاوی دەبوو، بە تێپەڕبوونی کاتیش وشەکە سووک کراوە بۆ "لەیلان". * بۆچوونی مێژوویی و دێرین (گرێدان بە شارستانییەتی کۆن): ناحیەی لەیلان ناوچەیەکی شوێنەواریی زۆر دێرینە (بەتایبەت گردی شێخ جیھاد و شوێنەوارەکانی تری دەوروبەری). ھەندێک سەرچاوە ناوی لەیلان دەبەستنەوە بە ناوی شاری مێژوویی "شوبات ئینلیل" یان ناوی خوداوەندی دێرینی ئەکەدی و بابلییەکان "ئینلیل" (خوداوەندی با و زریان)، کە پێیان وایە بە تێپەڕبوونی ھەزاران ساڵ گۆڕانکاری بەسەر دەنگەکاندا ھاتووە و بووە بە لەیلان. * بۆچوونی تورکمانی: لەبەر ئەوەی ناوچەکە پێکھاتەیەکی دانیشتووانی تێکەڵاوی تێدایە، لە زمانی تورکمانیدا وا لێکدەدرێتەوە کە وشەکە لە "Лeylan" یان پێوەندیدار بە وشەی "Lale" (گوڵەباخ/لۆلۆ فەرش) یان ناوی ئافرەتەوە ھاتووە، بەڵام ئەم بۆچوونە زیاتر لایەنی فۆلکلۆری ھەیە و کەمتر پشت بە بەڵگەی مێژوویی دەبەستێت. پوختە: * بەھێزترین بۆچوون ئەوەیە کە ناوەکە ڕەگێکی جوگرافی یان مێژوویی دێرینی ھەیە کە پێوەندیدارە بە سروشتی خاک و ئاوەکەی (لێڵان)، یان پاشماوەی ناوە ئەکەدی و بابلۆنییە کۆنەکانی ناوچەکەیە کە لەم مەڵبەندەدا ژیاون. * واتای وشەی لەیلان لە [[زمانی کوردی]]دا(بیابان، چۆڵ و دەشت، سارای بەرپان، تراویلکە و بریقە).<ref>https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/لەیلان</ref> == جوگرافیا == شارەدێی لەیلان ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە گوندی [[قازانبڵاخ]]. * لە باشوورەوە گوندی [[بەیانلوو]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[فرقان]]. * لە ڕۆژئاواوە گوندی [[یارمجە]].<ref>https://www.openstreetmap.org/#map=13/35.3147/44.5169</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ناحیەی لەیلان]] * [[قەزای کەرکووک]] * [[پارێزگای کەرکووک]] == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} {{گوندەکانی قەزای کەرکووک}} {{پارێزگای کەرکووک}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شارەکانی عێراق]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] 9bujvdpmbkkz7nrkyt4do7jqaubdsah 0 248144 1590011 1436205 2026-06-13T12:49:20Z MFTG 21816 /* ناو */ 1590011 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی لەیلان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة لیلان}}{{ھن}}{{lang-en| Lailan subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Lailan Subdstrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای کەرکووک.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی لەیلان لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی لەیلان لە [[قەزای کەرکووک]]دا(سەوزی کاڵ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.31324| 44.51734}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی لەیلان''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.31324| 44.51734 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[لەیلان]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٤٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٣٣]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = محەمەد وەیس عەلی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٧٣٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٣٤١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٨١٢ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٤٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٠،٨٥٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٣٫٨٩ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی لەیلان''' یەکێکە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[لەیلان]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە ناوەندەکەیەوە وەرگرتووە ئەویش شارەدێی [[لەیلان]]ە. پێشتر ئەم ناحیەیە پێیدەوترا ناحیەی قەرەحەسەن. * ناوی شارەدێی لەیلان (کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری [[کەرکووک]]) یەکێکە لەو ناوانەی کە چەند بۆچوون و گێڕانەوەیەکی جیاوازی مێژوویی و زمانەوانی لەسەرە. گرنگترین ئەو بۆچوونانەش ئەمانەن: * بۆچوونی زمانەوانی (کوردی): ھەندێک لە مێژوونووسان و زمانناسان پێیان وایە ناوی "لەیلان" گۆڕاو یان وەرگیراو لە وشەی "لێڵاو" یان '''لێڵانی''' کوردییەوە ھاتووە. ئەمەش بەھۆی سروشتی خاک و ئاوی ناوچەکەوە بووە، کە لە کاتی بارانبارین و لافاودا، ئاوی ڕووبار و چەمەکانی دەوروبەری لێڵ و قوڕاوی دەبوو، بە تێپەڕبوونی کاتیش وشەکە سووک کراوە بۆ "لەیلان". * بۆچوونی مێژوویی و دێرین (گرێدان بە شارستانییەتی کۆن): ناحیەی لەیلان ناوچەیەکی شوێنەواریی زۆر دێرینە (بەتایبەت گردی شێخ جیھاد و شوێنەوارەکانی تری دەوروبەری). ھەندێک سەرچاوە ناوی لەیلان دەبەستنەوە بە ناوی شاری مێژوویی "شوبات ئینلیل" یان ناوی خوداوەندی دێرینی ئەکەدی و بابلییەکان "ئینلیل" (خوداوەندی با و زریان)، کە پێیان وایە بە تێپەڕبوونی ھەزاران ساڵ گۆڕانکاری بەسەر دەنگەکاندا ھاتووە و بووە بە لەیلان. * بۆچوونی تورکمانی: لەبەر ئەوەی ناوچەکە پێکھاتەیەکی دانیشتووانی تێکەڵاوی تێدایە، لە زمانی تورکمانیدا وا لێکدەدرێتەوە کە وشەکە لە "Лeylan" یان پێوەندیدار بە وشەی "Lale" (گوڵەباخ/لۆلۆ فەرش) یان ناوی ئافرەتەوە ھاتووە، بەڵام ئەم بۆچوونە زیاتر لایەنی فۆلکلۆری ھەیە و کەمتر پشت بە بەڵگەی مێژوویی دەبەستێت. پوختە: * بەھێزترین بۆچوون ئەوەیە کە ناوەکە ڕەگێکی جوگرافی یان مێژوویی دێرینی ھەیە کە پێوەندیدارە بە سروشتی خاک و ئاوەکەی (لێڵان)، یان پاشماوەی ناوە ئەکەدی و بابلۆنییە کۆنەکانی ناوچەکەیە کە لەم مەڵبەندەدا ژیاون. * واتای وشەی لەیلان لە [[زمانی کوردی]]دا(بیابان، چۆڵ و دەشت، سارای بەرپان، تراویلکە و بریقە).<ref>https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/لەیلان</ref> == جوگرافیا == ناحیەی لەیلان ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی قەرەھەنجیر]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی قادرکەرەم]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی قادرکەرەم]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069470#map=11/35.3356/44.5427</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٧٣٢کم٢)یە لە (٧٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٢٫١٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٢٠،٨٥٨)کەسە. لە (١٫٢٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٫٧٦٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (چوارەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]. == مێژوو == ناحیەی لەیلان لە سەرەتادا کە درووست بوو ناوی ناحیەی قەرەحەسەن بوو دواتر بووە ناحیەی لەیلان. === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== * ھاتنە کایەی ناحیەی قەرەحەسەن لە [[قەزای کەرکووک]]. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== # لەم کاتەدا ناحیەی لەیلان بووە قەزا و بووە ناحیەی ناوەندی قەزای گل. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە قەزای گل دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە قەزای گلەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی قەزای گل لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. # دوای دروست بوونی قەزای گل، ناحیەی گل ناوی بووە [[ناحیەی قادرکەرەم]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٢٩) لە بەرواری ١\١\١٩٣٤دا. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] و ناحیەی قەرەحەسەن بە بەیانی حکومی ژمارە(٥٣٣٥) لە ساڵی ١٩٣٣دا ھەڵوەشێنرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری ناحیەی قەرە حەسەن ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤-١-١٩٧٦دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە ناحیەی قەرەحەسەنەوە لە [[قەزای کەرکووک]] بەسترایەوە. # ھەرسێ کەرت(گوند)ی ([[حەسەن خانە]]، [[حەمک]]، [[حەفتاچەشمە]])ی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە ناحیەی قەرەحەسەنەوە لکێندرا. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٥٢) لە ٣-١١-١٩٧٧دا، (٢١)کەرتی ناحیەی قەرەحەسەن و (٩)کەرتی [[ناحیەی شوان]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] و ناوەندەکەی گوندی [[قەرەھەنجیر]]ە و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە گرێدران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9609.html</ref> # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(٢١٤٢١) لە ساڵی ١٩٧٩دا، کەرتێکی ناحیەی قەرەحەسەن بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]ەوە لکێندرا. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # دابڕانی کەرتێکی [[ناحیەی قادرکەرەم]] و لکاندنی بە ناحیەی لەیلانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی(قەرەحەسەن، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی ناحیەی لەیلان لە [[قەزای کەرکووک]]. بە ناوی (ناحیەی أم المعارک).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8782.html</ref> لەدوای ساڵی ٢٠٠٣وە ناوی ئەم ناحیەیە بووە ناحیەی لەیلان. == کارگێڕی == ناحیەی لەیلان لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٤٤) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[لەیلان]](ناوەند) * [[ئۆسمانلەکە]] * [[بان لەیلان]] * [[باوا، لەیلان]] * [[بزڵە]] * [[بەیانلوو]] * [[پەڵکانە، لەیلان]] * [[ترکەشکانی بچووک]] * [[ترکەشکانی گەورە]] * [[تەپەسەوز، لەیلان]] * [[تەپەلوو]] * [[تەرجیل]] * [[تۆپخانە]] * [[تۆقماقلووی بچووک]] * [[تۆقماقلووی گەورە]] * [[چیمەنی حاجی ئەمین]] * [[حەسەن خانە]] * [[حەسەناوا، لەیلان]] * [[حەفتاچەشمە]] * [[حوسێن ئیسلام]] * [[خدربڵاخ]] * [[خدربەگ شێخ حوسێن]] * [[خدربەگ شێخ موحەممەد]] * [[ڕجێبات]] * [[ڕزگاری، لەیلان]] * [[زندانە]] * [[ساری تەپەی بچووک]] * [[ساری تەپەی گەورە]] * [[ساڵەیی، لەیلان]] * [[سۆلکان]] * [[سیامەنسوور، لەیلان]] * [[شرینجەبڵاخ]] * [[شوانە]] * [[شۆرجە]] * [[عەلیاوا، لەیلان]] * [[فرقان]] * [[قازانبڵاخ]] * [[قەرەلووی بچووک]] * [[قەرەلووی گەورە]] * [[قەیسەری، لەیلان]] * [[مامشە]] * [[میرەسوورە]] * [[نزراوا]] * [[ھەرمین]] * [[یارمجە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای کەرکووک]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[لەیلان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] stz4u0m5axxoalwhchktcwmysg6n9ix 1590012 1590011 2026-06-13T12:50:52Z MFTG 21816 /* ناو */ 1590012 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی لەیلان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة لیلان}}{{ھن}}{{lang-en| Lailan subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Lailan Subdstrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای کەرکووک.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی لەیلان لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی لەیلان لە [[قەزای کەرکووک]]دا(سەوزی کاڵ) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.31324| 44.51734}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی لەیلان''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.31324| 44.51734 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[لەیلان]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٤٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٣٣]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = محەمەد وەیس عەلی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٧٣٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٣٤١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٨١٢ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٤٤ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٠،٨٥٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٢٣٫٨٩ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی لەیلان''' یەکێکە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[لەیلان]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە ناوەندەکەیەوە وەرگرتووە ئەویش شارەدێی [[لەیلان]]ە. پێشتر ئەم ناحیەیە پێیدەوترا ناحیەی قەرەحەسەن. * ناوی شارەدێی لەیلان (کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری [[کەرکووک]]) یەکێکە لەو ناوانەی کە چەند بۆچوون و گێڕانەوەیەکی جیاوازی مێژوویی و زمانەوانی لەسەرە. گرنگترین ئەو بۆچوونانەش ئەمانەن: * بۆچوونی زمانەوانی (کوردی): ھەندێک لە مێژوونووسان و زمانناسان پێیان وایە ناوی "لەیلان" گۆڕاو یان وەرگیراو لە وشەی "لێڵاو" یان '''لێڵانی''' کوردییەوە ھاتووە. ئەمەش بەھۆی سروشتی خاک و ئاوی ناوچەکەوە بووە، کە لە کاتی بارانبارین و لافاودا، ئاوی ڕووبار و چەمەکانی دەوروبەری لێڵ و قوڕاوی دەبوو، بە تێپەڕبوونی کاتیش وشەکە سووک کراوە بۆ "لەیلان". * بۆچوونی مێژوویی و دێرین (گرێدان بە شارستانییەتی کۆن): ناحیەی لەیلان ناوچەیەکی شوێنەواریی زۆر دێرینە (بەتایبەت گردی شێخ جیھاد و شوێنەوارەکانی تری دەوروبەری). ھەندێک سەرچاوە ناوی لەیلان دەبەستنەوە بە ناوی شاری مێژوویی "شوبات ئینلیل" یان ناوی خوداوەندی دێرینی ئەکەدی و بابلییەکان "ئینلیل" (خوداوەندی با و زریان)، کە پێیان وایە بە تێپەڕبوونی ھەزاران ساڵ گۆڕانکاری بەسەر دەنگەکاندا ھاتووە و بووە بە لەیلان. * بۆچوونی تورکمانی: لەبەر ئەوەی ناوچەکە پێکھاتەیەکی دانیشتووانی تێکەڵاوی تێدایە، لە زمانی تورکمانیدا وا لێکدەدرێتەوە کە وشەکە لە "Лeylan" یان پێوەندیدار بە وشەی "Lale" (گوڵەباخ/لۆلۆ فەرش) یان ناوی ئافرەتەوە ھاتووە، بەڵام ئەم بۆچوونە زیاتر لایەنی فۆلکلۆری ھەیە و کەمتر پشت بە بەڵگەی مێژوویی دەبەستێت. * پوختە: بەھێزترین بۆچوون ئەوەیە کە ناوەکە ڕەگێکی جوگرافی یان مێژوویی دێرینی ھەیە کە پێوەندیدارە بە سروشتی خاک و ئاوەکەی (لێڵان)، یان پاشماوەی ناوە ئەکەدی و بابلۆنییە کۆنەکانی ناوچەکەیە کە لەم مەڵبەندەدا ژیاون. * واتای وشەی لەیلان لە [[زمانی کوردی]]دا(بیابان، چۆڵ و دەشت، سارای بەرپان، تراویلکە و بریقە).<ref>https://lex.vejin.net/ck/def/henbaneborine/لەیلان</ref> == جوگرافیا == ناحیەی لەیلان ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی قەرەھەنجیر]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی قادرکەرەم]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی قادرکەرەم]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی تازەخورماتوو]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069470#map=11/35.3356/44.5427</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٧٣٢کم٢)یە لە (٧٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٢٫١٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٢٠،٨٥٨)کەسە. لە (١٫٢٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (١٫٧٦٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (چوارەم)ە لە حەوت ناحیەی [[قەزای کەرکووک]]. == مێژوو == ناحیەی لەیلان لە سەرەتادا کە درووست بوو ناوی ناحیەی قەرەحەسەن بوو دواتر بووە ناحیەی لەیلان. === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== * ھاتنە کایەی ناحیەی قەرەحەسەن لە [[قەزای کەرکووک]]. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== # لەم کاتەدا ناحیەی لەیلان بووە قەزا و بووە ناحیەی ناوەندی قەزای گل. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە قەزای گل دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە قەزای گلەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی قەزای گل لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. # دوای دروست بوونی قەزای گل، ناحیەی گل ناوی بووە [[ناحیەی قادرکەرەم]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٢٩) لە بەرواری ١\١\١٩٣٤دا. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] و ناحیەی قەرەحەسەن بە بەیانی حکومی ژمارە(٥٣٣٥) لە ساڵی ١٩٣٣دا ھەڵوەشێنرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری ناحیەی قەرە حەسەن ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤-١-١٩٧٦دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە ناحیەی قەرەحەسەنەوە لە [[قەزای کەرکووک]] بەسترایەوە. # ھەرسێ کەرت(گوند)ی ([[حەسەن خانە]]، [[حەمک]]، [[حەفتاچەشمە]])ی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە ناحیەی قەرەحەسەنەوە لکێندرا. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٥٢) لە ٣-١١-١٩٧٧دا، (٢١)کەرتی ناحیەی قەرەحەسەن و (٩)کەرتی [[ناحیەی شوان]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] و ناوەندەکەی گوندی [[قەرەھەنجیر]]ە و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە گرێدران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9609.html</ref> # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(٢١٤٢١) لە ساڵی ١٩٧٩دا، کەرتێکی ناحیەی قەرەحەسەن بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]ەوە لکێندرا. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== # دابڕانی کەرتێکی [[ناحیەی قادرکەرەم]] و لکاندنی بە ناحیەی لەیلانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی(قەرەحەسەن، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. ==== لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی ناحیەی لەیلان لە [[قەزای کەرکووک]]. بە ناوی (ناحیەی أم المعارک).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8782.html</ref> لەدوای ساڵی ٢٠٠٣وە ناوی ئەم ناحیەیە بووە ناحیەی لەیلان. == کارگێڕی == ناحیەی لەیلان لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووەلە (٤٤) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[لەیلان]](ناوەند) * [[ئۆسمانلەکە]] * [[بان لەیلان]] * [[باوا، لەیلان]] * [[بزڵە]] * [[بەیانلوو]] * [[پەڵکانە، لەیلان]] * [[ترکەشکانی بچووک]] * [[ترکەشکانی گەورە]] * [[تەپەسەوز، لەیلان]] * [[تەپەلوو]] * [[تەرجیل]] * [[تۆپخانە]] * [[تۆقماقلووی بچووک]] * [[تۆقماقلووی گەورە]] * [[چیمەنی حاجی ئەمین]] * [[حەسەن خانە]] * [[حەسەناوا، لەیلان]] * [[حەفتاچەشمە]] * [[حوسێن ئیسلام]] * [[خدربڵاخ]] * [[خدربەگ شێخ حوسێن]] * [[خدربەگ شێخ موحەممەد]] * [[ڕجێبات]] * [[ڕزگاری، لەیلان]] * [[زندانە]] * [[ساری تەپەی بچووک]] * [[ساری تەپەی گەورە]] * [[ساڵەیی، لەیلان]] * [[سۆلکان]] * [[سیامەنسوور، لەیلان]] * [[شرینجەبڵاخ]] * [[شوانە]] * [[شۆرجە]] * [[عەلیاوا، لەیلان]] * [[فرقان]] * [[قازانبڵاخ]] * [[قەرەلووی بچووک]] * [[قەرەلووی گەورە]] * [[قەیسەری، لەیلان]] * [[مامشە]] * [[میرەسوورە]] * [[نزراوا]] * [[ھەرمین]] * [[یارمجە]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای کەرکووک]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[لەیلان]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای کەرکووک}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] pjxeuxt2kyb90nzszcspsbss2f57mfg 0 248202 1589998 1473326 2026-06-13T12:27:00Z MFTG 21816 /* سەرچاوەکان */ 1589998 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = شارەدێی پردێ | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة التون کوبري}}{{ھن}}{{lang-en| Prde subdistrict}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارەدێ]]''' ('''[[ناحیە]]''') <!--- وێنەکان، نازناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Prde subdistrict.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی شارەدێی پردێ لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی پردێ لە [[قەزای دووبز]]دا(خۆڵەمێشی) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.75344| 44.14727}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارەدێی پردێ''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.75344| 44.14727 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[پردێ]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٨</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[شارەدێ]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٥٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = عەبدولموتەڵیب نەجمەددین | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٤٥١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٥٧ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٤٨ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٥،٥٨٢ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٠١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی پردێ''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[پردێ]]یە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ئەم ناحیەیە ناوەکەی لە ناوەندەکەیەوە وەرگرتووە کە ئەویش شارەدێی [[پردێ]]یە، دوو ناو بۆ ئەم ناحیەیە بەکاردێت: * لەلایەن [[کورد]]ەکانەوە بە پردێ ناودەبرێت، ئەمەش لەوەوە ھاتووە ئەم شارەدێیە کەوتووەتە نێوان شاری [[ھەولێر]] و شاری [[کەرکووک]]ەوە، وەلەسەر [[زێی بچووک]]ە، پردێکی دێرینی لێبووە کە لەوێوە پەڕیونەتەوە و ھاتووچۆیان کردووە و لە ناوی ئەو پردەوە ناویان ناوە پردێ. * لەلایەن [[تورکمان]]ەکانەوە پێی دەوترێت (ئاڵتوون کۆپری، "altın köprü") واتا (پردی زێڕین) ئەمانیش ھەر لە ناوی پردەوە وەریانگرتووە بە ھۆی گرنگی ئەو پردەوە بۆ پەڕینەوە بەسەر [[زێی بچووک]]دا.<ref>https://archive.org/details/geographicalety00blacgoog</ref> * بۆ ناوی شارۆچکەکە بۆچوونی جیاواز ھەیە. ھەندێک پێیان وایە 'پردی زێڕین' ئاماژەیە بۆ ژنێکی [[تورک]] یان [[کورد]] بەو ناوە، ھەندێکیش پێیان وایە ئاماژەیە بۆ ئەو کاروانە ڕەنگاوڕەنگانەی کە بە شارۆچکەکە و پردەکەیدا تێپەڕیوون لە ڕێگەی نێوان [[مووسڵ]] و [[بەغدا]].<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/altin-altun-kopru-SIM_0568</ref> == جوگرافیا == ناحیەی پردێ ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]،[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی یایچی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی شوان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069460#map=11/35.7535/44.2337</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٤٥١کم٢)یە لە (٤٫٣٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٢٥٫٦٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[تورکمان]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٤٥،٥٨٢)کەسە. لە (٢٫٦٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٣٧٫٣٤٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا ھاتوون و ھێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا ئەیالەتی شارەزووریان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، قەزای ئاڵتون کۆپری و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری فرە ناوەند بوو کە لە ناوەندی ئاڵتوون کۆپری(پردێ) و مەڵحە پێکھاتبوو. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای(ئاڵتون کۆپری) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای ئاڵتون کۆپری و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، ئاڵتوون کۆپری، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، ناحیەی ئاڵتوون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. # لەم قۆناغەدا قەزای ئاڵتوون کۆپری بووە ناحیە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. === لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو(ناحیەی ئاڵتون کۆپری، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). * لەم سەردەمەدا گۆڕانکاری بەسەر ناحیەی ئاڵتوون کۆپری(پردێ)دا نەھات.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> === لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و ناحیەی ئاڵتون کۆپری پێوە گرێدرا. ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە ناحیەی ئاڵتون کۆپرییەوە بەسترا و (٣)کەرتی ناحیەی ئاڵتون کۆپریش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، ھەموو کەرتەکانی ناحیەی ئاڵتون کۆپری، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکانی ئەم ناحیەیە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی پردێ(ئاڵتوون کۆپری) لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٣٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[پردێ]](ناوەند) * [[بیبانی گچکە]] * [[بیبانی گەورە]] * [[بیرەسپانی گچکە]] * [[بیرەسپانی گەورە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گچکە]] * [[چۆمەزەردەڵەی گەورە]] * [[چیاچەرمگی گچکە]] * [[چیاچەرمگی گەورە]] * [[حەساری گەورە]] * [[دارەمانی گچکە]] * [[دارەمانی گەورە]] * [[دەرماناوای گچکە]] * [[دەرماناوای گەورە]] * [[ڕۆژبەیانی]] * [[زەردک، پردێ]] * [[سەربیر]] * [[سێبیران]] * [[شانەشین]] * [[قادرباغر]] * [[قەرغەتووی تازە]] * [[قەرغەتووی کۆن]] * [[قەرەبەگ]] * [[قەرەسالم]] * [[قەزنەفەر]] * [[قەیباشی]] * [[کتکەی تازە]] * [[کتکەی کۆن]] * [[کەڵوڕی باڵتۆبە]] * [[کەڵوڕی بنار]] * [[گەڵۆزی]] * [[گەوەنی]] * [[گورزەیی]] * [[گۆڵدەرەی گچکە]] * [[گۆڵدەرەی گەورە]] * [[نەبیاوەی تازە]] * [[نەبیاوەی کۆن]] * [[یارمجەی تازە]] * [[یارمجەی کۆن]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[پردێ]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] 2q7gkrrp9jxpftkksxyhppjoofu1s0s 0 248203 1589997 1436212 2026-06-13T12:26:32Z MFTG 21816 /* سەرچاوەکان */ 1589997 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| ناحیة مرکز قضاء الدبس}}{{ھن}}{{lang-en| Dubz subdistrict center district}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[ناحیە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Dubz subdistrict center district.png{{!}} | photo2a = | photo2b = قەزای دووبز.png{{!}} | photo3a = | photo3b = | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = }} | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}}جێگەی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز لە [[پارێزگای کەرکووک]]دا{{ھن}} نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} نەخشەی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز لە [[قەزای دووبز]]دا(سەوز) | spacing = 2 |size = 300 | قەبارەی_وێنە = 300px | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=10 |coord={{Coord| 35.67482| 44.07067}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.67482| 44.07067 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}([[باشووری کوردستان]]){{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٥ = ژ.[[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٣٨</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٦٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوەبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = حسێن عەبد جبوری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٤٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٩٤ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ١٩٣ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٥٤،٢٨١ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٨٤٫٤١ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٣ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = http://www.kirkuk.gov.iq/ku/ | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز''' یەکێکە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] لە [[باشووری کوردستان]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]) لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[دووبز]]ە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref><ref>https://reliefweb.int/map/iraq/iraq-kirkuk-district-reference-map-2020-15-july-2020</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیەیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارۆچکەی [[دووبز]]ە. * وشەی دووبز وشەیەکی لێکدراوە (دوو+بز)، دوو ژمارەیە و (بز) واتای لق، شارۆچکەی [[دووبز]] لە سەر [[زێی بچووک]] ھەڵکەوتووە و لەو جێگەیەی دووبزدا زێی بچووک دەبێتە دوولق، ناوی دووبز لەوەوە وەرگیراوە. * لە یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتدا بە دبس ناو دەبرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[ناحیەی پردێ]] و [[ناحیەی سەرگەڕان]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی مەلا عەبدوڵڵا]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی پردێ]] و [[ناحیەی یایچی]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی سەرگەڕان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11069458#map=11/35.5677/44.0751</ref> === ڕووبەر === ڕووبەری ئەم ناحیەیە (٦٤٣کم٢)یە لە (٦٫٢٪) [[پارێزگای کەرکووک]] پێکدەھێنێت و (٣٦٫٦٪) [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> * لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (دووەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. === دانیشتوان === دانیشتوانی ئەم ناحیەیە لە [[کورد]] و [[عەرەب]] پێکھاتووە، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢١ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٥٤،٢٨١)کەسە. لە (٣٫١٤٪)ی دانیشتوانی [[پارێزگای کەرکووک]] و (٤٤٫٤٧٪)ی دانیشتوانی [[قەزای کەرکووک]] پێکدەھێنێت.<ref>https://cosit.gov.iq/ar/2018-12-19-08-39-42</ref><ref> {{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = إمکانیة الوصول و الأتصال لعقد شبکة طرق السیارات فی محافظة کرکوک| ناونیشان = https://www.iasj.net/iasj/download/40c3959215ff1eab |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣| نووسەر = مەحموود إسماعیل محمد شھاب |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (یەکەم)ە لە سێ ناحیەی [[قەزای دووبز]]دا. * لە ناو ئەم ناحیەیەدا کەمێک دانیشتوانی [[عەرەب]]ی لێیە بەڵام ئەمانە لە پڕۆسەی [[عەرەباندن]]دا ھاتوون و ھێشتا نەگەڕاونەتەوە شوێنەکانی خۆیان. == مێژوو == === سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی دووبز لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی ناحیەی دووبز، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو(ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز و [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] پێوە گرێدرا. ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٧٨٠٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٤٠) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]]، ناوەندەکەی گوندی [[سەرگەڕان]] و لە [[قەزای دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12482.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]یەوە بەسترا و (٣)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]ش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو ناحیەی دووبز پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە ناحیەی دووبزەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە ناحیەی دووبز، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html</ref> === لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٦دا، دابڕانی (٣٨) کەرت لە [[پارێزگای ھەولێر]] و لکاندنیان بە ناحیەی دووبز لە [[پارێزگای کەرکووک]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html</ref> === لە دوای ساڵی (٢٠٠٣)ەوە === * دوای [[شەڕی عێراق|پڕۆسەی ئازادی عێراق]] گوندەکان و ناحیەکانی ئەم قەزایە کە لە [[شاڵاوی ئەنفال]] دا وێران کرابوون، سەر لە نوێ ئاوادان کرانەوە و ناوی خۆجێییان لێنرانەوە، لەبەرئەوەی زۆرینەی ناوەکان کوردی بوون پێشتر گۆڕدرابوون ناوە کوردییەکانیان بۆ گەڕێندرایەوە.<ref>https://cosit.gov.iq/documents/AAS2021/1.pdf</ref> == کارگێڕی == ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز لە ڕووی کارگێڕییەوە پێکھاتووە لە (٣٨) گوند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> {{div col|colwidth=12em}} * [[دووبز]](ناوەند) * [[ئەبوخورچە]] * [[ئەمزیریە]] * [[ئیدریس ھەیاس]] * [[ئیسماعیلاوا]] * [[بای حەسەن]] * [[تەقتەق، دووبز]] * [[تەلعەزیز]] * [[تویلعە]] * [[چەخماخە]] * [[حەمدانیە]] * [[خازڕەگ]] * [[خەرابەڕووت]] * [[درکەی ئاریان]] * [[دوورم]] * [[دوورمی کۆن]] * [[دۆنیسە]] * [[ڕوبێزە]] * [[سابونچی]] * [[شۆراوا، دووبز]] * [[شیریناو]] * [[عەسریە]] * [[عەلەغێر]] * [[عەمشە]] * [[قەرەچەم، دووبز]] * [[قەرەدەرە]] * [[قەڵاھەربەت]] * [[قوشقایە، دووبز]] * [[قۆدی چای]] * [[کونەڕێوی]] * [[کێف]] * [[گوبێبە]] * [[مامە]] * [[مشێرفە]] * [[مەحگوڕ]] * [[مەرعی]] * [[مەڵحەی خواروو]] * [[مەڵحەی سەروو]] * [[نادراوا]] {{Div col end}} == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[دووبز]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای کەرکووک}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] qpk57knuintdvi6sweqk73mne3gh529 4 249434 1590033 1588976 2026-06-13T18:05:18Z Alexis Jazz 32099 Updating gadget usage statistics from [[Special:GadgetUsage]] ([[phab:T121049]]) 1590033 wikitext text/x-wiki {{#ifexist:Project:GUS2Wiki/top|{{/top}}|This page provides a historical record of [[Special:GadgetUsage]] through its page history. To get the data in CSV format, see wikitext. To customize this message or add categories, create [[/top]].}} داتای خوارەوە cacheکراوە و دوایین جار لە 2026-06-13T07:05:54Z نوێ کراوەتەوە. لە cacheدا لانی زۆر {{PLURAL:5000|یەک ئەنجام|5000 ئەنجام}} لەبەردەستە. {| class="sortable wikitable" ! ئامراز !! data-sort-type="number" | ژمارەی بەکارھێنەران !! data-sort-type="number" | بەکارھێنەرە چالاکەکان |- |AncreTitres || 18 || 2 |- |AutoUserStatus || 45 || 9 |- |BandeauxPortails || 57 || 10 |- |BiDiEditing || 28 || 2 |- |Bijar || 4 || 4 |- |Cat-a-lot || 51 || 11 |- |CatMaker || 86 || 15 |- |ChangeMonth || 33 || 0 |- |CleanDeleteReasons || 2 || 1 |- |CollapsibleNav || 11 || 1 |- |CommentsInLocalTime || 25 || 4 |- |DeleteBot || 2 || 2 |- |DisambiguationLinks || 25 || 3 |- |DiscussionCloser || 24 || 6 |- |DotsSyntaxHighlighter || 39 || 7 |- |ExternalSearch || 32 || 6 |- |Extra-Editbuttons || 114 || 18 |- |FlecheHaut || 42 || 5 |- |GlobalWatchlist || 23 || 2 |- |GoogleTrans || 51 || 4 |- |GreenRedirects || 29 || 6 |- |HideExLinkIcon || 18 || 1 |- |HideFundraisingNotice || 19 || 1 |- |HideInterwikiSearchResults || 17 || 1 |- |HighlightMyName || 40 || 9 |- |HistoryCount || 34 || 6 |- |HotCat || 127 || 17 |- |InterwikiOrder || 34 || 4 |- |JustifyParagraphs || 33 || 5 |- |LinkTranslator || 31 || 4 |- |LinksInfo || 20 || 2 |- |MenuTabsToggle || 10 || 0 |- |MuttasilAmLa || 34 || 5 |- |Navigation popups || 30 || 4 |- |NewImageThumb || 14 || 1 |- |NewPP-report || 36 || 5 |- |NoAnimations || 28 || 6 |- |NoSmallFonts || 14 || 1 |- |Numeral converter || 30 || 2 |- |OldDiff || 24 || 2 |- |OrphanCheck || 32 || 7 |- |PageDescriptions || 12 || 0 |- |PrettyLog || 31 || 5 |- |PrintOptions || 32 || 4 |- |ProveIt || 34 || 6 |- |RedirectMaker || 75 || 14 |- |ReferenceTooltips || data-sort-value="Infinity" | بنچینەیی || data-sort-value="Infinity" | بنچینەیی |- |RenommageCategorie || 3 || 3 |- |ReqRev || 29 || 5 |- |ReqUpl || 34 || 8 |- |ShortNSSearch || 38 || 4 |- |Shortdesc-helper || 21 || 4 |- |StickyTableHeaders || 30 || 4 |- |SubPages || 57 || 7 |- |Talikat || 27 || 3 |- |ToolsIcon || 21 || 5 |- |TranslationAssistant || 34 || 2 |- |TranslationHelper || 63 || 2 |- |Twinkle || 30 || 11 |- |UTCLiveClock || 54 || 5 |- |UploadTemplates || 13 || 3 |- |VeSuperTool || 1 || 1 |- |WhatLinksHereActionLinks || 33 || 4 |- |WikidataInfo || 42 || 8 |- |WikidataTab || 40 || 5 |- |XTools-ArticleInfo || 50 || 11 |- |addsection-plus || 21 || 4 |- |asbox || 74 || 11 |- |autocomplete || 35 || 6 |- |autosign || data-sort-value="Infinity" | بنچینەیی || data-sort-value="Infinity" | بنچینەیی |- |censorship || 21 || 1 |- |close || 9 || 4 |- |dark-mode || 7 || 1 |- |dark-mode-toggle || 10 || 1 |- |disablesuggestions || 14 || 1 |- |dropdown-menus || 32 || 7 |- |editsection-left || 33 || 2 |- |edittop || 68 || 4 |- |exlinks || 29 || 2 |- |hdedit || 29 || 3 |- |hidebotedits || 35 || 6 |- |lastdiff || 24 || 3 |- |lastedited || 38 || 5 |- |markblocked || 35 || 7 |- |microblog || 21 || 2 |- |mobile-sidebar || 25 || 1 |- |modrollback || 5 || 3 |- |newsectionbottom || 12 || 0 |- |osm || 21 || 4 |- |purgetab || 40 || 6 |- |quickLinker || 42 || 12 |- |removeAccessKeys || 16 || 1 |- |responsiveContent || 7 || 0 |- |script-installer || 34 || 6 |- |searchFocus || 26 || 2 |- |signit || 19 || 1 |- |stru-contavisite || 28 || 4 |- |talkStyle || 13 || 1 |- |tasks || 36 || 3 |- |trending || 54 || 9 |- |userinfo || 47 || 10 |- |watchlist || 25 || 2 |- |widensearch || 7 || 0 |} * [[تایبەت:GadgetUsage]] * [[m:Meta:GUS2Wiki/Script|GUS2Wiki]] <!-- data in CSV format: AncreTitres,18,2 AutoUserStatus,45,9 BandeauxPortails,57,10 BiDiEditing,28,2 Bijar,4,4 Cat-a-lot,51,11 CatMaker,86,15 ChangeMonth,33,0 CleanDeleteReasons,2,1 CollapsibleNav,11,1 CommentsInLocalTime,25,4 DeleteBot,2,2 DisambiguationLinks,25,3 DiscussionCloser,24,6 DotsSyntaxHighlighter,39,7 ExternalSearch,32,6 Extra-Editbuttons,114,18 FlecheHaut,42,5 GlobalWatchlist,23,2 GoogleTrans,51,4 GreenRedirects,29,6 HideExLinkIcon,18,1 HideFundraisingNotice,19,1 HideInterwikiSearchResults,17,1 HighlightMyName,40,9 HistoryCount,34,6 HotCat,127,17 InterwikiOrder,34,4 JustifyParagraphs,33,5 LinkTranslator,31,4 LinksInfo,20,2 MenuTabsToggle,10,0 MuttasilAmLa,34,5 Navigation popups,30,4 NewImageThumb,14,1 NewPP-report,36,5 NoAnimations,28,6 NoSmallFonts,14,1 Numeral converter,30,2 OldDiff,24,2 OrphanCheck,32,7 PageDescriptions,12,0 PrettyLog,31,5 PrintOptions,32,4 ProveIt,34,6 RedirectMaker,75,14 ReferenceTooltips,default,default RenommageCategorie,3,3 ReqRev,29,5 ReqUpl,34,8 ShortNSSearch,38,4 Shortdesc-helper,21,4 StickyTableHeaders,30,4 SubPages,57,7 Talikat,27,3 ToolsIcon,21,5 TranslationAssistant,34,2 TranslationHelper,63,2 Twinkle,30,11 UTCLiveClock,54,5 UploadTemplates,13,3 VeSuperTool,1,1 WhatLinksHereActionLinks,33,4 WikidataInfo,42,8 WikidataTab,40,5 XTools-ArticleInfo,50,11 addsection-plus,21,4 asbox,74,11 autocomplete,35,6 autosign,default,default censorship,21,1 close,9,4 dark-mode,7,1 dark-mode-toggle,10,1 disablesuggestions,14,1 dropdown-menus,32,7 editsection-left,33,2 edittop,68,4 exlinks,29,2 hdedit,29,3 hidebotedits,35,6 lastdiff,24,3 lastedited,38,5 markblocked,35,7 microblog,21,2 mobile-sidebar,25,1 modrollback,5,3 newsectionbottom,12,0 osm,21,4 purgetab,40,6 quickLinker,42,12 removeAccessKeys,16,1 responsiveContent,7,0 script-installer,34,6 searchFocus,26,2 signit,19,1 stru-contavisite,28,4 talkStyle,13,1 tasks,36,3 trending,54,9 userinfo,47,10 watchlist,25,2 widensearch,7,0 --> nrfzetpu6q16z76r4s09gikrm1fx3cn 0 251420 1590052 1589965 2026-06-13T21:03:51Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590052 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Indian_-_Leaf_from_Qur'an_-_Walters_W5713B.jpg|وێنۆک|سورەتی [[فاتیحە]] لە [[موسحەف|قورئان]] کە [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ھی مەغۆلەکانی ھیندستان]] بوو لە سەدەی حەڤدەھەمی زایینی.]] '''دوعا''' یان '''نزا''' ({{بە عەرەبی|دعاء}}) لە [[ئیسلام]]دا [[پەرستش]]ێکە کە تێیدا بەندە داوا لە پەروەردگارەکەی دەکات، یەکێکە لە باشترین پەرستشەکان کە [[خوا لە ئیسلامدا|خودا]] خۆشی دەوێت. == ھاندان بۆ دوعاکردن == === لە قورئاندا === * {وَقَالَ رَبُّكُمُ ٱدۡعُونِیۤ أَسۡتَجِبۡ لَكُمۡۚ إِنَّ ٱلَّذِینَ یَسۡتَكۡبِرُونَ عَنۡ عِبَادَتِی سَیَدۡخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ} ([[موئمن|سُورَةُ غَافِرٍ]]: ٦٠) * {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌۖ أُجِیبُ دَعۡوَةَ ٱلدَّاعِ إِذَا دَعَانِۖ فَلۡیَسۡتَجِیبُوا۟ لِی وَلۡیُؤۡمِنُوا۟ بِی لَعَلَّهُمۡ یَرۡشُدُونَ} ([[بەقەرە|سُورَةُ البَقَرَةِ]]: ١٨٦) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Du'a}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|ئیسلام|پەروەردە|دەروونناسی}} {{ئیسلام-کۆلکە}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پۆل:ویرد]] [[پۆل:نوێژ لە ئیسلامدا]] [[پۆل:زاراوەکانی نوێژ]] 9sr4qoaqqo16n2wfxjnvwfem3zvbopc 0 252611 1590177 1549848 2026-06-14T11:53:36Z 1silent scientist 51740 1590177 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} {{سیاسەتەکانی ئەمریکا}} '''پۆپۆلیزم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان''' دەگەڕێتەوە بۆ [[سەرۆکایەتیی ئەندروو جاکسن]] لە ١٨٣٠کان و بۆ پارتی گەل لە ١٨٩٠کان. لە [[ڕامیاری]]ی ٢٠١٠کان–٢٠٢٠کاندا سەری ھەڵدایەوە، نەک تەنھا لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بەڵکوو لە دیموکراسییەکانی دەوروبەری جیھاندا.<ref name="Berman">{{cite journal |last1=Berman |first1=Sheri |title=The Causes of Populism in the West |journal=Annual Review of Political Science |date=11 May 2021 |volume=24 |issue=1 |pages=71–88 <!--Ensure that citations for S2O content are formatted to show that they are freely available. Use "|doi-access=free"--> |doi-access=free|doi=10.1146/annurev-polisci-041719-102503 }}</ref><ref>{{Cite news|last=Rooduijn|first=Matthijs|date=2018-11-20|title=Why is populism suddenly all the rage?|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/political-science/2018/nov/20/why-is-populism-suddenly-so-sexy-the-reasons-are-many|access-date=2021-01-31|issn=0261-3077}}</ref> [[پۆپیولیزم|پۆپۆلیزم]] ڕێبازێکی ڕامیارییە کە وەک ئەوە تەماشای «گەل» دەکات کە دژی «دەستەبژێر» بێت و زۆرجار وەک ھاوواتای «[[دژە-سیستم]]» بەکاردێت. وەک ئایدیۆلۆژیایەک، پۆپۆلیزم بەسەر دابەشبوونە باوەکانی [[چەپڕەوی|چەپ]] و [[ڕاستڕەوی|ڕاستدا]] باز دەدات و لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بەھۆی بەرزبوونەوەی بێباکیی دەنگدەران بەرامبەر بە سیستمێکی ڕامیاریی باو و دوورکەوتنەوە لێی، بەربڵاوتر بووە.<ref>{{Cite journal|last=TINDALL|first=GEORGE B.|title=Populism: A Semantic Identity Crisis|date=1972|url=https://www.jstor.org/stable/26443307|journal=The Virginia Quarterly Review|volume=48|issue=4|pages=501–518|jstor=26443307|issn=0042-675X}}</ref> پێناسەی پۆپۆلیزم پێناسەیەکی ئاڵۆزە بەھۆی سروشتە گۆڕاوەکەیەوە؛ لەلایەن چەندین زانای جیاوازەوە پێناسە کراوە بە گرنگیدانی جیاواز لەسەر تایبەتمەندییە ڕامیاری، ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان.<ref>{{Cite journal|last=Weyland|first=Kurt|date=2001|title=Clarifying a Contested Concept: Populism in the Study of Latin American Politics|url=https://www.jstor.org/stable/422412|journal=Comparative Politics|volume=34|issue=1|pages=1–22|doi=10.2307/422412|jstor=422412|issn=0010-4159|url-access=subscription}}</ref> پۆپۆلیزم زۆرجار لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دابەش دەبێت بۆ دوو پۆل، دانەیەکیان جەخت لەسەر ئابووری دەکاتەوە، و دانەیەکی تریشیان جەخت لەسەر کولتوور دەکاتەوە.<ref>{{Cite web |last=Rodrik |first=Dani |date=2019-10-29|title=Many forms of populism|url=https://voxeu.org/article/many-forms-populism |access-date=2021-01-31|website=VoxEU.org}}</ref> == کورتە == دابەشبوونی پۆپۆلیزمی ئەمریکی بۆ دوو ئاراستە پێشنیار کراوە: یەکێکیان شێوازێکی ئابووریی پۆپۆلیزمە کە دژی دەستەبژێرە دارایییەکانە، و ئەوی تریان پۆپۆلیزمێکی کولتوورییە کە دژی دەستەبژێری ڕۆشنبیرییە. وا دادەنرێت کە ئاراستە ئابوورییەکە مێژوویەکی درێژتری ھەبێت، لەوانە کەسانی وەک [[ئەندروو جاکسن]] و [[ویلیام جێنینگز برایان]]، لەکاتێکدا پۆپۆلیزمی کولتووری بەوە دەناسرێتەوە کە لە ١٩٦٠کاندا لەگەڵ [[جۆرج واڵاس]] دەستی پێکردووە. بەپێی ڕاپۆرتەکان، بەرزبوونەوەی پۆپۆلیزم لە سەرەتای سەدەی ٢١دا، لە ھەردوو لایەنی مەودای ڕامیارییەوە، لە بێزاریی دەنگدەران لە سیستمی حکوومیی ئێستا و ئەوانەی بەڕێوەی دەبەن سەرچاوەی گرتووە. دەوترێت پۆپۆلیزم ڕۆڵێکی پێکھێنەر لە ڕێکخستنەوە ڕامیارییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا دەگێڕێت، کە تێیدا سنوورە ئەخلاقییەکانی نێوان گرووپەکان سەرلەنوێ دەکێشرێنەوە و پۆلەکانی «ئێمە» و «ئەوان» دەردەکەون.<ref>{{Cite journal |last1=Fella|first1=Stefano|last2=Ruzza|first2=Carlo|date=March 2013|title=Populism and the Fall of the Centre-Right in Italy: The End of the Berlusconi Model or a New Beginning?|url=https://doi.org/10.1080/14782804.2013.766475 |journal=Journal of Contemporary European Studies|volume=21|issue=1|pages=38–52|doi=10.1080/14782804.2013.766475|s2cid=153754762|issn=1478-2804|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Hogg |first=Michael A. |title=The Search for Social Identity Leads to 'Us' versus 'Them' |magazine=[[ساینتەفیک ئەمریکان|Scientific American]] |date=September 2019 |url=https://www.scientificamerican.com/article/the-search-for-social-identity-leads-to-us-versus-them/ |url-access=limited}}</ref> زانایانی ڕامیاری ئاماژەیان بەوە کردووە کە جۆراوجۆریی پۆپۆلیزم لە سەرەتای سەدەی ٢١دا تا ڕادەیەک تایبەتمەندی جیاوازی ھەیە لەچاو ڕابردوودا، بە کەمبوونەوەی جەختکردنەوە لەسەر ناڕەزایەتی دەربڕینی گشتیی دانیشتووان بەرامبەر بە دەستەبژێرەکان.<ref>{{Cite web|last=Knott|first=Andy|title=What is populism – and why is it so hard to define?|url=http://theconversation.com/what-is-populism-and-why-is-it-so-hard-to-define-107457|access-date=2021-01-31|website=The Conversation|language=en}}</ref> لە جیاتی ئەوە، ڕامیارە پۆپۆلیستەکانی ئەمریکا باوەش بۆ [[جەمسەرگیریی ڕامیاری|جەمسەرگیری]] دەگرنەوە، بەدوای زۆرینەیەکی فەرمانڕەوای سادەدا دەگەڕێن (بەمەش دەبێتە ھۆی «[[ستەمی زۆرینە]]») کە خزمەت بە بنکەی لایەنگرانی بکات، بەڵام بە بایەخێکی کەمەوە بۆ ڕازیکردنی ئۆپۆزسیۆن.<ref name="Cannon 203–208">{{Cite book|last=Cannon|first=Barry|chapter=Conclusion: populism and democracy in a globalised age|date=2009-12-01 |title=Hugo Chávez and the Bolivarian Revolution |chapter-url=http://dx.doi.org/10.7228/manchester/9780719077715.003.0009 |pages=203–208|publisher=Manchester University Press |chapter-url-access=subscription |doi=10.7228/manchester/9780719077715.003.0009 |isbn=978-0-7190-7771-5 |access-date=2021-01-31 }}</ref><ref>{{Cite web|title=The origins of populism: bogus-democracy and capitalism |url=https://www.opendemocracy.net/en/can-europe-make-it/origins-of-populism-bogus-democracy-and-capital/|access-date=2021-01-31 |website=openDemocracy |language=en}}</ref> بنجامین مۆفیت، زانای ڕامیاری، دەڵێت پۆپۆلیستەکانی سەدەی ٢١ وەک [[دۆناڵد ترەمپ]]، بە سادەکردنەوەی بنەڕەتیی مەرجەکانی قەیرانە کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکان، باسکردنیان لە چوارچێوەی ڕامیاریی فریاگوزاریدا، لەکاتێکدا وەڵامێکی کورتخایەن پێشکەش دەکەن—پشتیوانیی لایەنگران بەدەست دەھێنن و ئەم جۆرە پۆپۆلیستانە لە سیستم جیا دەکەنەوە.<ref>{{Cite book |last=Moffitt |first=Benjamin |chapter=Understanding Contemporary Populism: Populism as a Political Style |date=2016-06-01 |title=The Global Rise of Populism |pages=28–50 |publisher=Stanford University Press |chapter-url=https://doi.org/10.11126/stanford/9780804796132.003.0003 |isbn=978-0-8047-9613-2 |doi=10.11126/stanford/9780804796132.003.0003 |access-date=2021-01-31 |chapter-url-access=subscription}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان =٦ی ئایاری ٢٠٢٤}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|سیاسەت}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Populism in the United States}} [[پۆل:سیاسەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] 66ci5wwm2m42vzrm1zi1rfmvu9rdshz 1590178 1590177 2026-06-14T11:54:22Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1590178 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} {{سیاسەتەکانی ئەمریکا}} '''پۆپۆلیزم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان''' دەگەڕێتەوە بۆ [[سەرۆکایەتیی ئەندروو جاکسن]] لە ١٨٣٠کان و بۆ پارتی گەل لە ١٨٩٠کان. لە [[ڕامیاری]]ی ٢٠١٠کان–٢٠٢٠کاندا سەری ھەڵدایەوە، نەک تەنھا لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بەڵکوو لە دیموکراسییەکانی دەوروبەری جیھاندا.<ref name="Berman">{{cite journal |last1=Berman |first1=Sheri |title=The Causes of Populism in the West |journal=Annual Review of Political Science |date=11 May 2021 |volume=24 |issue=1 |pages=71–88 <!--Ensure that citations for S2O content are formatted to show that they are freely available. Use "|doi-access=free"--> |doi-access=free|doi=10.1146/annurev-polisci-041719-102503 }}</ref><ref>{{Cite news|last=Rooduijn|first=Matthijs|date=2018-11-20|title=Why is populism suddenly all the rage?|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/political-science/2018/nov/20/why-is-populism-suddenly-so-sexy-the-reasons-are-many|access-date=2021-01-31|issn=0261-3077}}</ref> [[پۆپیولیزم|پۆپۆلیزم]] ڕێبازێکی ڕامیارییە کە وەک ئەوە تەماشای «گەل» دەکات کە دژی «دەستەبژێر» بێت و زۆرجار وەک ھاوواتای «[[دژە-سیستم]]» بەکاردێت. وەک ئایدیۆلۆژیایەک، پۆپۆلیزم بەسەر دابەشبوونە باوەکانی [[چەپڕەوی|چەپ]] و [[ڕاستڕەوی|ڕاستدا]] باز دەدات و لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بەھۆی بەرزبوونەوەی بێباکیی دەنگدەران بەرامبەر بە سیستمێکی ڕامیاریی باو و دوورکەوتنەوە لێی، بەربڵاوتر بووە.<ref>{{Cite journal|last=TINDALL|first=GEORGE B.|title=Populism: A Semantic Identity Crisis|date=1972|url=https://www.jstor.org/stable/26443307|journal=The Virginia Quarterly Review|volume=48|issue=4|pages=501–518|jstor=26443307|issn=0042-675X}}</ref> پێناسەی پۆپۆلیزم پێناسەیەکی ئاڵۆزە بەھۆی سروشتە گۆڕاوەکەیەوە؛ لەلایەن چەندین زانای جیاوازەوە پێناسە کراوە بە گرنگیدانی جیاواز لەسەر تایبەتمەندییە ڕامیاری، ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان.<ref>{{Cite journal|last=Weyland|first=Kurt|date=2001|title=Clarifying a Contested Concept: Populism in the Study of Latin American Politics|url=https://www.jstor.org/stable/422412|journal=Comparative Politics|volume=34|issue=1|pages=1–22|doi=10.2307/422412|jstor=422412|issn=0010-4159|url-access=subscription}}</ref> پۆپۆلیزم زۆرجار لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دابەش دەبێت بۆ دوو پۆل، دانەیەکیان جەخت لەسەر ئابووری دەکاتەوە، و دانەیەکی تریشیان جەخت لەسەر کولتوور دەکاتەوە.<ref>{{Cite web |last=Rodrik |first=Dani |date=2019-10-29|title=Many forms of populism|url=https://voxeu.org/article/many-forms-populism |access-date=2021-01-31|website=VoxEU.org}}</ref> == کورتە == دابەشبوونی پۆپۆلیزمی ئەمریکی بۆ دوو ئاراستە پێشنیار کراوە: یەکێکیان شێوازێکی ئابووریی پۆپۆلیزمە کە دژی دەستەبژێرە دارایییەکانە، و ئەوی تریان پۆپۆلیزمێکی کولتوورییە کە دژی دەستەبژێری ڕۆشنبیرییە. وا دادەنرێت کە ئاراستە ئابوورییەکە مێژوویەکی درێژتری ھەبێت، لەوانە کەسانی وەک [[ئەندروو جاکسن]] و [[ویلیام جێنینگز برایان]]، لەکاتێکدا پۆپۆلیزمی کولتووری بەوە دەناسرێتەوە کە لە ١٩٦٠کاندا لەگەڵ [[جۆرج واڵاس]] دەستی پێکردووە. بەپێی ڕاپۆرتەکان، بەرزبوونەوەی پۆپۆلیزم لە سەرەتای سەدەی ٢١دا، لە ھەردوو لایەنی مەودای ڕامیارییەوە، لە بێزاریی دەنگدەران لە سیستمی حکوومیی ئێستا و ئەوانەی بەڕێوەی دەبەن سەرچاوەی گرتووە. دەوترێت پۆپۆلیزم ڕۆڵێکی پێکھێنەر لە ڕێکخستنەوە ڕامیارییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا دەگێڕێت، کە تێیدا سنوورە ئەخلاقییەکانی نێوان گرووپەکان سەرلەنوێ دەکێشرێنەوە و پۆلەکانی «ئێمە» و «ئەوان» دەردەکەون.<ref>{{Cite journal |last1=Fella|first1=Stefano|last2=Ruzza|first2=Carlo|date=March 2013|title=Populism and the Fall of the Centre-Right in Italy: The End of the Berlusconi Model or a New Beginning?|url=https://doi.org/10.1080/14782804.2013.766475 |journal=Journal of Contemporary European Studies|volume=21|issue=1|pages=38–52|doi=10.1080/14782804.2013.766475|s2cid=153754762|issn=1478-2804|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Hogg |first=Michael A. |title=The Search for Social Identity Leads to 'Us' versus 'Them' |magazine=[[ساینتەفیک ئەمریکان|Scientific American]] |date=September 2019 |url=https://www.scientificamerican.com/article/the-search-for-social-identity-leads-to-us-versus-them/ |url-access=limited}}</ref> زانایانی ڕامیاری ئاماژەیان بەوە کردووە کە جۆراوجۆریی پۆپۆلیزم لە سەرەتای سەدەی ٢١دا تا ڕادەیەک تایبەتمەندی جیاوازی ھەیە لەچاو ڕابردوودا، بە کەمبوونەوەی جەختکردنەوە لەسەر ناڕەزایەتی دەربڕینی گشتیی دانیشتووان بەرامبەر بە دەستەبژێرەکان.<ref>{{Cite web|last=Knott|first=Andy|title=What is populism – and why is it so hard to define?|url=http://theconversation.com/what-is-populism-and-why-is-it-so-hard-to-define-107457|access-date=2021-01-31|website=The Conversation|language=en}}</ref> لە جیاتی ئەوە، ڕامیارە پۆپۆلیستەکانی ئەمریکا باوەش بۆ [[جەمسەرگیریی ڕامیاری|جەمسەرگیری]] دەگرنەوە، بەدوای زۆرینەیەکی فەرمانڕەوای سادەدا دەگەڕێن (بەمەش دەبێتە ھۆی «[[ستەمی زۆرینە]]») کە خزمەت بە بنکەی لایەنگرانی بکات، بەڵام بە بایەخێکی کەمەوە بۆ ڕازیکردنی ئۆپۆزسیۆن.<ref name="Cannon 203–208">{{Cite book|last=Cannon|first=Barry|chapter=Conclusion: populism and democracy in a globalised age|date=2009-12-01 |title=Hugo Chávez and the Bolivarian Revolution |chapter-url=http://dx.doi.org/10.7228/manchester/9780719077715.003.0009 |pages=203–208|publisher=Manchester University Press |chapter-url-access=subscription |doi=10.7228/manchester/9780719077715.003.0009 |isbn=978-0-7190-7771-5 |access-date=2021-01-31 }}</ref><ref>{{Cite web|title=The origins of populism: bogus-democracy and capitalism |url=https://www.opendemocracy.net/en/can-europe-make-it/origins-of-populism-bogus-democracy-and-capital/|access-date=2021-01-31 |website=openDemocracy |language=en}}</ref> بنجامین مۆفیت، زانای ڕامیاری، دەڵێت پۆپۆلیستەکانی سەدەی ٢١ وەک [[دۆناڵد ترەمپ]]، بە سادەکردنەوەی بنەڕەتیی مەرجەکانی قەیرانە کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکان، باسکردنیان لە چوارچێوەی ڕامیاریی فریاگوزاریدا، لەکاتێکدا وەڵامێکی کورتخایەن پێشکەش دەکەن—پشتیوانیی لایەنگران بەدەست دەھێنن و ئەم جۆرە پۆپۆلیستانە لە سیستم جیا دەکەنەوە.<ref>{{Cite book |last=Moffitt |first=Benjamin |chapter=Understanding Contemporary Populism: Populism as a Political Style |date=2016-06-01 |title=The Global Rise of Populism |pages=28–50 |publisher=Stanford University Press |chapter-url=https://doi.org/10.11126/stanford/9780804796132.003.0003 |isbn=978-0-8047-9613-2 |doi=10.11126/stanford/9780804796132.003.0003 |access-date=2021-01-31 |chapter-url-access=subscription}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Populism in the United States}} [[پۆل:سیاسەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] por1l41jupr2n9pr1gk0ccan4tvqvtp 0 272996 1590063 1561573 2026-06-13T22:31:23Z MFTG 21816 /* ناو */ 1590063 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی گوێڕ | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = قەزای مەخموور.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی [[قەزای مەخموور]] و ناحیەکانی و ناحیەکانی دەورووبەری | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[گوێڕ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٩٨٨ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی گوێڕ''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة کویر''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Gwer subdistrict'') یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای مەخموور]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[گوێڕ]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = کوردی}}</ref> == ناو == ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی [[گوێڕ]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> سەبارەت بە ڕەگ و ڕیشەی ناوی گوێڕ، چەندین بۆچوونی زمانەوانی و مێژوویی ھەن کە سروشتی جوگرافی و مێژووی ناوچەکە ڕوون دەکەنەوە: * لێکدانەوەی زمانەوانی (گوێ + ڕووبار): ئەمە بەھێزترین و لۆژیکیترین بۆچوونە لە ڕووی زمانەوانییەوە. شارەدێی گوێڕ ڕاستەوخۆ کەوتووەتە سەر ڕووباری [[زێی گەورە]] (الزاب الأکبر). لە زمانی کوردیدا: '''گوێ:''' کاتێک بۆ شوێن بەکاردێت، بە واتای لێوار، قەراغ یان کەنار دێت (وەک چۆن دەگوترێت گوێی ئاو یان گوێی چەم). '''ڕ:''' کورتکراوە یان گۆڕدراوی وشەی ڕووبارە. '''واتای گشتی:''' "گوێڕ" لە بنەڕەتدا لە (گوێی ڕووبار) یان (کەناری زێ)ەوە ھاتووە، کە وەسفێکی تەواو وردی پێگەی جوگرافیی شارۆچکەکەیە. * لێکدانەوەی فۆلکلۆری (مانای "کوێر"): بۆچوونێکی تر ھەیە کە زیاتر لایەنی فۆلکلۆری ھەیە و دەڵێت ناوەکە لە وشەی ([[کوێر]])ی [[زمانی کوردی]]یەوە ھاتووە، بەھۆی گۆڕانی پیتی "ک" بۆ "گ" (کە دیاردەیەکی باوە لە زمانی کوردیدا). ئەم بۆچوونە دوو گێڕانەوەی ھەیە: ** وشکبوونی سەرچاوەی ئاو: دەگوترێت لە کۆندا کانی یان سەرچاوەیەکی ئاو لەوێ ھەبووە کە دواتر وشکی کردووە (یان کوێر بووەوە)، بۆیە گوتراوە "کانییە کوێرەکە" و پاشان بووە بە گوێڕ. ** تەمومژ و تۆزاوی بوون: بەھۆی ئەوەی ناوچەکە دەشتاییەکی بەربڵاوە و لە وەرزی گەرمادا تۆز و با، و لە زستاندا تەمومژێکی خەست ڕووی تێدەکات کە دیمەنی پێشەوە لێڵ دەکات، بە شێوەیەکی دەستەواژەیی پێی گوتراوە شوێنێکی "کوێر" (واتە کەمبینین) و دواتر بووە بە گوێڕ. * ڕەگی زمانەوانی کۆن (سەردەمی ئاشووری و بابلی): ناحیەی گوێڕ و دەشتی مەخموور بە گشتی ناوچەیەکی یەکجار دێرینن و پڕن لە گردی شوێنەواری. ھەندێک لە توێژەران پێیان وایە کە ناوی "گوێڕ" ڕەنگە ڕەگێکی کۆنی مێژوویی ھەبێت کە پەیوەستە بە ناوی کۆنی [[زێی گەورە]] یان شێوازی گۆکردنی ناوچەکە لە دەقە بزماری و ئاشوورییە کۆنەکاندا، کە دواتر لەسەر زمانی کوردی وەک "گوێڕ" جێگیر بووە. == مێژوو == == جوگرافیا == سنوری ناحیەی گوێڕ: * لە باکوورەوە [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات]] و [[ناحیەی کەڵەک]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] و [[ناحیەی مەلا قەرە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی شەمامک]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی نەمروود]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11073349#map=10/36.1223/43.6425</ref> == دانیشتوان == ژمارەی دانیشتووانی (٤٤٠٠٠) ھەزار کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> == کشتووکاڵ == == شوێنەوار == == کارگێڕی == ==ئەمانەش ببینە== * [[قەزای مەخموور]] * [[ناحیەی مەلا قەرە]] * [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] * [[ناحیەی کەندێناوە]] == سەرچاوەکان == {{گوندەکانی قەزای مەخموور}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق}} [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] ia6qeybyzvf7eq77979i3tlbfzsoqqr 100 276548 1590086 1345923 2026-06-14T04:26:26Z CommonsDelinker 62 "Imageforportalckbb.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 6 June 2026. 1590086 wikitext text/x-wiki '''زانستی سیاسی''' ({{بە ئینگلیزی|Political Science}}) خوێندنی زانستیی [[سیاسەت]]ە. ئەمە [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان|زانستێکی کۆمەڵایەتییە]] کە سەروکاری لەگەڵ سیستەمەکانی حوکمڕانی و دەسەڵات هەیە، هەروەها شیکردنەوەی چالاکییە سیاسییەکان، بیری سیاسی، ڕەفتاری سیاسی و [[دەستوور]] و [[یاسا]] پەیوەندیدارەکان دەکات. وەک زانستێکی کۆمەڵایەتی، زانستی سیاسی هاوچەرخ لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەیەمدا دەستی کرد بە شێوەگرتن و دەستی کرد بە جیاکردنەوەی خۆی لە [[فەلسەفە]]ی سیاسی و مێژوو. تا کۆتایی سەدەی نۆزدەیەم، هێشتا نائاسایی بوو کە زانستی سیاسی وەک بوارێکی جیاواز لە مێژوو سەیر بکرێت. bf8h7858jycmcwg2hm28yw1bhe10wtc 4 292559 1590019 1589953 2026-06-13T13:49:31Z ShamallBaqii 76577 زیاد ناوی بەشداربوو، ناوی خۆم 1590019 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]] '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | | | |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | میلانۆما | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | هیستیریا | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | | | |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | کلامیدیا | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |} ijdvc4fk066stjpo75pdgsy073wdusb 1590020 1590019 2026-06-13T13:51:37Z Hivja 64112 /* خشتەی وتارەکان */ 1590020 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]] '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | | | |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | هیستیریا | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | | | |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | کلامیدیا | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |} 0djuzbkljfrupt07mhn6senggt7i337 1590021 1590020 2026-06-13T13:52:08Z Hivja 64112 1590021 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]] '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | | | |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | هیستیریا | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | | | |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | کلامیدیا | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |} 7uznebpb6dn10ryyotzto8idy502iyd 1590045 1590021 2026-06-13T20:01:56Z ShamallBaqii 76577 /* خشتەی وتارەکان */ 1590045 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]] '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | | | |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | Shamall | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | هیستیریا | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | | | |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | کلامیدیا | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |} npd9yi1h2vxybh8rwhpxu49syzqy4bo 1590124 1590045 2026-06-14T08:26:24Z Rahel khdhr 75558 1590124 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | | | |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | Shamall | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | هیستیریا | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | | | |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | کلامیدیا | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |} lmwvqsum8m70cjndlyenco1gvnuzasz 1590127 1590124 2026-06-14T09:01:11Z Rahel khdhr 75558 1590127 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | | | |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | Shamall | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | [[هێستیریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | | | |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | کلامیدیا | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |} hlljhtj9cxwxwio9pa3xrfb98usezgi 1590155 1590127 2026-06-14T10:31:09Z Shaween 18477 /* خشتەی وتارەکان */ 1590155 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | | | |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | Shamall | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | [[هێستیریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | | | |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | کلامیدیا | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |} ewtsdzuyfyrl8jim5o978fr2hg3p4lf 0 294531 1590032 1589528 2026-06-13T17:06:56Z Sarshiw.Ibrahym 76887 1590032 wikitext text/x-wiki {{Infobox|bodystyle=border-collapse: separate; box-sizing: border-box; background: #fff5f5; width: 336px !important; min-width: 336px; border: 4px solid #1a4a1a; font-size: 85%; font-family: Tahoma, sans-serif; box-shadow: 0 4px 10px rgba(0,0,0,0.15); border-radius: 8px; overflow: hidden;|title=کۆلێژی ئەرکان|titlestyle=background: linear-gradient(135deg, #1a4a1a, #2d7a2d); color: white; font-size: 130%; font-weight: bold; text-align: center; padding: 12px;|image2=[[پەڕگە:ICON Staffa.png|260px|center]]|image2style=padding: 6px;|caption=ئاڕمی کۆلێژی ئەرکان لە هەرێمی کوردستانی عراق|captionstyle=font-size: 85%; color: #64748b; text-align: center; padding: 4px;|headerstyle=background: #e0f2fe; color: #0369a1; font-weight: bold; text-align: center; border-bottom: 2px solid #38bdf8;|header1=ئاڕمی کۆلێژی ئەرکان لە باشوری کوردستان|header2=ئامانجە ستراتیجیەکان و ئاستی کۆلێژی ئەرکان|label3=📜ئامانجی|data3=پێشخستنی ئەکادیمیانەی توانای زانستی سەربازی هێزی پێشمەرگەی کوردستان|label4=🏛️ ئاستی |data4=گەورەترین و پێشکەوتوترین زانکۆی سەربازی لە باشوری کوردستان|header5=📜 دامەزرێنەران و مێژوو|label6=فەرماندەر|data6= 👮‍♂️ بەڕێز مام جلال طاڵەبانی ڕێنمایی دامەزراندنی کۆلێژی ئەرکانی دەرکردووە |label7=دامەزرا لە|data7= 📅 ٠٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣|label8=دامەزرێنەر|data8=🧑‍✈️ لیوا روکن/ جلال محمود محمد علی<br/>[[پەڕگە:LiwaJalal.jpg|130px|center]]|label9=. ڕاگــر|data9= 👤 عمید روکن/ فەرەیدون عودل حمە ڕەش لە ئێستادا ڕاگری کۆلیژە ساڵی 2026|header10=زانیاریی جوگرافی|label11=🗺️ وڵات|data11={{ئاڵا|عێراق}}|label12=🏔️ هەرێم|data12=[[پەڕگە:Flag of Kurdistan.svg|22px]] [[هەرێمی کوردستانی عراق]]|label13=📍 پارێزگا|data13=[[پارێزگای سلێمانی]]|label14=🏛️ ئیدارە|data14=[[ئیدارەی سەربەخۆی ڕاپەڕێن]]|label15=🏫 هاوتا|data15=کۆلێژەکە لەباشوری کوردستان بێ هاوتایە|header16=خوێندن و جۆری بڕوانامەکان|label17=بڕوانامەکان|data17=👨‍🏫بڕوانامەی ماجستێری سەربازی و سەرکردایەتی دەبەخشێت بە فێرخوازانی|label18=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">خوێندکاران</div>|data18=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">🎓 ئەفسەرانی پێشمەرگە</div>|label19=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">خوێندن</div>|data19=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">🗣️ خوێندن بە زمانەکانی کوردی، عەرەبی، ئینگلیزی یە</div>|header20=بارەگای کۆلێژ|data21=[[پەڕگە:BinaStaf.jpg|300px|center]]<br/><div style="font-size: 85%; color: #64748b; text-align: center; padding: 4px; font-weight: bold;">بارەگای کۆلێژی ئەرکان</div>}} '''<big>کۆلێژی ئەرکان (Staff College)</big>''' دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە [[ھەرێمی کوردستان|ھەرێمی کوردستانی عراق]]، سەر بە [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزارەتی پێشمەرگەی]] [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای [[سلێمانی]]. لە وڵاتی [[عێراق]] تەنیا دوو کۆلێژی ئەرکان ھەیە: یەکەمیان لە شاری [[سلێمانی]] و دووەمیان لە شاری [[بەغدا]]<nowiki/>ی پایتەختی عێراقە، تەنیا ئەو دوو کۆلێژانە دەتوانن بڕوانامەی ماجستیر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی واتا قیادە ببەخشن بە ئەفسەرانی خوێندکار. <ref name="system2003">سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١)، ساڵی ٢٠٠٣ (نظام كلية الأركان لإقليم كوردستان العراق الرقم (١) لسنة ٢٠٠٣)، پەسەندکراو بەنووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب.ک) ژمارە (١٨)، بەرواری ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤. (لەبەر باری ئەمنی ناوەرۆکەکە بڵاو ناکرێتەوە)</ref> <big>'''مێژووی دامەزراندن'''</big> <big> کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان لەسەر ڕاسپاردەی مام [[جەلال تاڵەبانی]]<nowiki/>یەکەمین سەرۆک کۆماری کورد لە [[عێراق]] لە ٨ تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ لەشاری [[سلێمانی]] دامەزرا . دامەزراندنەکە لەسەر دەستی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد علی ئەنجامدرا، لەگەڵ پۆلێک ئەفسەر لە هەردوو پێکهاتەی کورد و عەرەب. دامەزرێنەرەکان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون لە ڕشتەکانی زەمینی، دەریایی و ئاسمانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813174/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> <big>'''شوێن'''</big> کۆلێژەکە لە سەرەتادا لە ناو سەرۆکایەتی ئەرکانی فەرماندەیی گشتی ھێزی پێشمەرگە لە شاری [[سلێمانی]] </big>دامەزرا. دواتر، وەک ڕێزلێنانێک بۆ قوربانییەکانی خەڵکی سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین، بارەگاکەی گوازرایەوە بۆ شارەدێی [[چوارقوڕنە]] کە دەکەوێتە باشووری شاری [[ڕانیە]] و باکووری بەنداوی [[دووکان]]. لە ڕۆژھەڵاتەوە شاری [[قەڵادزێ]] و لە ڕۆژاواشەوە شارەدێی [[حاجیاوا ]]ھەیە. <big>'''پێکهاتەی پەیکەری کۆلێژ'''</big> <big>'''کۆلێژەکە لە چوار باڵی سەرەکی پێکدێت:'''</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=شاندێکی هاوبەشی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە و هاوپەیمانان کۆلێژی ئەرکانیان بەسەر کردەوە |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/july/%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%88-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%95%D9%88%DB%95/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> #'''<big>باڵی کارگێڕی</big>''' بەڕێوەبردنی سەرجەم کاروبارەکانی ڕۆژانەی ناوخۆیی و،ڕێکخستن و پاراستنی و کۆلێژ لە ئەستۆدەگرێت و چاودێری کاروباری ئالیات و بەشە کارگێڕی و بەرگریەکان لە ئەستۆ دەگرێت. #'''<big>باڵی ئەرکان</big>''' چەندین خولی جۆراوجۆری زانستی سەربازی لێدەکرێتەوە یەکێک لەوانە خولی ئەرکان خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی ماستەری سەربازی بەدەستدەهێنێت. #'''ب<big>اڵی سەرکردایەتی</big>''' کۆمەڵێک خولی جۆراوجۆری زانستی سەربازی لێدەکرێتەوە یەکێک لەوانە خولی سەرکردایەتیە (قیادە)خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی سەرکردایەتی (قیادە) بەدەست دەهێنێت. #'''<big>باڵی مەشق و ھەماھەنگی</big>''' دابینکردنی سەرچاوەی زانستی پەرەپێدانی وانەکان و توێژینەوەکان لەئەستۆ دەگرێت و کتێب و کەرەستەی وانە خوێندن ، ھۆڵی کۆمپیوتەر و ھۆڵی نەخشەی سێدوری زەمینی. دەستەبەردەکات بۆ بەشداربوانی سەرجەم خولەکانی کۆلێژەکە <big>'''<u>خولەکان</u>'''</big>[[پەڕگە:ئاهەنگی دەرچونی یەکێک لە خولەکان.jpg|وێنۆک|یەکێک لە ئاهەنگەکانی دەرچوون]]<big>کۆلێژی ئەرکان جگە لە '''خولەکانی باڵی ئەرکان و خولەکانی باڵی سەرکردایەتی'''، و</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><big>خولی دروستکردنی بڕیار</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813175/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> <big>خولی پەرەپێدان</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێكی پەرەپێدان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%BE%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>خولی فەرماندەی فیڕقە خولی فەرماندەی یەکە خولی زمان</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>و دەیەها خولی تر خولی تایبەت بە کارگێڕی، بەرگری شارستانی و پڕۆگرامەکانی کۆمپیوتەر بەکارهێنانی تەکنەلۆجیای جی پی ئێس خولی دیاری کردنی فیزیکی شوێن لەسەر نەخشە دەکاتەوە. ڕاهێنانی جەستەیی بەردەوام بەدرێژایی ساڵ پەیڕەو دەکرێت. چەندەها ئەفسەر لەم کۆلێژە بڕوانامەیان بەدەستهێناوە و بەشێکیان ئێستا لە پایە باڵاکانی هێزی پێشمەرگە خزمەت دەکەن.<ref name="ئەفسەران-٢٠٢٣">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣| ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/ئەفسەرانی-وەزارەتی-پێشمەرگە-بەشداری-لە-خوێندنی-کۆلێژی-ئەرکاندا-دەکەن/ |وێبگە=gov.krd |زمان=ku |سەردێڕ=ئەفسەرانی وەزارەتی پێشمەرگە بەشداری لە خوێندنی کۆلێژی ئەرکاندا دەکەن |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگە |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> هەروەها لە کاتی دامەزراندنی هەر یەکەیەکی سەربازی نوێدا، ئەفسەرەکان سەرەتا بۆ کۆلێژی ئەرکان دەنێردرێن بۆ تەواوکردنی خولی پێویست، ئینجا یەکەکە دادەمەزرێت. لە تەممووزی ٢٠٢٤ هەشتەمین خولی دەرچوونی ئەفسەران لە کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو.<ref name="خولی-هەشتەم">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٤|ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2024/july/هەشتەمین-خولی-دەرچوونى-ئەفسەران-لە-کۆلێژی-ئەرکان-بەڕێوە-چوو/ |وێبگە=gov.krd |زمان=ku |سەردێڕ=هەشتەمین خولی دەرچوونى ئەفسەران لە کۆلێژی ئەرکان بەڕێوە چوو |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگە |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref></big> '''<big><u>سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژ</u></big>''' بۆ ئامادەکردنی سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژ، لیژنەیەک پێکهێنرا بە سەرۆکایەتی یەکەم ڕاگری کۆلێژ بەناوی '''لیوا ڕوکن جلال محمود محمد علی''' و ئەندامێتی: '''لیوا ڕوکن اسماعیل سرحان حسین'''، '''عمید ڕوکن عبداللە عثمان رسول'''، '''عقید ڕوکن عیزالدین نیعمە ڕەمەزان، و مقدم ڕوکن ئامان ابراهیم منصور'''. ئەنجامی کاری ئەو لیژنەیە داڕشتنی سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کە بەپێی نووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب.ک) ژمارە ١٨ لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ کارپێکردنی پەسەند کرا. <ref name="system2003" /> <big><u>'''سیستەمی خوێندن'''</u></big> <big>شێوازی خوێندن بە پشتبەستن بە سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ کار دەکات. سیستەمەکە لە ٢٨ ماددە پێکهاتووە و تێیدا وەرزەکانی خوێندن، کاتژمێرەکانی وانە و شێوازی نمرەبەندی دیاری کراوە. هەروەها خوێندن بە زمانەکانیی کوردی و عەرەبی و ئینگلیزیە</big> <big>'''هاوتاکردنی بڕوانامە ماستەرە دەرەکیەکان'''</big>[[پەڕگە:بروانامە.jpg|وێنۆک|247x247px|[[شۆڕش ئیسماعیل|وەزیری پێشمەرگە و ڕاگری پێشوو]]]]<big>هەر ئەفسەرێک کە لەڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەی کوردستان خزمەتی سەربازی بکات، کاتێک وەزارەتی پێشمەرگە دەینێرێت بۆ خوێندن بۆ بەغدا یان وڵاتانی ناتۆ یاخود هەر وڵاتێکی تر کاتێک بڕوانامەی ماستەر بەدەست دەهێنێت پێویستە ئەو ئەفسەرە بڕوانامەکەی لە کۆلێژی ئەڕکان هەڵسەنگاندن و وردبینی و هاوتاکردنی بۆبکرێت</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>لەسەر بنەمای یاسا بەرکارەکانی سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژی ئەرکان (نظام داخلی کلیة الارکان)</big> <big>کاتێک ئەو ئەفسەرەی بڕوانامەکەی بەدەستهێناوە کاتژمێرەکانی خوێندنی کەمتربێت لەو کاتژمیرانەی لە کۆلێژەکە دەخوێنرێت مەرج نیە دان بە بڕوانامەکەیدا بنرێت و لە ڕابردوودا چەندین کەیسی لەو جۆرە هەبووە</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> '''<big><u>ئاڕمی کۆلێژی ئەرکان</u></big>'''[[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک|249x249پیکسڵ|ئاڕمی فەرمی کۆلێژی ئەرکان]]<big>ئاڕمەکە پازنەیەکی ناو سورە کە بە هێڵێکی سەوز دەورەدراوە. لە بەشی سەرەوەدا خۆرێک لە ٢١ تیشک هەیە هاوشێوەی خۆری [[ئاڵای کوردستان|ئاڵای کوردستانە]]. لە ناوەندەکەدا قەڵەمێکی مێژوویی بە شێوەی پەڕی باڵندە، نوێنەری زانست، و خەنجەرێکی مێژوویی کوردی هەیە. نوێنەرایەتی هێز دەکات لە بەشی خوارەوەدا بەرواری دامەزراندنی کۆلێژ بە زمانی کوردی نووسراوە. کۆلێژەکە هەروەها خاوەنی ئاڵایەکی تایبەت بە خۆی هەیە وەک لەوێنەکەدا دیارە.</big> '''شیکردنەوەی ڕەنگەکان و توخمەکانی ناو ئاڕمەکە بەو شێوەیەی خوارەوەن:''' #'''ڕەنگی سەوز:''' گوزارشت لە ژیانەوە و نوێبونەوە و بەهاری سەربازی گەلی کورد دەکات. #'''ڕەنگی سور:''' گوزارشت لەو خوێنە ئاڵ و گەشەی شەهیدەکان دەکات کە لە پێناوی ئازادی بۆ خاکی [[کوردستان]] شەهید بوون. #'''ڕەنگی زەرد:''' لەناو بازنەکە لەبەشی سەرەوە '''خۆرێکی ڕەنگ زەرد''' هەیە کە هەمان خۆری ناو ئاڵای کوردستانە و 21 تیشکی لێ جیا بۆتەوە  وهەمان پێناسەی خۆرەکەی ناو ئاڵای کوردستانی بۆ دەکرێت کە بریتیە لەیەکەم ڕۆژی سەری ساڵی کوردی.([[نەورۆز]]) #'''ڕەنگی ڕەش:''' دەسکی خەنجەرەکە ڕەنگی ڕەشە کە ئاماژەیە بۆ ماتەمینی و قوربانی دانی گەلی کوردبەدرێژایی مێژوو نمنەی ڕوخانی [[میرنشینە کوردییەکان]] و حکومەتی [[شێخ مەحموودی حەفید]] و [[کۆماری ئارارات]] و [[کۆماری کوردستان]] لە هەهاباد بۆب بارانکردنی شاری [[قەڵادزێ]] و ئەنفال و کیمیابارانی شاری [[ھەڵەبجە]] و دواتر کۆڕەوەمەزنەکە و هەر وەها ئەو جەنگ و کوردکوژیانەی لە پارچەکانی تری کوردستان توشی کورد هات #'''ڕەنگی سپی''' لاشەی بڕین و هێرشکردنی خەنجەرەکەش سپیە و ئاماژەیە بۆ ئاشتیخوازی گەلی کورد بەر لە هێرشکردن و دەستپێکی هەر جەنگێک [[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|وێنۆک|370x370px|ئاڵای فەرمی کۆلیژی ئەرکان]] *'''قەڵەم ی نوسین''' هەروەها '''لە ناوەندی بازنەکەشدا''' قەڵەمێکی مێژویی هەیە لە شێوەی پەڕی باڵندە گوزارشت لە زانست و پێشکەوت دەکانبەشێوەیەک دانراوە ئاراستەی سەرەوەی لە باکوری دەستە ڕاستی بازنەکەیە و لای خوارەوەشی دەکەوێتە باشوری چەپی بازنەکە '''ئاراستەکەشی''' لەسەرەوە بەرەو خوارەوەیە گوزارشتە لە قوڵبوونەوە و ڕۆچوون بەناو زانست و زانستی سەربازیدا. *'''خەنجەری کوردی''' هەروەها '''لە ناوەندی بازنەکەشدا''' خەنجەرێکی مێژویی کوردی هەیە گوزارشت لە هێز و توانای سەربازی [[پێشمەرگە]]<nowiki/>دەکان بوشێوەیەک دانراوە ئاراستەی نوکی خەنجەرەکە لە باکوری دەستە چەپی بازنەکەیە و لای دەسکەکەشی دەکەوێتە باشوری ڕاستی بازنەکە '''ئاراستەکەشی''' کە لە خوارەوە بۆ سەرەوەیە ئاماژەیە بۆ هەستانەوە گەشەی [[نەتەوە|نەتەوەکەمانە]] بەرەو باڵا بەشی خوارەوەی بازنەکەش بە [[زمانی کوردی]] بەرواری دامەزراندنی کۆلێژی ئەرکانی تێدا نوسراوە. <small>بەشێوەیەکی گستی ئاڕمی کۆلێژ هەڵگری پەیامێکی قوڵی عیرفانی و ئەدەبی و زانستی و جەنگی [[کورد|نەتەوەی کورد]]<nowiki/>ە تەواوی ڕەنگو ئامڕازەکان گوزارشت لە خواستی ڕوحی نەتەوەی کورد دەکەن</small> <u>'''مەرجەکانی وەرگرتنی ئەفسەر لە <big>خولی سەرکردایەتی</big>'''</u> پێویستە هەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریۆسی سەربازی بێت '''<u>ماوەی خولی سەرکردایەتی</u>''' ماوەی خولەکە لە دۆخی ئاساییدا بەشێوەیەکی گشتی 6 مانگە لە کاتی جەنگدا ئەگەر پێویست بکاتکاتەکەی هەندێک کەم و زیاد دەکات بەپێی یاساو ڕێسا ناوخۆییە بەرکارەکانی کۆلێژەکە '''<u>مەرجەکانی وەرگرتنی ئەفسەر لە <big>خولی ئەرکان</big></u>''' پێویستە هەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریۆسی سەربازی بێت '''<u>ماوەی خولی ئەرکان</u>''' 2 ساڵ و 6 مانگ هەروەها جارجارە بەپێی پێویست یان لە ماوەی جەنگدا کاتەکەی شتێک کەم و زیاد دەکات بەپێی یاساو ڕێساناوخۆییە بەرکارەکانی <big>'''<u>پەیوەندییەکانی دەرەوە</u>'''</big>[[پەڕگە:کولیة الارکان.jpg|وێنۆک|دەروازەی بارەگای کۆلێژی ئەرکان|213x213پیکسڵ]]<big>کۆلێژی ئەرکان بەهۆی گرینگی لەڕوی زانستی سەربازیەکەیەوە سەرنجی وڵاتانی ئەندام لە [[ناتۆ]]</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><big>و هێزەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە پێشوازی لە شاندێکی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>بۆ جەنگی دژ بە تیرۆر بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە. شاندەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر هەفتانە و مانگانە سەردانی دەکەن.</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە پێشوازی لە شاندێکی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=DVIDS - Search |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/search/2.0?q=Staff+College+pes |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> <big>'''<u>بەراوردی مێژوویی</u>'''</big> <big>بەراوردی مێژووی لەنێوان ھەردوو کۆلێژی ئەرکان لە [[سلێمانی]]</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کولێژی ئەرکانی سەربازی و زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی یاداشتی لێکتێگەیشتنی ئەکادیمی هاوبەش واژوو دەکەن. |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/march/%DA%A9%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%D9%BE%DB%86%D9%84%DB%8C%D8%AA%DB%95%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D9%84%DB%8E%DA%A9%D8%AA%DB%8E%DA%AF%DB%95%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%A6%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%88%D9%88-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%86/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><big>و کۆلێژی ئادابی بەشی زمانی کوردی لە [[زانکۆی بەغدا]]، کە لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردوو دامەزراوە، لە مێژووی ھاوچەرخی کوردستاندا گرینگ بوون. خاڵی ھاوبەشیان ئەوەیە کە ھەردووکیان لە کاتی دامەزراندنیاندا پێداویستییەکی ستراتیجی نەتەوەیی بوون بۆ گەلی کورد و خاکی کوردستان.</big> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! colspan="4" |'''<big>ڕاگرە بەڕێزەکانی کۆلێژی ئەرکان بەپێی میژوو</big>''' ! colspan="2" |'''ماوەی خزمەت''' |- !'''زنجیرە''' !'''پلە''' !'''ناوی تەواو''' !'''تێبینی''' !'''لە''' !'''بۆ''' |- |'''1- یەکەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''جلال محمود محمد علی''' |'''سەرۆکی تیمی دامەزرێنەر''' |2003/11/08 |2010/08/01 |- |'''2- دووەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''اسماعیل سرحان حسین''' |'''ئەندامی تیمی دامەزرێنەر''' |2010/07/26 |2013/03/04 |- |'''3- سێیەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''عبداللە رسول عثمان''' |'''ئەندامی تیمی دامەزرێنەر''' |2013/02/25 |2018/02/07 |- |'''4- چوارەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''سالار ابراهیم صابر''' |'''خوێندکاری پێشوی کۆلێژ''' |2018/02/07 |2023/06/12 |- |'''5- پێنجەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''ڕێبوار علی کریم محمد''' |'''خوێندکاری پێشوی کۆلێژ''' |2023/06/12 |2024/10/13 |- |'''6- شەشەم ڕاگر''' |'''عمید ڕوکن''' |'''فەرەیدون عودل حمە ڕەش''' |'''خوێندکاری پێشوی کۆلێژ''' |2024/10/13 | |- |[[پەڕگە:LiwaJalal.jpg|ناوەڕاست|149x149پیکسڵ|'''جلال محمود''']]'''جلال محمود محمد''' |[[پەڕگە:LiwaIsmahil.jpg|ناوەڕاست|112x112پیکسڵ]]'''اسماعیل سرحان''' |[[پەڕگە:LiwaAbdallaXoshnaw.png|ناوەڕاست|145x145پیکسڵ]]'''عبداللە رسول''' |[[پەڕگە:LSalarIbraSabrMir.png|ناوەڕاست|164x164پیکسڵ]]'''سالار ابراهیم''' | colspan="2" |[[پەڕگە:L.Rebwar.jpg|ناوەڕاست|150x150پیکسڵ]]'''ڕێبوار علی''' |- |[[پەڕگە:H.r.FARAIDUN.jpg|ناوەڕاست|142x142پیکسڵ]]'''فەرەیدون عودل''' |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] | colspan="2" |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |} '''<big>کۆلێژی ئەرکان خاوەنی ئەو توخمە سەرەکیانەی خوارەوەیە کە بۆ گەشەپێدانی توانای زانستی و مرۆیی ئەفسەرانی خوێندکار پێویستن</big>''' == کتێبخانە == <big>کۆلێژی ئەرکان خاوەنی کتێبخانەیەکی فیزیکی گەورەیە و هەزاران سەرچاوەی زانستی و زانست سەربازی و سەرچاوەی جۆراوجۆر و سەدان نامەی ماستەوری تیدایە. لە ئێستادا کار لەسە پەرەپێدانی کتێبخانەیەکی ئەلیکترۆنیدەکرێت کە بە سەرجەم فۆڕماتە جیاوازەکانی ئەلیکترۆن کتێبی تێدایە تەنانەت بە شێوازی دەنگیش</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> == <big>سیستەمی ئایتی</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی چەندین سیستەمی ئەلیکترۆنی خۆماڵی ناوخۆییی خۆیەتی کە زۆر پێشکەوتوون و لە بەڕێوەبردنی بەشەکان و نوسینگەکان و بەئەرشیفکردن و ڕایکردنی کاروبارەکانی ڕۆژانەدا سودی لێوەردەگیرێت بەجۆرێک پێشبینی دەکرێت کۆلێژی ئەرکان بەو نزیکانە ببێت بە خاوەنی ژیری دەستکردی ئۆفلاینی تایبەت بەخۆی</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813177/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> == <big>هۆڵی تاقیگەی کۆمپیوتەر</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی تاقیگە هۆڵی کۆمپیوتەری تایبەت بەخۆیەتی کە بۆ مەشق و ڕاهێنان سودی لێوەردەگیرێت</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813178/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> == <big>مۆزەخانە</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی مۆزەخانەیەکی سەربازی تایبەت بەخۆیەتی دەوڵەمەندە بە ئەرشیفی ڕاگرە یەک لەدوای یەکەکان و مامۆستایان و میوانە بەڕێزەکان و ئەوکەسانەی کە خزمەتیان بە کۆلێژەکە کردووە.</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> == <big>لەڕوی ژینگە و خۆبژێویەوە</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی هەزاران دار و درەختی بەردار و بێبەرە چەندین پارچە سەوزایی زۆر گەورەی هەیە کە وادەکات ئاسودەیی دەرونی بۆ خوێندکارەکانی دابین بکا، بۆ ئاوی خواردنەوە پشت بە سەرچاوە ناوخۆییەکانی خۆی دەبەستێط و خاوەندی چەندین بیری جیاوازە هەروەها لەڕوی خۆبژێویەوە لە وەرزی کشتوکاڵدا بەشێک لە خۆراکی سەوزە و میوەی خۆی بۆخۆی بەرهەم دەهێنێت</big> == <big>لەڕوی هێزی مرۆیی و پیشەییەوە</big> == <big>کۆلێژی ئەرکان خاوەنی هێزێکی مرۆیی زۆر لێهاتوو شارەزایە، زۆرینەی کارمەندەکانی کەسانی پیشەیین لە پیشەیەک یان چەند پیشەیەکی جیاوازدا شارەزایی تەواویان هەیە ئەوەش بۆئەوە دەگەڕێتەوە یەکەم ڕاگر کە لەگەڵ تیمەکەی ئەو کۆلێژەیان بنیاتنا کاتیک دەرگای دامەزراندنیان بەڕوی دانیشتوانی ناوچەکەدا کردەوە پشتیان بە لێهاتووی و شارەزایی کەسەکان دەبەست لەسەربنەمای پێویستی کۆلێژەکە ئەوەش بوو بەهۆکاری بنەڕەتی ئەوەی کە کۆلێژەکە لە هەموو ڕویەکەوە پشت بەتوانا ناوخۆییەکانی خۆی ببەستێت لەڕوی بنیاتنان و نوێکردنەوە و پەرەپێدانی بوارە جیاوازەکان هەروەها زۆرینەی کارمەندەکانی خاوەنی بڕوانامەن وەک کارمەندانی بەشەکانی ئایتی و تیمی پزیشکی تیمەکانی نوسینگە، هەروەها خاوەنی تیمەکانی پیشەوەرە دەستیەکانە وەک سەرتاش و دارتاش و ئاسنگەر و بەرگدروو تیمەکانی صیانەی ئاو ئاوەڕۆ و کارەبا و تیمەکانی گەنجینەکانەکانە.</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=DVIDS - Search |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/search/2.0?q=Staff+College+pes |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> == <big>گۆڕەپانی مەشق</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی دوو گۆڕەپانی مەشقی جەستەیی تایبەت بەخۆیەتی</big> == <big>گۆڕەپانی تەقەکردن</big> == <big>کۆلێژی ئەرکان خاوەنی یەک گۆڕەپانی تەقەکردنە (میدان رمی) بەبەردەوامی یەکە سەربازیەکانی سنورەکە سودیان لێوەرگرتووە و سودی لێوەردەگرن</big> == <big>هۆڵەکانی نەخشەی سێ ڕەهەندی سری دایمێشن</big> == [[پەڕگە:3DHol.jpg|وێنۆک]] <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی چەند تاقیگەیەکی سێڕەهەندی فیزیکیە بۆ وانە خوێندن سودیان لێوەردەگیرێت و وانە پڕاکتیکیەکان بەر لەوەی لەمەشقی مەیدانیدا پڕۆڤەیان لەسەر بکرێت لەو تاقیگانەی نەخشە سێدوریەکاندا دەخوێنرێن هاوشێوەی کۆلێژە جەنگە پێشکەوتوەکانی جیهان</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=راگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی راوێژکارانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/%D8%B1%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> == <big>هۆڵی وەرزشی</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی هۆڵێکی وەرزشی قەبارە مامناوەندە و کۆمەڵێک کەرەستەی ڕاهێنانی جەستەیی تێدایە کە هەمیشە لەخزمەتی مامۆستایان و خوێندکاراندایە لەلایەن یەکێک لە کارمەندە دڵسۆزەکانەوە بە ناوی کاک أرام أزاد محمدرشید محمود خزمەتدەکرێت و بەڕێوەدەبرێت</big> == <big>تیمە وەرزشیەکانی کۆلێژی ئەرکان</big> == <big>کۆلێژی ئەرکان لەسەرەتای دامەزراندنیەوە خاوەنی چەندین تیمی جۆراوجۆربوو لە بوارە جیاوازەکانی وەرزشیدا وەک تیمەکانی '''تۆپی پێ''' بۆ یاریگای گەورە تیمی '''فودساڵ''' تیمی '''شاخەوانی''' و سەرکەوتن بەسەر شاخدا تیمی ڕاکردنی ماوە درێژ '''ماراسۆن''' تیمی یاری بالە و '''شەبەکە''' تمی یاری '''تێنس''' تۆپی سەرمێز لە خولە ناوخۆیی و ناوچەییەکاندا بەشداری کێبڕکێکانیان کردووە و لە هەموو کێبڕکێکاندا ئەنجامی باشیان بەدەستهێناوە بۆنموونە تیمی تۆپی پێ لەسەر ئاستی تەواوی یەکە سەربازیەکانی هەرێمی کوردستا ساڵانی '''2008 و 2009 یەکەمی کوردستان بوون و ساڵی 2011 پلەی دوهەمیان بەدەستهێناوە''' شایەنی باسە ئەو سەرکەوتنە یەک لەدوای یەکانە ئەنجامی مەشق و ڕاهێنانی بەردەوامی تیمە وەرزشیەکان بووە لەژێر چاودێری ئەفسەری وەرزش بەسەرپەرشتی هەریەکە لە بەڕێزان '''کاک هیمن سعید عزیز''' و '''<u>کاک أرام أزاد محمدرشید محمود</u>''' بۆمێژوو دەینوسین ڕۆڵی بەرچاویان هەبوو لەبەرزکردنەوەی ناوبانگی کۆلێژەی ئەرکان لەڕوی وەرزشیەوە.</big> {| class="wikitable" |+ ![[پەڕگە:Tim2088kolezh.png|وێنۆک|تیمی تۆپی پێ 2008]] ![[پەڕگە:Tim2008kolezh.png|وێنۆک|212x212پیکسڵ|<small>کاتی وەرگرتنی کاسی2008 یەکەمی هەموو کوردستان</small>]] ![[پەڕگە:Tim2009kolezh.png|وێنۆک|<small>ئاهنگی وەرگرتنی کاسی2009 یەکەمی هەموو کوردستان</small>]] ![[پەڕگە:Tim2010kolezh.png|وێنۆک|تیمی تۆپی پێ 2010]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} === '''سەرچاوە فەرمی و ناوخۆییە سەربازییەکان:''' === # '''فەرمانی دامەزراندنی کۆلێژی ئەرکان''' <ref name="farman20033">فەرمانی سەربازی نهێنی ژمارە (10)، سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی هێزی پێشمەرگە (ق.ب.ک)، ٨/ت٢/٢٠٠٣. (لەبەر باری ئەمنی ناوەرۆکەکە بڵاو ناکرێتەوە)</ref> # '''سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژی ئەرکان''' یەکێکیتر لە سەرچاوە هەرە گرینگەکان بریتیە لە سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژ (نظام داخلی کلیة الارکان فی اقلیم کوردستان العراق) <ref name="system20032">سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (1)، ساڵی ٢٠٠٣ (نظام كلية الأركان لإقليم كوردستان العراق الرقم (1) لسنة ٢٠٠٣)، پەسەندکراو بەنووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب.ک) ژمارە (١٨)، بەرواری ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤. (لەبەر باری ئەمنی ناوەرۆکەکە بڵاو ناکرێتەوە)</ref> * '''تێبینی لەبەر هەستیاری زانیاریەکان و ناوەرۆکی فەرمانی دامەزراندن و دەستورە ناوخۆییەکان بڵاو ناکەینەوە''' <br /> {{شریتی دەروازە|کوردستان|عێراق|سەربازی=سەربازی}} [[پۆل:دامەزراوە سەربازییەکانی هەرێمی کوردستان]] [[پۆل:سلێمانی]] [[پۆل:قەڵادزێ]] [[پۆل:کۆلێژی ئەرکان]] [[پۆل:زانستی سەربازی]] bc85m79t3celxbiw7ezu4wprj5vos98 5 295923 1590053 1589674 2026-06-13T21:18:19Z Hivja 64112 /* تەواوبوونی کات */ وەڵامدانەوە 1590053 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێت، زۆرم پێ خۆش بوو سەرەتا کە ھاتییە ناو ئەو پرۆژەیە و دەبوو ھۆی گەرمبوونی پێشبڕکێکان، ئێستاش بە تەواوی ڕێز لە ھەر بڕیارێکی بیدەی دەگرم، بەڵام تکایە ئەو وتارانەی سازت کردوون بیانگەڕێنەوە، داوات لێ دەکەم وتارەکان بگەڕێنەوە و ئەگەر ھەر ویستت ھێڵێکی ڕەش لە ناوەکەت بدە لە بەشی ئەنداماندا بەڵام با وتارەکان بمێننەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٢٢، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سڵاو لەتۆش، هیڤچا، شتێک لەمندا هەیە ناتوانم ڕێگری لێبکەم بەئاسانی؛ ئەویش ئەوەیە: وتارێک نەزانم باسی چی دەکات ئەوا دروستی ناکەم، دەبوایە هەر لە سەرەتاوە بەشداریم نەکردایە. ئاخر یەکێک پێم بڵێت وتار بڕان بوو؟ ئەم وتارانە من نزیک ١٠ وتارم نووسی کاتێک دەمخەێندنەوە هەر نەمدەزانی باسی چی دەکات هێندە وتاری وشک و ناخۆش بوون (جگە لە وتارە ژیاننامەییەکان). ئەوان دەیانتوانی وتاری تر بھێنن کە بەکارهێنەران حەزی پێ بکەن و پارەکە لە شتێکی چێژیەخشتر سەرف بکەن نەک لە وتاری وشک و ناپێویست. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٤٠، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا بەتەواوی ھاوڕام، بەداخەوە کەس بەشداریی ناکات و ھیچ ھەستێکی پێشبڕکێی تێدا نییە! ئێستا نووسینی وتارێکی ٣٠ کیلۆبایتی بۆ من خۆشترە لە نووسینی ئەو جۆرە کۆلکە وتارانە. بەڵام ئەگەر بە قسەی ئەو برا بچووکەت دەکەیت بگەڕێوە بۆ پرۆژەکە و ھەر چەند کەم بەشداریی تێدا بکە و یانیش بەشداریی مەکە بەڵام با ئەو وتارانەت بمێننەوە. ئەگەریش ھەر سووری لەسەر ڕۆیشتن ئەوە با وتارەکانت ھەر بمێننەوە، دواتر دەتوانین چاکسازییان تێدا بکەین. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:١٤، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هیڤجا گیان، من ئەو وتارانەی لەو پێشبڕکێیە دروستم کردن؛ کاتێک دەیانخوێنمەوە هیچی لێ تێناگەم، من کە خۆم هیچی لێ تێنەگەم ئەوا چاوەڕێ ناکەم خوێنەر لێی تێ بگات. ئێستا دەتوانم دووهێندە وتار دروست بکەمەوە و قەرەبووی ئەو وتارانە بکەمەوە کە سڕیمەوە. هیڤجا؛ گەر پێشبڕکێ دابنرێت، ئەوا با شتێک بێت کە چێژببەخشێت نەک ئەم وتارە وشک و قورسانە، خۆ ئێمە ٥٠٠ هەزار وتارمان نییە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٥، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا ڕاستە، قسەکەت جوانە، بەتەواوی ١٠٠٪ لەگەڵت هاوڕام، ئینشاڵڵا بۆ جاری داهاتوو ئێمەش لەگەڵ دانەری پڕۆژە و کێبڕکێکان بەشدار دەبین و ڕاوبۆچوونی خۆمان دەڵێین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٠٣، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == تەواوبوونی کات == سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] سپاس بۆ پێکھێنانی ئەو کێبڕکێیە، ئەوە پێنج ڕۆژی تر ماوەی تەواو دەبێ؛ بەڵام بینیم ئێوە وتاری نوێتان زیاد کردووە لە کاتێکدا ھەر من لە پێشدادا بەشداریم تێدا کردووە. داوا دەکەم کاتی کێبڕکێیەکە درێژ بکەنەوە تاوەکوو بتوانین کەسانی زیاتر بێتین بۆ ئەوەی بەشداریی ئەو پرۆژەیە بکەن و لانیکەم پڕۆژەکە بگاتە ئەنجامی خۆی. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٠٨، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :ئێستا بینیم کە ماوەکەی ھەتا ١٥ی تەممووز درێژ کراوەتەوە، زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٧، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سڵاو، پرسیارێکم هەبوو لە بەڕێزت کە شارەزای پرۆژەکانی ویکیمیدیای کوردی. چۆن دەکرێت سەرەتا مانگ و نیوێک بۆ کۆمەڵێک وتار دانێن بۆ سازکردنی، دوای ئەوەی کە هەر من بەشداریم کرد و ماوەکەی بەرەو تەواوبوون چوو هەموو کۆمەڵە وتارەکانی پێشتر بسڕنەوە و وەک ئەوەی ئەوەی پێشوو هەر بوونی نەبێت و کۆمەڵێک وتاری نوێ پێشکەش بکەن. من خۆم کێشەم لەگەڵ زیادکرنی کۆمەڵە وتاری نوێ نییە بەڵام چۆن دەکرێ حاشا لە وتارەکانی پێشوو بکرێت؟ ئەگەر بەم شێوەیە من کشانەوەی خۆم ڕادەگەیەنم و با هەر بەخۆیان وەک ڕێکخەری پرۆژەکە وتارەکان پێشکەش بکەن و هەر خۆشیان وتارەکانی بە دڵی خۆیان بڵاو بکەنەوە و خەڵاتەکان ببەنەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:١٨، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) brjwltxyooiuvjf088gxcmlkkrchx3c 1590054 1590053 2026-06-13T21:21:38Z Kushared 5048 /* تەواوبوونی کات */ وەڵامدانەوە 1590054 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێت، زۆرم پێ خۆش بوو سەرەتا کە ھاتییە ناو ئەو پرۆژەیە و دەبوو ھۆی گەرمبوونی پێشبڕکێکان، ئێستاش بە تەواوی ڕێز لە ھەر بڕیارێکی بیدەی دەگرم، بەڵام تکایە ئەو وتارانەی سازت کردوون بیانگەڕێنەوە، داوات لێ دەکەم وتارەکان بگەڕێنەوە و ئەگەر ھەر ویستت ھێڵێکی ڕەش لە ناوەکەت بدە لە بەشی ئەنداماندا بەڵام با وتارەکان بمێننەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٢٢، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سڵاو لەتۆش، هیڤچا، شتێک لەمندا هەیە ناتوانم ڕێگری لێبکەم بەئاسانی؛ ئەویش ئەوەیە: وتارێک نەزانم باسی چی دەکات ئەوا دروستی ناکەم، دەبوایە هەر لە سەرەتاوە بەشداریم نەکردایە. ئاخر یەکێک پێم بڵێت وتار بڕان بوو؟ ئەم وتارانە من نزیک ١٠ وتارم نووسی کاتێک دەمخەێندنەوە هەر نەمدەزانی باسی چی دەکات هێندە وتاری وشک و ناخۆش بوون (جگە لە وتارە ژیاننامەییەکان). ئەوان دەیانتوانی وتاری تر بھێنن کە بەکارهێنەران حەزی پێ بکەن و پارەکە لە شتێکی چێژیەخشتر سەرف بکەن نەک لە وتاری وشک و ناپێویست. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٤٠، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا بەتەواوی ھاوڕام، بەداخەوە کەس بەشداریی ناکات و ھیچ ھەستێکی پێشبڕکێی تێدا نییە! ئێستا نووسینی وتارێکی ٣٠ کیلۆبایتی بۆ من خۆشترە لە نووسینی ئەو جۆرە کۆلکە وتارانە. بەڵام ئەگەر بە قسەی ئەو برا بچووکەت دەکەیت بگەڕێوە بۆ پرۆژەکە و ھەر چەند کەم بەشداریی تێدا بکە و یانیش بەشداریی مەکە بەڵام با ئەو وتارانەت بمێننەوە. ئەگەریش ھەر سووری لەسەر ڕۆیشتن ئەوە با وتارەکانت ھەر بمێننەوە، دواتر دەتوانین چاکسازییان تێدا بکەین. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:١٤، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هیڤجا گیان، من ئەو وتارانەی لەو پێشبڕکێیە دروستم کردن؛ کاتێک دەیانخوێنمەوە هیچی لێ تێناگەم، من کە خۆم هیچی لێ تێنەگەم ئەوا چاوەڕێ ناکەم خوێنەر لێی تێ بگات. ئێستا دەتوانم دووهێندە وتار دروست بکەمەوە و قەرەبووی ئەو وتارانە بکەمەوە کە سڕیمەوە. هیڤجا؛ گەر پێشبڕکێ دابنرێت، ئەوا با شتێک بێت کە چێژببەخشێت نەک ئەم وتارە وشک و قورسانە، خۆ ئێمە ٥٠٠ هەزار وتارمان نییە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٥، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا ڕاستە، قسەکەت جوانە، بەتەواوی ١٠٠٪ لەگەڵت هاوڕام، ئینشاڵڵا بۆ جاری داهاتوو ئێمەش لەگەڵ دانەری پڕۆژە و کێبڕکێکان بەشدار دەبین و ڕاوبۆچوونی خۆمان دەڵێین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٠٣، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == تەواوبوونی کات == سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] سپاس بۆ پێکھێنانی ئەو کێبڕکێیە، ئەوە پێنج ڕۆژی تر ماوەی تەواو دەبێ؛ بەڵام بینیم ئێوە وتاری نوێتان زیاد کردووە لە کاتێکدا ھەر من لە پێشدادا بەشداریم تێدا کردووە. داوا دەکەم کاتی کێبڕکێیەکە درێژ بکەنەوە تاوەکوو بتوانین کەسانی زیاتر بێتین بۆ ئەوەی بەشداریی ئەو پرۆژەیە بکەن و لانیکەم پڕۆژەکە بگاتە ئەنجامی خۆی. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٠٨، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :ئێستا بینیم کە ماوەکەی ھەتا ١٥ی تەممووز درێژ کراوەتەوە، زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٧، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سڵاو، پرسیارێکم هەبوو لە بەڕێزت کە شارەزای پرۆژەکانی ویکیمیدیای کوردی. چۆن دەکرێت سەرەتا مانگ و نیوێک بۆ کۆمەڵێک وتار دانێن بۆ سازکردنی، دوای ئەوەی کە هەر من بەشداریم کرد و ماوەکەی بەرەو تەواوبوون چوو هەموو کۆمەڵە وتارەکانی پێشتر بسڕنەوە و وەک ئەوەی ئەوەی پێشوو هەر بوونی نەبێت و کۆمەڵێک وتاری نوێ پێشکەش بکەن. من خۆم کێشەم لەگەڵ زیادکرنی کۆمەڵە وتاری نوێ نییە بەڵام چۆن دەکرێ حاشا لە وتارەکانی پێشوو بکرێت؟ ئەگەر بەم شێوەیە من کشانەوەی خۆم ڕادەگەیەنم و با هەر بەخۆیان وەک ڕێکخەری پرۆژەکە وتارەکان پێشکەش بکەن و هەر خۆشیان وتارەکانی بە دڵی خۆیان بڵاو بکەنەوە و خەڵاتەکان ببەنەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:١٨، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ببورە لەو بەهەڵە تێگەیشتە. ئەم پێشبڕکێیە دەستی پێ نەکردبوو تەنیا وەک پەڕەی تاقیکاریی دانرابوو. تکایە لەگەڵ دەستپێکردنی بانگەشەکان ئەمجارە بەشدار ببن. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٢١:٢١، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) a8p0s6pif0bbyf1cjbrylntsw3n4vh1 1590055 1590054 2026-06-13T21:22:35Z Kushared 5048 /* تەواوبوونی کات */ 1590055 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێت، زۆرم پێ خۆش بوو سەرەتا کە ھاتییە ناو ئەو پرۆژەیە و دەبوو ھۆی گەرمبوونی پێشبڕکێکان، ئێستاش بە تەواوی ڕێز لە ھەر بڕیارێکی بیدەی دەگرم، بەڵام تکایە ئەو وتارانەی سازت کردوون بیانگەڕێنەوە، داوات لێ دەکەم وتارەکان بگەڕێنەوە و ئەگەر ھەر ویستت ھێڵێکی ڕەش لە ناوەکەت بدە لە بەشی ئەنداماندا بەڵام با وتارەکان بمێننەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٢٢، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سڵاو لەتۆش، هیڤچا، شتێک لەمندا هەیە ناتوانم ڕێگری لێبکەم بەئاسانی؛ ئەویش ئەوەیە: وتارێک نەزانم باسی چی دەکات ئەوا دروستی ناکەم، دەبوایە هەر لە سەرەتاوە بەشداریم نەکردایە. ئاخر یەکێک پێم بڵێت وتار بڕان بوو؟ ئەم وتارانە من نزیک ١٠ وتارم نووسی کاتێک دەمخەێندنەوە هەر نەمدەزانی باسی چی دەکات هێندە وتاری وشک و ناخۆش بوون (جگە لە وتارە ژیاننامەییەکان). ئەوان دەیانتوانی وتاری تر بھێنن کە بەکارهێنەران حەزی پێ بکەن و پارەکە لە شتێکی چێژیەخشتر سەرف بکەن نەک لە وتاری وشک و ناپێویست. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٤٠، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا بەتەواوی ھاوڕام، بەداخەوە کەس بەشداریی ناکات و ھیچ ھەستێکی پێشبڕکێی تێدا نییە! ئێستا نووسینی وتارێکی ٣٠ کیلۆبایتی بۆ من خۆشترە لە نووسینی ئەو جۆرە کۆلکە وتارانە. بەڵام ئەگەر بە قسەی ئەو برا بچووکەت دەکەیت بگەڕێوە بۆ پرۆژەکە و ھەر چەند کەم بەشداریی تێدا بکە و یانیش بەشداریی مەکە بەڵام با ئەو وتارانەت بمێننەوە. ئەگەریش ھەر سووری لەسەر ڕۆیشتن ئەوە با وتارەکانت ھەر بمێننەوە، دواتر دەتوانین چاکسازییان تێدا بکەین. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:١٤، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هیڤجا گیان، من ئەو وتارانەی لەو پێشبڕکێیە دروستم کردن؛ کاتێک دەیانخوێنمەوە هیچی لێ تێناگەم، من کە خۆم هیچی لێ تێنەگەم ئەوا چاوەڕێ ناکەم خوێنەر لێی تێ بگات. ئێستا دەتوانم دووهێندە وتار دروست بکەمەوە و قەرەبووی ئەو وتارانە بکەمەوە کە سڕیمەوە. هیڤجا؛ گەر پێشبڕکێ دابنرێت، ئەوا با شتێک بێت کە چێژببەخشێت نەک ئەم وتارە وشک و قورسانە، خۆ ئێمە ٥٠٠ هەزار وتارمان نییە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٥، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا ڕاستە، قسەکەت جوانە، بەتەواوی ١٠٠٪ لەگەڵت هاوڕام، ئینشاڵڵا بۆ جاری داهاتوو ئێمەش لەگەڵ دانەری پڕۆژە و کێبڕکێکان بەشدار دەبین و ڕاوبۆچوونی خۆمان دەڵێین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٠٣، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == تەواوبوونی کات == سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] سپاس بۆ پێکھێنانی ئەو کێبڕکێیە، ئەوە پێنج ڕۆژی تر ماوەی تەواو دەبێ؛ بەڵام بینیم ئێوە وتاری نوێتان زیاد کردووە لە کاتێکدا ھەر من لە پێشدادا بەشداریم تێدا کردووە. داوا دەکەم کاتی کێبڕکێیەکە درێژ بکەنەوە تاوەکوو بتوانین کەسانی زیاتر بێتین بۆ ئەوەی بەشداریی ئەو پرۆژەیە بکەن و لانیکەم پڕۆژەکە بگاتە ئەنجامی خۆی. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٠٨، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :ئێستا بینیم کە ماوەکەی ھەتا ١٥ی تەممووز درێژ کراوەتەوە، زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٧، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سڵاو، پرسیارێکم هەبوو لە بەڕێزت کە شارەزای پرۆژەکانی ویکیمیدیای کوردی. چۆن دەکرێت سەرەتا مانگ و نیوێک بۆ کۆمەڵێک وتار دانێن بۆ سازکردنی، دوای ئەوەی کە هەر من بەشداریم کرد و ماوەکەی بەرەو تەواوبوون چوو هەموو کۆمەڵە وتارەکانی پێشتر بسڕنەوە و وەک ئەوەی ئەوەی پێشوو هەر بوونی نەبێت و کۆمەڵێک وتاری نوێ پێشکەش بکەن. من خۆم کێشەم لەگەڵ زیادکرنی کۆمەڵە وتاری نوێ نییە بەڵام چۆن دەکرێ حاشا لە وتارەکانی پێشوو بکرێت؟ ئەگەر بەم شێوەیە من کشانەوەی خۆم ڕادەگەیەنم و با هەر بەخۆیان وەک ڕێکخەری پرۆژەکە وتارەکان پێشکەش بکەن و هەر خۆشیان وتارەکانی بە دڵی خۆیان بڵاو بکەنەوە و خەڵاتەکان ببەنەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:١٨، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ببورە لەو بەهەڵە تێگەیشتە. ئەم پێشبڕکێیە دەستی پێ نەکردبوو تەنیا وەک پەڕەی تاقیکاریی دانرابوو. تکایە لەگەڵ دەستپێکردنی بانگەشەکان ئەمجارە بەشدار ببن. ماف بە تۆیە، ڕێکخەرانی چالاکییەکە بەهۆکاری تایبەتی خۆیانەوە نەیانتوانی لەو کاتە پێشبڕکێیەکەیەکە ڕێکبخەن بە تەواوی. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٢١:٢١، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) mwpirg1nle91u5tiyc50suee6fsqway 1590056 1590055 2026-06-13T21:27:27Z Hivja 64112 /* تەواوبوونی کات */ وەڵامدانەوە 1590056 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێت، زۆرم پێ خۆش بوو سەرەتا کە ھاتییە ناو ئەو پرۆژەیە و دەبوو ھۆی گەرمبوونی پێشبڕکێکان، ئێستاش بە تەواوی ڕێز لە ھەر بڕیارێکی بیدەی دەگرم، بەڵام تکایە ئەو وتارانەی سازت کردوون بیانگەڕێنەوە، داوات لێ دەکەم وتارەکان بگەڕێنەوە و ئەگەر ھەر ویستت ھێڵێکی ڕەش لە ناوەکەت بدە لە بەشی ئەنداماندا بەڵام با وتارەکان بمێننەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٢٢، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سڵاو لەتۆش، هیڤچا، شتێک لەمندا هەیە ناتوانم ڕێگری لێبکەم بەئاسانی؛ ئەویش ئەوەیە: وتارێک نەزانم باسی چی دەکات ئەوا دروستی ناکەم، دەبوایە هەر لە سەرەتاوە بەشداریم نەکردایە. ئاخر یەکێک پێم بڵێت وتار بڕان بوو؟ ئەم وتارانە من نزیک ١٠ وتارم نووسی کاتێک دەمخەێندنەوە هەر نەمدەزانی باسی چی دەکات هێندە وتاری وشک و ناخۆش بوون (جگە لە وتارە ژیاننامەییەکان). ئەوان دەیانتوانی وتاری تر بھێنن کە بەکارهێنەران حەزی پێ بکەن و پارەکە لە شتێکی چێژیەخشتر سەرف بکەن نەک لە وتاری وشک و ناپێویست. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٤٠، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا بەتەواوی ھاوڕام، بەداخەوە کەس بەشداریی ناکات و ھیچ ھەستێکی پێشبڕکێی تێدا نییە! ئێستا نووسینی وتارێکی ٣٠ کیلۆبایتی بۆ من خۆشترە لە نووسینی ئەو جۆرە کۆلکە وتارانە. بەڵام ئەگەر بە قسەی ئەو برا بچووکەت دەکەیت بگەڕێوە بۆ پرۆژەکە و ھەر چەند کەم بەشداریی تێدا بکە و یانیش بەشداریی مەکە بەڵام با ئەو وتارانەت بمێننەوە. ئەگەریش ھەر سووری لەسەر ڕۆیشتن ئەوە با وتارەکانت ھەر بمێننەوە، دواتر دەتوانین چاکسازییان تێدا بکەین. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:١٤، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هیڤجا گیان، من ئەو وتارانەی لەو پێشبڕکێیە دروستم کردن؛ کاتێک دەیانخوێنمەوە هیچی لێ تێناگەم، من کە خۆم هیچی لێ تێنەگەم ئەوا چاوەڕێ ناکەم خوێنەر لێی تێ بگات. ئێستا دەتوانم دووهێندە وتار دروست بکەمەوە و قەرەبووی ئەو وتارانە بکەمەوە کە سڕیمەوە. هیڤجا؛ گەر پێشبڕکێ دابنرێت، ئەوا با شتێک بێت کە چێژببەخشێت نەک ئەم وتارە وشک و قورسانە، خۆ ئێمە ٥٠٠ هەزار وتارمان نییە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٥، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا ڕاستە، قسەکەت جوانە، بەتەواوی ١٠٠٪ لەگەڵت هاوڕام، ئینشاڵڵا بۆ جاری داهاتوو ئێمەش لەگەڵ دانەری پڕۆژە و کێبڕکێکان بەشدار دەبین و ڕاوبۆچوونی خۆمان دەڵێین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٠٣، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == تەواوبوونی کات == سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] سپاس بۆ پێکھێنانی ئەو کێبڕکێیە، ئەوە پێنج ڕۆژی تر ماوەی تەواو دەبێ؛ بەڵام بینیم ئێوە وتاری نوێتان زیاد کردووە لە کاتێکدا ھەر من لە پێشدادا بەشداریم تێدا کردووە. داوا دەکەم کاتی کێبڕکێیەکە درێژ بکەنەوە تاوەکوو بتوانین کەسانی زیاتر بێتین بۆ ئەوەی بەشداریی ئەو پرۆژەیە بکەن و لانیکەم پڕۆژەکە بگاتە ئەنجامی خۆی. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٠٨، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :ئێستا بینیم کە ماوەکەی ھەتا ١٥ی تەممووز درێژ کراوەتەوە، زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٧، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سڵاو، پرسیارێکم هەبوو لە بەڕێزت کە شارەزای پرۆژەکانی ویکیمیدیای کوردی. چۆن دەکرێت سەرەتا مانگ و نیوێک بۆ کۆمەڵێک وتار دانێن بۆ سازکردنی، دوای ئەوەی کە هەر من بەشداریم کرد و ماوەکەی بەرەو تەواوبوون چوو هەموو کۆمەڵە وتارەکانی پێشتر بسڕنەوە و وەک ئەوەی ئەوەی پێشوو هەر بوونی نەبێت و کۆمەڵێک وتاری نوێ پێشکەش بکەن. من خۆم کێشەم لەگەڵ زیادکرنی کۆمەڵە وتاری نوێ نییە بەڵام چۆن دەکرێ حاشا لە وتارەکانی پێشوو بکرێت؟ ئەگەر بەم شێوەیە من کشانەوەی خۆم ڕادەگەیەنم و با هەر بەخۆیان وەک ڕێکخەری پرۆژەکە وتارەکان پێشکەش بکەن و هەر خۆشیان وتارەکانی بە دڵی خۆیان بڵاو بکەنەوە و خەڵاتەکان ببەنەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:١٨، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ببورە لەو بەهەڵە تێگەیشتە. ئەم پێشبڕکێیە دەستی پێ نەکردبوو تەنیا وەک پەڕەی تاقیکاریی دانرابوو. تکایە لەگەڵ دەستپێکردنی بانگەشەکان ئەمجارە بەشدار ببن. ماف بە تۆیە، ڕێکخەرانی چالاکییەکە بەهۆکاری تایبەتی خۆیانەوە نەیانتوانی لەو کاتە پێشبڕکێیەکەیەکە ڕێکبخەن بە تەواوی. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٢١:٢١، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] زۆر سپاس بۆ ڕوونکردنەوەت، هیوادارم کەسانی زیاتر بێنە ناو پڕۆژەکە و کێبڕکێیەکە خێری زیاتری بۆ ویکیپیدیای کوردی هەبێت. ئەگەریش دەتوانن لە هەژمارەکانی تری ویکیپیدیا بانگەشەی زیاتری بۆ بکەن تاوەکوو لانیکەم وەک ئەوی ٢٠٢٣ پێشوازیی لێ بکرێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٧، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) cor2wcxvmwy185cf4hrcr0xo3jc4sw9 1590057 1590056 2026-06-13T21:28:07Z Hivja 64112 /* تەواوبوونی کات */ بو ھەڵە تێگەیشتم! 1590057 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێت، زۆرم پێ خۆش بوو سەرەتا کە ھاتییە ناو ئەو پرۆژەیە و دەبوو ھۆی گەرمبوونی پێشبڕکێکان، ئێستاش بە تەواوی ڕێز لە ھەر بڕیارێکی بیدەی دەگرم، بەڵام تکایە ئەو وتارانەی سازت کردوون بیانگەڕێنەوە، داوات لێ دەکەم وتارەکان بگەڕێنەوە و ئەگەر ھەر ویستت ھێڵێکی ڕەش لە ناوەکەت بدە لە بەشی ئەنداماندا بەڵام با وتارەکان بمێننەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٢٢، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سڵاو لەتۆش، هیڤچا، شتێک لەمندا هەیە ناتوانم ڕێگری لێبکەم بەئاسانی؛ ئەویش ئەوەیە: وتارێک نەزانم باسی چی دەکات ئەوا دروستی ناکەم، دەبوایە هەر لە سەرەتاوە بەشداریم نەکردایە. ئاخر یەکێک پێم بڵێت وتار بڕان بوو؟ ئەم وتارانە من نزیک ١٠ وتارم نووسی کاتێک دەمخەێندنەوە هەر نەمدەزانی باسی چی دەکات هێندە وتاری وشک و ناخۆش بوون (جگە لە وتارە ژیاننامەییەکان). ئەوان دەیانتوانی وتاری تر بھێنن کە بەکارهێنەران حەزی پێ بکەن و پارەکە لە شتێکی چێژیەخشتر سەرف بکەن نەک لە وتاری وشک و ناپێویست. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٤٠، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا بەتەواوی ھاوڕام، بەداخەوە کەس بەشداریی ناکات و ھیچ ھەستێکی پێشبڕکێی تێدا نییە! ئێستا نووسینی وتارێکی ٣٠ کیلۆبایتی بۆ من خۆشترە لە نووسینی ئەو جۆرە کۆلکە وتارانە. بەڵام ئەگەر بە قسەی ئەو برا بچووکەت دەکەیت بگەڕێوە بۆ پرۆژەکە و ھەر چەند کەم بەشداریی تێدا بکە و یانیش بەشداریی مەکە بەڵام با ئەو وتارانەت بمێننەوە. ئەگەریش ھەر سووری لەسەر ڕۆیشتن ئەوە با وتارەکانت ھەر بمێننەوە، دواتر دەتوانین چاکسازییان تێدا بکەین. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:١٤، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هیڤجا گیان، من ئەو وتارانەی لەو پێشبڕکێیە دروستم کردن؛ کاتێک دەیانخوێنمەوە هیچی لێ تێناگەم، من کە خۆم هیچی لێ تێنەگەم ئەوا چاوەڕێ ناکەم خوێنەر لێی تێ بگات. ئێستا دەتوانم دووهێندە وتار دروست بکەمەوە و قەرەبووی ئەو وتارانە بکەمەوە کە سڕیمەوە. هیڤجا؛ گەر پێشبڕکێ دابنرێت، ئەوا با شتێک بێت کە چێژببەخشێت نەک ئەم وتارە وشک و قورسانە، خۆ ئێمە ٥٠٠ هەزار وتارمان نییە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٥، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا ڕاستە، قسەکەت جوانە، بەتەواوی ١٠٠٪ لەگەڵت هاوڕام، ئینشاڵڵا بۆ جاری داهاتوو ئێمەش لەگەڵ دانەری پڕۆژە و کێبڕکێکان بەشدار دەبین و ڕاوبۆچوونی خۆمان دەڵێین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٠٣، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == تەواوبوونی کات == سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] سپاس بۆ پێکھێنانی ئەو کێبڕکێیە، ئەوە پێنج ڕۆژی تر ماوەی تەواو دەبێ؛ بەڵام بینیم ئێوە وتاری نوێتان زیاد کردووە لە کاتێکدا ھەر من لە پێشدادا بەشداریم تێدا کردووە. داوا دەکەم کاتی کێبڕکێیەکە درێژ بکەنەوە تاوەکوو بتوانین کەسانی زیاتر بێتین بۆ ئەوەی بەشداریی ئەو پرۆژەیە بکەن و لانیکەم پڕۆژەکە بگاتە ئەنجامی خۆی. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٠٨، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :ئێستا بینیم کە ماوەکەی ھەتا ١٥ی تەممووز درێژ کراوەتەوە، زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٧، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سڵاو، پرسیارێکم هەبوو لە بەڕێزت کە شارەزای پرۆژەکانی ویکیمیدیای کوردی. چۆن دەکرێت سەرەتا مانگ و نیوێک بۆ کۆمەڵێک وتار دانێن بۆ سازکردنی، دوای ئەوەی کە هەر من بەشداریم کرد و ماوەکەی بەرەو تەواوبوون چوو هەموو کۆمەڵە وتارەکانی پێشتر بسڕنەوە و وەک ئەوەی ئەوەی پێشوو هەر بوونی نەبێت و کۆمەڵێک وتاری نوێ پێشکەش بکەن. من خۆم کێشەم لەگەڵ زیادکرنی کۆمەڵە وتاری نوێ نییە بەڵام چۆن دەکرێ حاشا لە وتارەکانی پێشوو بکرێت؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:١٨، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ببورە لەو بەهەڵە تێگەیشتە. ئەم پێشبڕکێیە دەستی پێ نەکردبوو تەنیا وەک پەڕەی تاقیکاریی دانرابوو. تکایە لەگەڵ دەستپێکردنی بانگەشەکان ئەمجارە بەشدار ببن. ماف بە تۆیە، ڕێکخەرانی چالاکییەکە بەهۆکاری تایبەتی خۆیانەوە نەیانتوانی لەو کاتە پێشبڕکێیەکەیەکە ڕێکبخەن بە تەواوی. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٢١:٢١، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] زۆر سپاس بۆ ڕوونکردنەوەت، هیوادارم کەسانی زیاتر بێنە ناو پڕۆژەکە و کێبڕکێیەکە خێری زیاتری بۆ ویکیپیدیای کوردی هەبێت. ئەگەریش دەتوانن لە هەژمارەکانی تری ویکیپیدیا بانگەشەی زیاتری بۆ بکەن تاوەکوو لانیکەم وەک ئەوی ٢٠٢٣ پێشوازیی لێ بکرێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٧، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 7uf2ctg6vxia1dg7ti7tbvpotwuhl0e 1590069 1590057 2026-06-13T23:49:12Z Sakura emad 42467 /* تەواوبوونی کات */ وەڵامدانەوە 1590069 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێت، زۆرم پێ خۆش بوو سەرەتا کە ھاتییە ناو ئەو پرۆژەیە و دەبوو ھۆی گەرمبوونی پێشبڕکێکان، ئێستاش بە تەواوی ڕێز لە ھەر بڕیارێکی بیدەی دەگرم، بەڵام تکایە ئەو وتارانەی سازت کردوون بیانگەڕێنەوە، داوات لێ دەکەم وتارەکان بگەڕێنەوە و ئەگەر ھەر ویستت ھێڵێکی ڕەش لە ناوەکەت بدە لە بەشی ئەنداماندا بەڵام با وتارەکان بمێننەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٢٢، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سڵاو لەتۆش، هیڤچا، شتێک لەمندا هەیە ناتوانم ڕێگری لێبکەم بەئاسانی؛ ئەویش ئەوەیە: وتارێک نەزانم باسی چی دەکات ئەوا دروستی ناکەم، دەبوایە هەر لە سەرەتاوە بەشداریم نەکردایە. ئاخر یەکێک پێم بڵێت وتار بڕان بوو؟ ئەم وتارانە من نزیک ١٠ وتارم نووسی کاتێک دەمخەێندنەوە هەر نەمدەزانی باسی چی دەکات هێندە وتاری وشک و ناخۆش بوون (جگە لە وتارە ژیاننامەییەکان). ئەوان دەیانتوانی وتاری تر بھێنن کە بەکارهێنەران حەزی پێ بکەن و پارەکە لە شتێکی چێژیەخشتر سەرف بکەن نەک لە وتاری وشک و ناپێویست. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٤٠، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا بەتەواوی ھاوڕام، بەداخەوە کەس بەشداریی ناکات و ھیچ ھەستێکی پێشبڕکێی تێدا نییە! ئێستا نووسینی وتارێکی ٣٠ کیلۆبایتی بۆ من خۆشترە لە نووسینی ئەو جۆرە کۆلکە وتارانە. بەڵام ئەگەر بە قسەی ئەو برا بچووکەت دەکەیت بگەڕێوە بۆ پرۆژەکە و ھەر چەند کەم بەشداریی تێدا بکە و یانیش بەشداریی مەکە بەڵام با ئەو وتارانەت بمێننەوە. ئەگەریش ھەر سووری لەسەر ڕۆیشتن ئەوە با وتارەکانت ھەر بمێننەوە، دواتر دەتوانین چاکسازییان تێدا بکەین. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:١٤، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هیڤجا گیان، من ئەو وتارانەی لەو پێشبڕکێیە دروستم کردن؛ کاتێک دەیانخوێنمەوە هیچی لێ تێناگەم، من کە خۆم هیچی لێ تێنەگەم ئەوا چاوەڕێ ناکەم خوێنەر لێی تێ بگات. ئێستا دەتوانم دووهێندە وتار دروست بکەمەوە و قەرەبووی ئەو وتارانە بکەمەوە کە سڕیمەوە. هیڤجا؛ گەر پێشبڕکێ دابنرێت، ئەوا با شتێک بێت کە چێژببەخشێت نەک ئەم وتارە وشک و قورسانە، خۆ ئێمە ٥٠٠ هەزار وتارمان نییە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٥، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا ڕاستە، قسەکەت جوانە، بەتەواوی ١٠٠٪ لەگەڵت هاوڕام، ئینشاڵڵا بۆ جاری داهاتوو ئێمەش لەگەڵ دانەری پڕۆژە و کێبڕکێکان بەشدار دەبین و ڕاوبۆچوونی خۆمان دەڵێین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٠٣، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == تەواوبوونی کات == سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] سپاس بۆ پێکھێنانی ئەو کێبڕکێیە، ئەوە پێنج ڕۆژی تر ماوەی تەواو دەبێ؛ بەڵام بینیم ئێوە وتاری نوێتان زیاد کردووە لە کاتێکدا ھەر من لە پێشدادا بەشداریم تێدا کردووە. داوا دەکەم کاتی کێبڕکێیەکە درێژ بکەنەوە تاوەکوو بتوانین کەسانی زیاتر بێتین بۆ ئەوەی بەشداریی ئەو پرۆژەیە بکەن و لانیکەم پڕۆژەکە بگاتە ئەنجامی خۆی. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٠٨، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :ئێستا بینیم کە ماوەکەی ھەتا ١٥ی تەممووز درێژ کراوەتەوە، زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٧، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سڵاو، پرسیارێکم هەبوو لە بەڕێزت کە شارەزای پرۆژەکانی ویکیمیدیای کوردی. چۆن دەکرێت سەرەتا مانگ و نیوێک بۆ کۆمەڵێک وتار دانێن بۆ سازکردنی، دوای ئەوەی کە هەر من بەشداریم کرد و ماوەکەی بەرەو تەواوبوون چوو هەموو کۆمەڵە وتارەکانی پێشتر بسڕنەوە و وەک ئەوەی ئەوەی پێشوو هەر بوونی نەبێت و کۆمەڵێک وتاری نوێ پێشکەش بکەن. من خۆم کێشەم لەگەڵ زیادکرنی کۆمەڵە وتاری نوێ نییە بەڵام چۆن دەکرێ حاشا لە وتارەکانی پێشوو بکرێت؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:١٨، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ببورە لەو بەهەڵە تێگەیشتە. ئەم پێشبڕکێیە دەستی پێ نەکردبوو تەنیا وەک پەڕەی تاقیکاریی دانرابوو. تکایە لەگەڵ دەستپێکردنی بانگەشەکان ئەمجارە بەشدار ببن. ماف بە تۆیە، ڕێکخەرانی چالاکییەکە بەهۆکاری تایبەتی خۆیانەوە نەیانتوانی لەو کاتە پێشبڕکێیەکەیەکە ڕێکبخەن بە تەواوی. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٢١:٢١، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] زۆر سپاس بۆ ڕوونکردنەوەت، هیوادارم کەسانی زیاتر بێنە ناو پڕۆژەکە و کێبڕکێیەکە خێری زیاتری بۆ ویکیپیدیای کوردی هەبێت. ئەگەریش دەتوانن لە هەژمارەکانی تری ویکیپیدیا بانگەشەی زیاتری بۆ بکەن تاوەکوو لانیکەم وەک ئەوی ٢٠٢٣ پێشوازیی لێ بکرێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٧، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ئەوە من ئێستا و یەکەمجارە ببینم ئەم پڕۆژەیە کراوەتەوە باشتر نەبوو ئاگااری سەرانسەری لێبدەین لە پڕۆژەکە تاخەڵکی تریش بزانن ؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٤٩، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) jebqphit5cmjsgdglovj94vl0w3i8m9 1590114 1590069 2026-06-14T07:27:05Z Kushared 5048 /* تەواوبوونی کات */ وەڵامدانەوە 1590114 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێت، زۆرم پێ خۆش بوو سەرەتا کە ھاتییە ناو ئەو پرۆژەیە و دەبوو ھۆی گەرمبوونی پێشبڕکێکان، ئێستاش بە تەواوی ڕێز لە ھەر بڕیارێکی بیدەی دەگرم، بەڵام تکایە ئەو وتارانەی سازت کردوون بیانگەڕێنەوە، داوات لێ دەکەم وتارەکان بگەڕێنەوە و ئەگەر ھەر ویستت ھێڵێکی ڕەش لە ناوەکەت بدە لە بەشی ئەنداماندا بەڵام با وتارەکان بمێننەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٢٢، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سڵاو لەتۆش، هیڤچا، شتێک لەمندا هەیە ناتوانم ڕێگری لێبکەم بەئاسانی؛ ئەویش ئەوەیە: وتارێک نەزانم باسی چی دەکات ئەوا دروستی ناکەم، دەبوایە هەر لە سەرەتاوە بەشداریم نەکردایە. ئاخر یەکێک پێم بڵێت وتار بڕان بوو؟ ئەم وتارانە من نزیک ١٠ وتارم نووسی کاتێک دەمخەێندنەوە هەر نەمدەزانی باسی چی دەکات هێندە وتاری وشک و ناخۆش بوون (جگە لە وتارە ژیاننامەییەکان). ئەوان دەیانتوانی وتاری تر بھێنن کە بەکارهێنەران حەزی پێ بکەن و پارەکە لە شتێکی چێژیەخشتر سەرف بکەن نەک لە وتاری وشک و ناپێویست. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٤٠، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا بەتەواوی ھاوڕام، بەداخەوە کەس بەشداریی ناکات و ھیچ ھەستێکی پێشبڕکێی تێدا نییە! ئێستا نووسینی وتارێکی ٣٠ کیلۆبایتی بۆ من خۆشترە لە نووسینی ئەو جۆرە کۆلکە وتارانە. بەڵام ئەگەر بە قسەی ئەو برا بچووکەت دەکەیت بگەڕێوە بۆ پرۆژەکە و ھەر چەند کەم بەشداریی تێدا بکە و یانیش بەشداریی مەکە بەڵام با ئەو وتارانەت بمێننەوە. ئەگەریش ھەر سووری لەسەر ڕۆیشتن ئەوە با وتارەکانت ھەر بمێننەوە، دواتر دەتوانین چاکسازییان تێدا بکەین. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:١٤، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هیڤجا گیان، من ئەو وتارانەی لەو پێشبڕکێیە دروستم کردن؛ کاتێک دەیانخوێنمەوە هیچی لێ تێناگەم، من کە خۆم هیچی لێ تێنەگەم ئەوا چاوەڕێ ناکەم خوێنەر لێی تێ بگات. ئێستا دەتوانم دووهێندە وتار دروست بکەمەوە و قەرەبووی ئەو وتارانە بکەمەوە کە سڕیمەوە. هیڤجا؛ گەر پێشبڕکێ دابنرێت، ئەوا با شتێک بێت کە چێژببەخشێت نەک ئەم وتارە وشک و قورسانە، خۆ ئێمە ٥٠٠ هەزار وتارمان نییە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٥، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا ڕاستە، قسەکەت جوانە، بەتەواوی ١٠٠٪ لەگەڵت هاوڕام، ئینشاڵڵا بۆ جاری داهاتوو ئێمەش لەگەڵ دانەری پڕۆژە و کێبڕکێکان بەشدار دەبین و ڕاوبۆچوونی خۆمان دەڵێین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٠٣، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == تەواوبوونی کات == سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] سپاس بۆ پێکھێنانی ئەو کێبڕکێیە، ئەوە پێنج ڕۆژی تر ماوەی تەواو دەبێ؛ بەڵام بینیم ئێوە وتاری نوێتان زیاد کردووە لە کاتێکدا ھەر من لە پێشدادا بەشداریم تێدا کردووە. داوا دەکەم کاتی کێبڕکێیەکە درێژ بکەنەوە تاوەکوو بتوانین کەسانی زیاتر بێتین بۆ ئەوەی بەشداریی ئەو پرۆژەیە بکەن و لانیکەم پڕۆژەکە بگاتە ئەنجامی خۆی. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٠٨، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :ئێستا بینیم کە ماوەکەی ھەتا ١٥ی تەممووز درێژ کراوەتەوە، زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٧، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سڵاو، پرسیارێکم هەبوو لە بەڕێزت کە شارەزای پرۆژەکانی ویکیمیدیای کوردی. چۆن دەکرێت سەرەتا مانگ و نیوێک بۆ کۆمەڵێک وتار دانێن بۆ سازکردنی، دوای ئەوەی کە هەر من بەشداریم کرد و ماوەکەی بەرەو تەواوبوون چوو هەموو کۆمەڵە وتارەکانی پێشتر بسڕنەوە و وەک ئەوەی ئەوەی پێشوو هەر بوونی نەبێت و کۆمەڵێک وتاری نوێ پێشکەش بکەن. من خۆم کێشەم لەگەڵ زیادکرنی کۆمەڵە وتاری نوێ نییە بەڵام چۆن دەکرێ حاشا لە وتارەکانی پێشوو بکرێت؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:١٨، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ببورە لەو بەهەڵە تێگەیشتە. ئەم پێشبڕکێیە دەستی پێ نەکردبوو تەنیا وەک پەڕەی تاقیکاریی دانرابوو. تکایە لەگەڵ دەستپێکردنی بانگەشەکان ئەمجارە بەشدار ببن. ماف بە تۆیە، ڕێکخەرانی چالاکییەکە بەهۆکاری تایبەتی خۆیانەوە نەیانتوانی لەو کاتە پێشبڕکێیەکەیەکە ڕێکبخەن بە تەواوی. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٢١:٢١، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] زۆر سپاس بۆ ڕوونکردنەوەت، هیوادارم کەسانی زیاتر بێنە ناو پڕۆژەکە و کێبڕکێیەکە خێری زیاتری بۆ ویکیپیدیای کوردی هەبێت. ئەگەریش دەتوانن لە هەژمارەکانی تری ویکیپیدیا بانگەشەی زیاتری بۆ بکەن تاوەکوو لانیکەم وەک ئەوی ٢٠٢٣ پێشوازیی لێ بکرێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٧، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ئەوە من ئێستا و یەکەمجارە ببینم ئەم پڕۆژەیە کراوەتەوە باشتر نەبوو ئاگااری سەرانسەری لێبدەین لە پڕۆژەکە تاخەڵکی تریش بزانن ؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٤٩، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::بێگوومان باشتر دەبێت، لە بەشی سەرەوە ئاگاداریم دانا. ئەمڕۆش لە سۆشیال میدیاکانی ویکیپیدیا ئاگاداریی بڵاودەکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٧:٢٧، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 2f9hzz7ihyuvu4vwo43gdkc97dr33ye 0 296360 1590132 1588736 2026-06-14T09:12:03Z Hawkarjahmed 76640 زیادکردنی وێنەیەکی مێژوویی شەهید دڵشاد لەمالومە 1590132 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''دڵشاد تۆفیق بەنگینە''' [[پەڕگە:Dilshad2.jpg|alt=سەردەمی پێشمەرگایەتی]] '''دڵشاد تۆفیق حاجی باقی بەنگینە''' ناسراو بە '''فەرماندە دڵشاد [[بەنگینە]]''' (نازناوی پێشمەرگایەتی: '''ئاوارە'''؛ لەدایکبووی ١٩٥٥ لە سلێمانی – کۆچی دوایی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٨١) کادیرێکی پێشکەوتووی سیاسی، زمانزان، و فەرماندەیەکی سەربازیی دیاری هێزی پێشمەرگەی کوردستان بوو لە ڕیزەکانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. ئەو بەهۆی هاوەڵیکردنی ڕۆژنامەنووس و نووسەری ناوداری جیۆپۆلەتیکی ئەمریکی، ڕۆبێرت دی کاپلان، لە ناوەندە ڕۆشنبیری و جیهانییەکاندا وەک سیمبولی پێشمەرگەیەکی ڕۆشنبیر و زمانزان ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref> '''ژیاننامە''' دڵشاد تۆفیق لە ساڵی ١٩٥٥ لە گەڕەکێکی ڕەسەنی شاری سلێمانی چاوی بەدنیا هەڵهێناوە. ئەو کوڕەزای شاعیری نیشتمانپەروەری گەلی کورد، حاجی باقی بەنگینەیە. خوێندنی سەرەتایی و ئامادەیی لە سلێمانی تەواو کردووە و پاشان لە کۆلێژی ئیدارە و ئیقتیساد لە بەغدا وەرگیراوە. لە تەمەنی گەنجێتیدا زمانەکانی ئینگلیزی و عەرەبی بە تەواوی و بە ڕەوانی فێربووە. '''خەباتی سیاسی و پێشمەرگایەتی''' لە ساڵانی حەفتاکاندا، لە ڕێگەی ئەڵقە ڕۆشنبیرییەکانی "کۆمەڵەی مارکسی-لینینیی کوردستان" (کە دواتر ناوەکەی گۆڕا بۆ کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان) تێکەڵ بە خەباتی نهێنیی سیاسی دەبێت لە ناو شاردا. دوای ئەوەی کارە ڕێکخستنەکانی لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانی ڕژێمی بەعسەوە ئاشکرا دەبن، لە ساڵی ١٩٧٩ خوێندنی زانکۆ لە بەغدا جێدەهێڵێت و ڕوو لە شاخ دەکات و دەبێتە پێشمەرگە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=شه‌هید دڵشاد به‌نگینه، كانییه‌ك له‌ بیری جوان‌.. كوردستان له‌مدا تینووێتی ده‌شكاند |ناونیشان=http://www.hoshyary.com/detail/6273 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.hoshyary.com}}</ref> بەهۆی ئاستی بەرزی ڕۆشنبیری، هۆشیاریی سیاسی و توانای سەرکردایەتیکردنی، لەلایەن سەرکردایەتیی شۆڕشەوە دەکرێتە بەرپرسی ڕێکخستنەکانی هەرێمی چوار (ناوچەی تیپی ٤٧ی پیرەمەگروون) کە ناوچەیەکی بەرفراوانی لە سنووری پارێزگای سلێمانی دەگرتەوە. ئەو هاوکات لەگەڵ کاری سەربازی، کادیرێکی هۆشیار بوو؛ بۆ یەکەمجار لە مێژووی شۆڕشدا هەڵمەتی ژینگەیی و پاکوخاوێنی لە گوندەکانی شارباژێڕ ئەنجامدا.<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Dilshad Bard.jpg]] '''هاوەڵیکردنی ڕۆژنامەنووس ڕۆبێرت کاپلان''' لە هاوینی ساڵی ١٩٨٠، پێش دەستپێکردنی جەنگی ئێران و عێراق، ڕۆژنامەنووسی گەنجی ئەمریکی [http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/ ڕۆبێرت دی کاپلان] بە مەبەستی ڕووماڵکردنی شۆڕشی نوێ بۆ ڕۆژنامەی *کۆریەر (Kurier)*ی نەمساوی سەردانی کوردستان دەکات. لەسەر ڕاسپاردەی نەوشیروان مستەفا، بەهۆی لێهاتوویی لە زمانی ئینگلیزیدا، ئەرکی پاراستن، وەرگێڕان و هاوەڵیکردنی ئەم ڕۆژنامەنووسە دەسپێردرێتە شەهید دڵشاد بەنگینە.<ref name=":0" /> کاپلان (کە لەو کاتەدا لە شاخ نازناوی "باران"ی لێنرابوو) بە یاوەریی [https://www.hoshyary.com/detail/6273 دڵشاد بەنگینە] بۆ ماوەی زیاتر لە دوو هەفتە بە نهێنی بەنێو دەیان گوند و دۆڵی سەختی ناوچەکانی شارباژێڕ، دوکان و پیرەمەگرووندا دەگەڕێت. دڵشاد ئەوەندە ئازا بوو، کە تەنانەت کاپلانی بە جلی مەدەنییەوە هێنایە ناو جەرگەی شاری سلێمانی (بەردەرکی سەرا) بۆ وێنەگرتن و دۆکیۆمێنتکردنی ڕاستییەکان.<ref name=":0" /> کاپلان دواتر لە وتارە مێژووییەکەیدا لەژێر ناونیشانی ''"Kurdistan: Sons of Devils"'' لە '''گۆڤاری فەرمیی ئەمریکی (The Atlantic)''' لە نۆڤەمبەری ١٩٨٧ و کتێبەکەیدا ''"[https://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 The Ends of the Earth]"'' بە درێژی وەسفی دڵشاد دەکات و دەنووسێت:<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Eastward to Tartary: Travels in the Balkans, the Middle East, and the Caucasus: Robert D. Kaplan: 9780375705762: Books - Amazon.ca |ناونیشان=http://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20151215234603/http://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.amazon.ca}}</ref> «لە کاتێکدا ئەوانی تر تەنها تفەنگەکانیان پێبوو، دڵشاد لە پاڵ چەکەکەیدا دەفتەرێکی یاداشتیشی پێبوو... ئەو ڕووناکبیرێکی لێهاتوو بوو کە تەنها لەبەر ئەوە تفەنگی هەڵگرتبوو چونکە مێژوو هیچ هەڵبژاردنێکی تری بۆ نەهێشتبووەوە.»<ref name=":1" /> '''ڕۆبێرت کاپلان لەکتێبەکەیدا بەناوی [The Ends of the Earth (کۆتاییەکانی زەوی) کە باسی گەشتەکەی عێراق و کوردستانی تێدا دەکات بەم جۆرە باس لەناسینی شەهید دڵشاد دەکات:''' <ref name=":1" /> '''بەشی یەکەم: یەکەم چاوپێکەوتن لەسەر سنوور''' "لە نێو چیا سارد و تەمومژاوییەکانی سەر سنووردا بوو کە بۆ یەکەمجار ڕێبەرەکەم، دڵشاد تۆفیق بەنگینەم بینی. ئەو لە نێو چەکدارانی پێشمەرگەدا وەستابوو، بەڵام ئامادەیی و سیمای تەواو جیاواز بوو. لە کاتێکدا ئەوانی تر تەنها تفەنگەکانیان پێبوو، دڵشاد لە پاڵ چەکەکەیدا دەفتەرێکی یاداشتیشی پێبوو. ئەو بە زمانێکی ئینگلیزیی ڕەوان بەخێرهاتنی کردم؛ زمانێک کە بە وردەکارییەکی سەرسوڕهێنەرەوە لێی شارەزا ببوو، سەرەڕای ئەوەی لە جیهانی ڕۆژاوا دابڕاو بوو."<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Bio – The Official Site of Robert D. Kaplan – Author, Foreign Correspondent, Geopolitics |ناونیشان=http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|زمان=en-US}}</ref> '''📄 بەشی دووەم: گەشتەکە بەناو دۆڵەکانی سلێمانیدا''' "کاتێک بەناو ڕێڕەوە بەردەڵانەکان و دۆڵە شاراوەکانی ناوچەی پیرەمەگرووندا دەڕۆیشتین، دڵشاد سەلماندی کە ئەو زۆر لە وەرگێڕێک زیاترە. ئەو مرۆڤێکی یەکجار ڕۆشنبیر بوو. دەستی بۆ ڕێڕوێکی دیاریکراوی شاخەکە ڕادەکێشا و نەک تەنها ستراتیژی سەربازیی دژی سوپای عێراق، بەڵکو مێژووی سەد ساڵەی بەرگریی خێڵە کوردییەکانی بۆ ڕوون دەکردمەوە. ئەو باوەڕێکی نەهەژانی بەوە هەبوو کە خوێندەواری و جیۆگرافیا لە کۆتاییدا گەلەکەی ڕزگار دەکەن."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی سێیەم: گفتوگۆکانیان لەسەر داهاتووی کوردستان'''<ref name=":2" /> "شەوێکیان، لەناو پەناگەیەکی بەردیندا لە دەوری ئاگرێکی بچووک کۆببووینەوە بۆ ئەوەی لە چاوی سیخوڕیی فڕۆکەکانی بەعس بەدوور بین، دڵشاد باسی خەونەکانی خۆی بۆ کوردستان بۆ کردم. پێی گوتم: 'ئێمە خەڵکی چیاکانین، جیهان ئێمەی لەبیر دەچێت چونکە جیۆگرافیا گۆشەگیرمان دەکات، بەڵام کەلتورمان قووڵە.' لێرەدا تێگەیشتم کە من ڕووبەڕووی شەڕکەرێکی گەریلای سادە نەبوومەتەوە، بەڵکو لەبەردەم ڕووناکبیرێکی خاوەن بەهرەدام کە تەنها لەبەر ئەوە تفەنگی هەڵگرتووە چونکە مێژوو هیچ هەڵبژاردنێکی تری بۆ نەهێشتووەتەوە."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی چوارەم: کۆتا ماڵاوایی''' "کاتێک کاتی ئەوە هات کەمەرزەکە ببڕمەوە و عێراق جێبهێڵم، دڵشاد لەوێ بوو بۆ ئەوەی تا دواین مەیل دڵنیا بێت لە سەلامەتیم. تەوقەی لەگەڵ کردم، لەژێر جەمەدانییە کوردییە ڕەسەنەکەیدا زەردەخەنەیەکی گەرمی کرد و پێی گوتم ڕاستی لەسەر ئەو شتانە بنووسم کە بە چاوی خۆم بینومن. ئەوە دواین جار بوو کە ڕوخساری ئەوم بینی، کە لە پشتەوەی سێبەری تیژ و جوانی چیاکانی زاگرۆسدا نەخشابوو."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی پێنجەم: هەواڵی شەهیدبوونەکەی''' "دوای چەند مانگێک، لە کاتێکدا لە دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە سەلامەتی خەریکی کارکردن بووم لەسەر یاداشتەکانم، نامەیەکم پێگەیشت کە هەواڵێکی جەرگبڕی لە بەرەکانی جەنگەوە پێبوو: دڵشاد تۆفیق بەنگینە لە کاتی جێبەجێکردنی ئەرکدا شەهید بوو. ئەو لە بەهاری ساڵی ١٩٨١دا گیانی بەخت کرد. بیستنی ئەم هەواڵە خەمێکی قورس و خنکێنەری هێنایە ڕێم. دڵشاد نەژیا بۆ ئەوەی ئەو ئازادییە ببینێت کە بەو زمانشیرینییەوە باسی دەکرد، بەڵام بۆ من، ئەو وەک بەرجەستەکردنی ڕەهای قوربانیدانی تراژیدی و پڕ شکۆی گەنجانی کورد دەمێنێتەوە."<ref name=":2" /> '''شەهیدبوون''' '''شەهیدبوون''' فەرماندە دڵشاد تۆفیق بەنگینە لە ڕۆژی '''١٥ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٨١'''، لە کاتی جێبەجێکردنی ئەرکێکی گرنگدا لە شەڕێکی ناوخۆییدا شەهید بوو و چووە ڕیزی کاروانی نەمرانەوە. کاپلان کاتێک لە دەرەوەی عێراق هەواڵی شەهیدبوونی هاوڕێ و ڕێبەرەکەی دەبیستێت، بە قووڵی خەمبار دەبێت و دەنووسێت:<ref name=":0" /> «دڵشاد نەژیا بۆ ئەوەی ئەو ئازادییە ببینێت کە بەو زمانشیرینییەوە باسی دەکرد، بەڵام بۆ من، ئەو وەک بەرجەستەکردنی ڕەهای قوربانیدانی تراژیدی و پڕ شکۆی گەنجانی کورد دەمێنێتەوە.»<ref name=":0" /> '''سەرچاوەکان''' # مێژوو و ئەرشیفی یاد فەرماندەکان، مەکتەبی ڕاگەیاندن و هۆشیاریی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، ٢٠٢٤. # ڕۆبێرت دی کاپلان، وتاری ''"Kurdistan: Sons of Devils"''، گۆڤاری The Atlantic، نۆڤەمبەری ١٩٨٧. # ڕۆبێرت دی کاپلان، کتێبی ''"The Ends of the Earth: A Journey at the Dawn of the 21st Century"''، چاپی ١٩٩٦، بەشی چوارەم (لاپەڕەکانی ٢٤٠-٢٦٥). # زانیارى لەبارەى کتێب و گەشتەکەى کاپلان بۆ عێراق لەگەڵ هەموو کارەکانی کاپلان تا ئێستا <nowiki>http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/</nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} ouvw8asx1phzayasknv4noj14n08fcx 1590134 1590132 2026-06-14T09:19:21Z Hawkarjahmed 76640 سێ لینکم زیادکرد لەیوتیوب و مەکتەبى بیرو هوشیارى و کوردپیدیاوە 1590134 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''دڵشاد تۆفیق بەنگینە''' [[پەڕگە:Dilshad2.jpg|alt=سەردەمی پێشمەرگایەتی]] '''دڵشاد تۆفیق حاجی باقی بەنگینە''' ناسراو بە '''فەرماندە دڵشاد [[بەنگینە]]''' (نازناوی پێشمەرگایەتی: '''ئاوارە'''؛ لەدایکبووی ١٩٥٥ لە سلێمانی – کۆچی دوایی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٨١) کادیرێکی پێشکەوتووی سیاسی، زمانزان، و فەرماندەیەکی سەربازیی دیاری هێزی پێشمەرگەی کوردستان بوو لە ڕیزەکانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. ئەو بەهۆی هاوەڵیکردنی ڕۆژنامەنووس و نووسەری ناوداری جیۆپۆلەتیکی ئەمریکی، ڕۆبێرت دی کاپلان، لە ناوەندە ڕۆشنبیری و جیهانییەکاندا وەک سیمبولی پێشمەرگەیەکی ڕۆشنبیر و زمانزان ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref> '''ژیاننامە''' دڵشاد تۆفیق لە ساڵی ١٩٥٥ لە گەڕەکێکی ڕەسەنی شاری سلێمانی چاوی بەدنیا هەڵهێناوە. ئەو کوڕەزای شاعیری نیشتمانپەروەری گەلی کورد، حاجی باقی بەنگینەیە. خوێندنی سەرەتایی و ئامادەیی لە سلێمانی تەواو کردووە و پاشان لە کۆلێژی ئیدارە و ئیقتیساد لە بەغدا وەرگیراوە. لە تەمەنی گەنجێتیدا زمانەکانی ئینگلیزی و عەرەبی بە تەواوی و بە ڕەوانی فێربووە. '''خەباتی سیاسی و پێشمەرگایەتی''' لە ساڵانی حەفتاکاندا، لە ڕێگەی ئەڵقە ڕۆشنبیرییەکانی "کۆمەڵەی مارکسی-لینینیی کوردستان" (کە دواتر ناوەکەی گۆڕا بۆ کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان) تێکەڵ بە خەباتی نهێنیی سیاسی دەبێت لە ناو شاردا. دوای ئەوەی کارە ڕێکخستنەکانی لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانی ڕژێمی بەعسەوە ئاشکرا دەبن، لە ساڵی ١٩٧٩ خوێندنی زانکۆ لە بەغدا جێدەهێڵێت و ڕوو لە شاخ دەکات و دەبێتە پێشمەرگە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=شه‌هید دڵشاد به‌نگینه، كانییه‌ك له‌ بیری جوان‌.. كوردستان له‌مدا تینووێتی ده‌شكاند |ناونیشان=http://www.hoshyary.com/detail/6273 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.hoshyary.com}}</ref> بەهۆی ئاستی بەرزی ڕۆشنبیری، هۆشیاریی سیاسی و توانای سەرکردایەتیکردنی، لەلایەن سەرکردایەتیی شۆڕشەوە دەکرێتە بەرپرسی ڕێکخستنەکانی هەرێمی چوار (ناوچەی تیپی ٤٧ی پیرەمەگروون) کە ناوچەیەکی بەرفراوانی لە سنووری پارێزگای سلێمانی دەگرتەوە. ئەو هاوکات لەگەڵ کاری سەربازی، کادیرێکی هۆشیار بوو؛ بۆ یەکەمجار لە مێژووی شۆڕشدا هەڵمەتی ژینگەیی و پاکوخاوێنی لە گوندەکانی شارباژێڕ ئەنجامدا.<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Dilshad Bard.jpg]] '''هاوەڵیکردنی ڕۆژنامەنووس ڕۆبێرت کاپلان''' لە هاوینی ساڵی ١٩٨٠، پێش دەستپێکردنی جەنگی ئێران و عێراق، ڕۆژنامەنووسی گەنجی ئەمریکی [http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/ ڕۆبێرت دی کاپلان] بە مەبەستی ڕووماڵکردنی شۆڕشی نوێ بۆ ڕۆژنامەی *کۆریەر (Kurier)*ی نەمساوی سەردانی کوردستان دەکات. لەسەر ڕاسپاردەی نەوشیروان مستەفا، بەهۆی لێهاتوویی لە زمانی ئینگلیزیدا، ئەرکی پاراستن، وەرگێڕان و هاوەڵیکردنی ئەم ڕۆژنامەنووسە دەسپێردرێتە شەهید دڵشاد بەنگینە.<ref name=":0" /> کاپلان (کە لەو کاتەدا لە شاخ نازناوی "باران"ی لێنرابوو) بە یاوەریی [https://www.hoshyary.com/detail/6273 دڵشاد بەنگینە] بۆ ماوەی زیاتر لە دوو هەفتە بە نهێنی بەنێو دەیان گوند و دۆڵی سەختی ناوچەکانی شارباژێڕ، دوکان و پیرەمەگرووندا دەگەڕێت. دڵشاد ئەوەندە ئازا بوو، کە تەنانەت کاپلانی بە جلی مەدەنییەوە هێنایە ناو جەرگەی شاری سلێمانی (بەردەرکی سەرا) بۆ وێنەگرتن و دۆکیۆمێنتکردنی ڕاستییەکان.<ref name=":0" /> کاپلان دواتر لە وتارە مێژووییەکەیدا لەژێر ناونیشانی ''"Kurdistan: Sons of Devils"'' لە '''گۆڤاری فەرمیی ئەمریکی (The Atlantic)''' لە نۆڤەمبەری ١٩٨٧ و کتێبەکەیدا ''"[https://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 The Ends of the Earth]"'' بە درێژی وەسفی دڵشاد دەکات و دەنووسێت:<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Eastward to Tartary: Travels in the Balkans, the Middle East, and the Caucasus: Robert D. Kaplan: 9780375705762: Books - Amazon.ca |ناونیشان=http://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20151215234603/http://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.amazon.ca}}</ref> «لە کاتێکدا ئەوانی تر تەنها تفەنگەکانیان پێبوو، دڵشاد لە پاڵ چەکەکەیدا دەفتەرێکی یاداشتیشی پێبوو... ئەو ڕووناکبیرێکی لێهاتوو بوو کە تەنها لەبەر ئەوە تفەنگی هەڵگرتبوو چونکە مێژوو هیچ هەڵبژاردنێکی تری بۆ نەهێشتبووەوە.»<ref name=":1" /> '''ڕۆبێرت کاپلان لەکتێبەکەیدا بەناوی [The Ends of the Earth (کۆتاییەکانی زەوی) کە باسی گەشتەکەی عێراق و کوردستانی تێدا دەکات بەم جۆرە باس لەناسینی شەهید دڵشاد دەکات:''' <ref name=":1" /> '''بەشی یەکەم: یەکەم چاوپێکەوتن لەسەر سنوور''' "لە نێو چیا سارد و تەمومژاوییەکانی سەر سنووردا بوو کە بۆ یەکەمجار ڕێبەرەکەم، دڵشاد تۆفیق بەنگینەم بینی. ئەو لە نێو چەکدارانی پێشمەرگەدا وەستابوو، بەڵام ئامادەیی و سیمای تەواو جیاواز بوو. لە کاتێکدا ئەوانی تر تەنها تفەنگەکانیان پێبوو، دڵشاد لە پاڵ چەکەکەیدا دەفتەرێکی یاداشتیشی پێبوو. ئەو بە زمانێکی ئینگلیزیی ڕەوان بەخێرهاتنی کردم؛ زمانێک کە بە وردەکارییەکی سەرسوڕهێنەرەوە لێی شارەزا ببوو، سەرەڕای ئەوەی لە جیهانی ڕۆژاوا دابڕاو بوو."<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Bio – The Official Site of Robert D. Kaplan – Author, Foreign Correspondent, Geopolitics |ناونیشان=http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|زمان=en-US}}</ref> '''📄 بەشی دووەم: گەشتەکە بەناو دۆڵەکانی سلێمانیدا''' "کاتێک بەناو ڕێڕەوە بەردەڵانەکان و دۆڵە شاراوەکانی ناوچەی پیرەمەگرووندا دەڕۆیشتین، دڵشاد سەلماندی کە ئەو زۆر لە وەرگێڕێک زیاترە. ئەو مرۆڤێکی یەکجار ڕۆشنبیر بوو. دەستی بۆ ڕێڕوێکی دیاریکراوی شاخەکە ڕادەکێشا و نەک تەنها ستراتیژی سەربازیی دژی سوپای عێراق، بەڵکو مێژووی سەد ساڵەی بەرگریی خێڵە کوردییەکانی بۆ ڕوون دەکردمەوە. ئەو باوەڕێکی نەهەژانی بەوە هەبوو کە خوێندەواری و جیۆگرافیا لە کۆتاییدا گەلەکەی ڕزگار دەکەن."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی سێیەم: گفتوگۆکانیان لەسەر داهاتووی کوردستان'''<ref name=":2" /> "شەوێکیان، لەناو پەناگەیەکی بەردیندا لە دەوری ئاگرێکی بچووک کۆببووینەوە بۆ ئەوەی لە چاوی سیخوڕیی فڕۆکەکانی بەعس بەدوور بین، دڵشاد باسی خەونەکانی خۆی بۆ کوردستان بۆ کردم. پێی گوتم: 'ئێمە خەڵکی چیاکانین، جیهان ئێمەی لەبیر دەچێت چونکە جیۆگرافیا گۆشەگیرمان دەکات، بەڵام کەلتورمان قووڵە.' لێرەدا تێگەیشتم کە من ڕووبەڕووی شەڕکەرێکی گەریلای سادە نەبوومەتەوە، بەڵکو لەبەردەم ڕووناکبیرێکی خاوەن بەهرەدام کە تەنها لەبەر ئەوە تفەنگی هەڵگرتووە چونکە مێژوو هیچ هەڵبژاردنێکی تری بۆ نەهێشتووەتەوە."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی چوارەم: کۆتا ماڵاوایی''' "کاتێک کاتی ئەوە هات کەمەرزەکە ببڕمەوە و عێراق جێبهێڵم، دڵشاد لەوێ بوو بۆ ئەوەی تا دواین مەیل دڵنیا بێت لە سەلامەتیم. تەوقەی لەگەڵ کردم، لەژێر جەمەدانییە کوردییە ڕەسەنەکەیدا زەردەخەنەیەکی گەرمی کرد و پێی گوتم ڕاستی لەسەر ئەو شتانە بنووسم کە بە چاوی خۆم بینومن. ئەوە دواین جار بوو کە ڕوخساری ئەوم بینی، کە لە پشتەوەی سێبەری تیژ و جوانی چیاکانی زاگرۆسدا نەخشابوو."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی پێنجەم: هەواڵی شەهیدبوونەکەی''' "دوای چەند مانگێک، لە کاتێکدا لە دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە سەلامەتی خەریکی کارکردن بووم لەسەر یاداشتەکانم، نامەیەکم پێگەیشت کە هەواڵێکی جەرگبڕی لە بەرەکانی جەنگەوە پێبوو: دڵشاد تۆفیق بەنگینە لە کاتی جێبەجێکردنی ئەرکدا شەهید بوو. ئەو لە بەهاری ساڵی ١٩٨١دا گیانی بەخت کرد. بیستنی ئەم هەواڵە خەمێکی قورس و خنکێنەری هێنایە ڕێم. دڵشاد نەژیا بۆ ئەوەی ئەو ئازادییە ببینێت کە بەو زمانشیرینییەوە باسی دەکرد، بەڵام بۆ من، ئەو وەک بەرجەستەکردنی ڕەهای قوربانیدانی تراژیدی و پڕ شکۆی گەنجانی کورد دەمێنێتەوە."<ref name=":2" /> [https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269 لەکوردپیدیاوە]: شەهیدان عەبەى مەلا و شەهید دڵشاد بەنگینە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ= |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269}}</ref> https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269<ref>https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269</ref> بەڤیدیۆ ژیانی شەهید دڵشاد تۆفیق بەنگینە [https://www.youtube.com/watch?v=i08wpMMjK5U لەیوتیوبەوە]<ref>https://www.youtube.com/watch?v=i08wpMMjK5U</ref> [https://www.hoshyary.com/detail/16002 مەکتەبى راگەیاندن و هوشیارى]: شەهید دڵشاد بەنگینە کانییەک لەبیری جوان <ref>https://www.hoshyary.com/detail/16002</ref> https://www.hoshyary.com/detail/16002 '''شەهیدبوون''' فەرماندە دڵشاد تۆفیق بەنگینە لە ڕۆژی '''١٥ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٨١'''، لە کاتی جێبەجێکردنی ئەرکێکی گرنگدا لە شەڕێکی ناوخۆییدا شەهید بوو و چووە ڕیزی کاروانی نەمرانەوە. کاپلان کاتێک لە دەرەوەی عێراق هەواڵی شەهیدبوونی هاوڕێ و ڕێبەرەکەی دەبیستێت، بە قووڵی خەمبار دەبێت و دەنووسێت:<ref name=":0" /> «دڵشاد نەژیا بۆ ئەوەی ئەو ئازادییە ببینێت کە بەو زمانشیرینییەوە باسی دەکرد، بەڵام بۆ من، ئەو وەک بەرجەستەکردنی ڕەهای قوربانیدانی تراژیدی و پڕ شکۆی گەنجانی کورد دەمێنێتەوە.»<ref name=":0" /> '''سەرچاوەکان''' # مێژوو و ئەرشیفی یاد فەرماندەکان، مەکتەبی ڕاگەیاندن و هۆشیاریی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، ٢٠٢٤. # ڕۆبێرت دی کاپلان، وتاری ''"Kurdistan: Sons of Devils"''، گۆڤاری The Atlantic، نۆڤەمبەری ١٩٨٧. # ڕۆبێرت دی کاپلان، کتێبی ''"The Ends of the Earth: A Journey at the Dawn of the 21st Century"''، چاپی ١٩٩٦، بەشی چوارەم (لاپەڕەکانی ٢٤٠-٢٦٥). # زانیارى لەبارەى کتێب و گەشتەکەى کاپلان بۆ عێراق لەگەڵ هەموو کارەکانی کاپلان تا ئێستا <nowiki>http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/</nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} q6hbz2ygcsemyo197l44bqu35pn50sk 1 296374 1590016 1589889 2026-06-13T13:20:55Z Hivja 64112 /* سڕینەوە */ وەڵامدانەوە 1590016 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] دیارە کە من دەستکارییەکەم گەڕاندۆتەوە ھۆکارەکەیشم نووسیوە، و لە ویکیپیدیاش نەریتە کە دەستکاری بەڕێوەبەران نەگەڕێنیتەوە بەبێ وتووێژکردن، نابێت بەڕێوەبەرێک دەستکاری بەڕێوبەرێکی تر بگەڕێنێتەوە بەبێ ئەوەی وتووێژ بکرێ سەرەتا ئەگەرنا شتێک نامێنێ بەناوی ویکیپیدیا. بۆچی ئەم دەستکاریەت گەڕاندۆتەوە ؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :شايەنی باسە ئێستا چێکم کرد بەڕێزتان بەڕێوبەری پێشوون. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٨، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] شتێکت وەک ڕوونکردنەوە بە ئینگلیزی نووسیوە کە ڕوون نەبووە. ئەمە ویکیی ئینگلیزی نییە ئەگەر بەڕێزت بەڕێوەبەری و باسی نەریت دەکەی، و پێم خۆشە لێرە بە کوردی ببیستم ئەگەر هۆکارێک هەیە بۆ هێشتنەوەی وتارەکە. وەک دیارە یەک سەرچاوە لەم وتارە بەکارنەهاتووە و کەسێکیش کەمێک لەسەر کوردستان بزانێت دەزانێت شتێکمان نییە بە ناوی گەلی سۆران. لەباتی چاودێریکردنێکی باشی ویکیپیدیای کوردی کە پڕ نەبێت لەم جۆرە وتارانە، کاری خەڵکی دیکەش زەحمەت مەکەن کە هەوڵی ڕاستکردنەوەی شتێک دەدەن. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٩:٥٥، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] کاک سەرچیا ئەمە قسە نییە کردووتە بە تایبەت کە بەڕێوەبەریش بووی پێشووتر. ئێرە پێش ئەوەی کوردی بێت یان ھەرچیەک بێت پڕۆژەیەکە تایبەتە بە ویکیمیدیا، تورک بیت فارس بیت کورد بیت گرنگ نییە، یانی تەنھا لەبەر ئەوە بەبێ گوێدانە ھیچ شتێک دەستکارییەکەی منت گەڕاندۆتەوە چونکە بە کوردی نەمنووسیوە؟ بەڕاستی بەکارھێنەرە تازەکانیش شتی وا ناکەن نەک کەسێکی وەک تۆ کە چەندین ساڵە لێرەیە. ئەی چی لە دەستکاری بەڕێوبەرانی سەرانسەری دەکەی کە بە ئینگلیزی ھۆکار دەنووسن ھی ئەوانیش دەگەڕێنیەوە بەبێ ھۆکار نووسین؟ سیاسەتێکی ناوخۆ ھەیە ڕێگە لەمن بگرێ بە ئیلا دەبێ بە کوردی بینووسم؟ نییە. دەی چی من بە ئینگلیزی ئەینووسم لەمەولا بزانم چۆن دەستکارییەکانم ئەگەڕێنییەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] گەڕانەوە هەر لەبەر ئەوە نەبووە کە بە ئینگلیزی نووسیوتە، بەڵام بیانووش هەڵناگرێ و کەسێک لە ویکیی کوردی بەشداری بکات، پێویستە لە هەموو شوێنێک بە کوردی بنووسێت. ئێستاش ئەمە ئەسڵی بابەتەکە نییە، قسە لەسەر ئەوەیە کە بۆچی پێتان وایە دەبێت وتارێکی وا بمێنێتەوە کە وەک گوتم نە سەرچاوەیەکی هەیە و نە شتێک بەو ناوە هەیە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٢٤، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] گەر تۆزێک دیقەتان دابوایە لە ھۆکاری لابردنەکە نووسیومە و Referenceم بۆ وتارەکە داناوە کە بوونی ھەیە و سەرچاوەی ھەیە، دووەم شتیش لێرە کە سەرپێچییە داڕێژەی پێشنیاری سڕینەوە دووبارە دانانرێتەوە گەر لاببرێ بە تایبەتیش گەر بەڕێوەبەر لایببات کاک سەرچیا چۆن ئەبێ شتی وا بکەیت؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ئەم بابەتە ئەوەندە ئەم سەر و ئەو سەری ناوێ، لەجیاتی گۆڕینی بابەت بۆ لابردنی تاگ و نووسین بە ئینگلیزی، با قسە بێتە سەر ئەوە سەرچاوە و بەڵگە چییە بۆ پاڵشتی ئەم وتارە. دەڵێی (Reference)م داناوە، کوا لەکوێیە و کامەیە؟ ئەم پرسیارە بۆ تۆ و بەشداربووانی دیکەی ویکییش بێت. تەنانەت ئەگەر سەرچاوەش نییە، بە لێداونێکیش بێت پێمان بڵێن کە سۆران چۆن بووەتە گەل؟! [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٣٣، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::[[پەڕگە:CKBSC2026.png]] نازانم لەمە زیاتر Reference چیتر دابنێم تەنھا لەبەر ئەوەی لەناو وتارەکە دانەنراوە مانای ئەوە نییە بەڕێزت دیسان تاگی پێشنیاری سڕینەوەی لێ دابنێی ئەخر سیاسەتمان ھەیە ئەوە قەدەغە دەکات! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٤٢، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::ئەمە سەرچاوە نییە، بۆچوونێکە کە دیارە وەڵامی پرسیارەکەش ناداتەوە. ئێمە دەزانین کە میرنشینی سۆران و ناوچەیەکمان بە ناوی سۆران هەیە، و لەگەڵ شێوەزارێک بەڵام نەک گەل و هۆزێک. جا ئەگەر سەریشتان لە بابەتەکە دەرناچێت، پێم باشە بەشداربووی دیکەی ویکیپیدیایش قسەیەکی تێدا بکەن، بەڵام هەرچۆن بێت وتارەکە شایەنی مانەوە نییە و دەبوایە زۆر زووتر سڕابایەوە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٥١، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] وەک وتم لە سەرەتا و ئێستاش ھەمان شتم وتووە Referenceم داناوە کە بۆچی ھێشتوومەتەوە دەبوایە بەڕێزت بەبێ پووچەڵکردنەوەی دەستکاریم وتووێژ بکەیتەوە، و خەڵکی سۆران Identityیان ھەیە خۆ بە کەیفی من و تۆ نییە ئەوە وتاری لەسەر ھەیە لە ویکیپیدیای ئینگلیزی. ئەوە لەسەر بابەتی وتار یەک. :::::::::'''دووەم شت و گرنگترین خاڵ''' من خۆم بەبەڕێوەبەری سڕینەوە (Deleting Administrator) داناوە لێرە و دەستکاری تۆم پووچەڵ (Undo) نەکردۆتەوە تاگەکەم بە شێوەیەکی زۆر ئاسایی لاداوە واتا بڕیارم لە وتارەکە داوە و یەکلایم کردۆتەوە. ھەموو ئەوانەی ئێرە دەزانن من لە بەشی سڕینەوە و گەڕاندنەوەی وتارەکان کاردەکەم بڕیاریان لەسەر دەدەم، ھەمان شتیش بۆ ئەو وتارە ڕوویداوە و جیاوازی نەبووە بۆچی پێت باش بوو کە '''دەستکارییەکەی من بەبێ وتووێژ پووچەڵ''' بکەیتەوە و داڕێژەیەک دابنێیتەوە کە دووبارە نابێ دابنرێتەوە '''بەپێی سیاسەت''' ئەتوانی ڕوونی بکەیتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٠٢، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]]، @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: سڵاو، پێم خۆش بوو دوو قسە بکەمە ناو ئەم وتووێژەوە. کاک سەرچیا، ئەمە کاری یەکەم و دووەم-تان نییە، و هیچ بەکارهێنەرێک بۆی نییە دەستکاری بەڕێوەبەر بەبێ وتووێژ بگەڕێنێتەوە، هەتا بگاتە نووسینێک کە سوور هەموو خەڵکیی کوردستان بزانن هەڵەیە. بابەتەکەش هەرچی بێت من نایزانم، بەڵام گەڕاندنەوەی دەستکاری بەڕێوەبەر دووبارەی دەکەمەوە نابێت ڕووبداتەوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٥٢، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ئەمەی داتناوە (Reference) نییە، پێم وایە شتێکی زەحمەت نییە کە جیاوازی لەنێوان ڕوونکردنەوە و سەرچاوە بکەیت. و کە ئەوەندە دڵنیای سۆران گەلە، داوای بیست سەرچاوەشمان نەکردووە، لانیکەم یەک دوو سەرچاوە لێرە دابنێ کە ئەم قسەیە بسەلمێنێت. هیچ وتارێک لەسەر ئەوە لە ویکیی ئینگلیزی و ویکییەکانی تریش نییە. پێشتر بە هەڵە بەسترابووەوە بە وتاری شێوەزاری سۆرانی. سەبارەت بە لێدوانی @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] مەبەستت چییە کاری یەکەم نییە، کاری تر چی بووە کە ئاوا وەڵام بدەنەوە؟ و ئەوەندەش کە باسی سیاسەت دەکەن لانیکەم ئاماژەی پێ بدەن شتی وا لەکوێ هاتووە، نەک ئاوا بەڕێوەبەر بە خاوەنی ویکی ببینین و بڵێن کەس بۆی نییە کارە هەڵەکانیان بگەڕێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١١:٣٥، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::ھەفتەیەک بەسەر ئێرە تێپەڕیوە وادیارە کەس نەھاتووە تا بیرورای خۆی دەرببڕێت، وابزانم کاک سەرچیا پێویستت بە [https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english-arabic/reference کامبرێج] دەبێت تا بزانی Reference لە زمانی ئینگلیزی تەنھا بە مانای سەرچاوە - Source نادات [[پەڕگە:Src-reference-citation-ckb.png|500x500px]] لە بابەتی ئەکادیمیدا جیاوازییەکانی زۆر زۆرە. ئەمە بۆ بابەتی Referenceدان. :::::::::::بۆ بابەتی سیاسەت و ڕێساکانی ویکیپیدیاش ، زۆر بەڕوونی لەسەر داڕێژەکە نووسراوە "'''ئەگەر ئەم داڕێژەیە لابرا، [[ویکیپیدیا:سڕینەوەی_پێشنیارکراو#بژاردن|دووبارە دایمەنێرەوە]].'''" کە ئەمەش یەکێکە لە پێشێلکارییەکانی جەنابت لێرە دوای ئەوەی من لابردووە تۆ داتناوەتەوە بەبێ کردنەوەی وتووێژ لەگەڵم ھەستاوی دەستکارییەکەمت پووچەڵکردۆتەوە کە کاری سەرەکی من تەنھا ڕاپەڕاندن و چاودێریکردنی وتارەکانی و بڕیاریشم داوە ئەم وتارە بمێنێتەوە نازانم ئەزانی بڕیاری بەڕێوەبەران و کۆمەڵگای ویکیپیدیا چۆن کاردەن. :::::::::::<p>لێرە شتێکیش ھەیە بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستدەکات، لەوانەیە تۆنی قسەکانی وا دەربکەوێت کە بەڕێوەبەران نابێت بەبێ ھۆکار قسەکانیان بشکێنرێت و کارەکانیان پووچەڵ بکرێتەوە تۆش بەڕێز سەرچیا وات بیرکردبێتەوە ئەمە وابکات خاوەنداریەتی بە پڕۆژە بکەن بەڵام نەخێر تەواو پێچەوانەیە بەڕێوەبەران گرووپێکی بەکارھێنەرانی شارەزا و ماوەیەکی زۆر زیاتریان لێرە بردۆتە سەر لە بەکارھێنەرانی تر و چاوەڕێیان لێدەکرێ یاسا و ڕێساکانی ویکیپیدیا ڕابگرن، بۆیە قسەکەی ئەو '''وەک خەمخۆری''' بۆ ویکیپیدیا ببینە نەک وەک خۆسەپاندن. :::::::::::: {{تێبینیی بەڕێوەبەر}} دووبارە وەک بەڕێوەبەر لێرە قسەدەکەم و بڕیار لە وتارەکە دەدەم، وتارەکە ئاماژەیە بە ناسنامەی خەڵکی سۆران و Tribe - خێڵەکانیان و کە بوونی ھەبووە ھەربۆیە داڕێژەی پێشنیاری سڕینەوەکە لادەبەم، با چەن شتێک ڕوونبکەمەوە وەک سیاسەت '''چیتر ناتوانی داڕێژەی پێشنیاری سڕینەوە لەم وتارە دابنێیتەوە''' دانانەوەی و شەڕە دەستکاریکردن لەگەڵمان وادەکا مافی دەستکاریکردن لەدەستبدەیت لەم وتارە کە نامەوێت ناچار بکرێم کاری وابکەم. گەر پێت وایە خەڵکی سۆران ناسنامەیان نییە و ناتوانرێت وەک گەل بانگ بکرێن ئەتوانی بە سەرچاوە بیسەلمێنی ئەمجارە و '''{{color|green|داڕێژەی سڕینەوەی خێرای بۆ بەکاربێنی.}}'''. :::::::::::[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٠:٣٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::{{کۆمێنت}} @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] بڕوانە [[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen#کورد ھەر بە تەنیا کورمانج نییە]]، کە ئەمانە لێک دەدەیتەوە ھەست دەکەی ئەمیش جۆرێکە لە ھەوڵەکانی [[ئێرانی پەھلەوی]] و حکوومەتی تورکیا بۆ جیا کردنەوەی [[لوڕ]] و [[زازا]] لە کورد. لە ویکی ئینگلیزی و فارسی ئەم شتە زۆرتر دەبینی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢١:٤٠، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::::پێم وایە هەر کات بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Paraw|Paraw]] گەڕایەوە خۆی بێت لە بڕیاردانی کۆتایی لەسەر ئەو وتارە ڕۆڵی هەبێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٠، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) q55hu18gp6svx1ed9ziy3qby7n3k78m 118 296392 1590083 1588985 2026-06-14T03:55:51Z CommonsDelinker 62 "Sabir_Namig_Zebari.jpg⁠.jpg" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No permission since 6 June 2026. 1590083 wikitext text/x-wiki '''صابر نامق زێباری''' ناسراو بە '''عقید صابر نامق جێبرانی''' (لەدایکبووی [[1962]] لە گوندی جێبران، [[باشووری کوردستان]]) ئەفسەرێکی باڵا و فەرماندەیەکی مەیدانیی دیاری هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستانە. ناوبراو بە پلەی عەقید لە چوارچێوەی هێزەکانی یەکەی 80ی سەر بە وەزارەتی پێشمەرگە خزمەت دەکات. جگە لە پێگە سەربازییەکەی، وەک کەسایەتییەکی کۆمەڵایەتی، ماقوڵ و ڕیشسپی لە ناو عەشیرەتی زێباری و دەڤەری [[ئاکرێ]] و [[شێخان (قەزا)|شێخان]] ناسراوە و خاوەن پێگەیە. == پاشخان و سەرەتای ژیان == صابر نامق لە ساڵی 1962 لە گوندی جێبران، کە دەکەوێتە بناری چیای ستراتیژیی مەقلوب، لەدایکبووە. قۆناغی منداڵی و سەرەتای ژیانی هاوکات بوو لەگەڵ ئاڵۆزییە سیاسی و سەربازییەکانی باشووری کوردستان. لە ساڵی 1975، لە ئەنجامی سیاسەتی کۆچی زۆرەملێ (تەعریب)، خێزانەکەی هاوشێوەی سەدان خێزانی تری ناوچەکە ناچار بە جێهێشتنی گوندەکەیان کران و بۆ کۆمەڵگای زۆرەملێی چرە گواسترانەوە. ئەم قۆناغە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر دروستبوونی هزر و بیروباوەڕی نیشتمانیی ناوبراو هەبوو. == ژیانی سەربازی و خەباتی پێشمەرگایەتی == دوای سەرکوتکردنی ڕژێم و سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی مەزنی گەلی کوردستان لە بەهاری ساڵی [[ڕاپەڕین|1991]]، سابیر نامق بڕیاری دا پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەی کوردستانەوە بکات بۆ پاراستنی دەستکەوتەکانی قەوارەی هەرێمی کوردستان. ناوبراو بە درێژایی زیاتر لە 33 ساڵ خزمەتی بەردەوام، لە ناوچە و هێزە جیاوازەکانی پێشمەرگە لە سنووری ئاکرێ و مەقلوب ئەرکی جۆراوجۆری فەرماندەیی و سەربازیی ڕاپەڕاندووە. بەهۆی لێهاتوویی و ئەزموونە مەیدانییەکەیەوە، پلە سەربازییەکانی بڕیوە: * لە ساڵی [[2014]] پلەی سەربازیی «موقەدەم» (Lieutenant Colonel)ی پێبەخشرا. * دواتر بەهۆی بەردەوامی لە خزمەت و سەرکردایەتیکردنی سەرکوتووانەی هێزەکان، بەرزکرایەوە بۆ پلەی «عەقید» (Colonel). * ناوبراو بۆ ماوەیەکی درێژ لە فەرماندەی سپیلکی هێزی 2 خزمەتی کردووە . == بەشداری لە شەڕی دژی داعش (2014–2017) == لە هاوینی ساڵی 2014، کاتێک چەکدارانی ڕێکخراوی تیرۆریستی [[داعش]] هێرشیان کردە سەر سنوورەکانی هەرێمی کوردستان، عەقید صابر نامق وەک فەرماندەیەکی مەیدانی ئامادەیی هەبوو لە بەرەکانی پێشەوەی شەڕ بۆ بەرگریکردن لە خاک و هاوڵاتیانی کوردستان. ناوبراو بەشدارییەکی کارای لە پڕۆسە سەربازییەکان و ڕزگارکردنەوەی ناوچە داگیرکراوەکاندا کرد لە چەندین میحوەری جیاواز و گرنگدا، لەوانە: * '''میحوەری تلسقوف و باشیک:''' بۆ ڕێگریکردن لە پێشڕەوییەکانی داعش بەرەو سنووری پارێزگای دهۆک. * '''میحوەری زوممار و ڕەبیعە:''' بەشداریکردن لە شەڕە قورسەکانی کۆنترۆڵکردنەوەی ناوچە ستراتیژییەکانی هاوسنوور لەگەڵ سووریا. * '''میحوەری سنونێ و شنگال:''' پێشکەشکردنی پشتگیری سەربازی بۆ ڕزگارکردنی خوشک و برایانی ئێزدی و پاککردنەوەی چیای شنگال. * '''میحوەری سحێلا، کەسکێ، و عیونات:''' پاراستنی هێڵە سنوورییەکان و تێکشکاندنی هێرشە خۆکوژییەکانی دوژمن. == پێگەی کۆمەڵایەتی و جڤاکی == عەقید صابر نامق، هاوشانی کارە سەربازییەکانی، هەمیشە وەک کەسایەتییەکی کۆمەڵایەتی خاوەن متمانە لە نێو دانیشتووانی ناوچەی شێخان و ئاکرێ و لەناو عەشیرەتی زێباریدا ناسراوە. لە ئێستادا کە لە کۆمەڵگای چرە نیشتەجێیە، کاتەکانی تەرخان کردووە بۆ خزمەتکردنی خەڵک و بەشداریکردنی کارا لە چارەسەرکردنی کێشە عەشایەری و کۆمەڵایەتییەکان، نزیککردنەوەی لایەنەکان و چەسپاندنی ئاشتیی کۆمەڵایەتی، کە بەهۆی ئەم کارانەیەوە وەک ڕێدین‌سپی (ڕیشسپی)یەکی جێگەی ڕێز سەیر دەکرێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == پۆلێنەکان == [[پۆل:لەدایکبووانی 1962]] [[پۆل:خەڵکی ئاکرێ]] [[پۆل:خەڵکی شێخان]] [[پۆل:پێشمەرگە]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی شەڕی داعش]] [[پۆل:ئەفسەرانی پێشمەرگە]] jb02sjisvzthj3e9fxts5l63t6m7dnw 0 296456 1589991 1589797 2026-06-13T12:03:42Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589991 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Infobox military conflict|conflict=|width=|partof=[[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران]]، [[قەیرانی ٢٠٢٦ی کورد و ئێران]]|image={{multiple image | border = infobox | perrow = 2 | total_width = 350 | image1 = Blast from an Iranian attack on the Kurdistan Region.png | image2 = Burnt out vehicle Kurdistan Region March 2026 after Iranian attacks.png | image3 = Destroyed glass civilians areas Kurdistan Region after Iranian attacks.png | image4 =Workers remove rubble after Iranian attacks Kurdistan Region.png |footer = چەند وێنەیەکی ھێرشەکان }}|caption=|date=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ – ئێستا (٣ مانگ و ١ ھەفتە و ٦ ڕۆژ)|place=[[ھەرێمی کوردستان]]، [[عێراق]]، بە تایبەتی [[ھەولێر]] و دەوروبەری|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=|status=بەردەوامە|combatants_header=|combatant1={{Tree list}} *{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} [[ئێران]] *{{flagicon image|Axis of Resistance flag.png}} [[تەوەری بەرگری]] **{{flagicon image|Popular Mobilization Forces.jpg}} [[حەشدی شەعبی]] ***{{flagicon image|Flag of Iraqi Turkmans.svg}} [[حەشدی تورکمانی]] ***{{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[خۆڕاگریی ئیسلامی لە عێراق (٢٠٢٠-ئێستا)|مقاوەمەی ئیسلامی]] ****{{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[سەرایا ئەولیا ئەددەم|سەرایا ئەولیا]] ****{{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[ئەسحابول کەھف]] ****{{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[جەیشول غەزەب]] ****{{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[ڕیجال بەئس شەدید|ڕیجال بەئس]] {{Tree list/end}}|combatant2={{Tree list}} *{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ھەرێمی کوردستان]] *{{flagicon image|Flag of the United States.svg}} [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] * {{flag|United Kingdom}} * {{flag|France}} * {{flag|Italy}} * {{flagicon image|CPFIK small logo infobox.png|border=no}} [[ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران]] ** {{flagicon image|Official flag of the PDKI.png}} [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|حدکا]] ** {{flagicon image|Flag of the Kurdistan Freedom Party (Iran).svg}} [[پارتی ئازادیی کوردستان|پآک]] ** {{flagicon image|The official Logo of khabat organisation of iranian kurdistan.png}} [[سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران]] ** {{flagicon image|Flag of Komala.png}} [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان]] ** {{flagicon image|Flag of Komala.png}} [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران]] * {{flagicon image|Komala's_flag.png}} [[کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران]] {{Tree list/end}}|combatant3=|commander1=|commander2=|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=|strength2=|strength3=|casualties1={{flagicon image|Popular Mobilization Forces.jpg}} بە لایەنی کەمەوە ٦٠ چەکدار کوژرا و ١٠٠ی تریش بریندار بوون|casualties2={{Tree list}} *{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} ٦ [[پێشمەرگە]] کوژران، ٤٤ی تریش برینداربوون<ref name="Kurdish Casualties 25 March" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/rocket-attack-kills-six-kurdish-peshmerga-fighters-iraqs-kurdistan-sources-say-2026-03-24/|سەردێڕ=Rocket attack kills six Kurdish Peshmerga fighters in Iraq's Kurdistan, sources say}}</ref> *{{flagicon image|Flag Kurdistan Security Protection Agency.png}} ١ [[ئاسایشی ھەرێمی کوردستان|ئاسایش]] کوژرا و ١ی تریش برینداربوو<ref name="Casualties7March" /> *{{flagicon image|CPFIK small logo infobox.png|border=no}} ١٠ ئەندام کوژران و ھەندێکی تریش برینداربوون *{{flag|France}} ١ سەرباز کوژرا، ٦ی تریش برینداربوون<ref name="France03122026" /> {{Tree list/end}}|casualties3=٤ مەدەنیی کورد کوژران و ٧ی تریش برینداربوون<ref name="Kurdish Casualties 13 March">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/250320264|سەردێڕ=Kurdistan hit by over 450 drones, missiles since start of regional conflict, 14 killed|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref><ref name="2CivKilled7April" />|notes=|campaignbox= }} لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦]]، [[ئێران|کۆماری ئیسلامیی ئێران]] و میلیشیا شیعەکانی سەر بە ئێران لە عێراق کە بە پلەی یەکەم لە ژێر چەتری [[حەشدی شەعبی|حەشدی شەعبیدا]] کاریان دەکرد، زنجیرەیەک ھێرشی مووشەکیی بالیستی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانیان دژی [[ھەرێمی کوردستان]] دەستپێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/|سەردێڕ=Joint Statement on Iran’s Missile and Drone Attacks in the Region |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=United States Department of State |زمان=en-US}}</ref> لە زۆرینەی ھێرشەکانی سەر عێراق، نزیکەی ٢٠٠ ھێرشیان بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بوونە تا ١١ی ئازاری ٢٠٢٦. ھەرێمی کوردستان بووە شوێنی سەرەکیی زۆرینەی ھێزەکانی ئەمریکا دوای کشانەوەی ھێزەکان لە چەند دامەزراوەیەک کە کەوتبوونە ناوەڕاست و ڕۆژاوای عێراق.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth J. |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/|سەردێڕ=US condemns Iranian and militia attacks in Iraq amid unclaimed airstrikes on Tehran-backed militias |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Foundation for Defense of Democracies]] |زمان=en}}</ref> گرووپ و کۆمەڵە میلیشیا شیعەکانی سەر بە ئێران؛ [[سەرایا ئەولیا ئەددەم]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/02032026 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> [[خۆڕاگریی ئیسلامی لە عێراق (٢٠٢٠-ئێستا)|بەرخۆدانی ئیسلامی لە عێراق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://shafaq.com/en/Security/Islamic-Resistance-in-Iraq-67-Operations-in-48h-against-the-US|سەردێڕ=Islamic Resistance in Iraq: 67 Operations in 48h against the US |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> [[جەیشول غەزەب]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.rudawarabia.net/arabic/kurdistan/07042026|سەردێڕ="جيش الغضب" يقول إنه هاجم أربيل ثأراً لمقتل خامنئي ونصر الله |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> [[ڕیجال بەئس شەدید|ڕیجال بەئسش شەدید]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.rudawarabia.net/arabic/kurdistan/070320261|سەردێڕ=مسيرات تائهة وأهداف مدنية.. 8 أيام من هجمات الفصائل المسلحة على إقليم كوردستان |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> و [[ئەسحابول کەھف]]،<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4774|سەردێڕ=Drone strike hits upscale hotel in Erbil; no casualties |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260307040615/https://thenewregion.com/posts/4774 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> بەرپرسیارێتیی بەشێک لە ھێرشەکانیان لەئەستۆگرت. == پێشینە == ھەرێمی کوردستان لە دوای [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|لەشکرکێشی و داگیرکردنی عێراق لە ٢٠٠٣]]<nowiki/>وە میوانداریی چەندین بنکە و دامەزراوەی سەربازیی ئەمریکای کردووە. لە نێوان [[کشانەوەی ھێزەکانی ئەمریکا لە عێراق (٢٠٢٠–٢٠٢١)|ساڵانی ٢٠٢٠]]—٢٠٢١ و دیسانەوە لە ساڵی ٢٠٢٥—٢٠٢٦، ئەمریکا پڕۆسەی کشانەوەی ھێزەکانی لە عێراق دەستپێکرد. لەم قۆناغانەدا ھێزەکانی ئەمریکا لە ھەرێمی کوردستان نەکێشرانەوە بەڵکوو لەبری ئەوانی تریش لەوێ جێگیرکران،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888439|سەردێڕ=Iraqi militias attack US forces: New Iran war frontline? {{!}} The Jerusalem Post |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> لەنێویاندا سەربازەکانی [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا|ئیدارەی خۆسەری باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریاش]] گواسترانەوە ھەرێمی کوردستان، ئەمەش بووە ھۆی چڕبوونەوەی بەرچاوی کارمەندان و کەرەستەی ئەمریکی لە ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Aldroubi |یەکەم=Mina |دوایین٢=Mahmoud |یەکەم٢=Sinan |ناونیشان=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/03/01/us-troops-attacked-in-erbil-as-iraqi-militants-consider-options/|سەردێڕ=US troops attacked in Erbil as Iraqi militants consider options |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The National |زمان=en}}</ref> ئێران پێشتر بە بیانووی بەئامانجگرتنی «بارەگاکانی [[مۆساد]]» ھێرشی کردووەتە سەر ھەرێمی کوردستان، لەنێویاندا لە کاتی [[ھێرشی مووشەکی بۆ سەر ھەولێر (٢٠٢٢)|ھێرشە مووشەکییەکانی ھەولێر لە ٢٠٢٢]] و [[ھێرشە مووشەکییەکانی ھەرێمی کوردستان و سووریا (٢٠٢٤)|ھێرشەکانی ساڵی ٢٠٢٤]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=After nuclear talks break down, Iran claims ballistic missile attack in Iraq|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/12/irbil-attack-iraq/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=The Washington Post|زمان=en-US|issn=0190-8286|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220402170549/https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/12/irbil-attack-iraq/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەلایەکی دیکەوە میلیشیا شیعە ھاوپەیمانەکانی ئێران کە لە ناوچەکانی نێوان عێراقی فیدراڵی و ھەرێمی کوردستان چالاکی دەکەن، لە ماوەی ڕابردوودا چەندین جار ھێرشیان کردووەتە سەر بنکەکانی ئەمریکا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/armed-drone-targets-harir-military-base-northern-iraq-sources-2023-11-08/|سەردێڕ=Armed drone targets Harir military base in northern Iraq -sources |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231115182844/https://www.reuters.com/world/middle-east/armed-drone-targets-harir-military-base-northern-iraq-sources-2023-11-08/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Reuters}}</ref><ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Iddon |یەکەم=Paul |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/|سەردێڕ=Militia Drones And Rockets Bombard Iraqi Kurdistan As Iran War Spreads |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302233511/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Forbes}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٥دا [[ھێرشی میلیشیاکانی سەر بە ئێران لە عێراق ٢٠٢٥|فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی میلیشیا شیعەکان ھێرشی کردە سەر کێڵگەی گازی کۆڕمۆر]] و ئاگرێکی بەرفراوانی لێکەوتەوە و زۆریش تیشکی خستە سەر بابەتی پێویستیی ھەرێمی کوردستانی ئۆتۆنۆم بۆ باشترکردن و بەھێزترکردنی سیستەمی بەرگرییە ئاسمانییەکەی.<ref name=":2" /> ھەروەھا ھەرێمی کوردستان شوێنی گیرسانەوەی چەندین پارتی ئۆپۆزسیۆنی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|کوردیی ڕۆژھەڵاتە]] کە لە دەربەدەریدان. ئەم گرووپانە پێشتر [[پێکدادانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ھێرشی سنووربەزێنیان بۆ سەر ئێران]] دەستپێکردووە و خۆشیان بە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکی ئێران کراونەتە ئامانج، لەوانە لە [[ھێرشی ١٧ی خەرمانان|ساڵانی ٢٠١٨]] و [[ھێرشەکانی ٢٠٢٢ی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان|٢٠٢٢]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/article-884039|سەردێڕ=Kurdish group claims Iran missile, drone attack {{!}} The Jerusalem Post |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260209144217/https://www.jpost.com/middle-east/article-884039 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی شوباتی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> کە یەکگرتوون لە ژێر دەستی [[ھاوپەیمانیی ھێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران]]، ئەوان لە کاتی [[خۆپیشاندانەکانی ئێران (٢٠٢٥–٢٠٢٦)|ناڕەزایەتییەکانی ئێران لە ساڵانی ٢٠٢٥-٢٠٢٦]] ڕایانگەیاند کە لە ئەگەری کردەوەی سەربازیی ئەمریکادا ھەوڵی [[قەیرانی ٢٠٢٦ی کورد و ئێران|یارمەتیدان لە ڕووخاندنی ڕژێمی ئێران]] و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] دەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/22022026 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260227170839/https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/22022026 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-february-25-2026/|سەردێڕ=Iran Update, February 25, 2026 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Institute for the Study of War |زمان=en-US}}</ref> == ڕووداوەکان == === تێڕوانینێکی گشتی بۆ ھێرشە سەرەتایییەکان (٢٨ی شوبات-ناوەڕاستی ئازار) === ھەر لەو ڕۆژەی کە شەڕی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦ دەستی پێکرد، ھەرێمی کوردستان بە تایبەتی [[ھەولێر|ھەولێری]] پایتەخت بە خێرایی بوو بە ئامانجێکی سەرەکیی ھێرشەکانی ئێران. دووبارەبوونەوەی تەقینەوە و ئاگادارکەرەوەی ھێرشی ئاسمانی و ڕێگریکردن لە ھەندێک کاتدا بۆ زیاتر لە دوو کاتژمێر لەسەریەک دەبیسترا و بە شێوەیەکی بەرچاو لە چڕیدا زیاتر لە ھێرشەکانی پێشوو بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەردەوام بوو.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Iddon |یەکەم=Paul |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/|سەردێڕ=Militia Drones And Rockets Bombard Iraqi Kurdistan As Iran War Spreads |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302233511/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Forbes}}</ref> لە سێ ڕۆژی یەکەمدا، ھەولێر بەتەنھا لەلایەن زیاتر لە ٧٠ مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە کرایە ئامانج، لەگەڵ ئەوەشدا سیستەمی بەرگریی ئاسمانیی ئەمریکا و بەڕیتانیا<ref name="US-British air defense">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Iddon |یەکەم=Paul |ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/04/08/the-air-defense-array-that-shielded-iraqi-kurdistan-during-iran-war/|سەردێڕ=The Air Defense Array That Shielded Iraqi Kurdistan During Iran War |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref> لە ناوچەکەدا ڕێگرییان لە زۆرینەیان کرد، لە ئەنجامدا زیانێکی کەم یان ھیچ زیانێکی لێنەکەوتەوە.<ref name=":2" /><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hussein |یەکەم=Dalshad |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://alhurra.com/en/14573|سەردێڕ=Missiles, Sirens, and Darkness: Erbil’s Long Night |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Alhurra |زمان=en-US}}</ref> ئەو شوێنە دیارانەی کە کرانە ئامانج بریتی بوون لە [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ھەولێر]]، کە ھێزەکانی ئەمریکای [[شەڕی دژ بە داعش|ھاوپەیمانی نێونەتەوەییی دژی داعش]] بنکەیان لێی ھەیە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/|سەردێڕ=Iran Update Evening Special Report, March 1, 2026 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302144041/https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Institute for the Study of War |زمان=en-US}}</ref> لەگەڵ [[کونسوڵخانەی گشتیی ئەمریکا لە ھەولێر]] کە لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٥ کرایەوە و گەورەترین کونسوڵخانەی ئەمریکایە لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug|سەردێڕ=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260301193638/https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> لە دەرەوەی ھەولێریش ھێزەکانی ئەمریکا لە [[بنکەی ئاسمانیی ھەریر]] کرانە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/01032026 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> ھەروەھا ھێرشەکان بارەگای لیوای ١١ی [[پێشمەرگە]]، کە دەکەوێتە نزیک قەزای دێگەڵە لە [[پارێزگای ھەولێر]] و<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/897273/slug|سەردێڕ=Drone Attack Targets Peshmerga Headquarters Near Erbil, Ministry Urges Baghdad to Act |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Peshmerga-headquarters-in-Erbil|سەردێڕ=Drone attack targets Peshmerga headquarters in Erbil |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010320262 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302182246/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010320262 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> و بارەگای فەرماندەییی یەکەی ٧٠ی پێشمەرگەی سەر بە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (ی.ن.ک)شی گرتەوە. ئەو ھێرشانە بوونە ھۆی کوژرانی ئەندامێکی [[ئاسایشی ھەرێمی کوردستان|ئاسایش]] و برینداربوونی ئەندامێکی دیکە.<ref name="Casualties7March">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4784|سەردێڕ=Two killed as drones rain down in Kurdistan Region |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> گرووپە ئۆپۆزیسیۆنە (کۆمەڵە بەرھەڵستکارە) کوردییەکانی ئێران لە [[پارێزگای سلێمانی]] ([[سلێمانی|شاری سلێمانی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|trans-title=Kurdistan Regional Government (KRG) Security Agency: We don't know whether the attack on Sulaimani was carried out by drones or missiles |ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0303202625 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> ناوچەی زڕگوێز،<ref name=":4" /> و [[قەزای دووکان]]<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060320261 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref>)، و لە [[پارێزگای ھەولێر]] ([[پردێ]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/020320263 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> [[قەزای کۆیە]]،<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/03032026 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> [[بەنداوی گۆمەسپان|گۆمەسپان]]،<ref name=":3" /> [[خەبات (قەزا)|قەزای خەبات]]<ref name=":5" />) لەوانەش [[پارتی ئازادیی کوردستان (ئێران)|پارتی ئازادیی کوردستان]] (PAK)، [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] (PDKI)، [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان]] و [[سازمانی خەباتی کوردستانی ئێران]] و [[کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران|کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانیش]] کرانە ئامانج.<ref name=":5" /><ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth J. |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/|سەردێڕ=Kurdish Iranian opposition groups say Iran targeted them in northern Iraq, claim operations in Iran |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260303012209/https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=FDD |زمان=en}}</ref> لە ٣ی ئازاردا ھێرشەکان بۆ سەر بنکەکانی PDKI (حدکا) چڕتر بوونەوە و لە ئەنجامدا ئەندامێک بەسووکی برینداربوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Iranian-Kurdish-Party-headquarters-in-Erbil-Province|سەردێڕ=Drone attack targets Iranian Kurdish Party headquarters in Erbil Province |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Three-explosions-rock-Erbil-in-fresh-strike-on-Iranian-Kurdish-opposition-site|سەردێڕ=Three explosions rock Erbil in fresh strike on Iranian Kurdish opposition site |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://caliber.az/en/post/iran-s-irgc-strikes-drones-at-kurdish-opposition-groups-in-northern-iraq|سەردێڕ=Iran's IRGC strikes drones at Kurdish opposition groups in northern Iraq - VIDEO |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=caliber.az |زمان=en}}</ref> ئامانجەکانی دیکە بریتی بوون لە ناوچە مەدەنییەکان لە [[قەزای سۆران]] و [[قەزای شەقڵاوە]]،<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060320261 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> و ژێرخانی مەدەنی، وەک ھۆتێل (میوانخانە)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Harir-Base-defenses-neutralize-drone-over-Erbil|سەردێڕ=Harir Base defenses neutralize drone over Erbil |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en |وتەگێڕانەوە="Earlier today, Saraya Awliya al-Dam, an Iraqi armed faction within the Islamic Resistance in Iraq, also claimed responsibility for a drone attack on a hotel in Erbil, alleging it was hosting US soldiers."}}</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4774|سەردێڕ=Drone strike hits upscale hotel in Erbil; no casualties |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260307040615/https://thenewregion.com/posts/4774 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> ژێرخانی وزە،<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Iddon |یەکەم=Paul |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/|سەردێڕ=Militia Drones And Rockets Bombard Iraqi Kurdistan As Iran War Spreads |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302233511/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Forbes}}</ref> دامەزراوە گشتییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Kurdistan-Region-records-470-attacks-107-casualties|سەردێڕ=Kurdistan Region records 470+ attacks, 107 casualties since Feb 28 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> و دامەزراوەکانی [[دوورپەیوەندی]] و [[ڕوانگەی ئاسمانی|ڕوانگەی ئاسمانیی]] کەشوھەوا لەسەر [[کۆڕەک|چیای کۆڕەک]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Double-drone-strike-hits-Mount-Korek-in-Erbil|سەردێڕ=Double drone strike hits Mount Korek in Erbil |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/030320263 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> و چیای زمناکۆ. لە [[پارێزگای دھۆک]] کێڵگە نەوتییەکانی چەمنکێ لەلایەن دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوانەوە کرانە ئامانج.<ref name=":5" /> === ناوەڕاستی مانگی ئازار–٧ی نیسان === [[پەڕگە:2026_Iranian_drone_attacks_Kurdistan_Region_video.webm|وێنۆک|ئەو گرتە ڤیدیۆیییانەی دەست [[دەنگی ئەمریکا|دەنگی ئەمەریکای]] کوردی کەوتووە، کە تیایدا ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لەلایەن میلیشیاکانی سەر بە ئێرانەوە دەردەکەوێت کە باڵەخانەکانی نیشتەجێبوون لە ھەرێمی کوردستان دەکەنە ئامانج.]] ڕۆژی ١٢ی ئازار، مووشەکێک لە بنکەیەکی سەربازیی ئیتاڵیا لە ھەولێر کەوتەخوارەوە. ھیچ بریندارێکی لێنەکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603120049|سەردێڕ=Missile hits Italian base in Erbil, no injuries reported |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Iran International]] |زمان=en}}</ref> لە ھەمان ڕۆژدا ھێرشێکی تر بۆ سەر کەمپی مەشق و ڕاھێنان ڕوویدا کە لەلایەن سەربازە فەڕەنسییەکانەوە لە ھەولێر جێگیرکرابوون، سەربازێک کوژرا و شەشی تریش برینداربوون.<ref name="France03122026">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf|سەردێڕ=French soldier killed in drone attack in Iraq’s Kurdish region, Macron says |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260313082831/https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[France 24]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/six-french-soldiers-wounded-iraq-after-drone-attack-army-says-2026-03-12/ |وێبگە=[[Reuters]]}}</ref> ڕۆژی ١٥ی ئازار سێ مووشەکی سوپای پاسداران لە ئۆردووگای گرووپی ئۆپۆزسیۆنی ئێرانیی کوردیی کۆمەڵە لە ھەرێمی کوردستان کەوتەخوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603156665|سەردێڕ=IRGC missiles hit Iranian Kurdish opposition camp in Iraqi Kurdistan |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Iran International]]}}</ref> لە ٢٤ی ئازاردا، ھێرشێکی موشەکی لە ھەولێر کە بنکەیەکی سەربازیی [[پێشمەرگە|پێشمەرگەی]] کردە ئامانج، بووە ھۆی کوژرانی شەش چەکدار و لانیکەم ٣٠ چەکداریش بە ھۆیەوە برینداربوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/rocket-attack-kills-six-kurdish-peshmerga-fighters-iraqs-kurdistan-sources-say-2026-03-24/|سەردێڕ=Rocket attack kills six Kurdish Peshmerga fighters in Iraq's Kurdistan, sources say|ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Reuters]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ڕۆژی ٢٨ی ئازار، شوێنی نیشتەجێبوونی [[نێچیرڤان بارزانی]]، [[سەرۆکایەتیی ھەرێمی کوردستان|سەرۆکی ھەرێمی کوردستان]]، بە ھێرشێکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە [[دھۆک]] کرایە ئامانج. ڕۆژی دواتر ''[[ڕۆیتەرز|ئاژانسی ڕۆیتەرز]]'' بڵاوی کردەوە، بەرگریی ئاسمانی لەنزیک شوێنی نیشتەجێبوونی [[مەسعوود بارزانی]]، سەرۆکی پێشووی ھەرێمی کوردستان و پارتی دیموکراتی کوردستان لە ھەولێر، ڕێگریی لە فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان کردووە. ڕووداوەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ھەڵکشانێکی بەرچاو تەماشا کران، بەزاندنی «ھێڵی سوور» وەک پەیامێکی سیاسی دەبینرا بە ئامانجی تێکدانی بێلایەنیی ھەرێمی کوردستان و ڕۆڵە نێوەندگیرییەکەی لە ململانێکاندا، و ھەروەھا ئیدانەکردنێکی بەربڵاوی نێونەتەوەییی لێکەوتەوە.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php|سەردێڕ=Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Aydogan |یەکەم=Sohan |ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/opinion/01042026 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> لە ئاگادارییەکی ئەمنیی [[کونسوڵخانەی ئەمریکا لە بەغدا|باڵیۆزخانەی ئەمەریکا]] لە ٢٩ی ئازاردا ھۆشداریدرا لەوەی کە ئێران و میلیشیا ھاوپەیمانەکانی ڕەنگە زانکۆ ئەمریکییەکانی سلێمانی و دھۆک و ھەروەھا دامەزراوەکانی دیکەی پەیوەست بە ئەمریکا لە ھەرێمی کوردستان بکەنە ئامانج.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php|سەردێڕ=Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}</ref> تا کۆتاییی مانگی ئازاری ٢٠٢٦، ھەرێمی کوردستان بە «زیاتر لە ٤٥٠ فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک» بەئامانجگیرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/250320264 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Rudaw]] |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Burning_industrial_building_Kurdistan_Region_April_2026_after_Iranian_attacks.png|وێنۆک|سووتانی دامەزراوەیەکی پیشەسازی لە ھەرێمی کوردستان دوای ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک.]] ڕۆژی ١ی نیسان، سێ فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بە ناوەکانی شەھید لە نزیک شاری ھەولێر دامەزراوەکانی پەیوەست بە کۆمپانیای نەوتی بەڕیتانیی [[کاسترۆل|کاسترۆڵیان]] کردە ئامانج و زیانیان بە ژێرخانی وزە گەیاندووە بەڵام ھیچ زیانێکی گیانیی نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Donaldson|یەکەم=Marcus|ناونیشان=https://www.gbnews.com/news/iran-war-british-oil-firm-strike-iraq-erbil-castrol|سەردێڕ=Massive explosion as drone strikes British oil firm in Iraq after chilling Iran warning|ئیش=GB News|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> لە ھەمان ڕۆژدا ھێرشێکی دیکەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کێڵگەی نەوتی سەرسنگی لە ناوچەی چەمنکێی [[پارێزگای دھۆک]] کردە ئامانج کە بەڕێوەدەبردرێت لەلایەن کۆمپانیای HKN Energy کە بنکەکەی لە ئەمریکادایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.iraqinews.com/iraq/breaking-drone-attack-targets-sarsang-oilfield-in-northern-iraq/|سەردێڕ=Breaking: Drone attack targets Sarsang oilfield in northern Iraq |وێبگە=Iraqi News}}</ref> لە ٢ی نیساندا دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کارگەیەکی خەڵووزیان لە ھەولێر تێکشکاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010420261 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> لە ٥ی نیسان دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە گەڕەکی بەختیاریی [[سلێمانی|شاری سلێمانی]] ناوچەی نیشتەجێبوونی چڕدانیشتوویان بەئامانجگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/drone-attacks-suli-kurdistan/8134608.html|سەردێڕ=Taxeke Bajarê Silêmanîyê Rastî Du Êrîşên Dronan Tê |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Voice of America |زمان=ku}}</ref> ڕۆژی ٧ی نیسان، فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان لە گوندی دارەشەکران لە باکووری ھەولێر ماڵی خێزانێکی کردە ئامانج و بە ھۆیەوە ژن و مێردێک کوژران و منداڵەکانیان دوای خۆیان جێھێشت. [[دژە تیرۆری ھەرێمی کوردستان|بەرەنگاربوونەوەى تیرۆری ھەرێمی کوردستان]] ڕایگەیاند کە فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکە «لە ئێرانەوە ھەڵدراوە» و ھێرشەکەش ئیدانەیەکی بەرفراوانى سەرکردە کوردەکانى لێکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/070420261 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw}}</ref><ref name="2CivKilled7April">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5053|سەردێڕ=Family torn apart: Drone strike kills couple near Erbil |ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> === لە کاتی ئاگربەستی شەڕی ئێران (٨ی نیسان-٢١ی نیسان) === سەرەڕای [[ئاگربەستی ٢٠٢٦ی شەڕی ئێران]]، ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەردەوامبوون. ڕۆژی ١٤ی نیسان، کەمپێکی سەر بە حدکا لە نزیک [[کۆیە]]، ھەروەھا دوو کەمپی سەر بە کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان لە سنووری پارێزگای سلێمانی و ھەولێر، لەلایەن فڕۆکە بێفڕۆکەوانە ھێرشبەرییە تاکلایەنەکانی ئێرانەوە کرانە ئامانج و بە ھۆیەوە دوو ئەندام برینداربوون. فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی دیکەش لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانەوە ڕێگرییان لێکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5109|سەردێڕ=Iranian drones towards Kurdistan Region intercepted: Kurdistan CT |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> ==== کوژرانی غەزال مەولان ==== {{سەرەکی|کوژرانی غەزال مەولان}} [[پەڕگە:غەزال_مەولان.png|وێنۆک|247x247پیکسڵ|وێنەیەکی غەزال مەولان لە کاتی پێشمەرگایەتیدا]] غەزال مەولان، ژنێکی تەمەن ١٨ ساڵان، ئەندامی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان، لە ١٤ی نیسان لە ھێرشێکی ئێراندا بە ھۆی برینەکانییەوە گیانی لەدەستدا.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5119|سەردێڕ=Iranian Kurdish opposition groups face attacks despite ceasefire |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> مردنەکەی مشتومڕ و کاردانەوەی گشتیی بە دوای خۆیدا ھێنا، دوای ئەوەی ھەواڵەکان باسیان لەوە کرد کە لە چەندین نەخۆشخانەی [[سلێمانی]] دوورخراوەتەوە، گوایە بە ھۆی ترسی کاردانەوەی ئێرانەوە بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://hengaw.net/en/news/2026/04/article-45|سەردێڕ=Hengaw statement on denial of medical care and violation of the right to life following IRGC drone attacks |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Hengaw |زمان=en}}</ref> کە ڕەنگە ئەمەش ھۆکاری مردنەکەی بووبێت. سەرەتا لە نەخۆشخانەی شۆڕش، سەر بە [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە]] چارەسەری وەرگرتووە، بەڵام بە ھۆی سەختیی برینەکانییەوە پێویستیی بە گواستنەوەی بۆ چاودێریی تایبەت ھەبووە. ناوبراو لە نەخۆشخانەی شۆڕشەوە بە ئۆتۆمبێلی فریاگوزارییەوە گواسترایەوە، بە یاوەریی ئەندامێکی کۆمەڵە و پزیشکێکی نەخۆشخانەی شۆڕش. بەپێی زانیارییەکان، لەکاتی گەیشتنیان بە نەخۆشخانەی ئاسیا، کارمەندان وەرگرتنی غەزالیان ڕەتکردووەتەوە و ڕایانگەیاندووە کە ناتوانن «کەیسەکە بگرنەدەست». ھەروەھا لە نەخۆشخانەی بەخشین کە لە نزیکەوەی بوو، بەھۆی نەبوونی «مۆڵەتی پۆلیس»ەوە، چارەسەری بۆ نەکرا. بەڕێوەبەرەکەی وتی کە لە پەیوەندیدایە لەگەڵ بەرپرسانی ئەمنی و داوای ڕەزامەندی دەکات. دوای ٢٠ خولەک دواکەوتن، غەزال و ھاوەڵەکانی بەڕێکەوتن بۆ ئەوەی بەدوای نەخۆشخانەیەکی تردا بگەڕێن. دەوترێت دامەزراوەیەکی دیکەی ناحکوومی دوای ئەوەی زانیویەتی پێشمەرگەی کۆمەڵەیە، کۆتاییی بە چارەسەر ھێناوە، ھاوکات نەخۆشخانەی فارووق نزیکەی پێنج خولەک دوای پەیوەندییە سەرەتایییەکە ڕەزامەندیی دەربڕیوە لەسەر وەرگرتنی. بەڵام پێشتر لەگەڵ گەیشتنیان مردبوو. ھەروەھا باس لەوە کرا کە مزگەوتە ناوخۆیییەکان ڕێگەیان نەداوە [[پرسە لە ئیسلامدا|ڕێوڕەسمی پرسە]] جێبەجێ بکرێت و گۆڕستانە گشتییەکان سەرەتا ڕەتیانکردووەتەوە بە خاک بسپێردرێت. نزیکەی ١٥٠ بیرمەند و ھونەرمەند و چاڵاکانی مەدەنیی کورد لە بەیاننامەیەکی ھاوبەشدا کردەوەی نەخۆشخانەکانیان شەرمەزارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://en.964media.com/46937/|سەردێڕ=The night Ghazal Mawlan died |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=964media |زمان=en-US}}</ref> ''دەستەی سەربەخۆی مافی مرۆڤ'' لە ھەرێمی کوردستان ڕەتکردنەوەی چاودێریی پزیشکیی بە پێشێلکردنی [[مافی ژین|مافی ژیان]] وەسفکرد. ھەروەھا ئەم ڕووداوە بووە ھۆی ناڕەزایەتییەک کە لەلایەن پێکھاتەکانی [[دانیشتووانی کورد|ڕەوەندی کوردییەوە]] ڕێکخرابوو، لە کاتێکدا دەوترێت ھەندێک لە دانیشتووانی ناوچەکە ھەڕەشەی دانانی [[خێوەتی ناڕەزایەتی|خێوەتی ناڕەزایەتییان]] کردووە. [[عەبدوڵڵا موھتەدی]] داوای کەمکردنەوەی توندوتیژیی کرد و داوای لە دەسەڵاتداران کرد کە چارەسەری ناڕەزایەتیی گشتی بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/908596/slug|سەردێڕ=Mawlan Case: Care Denial, Funeral Dispute After Drone Strike |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> میدیاکانی لایەنگری [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] (پ.د.ک) بەرپرسیارێتییان بۆ دەسەڵاتدارانی ھەرێم گەڕاندەوە و ئاماژەیان بە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (ی.ن.ک) و پارتە ئیسلامییەکان و نەخۆشخانەکانی سەر بە یەکێتی کرد و ڕەخنەیان لێگرتن. ڕایانگەیاند کە: ''خۆ ئەگەر ئەم بریندارە «سەربازێکی دوژمن» بووایە، ئەوا نەخۆشخانە ئیسلامییەکە چارەسەری بۆ دەکرد و «[[ئەمیر]]» سەردانی دەکرد و «[[جاش]]<nowiki/>‌پەرلەمانتارەکان»یش چاودێرییان دەکرد، لە کاتێکدا کە ئەمە چەکدارێکی کورد بووە و ئەو مامەڵەیان لەگەڵدا نەکردووە''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢٦|trans-title=Lawyer Karzan Hanarayi: The party authorities in Sulaimani are primarily responsible for what happened to martyr Ghazal |ناونیشان=https://www.basnews.com/so/babat/910943 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=BasNews}}</ref> لە ١٥ تا ١٦ی نیسان پێنج ھێرشی جیاواز لە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان ھەرێمی کوردستانیان کردە ئامانج. یەکێک لەو جۆرە ھێرشانە پارتی PAKی کردە ئامانج، کە ڕایگەیاندبوو ھیچ زیانێکی گیانیی نەبووە.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5119|سەردێڕ=Iranian Kurdish opposition groups face attacks despite ceasefire |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> لە ١٧ی نیسان ھێرشەکانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بۆ سەر کەمپی حدکا لە بالیسان لە ڕۆژھەڵاتی [[شەقڵاوە]] و لە ناوچەی جەژنیکان سێ ئەندام کە دوو ژنیان تێدابوو کوژران و ژمارەیەکی دیکەش بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://hanahr.org/en/news/three-peshmergas-killed-and-several-others-injured-following-islamic-republic-drone-attacks-on-pdki-headquarters/|سەردێڕ=Three Peshmergas Killed and Several Others Injured Following Islamic Republic Drone Attacks on PDKI Headquarters {{!}} Hana Human Rights Organization |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Hana Human Rights Organization |زمان=en-CA}}</ref> === درێژکردنەوەی ئاگربەستی شەڕی ئێران (٢١ی نیسان–ئێستا) === لە ٢٢ی نیساندا، PAK ئیدیعای کرد کە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران بۆ سەر یەکێک لە بنکەکانی بووە ھۆی برینداربوونی سێ کەس.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦|trans-title="PAK: Our base was attacked with drones and 3 Peshmerga were injured" |ناونیشان=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420262 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Rûdaw}}</ref> لە مانگی ئایاردا، ھەواڵەکان لە بارەی ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکی ئێران لە ناوچەکە بەردەوام بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی ئایاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/130520261 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/KRSC-Missiles-drones-target-Iranian-Kurdish-camp-in-Al-Sulaymaniyah|سەردێڕ=KRSC: Missiles, drones target Iranian Kurdish camp in Al-Sulaymaniyah |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> لە ڕێککەوتی ٨ی حوزەیران، [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] دەستیان کرد بە ھێرش بۆ سەر بارەگاکانی ئۆپۆزسیۆنی کورد لە ناوچەکە.<ref>https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iran-strikes-headquarters-of-kurdish-opposition-groups-in-northern-iraq-amid-tensions-with-israel/3959671</ref> == وەڵامدانەوە == === ھەرێمی کوردستان === لە ھەنگاوێکی خۆپارێزیدا، کێڵگەی گازی کۆڕمۆر، پێدانی گازی بۆ وێستگەکانی کارەبا لە ھەرێمی کوردستان ڕاگرت بە ھۆی ترسی ئەوەی کە بکرێتە ئامانج لەلایەن ھێرشەکانەوە، ئەمەش بووە ھۆی پچڕانی کارەبا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hussein |یەکەم=Dalshad |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://alhurra.com/en/14573|سەردێڕ=Missiles, Sirens, and Darkness: Erbil’s Long Night |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Alhurra |زمان=en-US}}</ref> لە بەرامبەر بەئامانجگرتنی یەکێک لە بنکە سەربازییەکان، پێشمەرگە ھۆشداریی دا لەوەی «بەردەوامیی ئەو کردەوە تیرۆریستییانە بێ وەڵام نابێت».<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Peshmerga-headquarters-in-Erbil|سەردێڕ=Drone attack targets Peshmerga headquarters in Erbil |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Shafaq News |زمان=en}}</ref> دوای مانگێک بەیاننامەیەکی ھاوشێوە بڵاوکرایەوە و دووپاتی لەوە کردەوە کە ئەگەر حکوومەتی عێراق نەتوانێت لە دژی «گرووپە تیرۆریستییەکان» کاربکات کە بە ھێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک ھەرێمی کوردستان دەکەنە ئامانج، [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە]] «ناچار دەبێت ھەڵوێستێکی جیاواز بگرێتەبەر».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/5047|سەردێڕ=Peshmerga ministry blames Baghdad for failing to act on drone attacks |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> دواتر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] دەوامی فەرمیی لە سەرجەم قوتابخانە و زانکۆ و پەیمانگاکانی سەرتاسەری ھەرێم لە ١ تا ٤ی ئازار ڕاگرت. ھەروەھا [[دژە تیرۆری ھەرێمی کوردستان|بەرەنگاربوونەوەی تیرۆری ھەرێمی کوردستان]] داوای لە دانیشتووان کرد کاتێک دەنگی ئاگادارکەرەوەی ھێرشی ئاسمانی بیسترا، بەدوای پەناگەدا بگەڕێن.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hussein |یەکەم=Dalshad |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://alhurra.com/en/14573|سەردێڕ=Missiles, Sirens, and Darkness: Erbil’s Long Night |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Alhurra |زمان=en-US}}</ref> ھێرشەکان قوتابخانە و [[پێڕستی زانکۆکانی ھەرێمی کوردستان|زانکۆکانی]] سەرتاسەری ھەرێمی کوردستانیان ناچارکرد وانە بە شێوەی کەسی بۆ ماوەیەکی درێژ ڕابگرن، ئەمەش بووە ھۆی گۆڕینی خوێندن بۆ خوێندنی سەرھێڵ (ئۆنڵاین).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/31032026 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> دوابەدوای چەند ڕۆژێک لە ھێرش بۆ سەر ھەرێمی کوردستان، سەرکردە کوردەکان لەوانە [[مەسعوود بارزانی]] و [[بافڵ تاڵەبانی]] ھۆشدارییان دا بە حکوومەتی عێراقی فیدراڵ کە ھەنگاوی «جددی» بنێت بۆ ڕاگرتنی ھێرشەکانی میلیشیا شیعەکان کە لە سنوورەکانی عێراقدا چالاکی دەکەن، ڕایانگەیاند «خۆڕاگرتنیش سنووری خۆی ھەیە».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٨ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/080320262 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260309203053/https://www.rudaw.net/english/kurdistan/080320262 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Rudaw |زمان=en}}</ref> === حکوومەتی عێراق === لە کۆتاییی مانگی نیساندا حکوومەتی عێراق نیازی خۆی دەربڕی بۆ بەدەستھێنانی سیستەمی دژە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، بەڵام ڕایگەیاند کە ھیچیان بۆ ھەرێمی کوردستان دابین ناکرێن. شرۆڤەکاران بڕیارەکەیان بە «زیاد[کردن]ی سووکایەتی» وەسفکرد، ئاماژەیان بەوە دا کە ھەرێمی کوردستان لە نێو ئەو ناوچانەدا بووە کە زۆرترین زیانی بەرکەوتووە بە ھۆی ھێرشەکانەوە، ھاوکات توانای بەرگریی ئاسمانی خۆی نەبووە و ڕێگەی پێنەدراوە بەشێوەیەکی سەربەخۆ ئەو جۆرە سیستەمە دەستەبەر بکات.<ref name="Forbes3May">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Iddon |یەکەم=Paul |ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/05/03/iran-war-created-surge-in-demand-for-cost-effective-anti-drone-rockets/|سەردێڕ=Iran War Sparks Surge In Demand For Cost-Effective Anti-Drone Rockets |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Forbes |زمان=en}}</ref> === وەڵامدانەوەی سەربازیی ئەمریکا === ئەمریکا وەڵامی ھێرشەکانی دایەوە و گرووپەکانی ھاوپەیمانی ئێرانی کردە ئامانج کە چەند کوتلەیەکی بەشێکن لە حەشدی شەعبی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth J. |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/|سەردێڕ=US condemns Iranian and militia attacks in Iraq amid unclaimed airstrikes on Tehran-backed militias |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Foundation for Defense of Democracies]] |زمان=en}}</ref><ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4824|سەردێڕ=Strikes on PMF bases in Iraq kill at least 30: Sources |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260313232046/https://thenewregion.com/posts/4824 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/899944/slug|سەردێڕ=Airstrikes Hit PMF Positions in Anbar and Kirkuk, Causing Dozens of Casualties |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdistan24 |زمان=en}}</ref> ئەو شوێنانەی کە کرانە ئامانج بریتی بوون لە پێگەکانی حەشدی شەعبی لە [[مووسڵ]] و [[دەشتی نەینەوا|دەشتەکانی نەینەوا]] و<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/article-889728|سەردێڕ=Iran backed militia bases in Iraq targeted in airstrikes {{!}} The Jerusalem Post |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> [[کەرکووک]] و [[پارێزگای ئەنبار]]. بەشێک لە ھێرشەکان بە «تووند» وەسف کران و لە ئەنجامدا لانیکەم ٣٠ چەکداری حەشدی شەعبی کوژران و چەند چەکدارێکی دیکەش برینداربوون.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://thenewregion.com/posts/4824|سەردێڕ=Strikes on PMF bases in Iraq kill at least 30: Sources |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260313232046/https://thenewregion.com/posts/4824 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The New Region |زمان=en}}</ref> دەوترێت بەشێک لەو کەسانەی لە کەرکووک کوژراون، ئەندامی [[حەشدی تورکمانی|لیواکانی تورکمان]] (حەشدی تورکمانی) بوون لە ناو حەشدی شەعبی.<ref name=":9" /> لە ١٨ی ئازاردا، سەرۆکی [[ڕێکخراوەی بەدر]] کە ھاوپەیمانی ئێرانە، [[ھادی عامری]]، ڕایگەیاند کە ھێرشە ئاسمانییەکانی ئەم دوایییە بۆ سەر ھێزی ئاسمانیی بەڕیتانیا زیاتر لە ٦٠ چەکداری کوشتووە و زیاتر لە ١٠٠ چەکداریش برینداربوون، ھێرشەکانی بە پەرەسەندنێکی بەرچاو وەسفکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.newarab.com/news/dozens-killed-strikes-iran-allied-pmf-militia-iraq|سەردێڕ=Dozens killed in strikes on Iran-allied PMF militia in Iraq |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=The New Arab}}</ref> === کاردانەوە دیپلۆماسییەکان === ==== وڵاتەکان ==== {{Flag|United Arab Emirates}} (ئیمارات): ئیمارات ھێرشەکەی سەر بنکەیەکی پێشمەرگە لە ٢٤ی ئازار ئیدانەکرد و بە «[[تیرۆریزم|ھێرشی تیرۆریستی]] دژی کوردەکان» وەسفکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth |ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/6-kurdistan-regional-government-soldiers-killed-in-iranian-attack-on-northern-iraq.php |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US |سەردێڕ=6 Kurdistan Regional Government soldiers killed in Iranian attack on northern Iraq}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://gulfnews.com/world/mena/uae-condemns-irans-unprovoked-terrorist-attacks-targeting-kurdistan-region-of-iraq-1.500486285|سەردێڕ=UAE condemns Iran’s unprovoked terrorist attacks targeting Kurdistan Region of Iraq |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Gulf News |زمان=en}}</ref> {{Flag|United Kingdom}} (بەڕیتانیا): وەزیری دەرەوەی بەڕیتانیا ییڤێت کۆپەر ئیدانەی ھێرشە بێفڕۆکەوانەکانی کرد، وە ھاوسۆزیشی بۆ قوربانییەکان دەربڕی، و پشتیوانیی بەڕیتانیاشی بۆ ئاشتی، سەقامگیری و بەردەوامبوونی ھاوکاری لەگەڵ ھەرێمی کوردستان دووپاتکردەوە.<ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.gulanmedia.com/en/story/357822|سەردێڕ=International Leaders Condemn Drone Attack on Kurdistan Region President’s Residence |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Gulan Media |زمان=en}}</ref> {{Flag|United States}} (ئەمریکا): بەگوێرەی ''ئاکسیۆس'' سەرۆک [[دۆناڵد ترامپ|دۆناڵد تڕامپ]] لەگەڵ سەرکردەکانی دوو حیزبی سەرەکیی ھەرێمی کوردستان، [[مەسعوود بارزانی]] و [[بافڵ تاڵەبانی|بافڵ تاڵەبانیدا]] قسەی کرد، ڕۆژێک دوای ئەوەی ھێرش و بۆردوومانەکان دەستیان پێکرد، گفتوگۆیان لەسەر ئەوە کرد کە بە بابەتە «ھەستیارەکان» وەسفکرابوون. لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦، سەرۆکی ھەرێمی کوردستان [[نێچیرڤان بارزانی]] پەیامێکی لە سەرۆکی ئەمریکاوە، دۆناڵد تڕامپ، وەرگرت، کە لەلایەن نێردراوی ئەمریکا [[تۆم بێرێک|تۆم باڕاک]] بڵاوکرایەوە. تڕامپ ھێرشەکانی سەر ھەرێمی کوردستانی ئیدانەکرد، لەنێویاندا ھێرشێکی فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان بۆ سەر شوێنی نیشتەجێبوونی نێچیرڤان بارزانی لە دھۆک، و ھاوسۆزیی بۆ ھێزی پێشمەرگە دەربڕی کە لە ھێرشێکی مووشەکیی ئێرانی لە ٢٤ی ئازاردا، چەند پێشمەرگەیەک کوژران، کە ھیوایان خواست کە بریندارەکان بەخێرایی چاکببنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=van Wilgenburg |یەکەم=Wladimir |ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4552|سەردێڕ=President Trump Condemns Attacks on Kurdistan |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdistan Chronicle}}</ref> {{Flag|France}}: لە ٢٨ی ئازار، سەرۆکی فەڕەنساش [[ئێمانوێل ماکرۆن|ئیمانوێل ماکڕۆن]] ھاوسۆزیی خۆی دەربڕی بۆ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان، نێچیرڤان بارزانی، و خێزانەکانی شەش پێشمەرگەکە کە لە ھێرشێکی مووشەکیی ئێرانی لە سۆران، لە ٢٤ی ئازار کوژران، و ئاواتی چاکبوونەوەی خێرای بۆ بریندارەکان خواست.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=van Wilgenburg |یەکەم=Wladimir |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4542|سەردێڕ=Iraq, France Condemn Drone Attack on Kurdistan Region President Residence |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdistan Chronicle}}</ref> {{Flag|Germany}}: لە ٢ی نیسان، نێچیرڤان بارزانی پەیوەندیی تەلەفۆنی لەگەڵ گیزا ئاندریاس ڤۆن گەیەر کرد، وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیای فیدڕاڵی، سەبارەت بە ھێرشەکانی ئەم دوایییە بۆ سەر ھەرێمی کوردستان، کە ڤۆن گەیەر پشتیوانیی ئەڵمانیای دووپاتکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/020420261 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=rudaw.net |زمان=en}}</ref> {{Flag|Jordan}}: شا [[عەبدوڵڵای دووەم|عەبدوڵڵای دووەمی ئوردن]] نامەیەکی نارد کە ھاوسۆزیی بۆ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان و خێزانەکانی قوربانییانی ھێرشی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان لە ٢٤ی ئازار لە بنکەیەکی پێشمەرگە لە سۆران دەربڕی.<ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.gulanmedia.com/en/story/357822|سەردێڕ=International Leaders Condemn Drone Attack on Kurdistan Region President’s Residence |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Gulan Media |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 "International Leaders Condemn Drone Attack on Kurdistan Region President's Residence"]. ''Gulan Media''. 30 March 2026<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flag|Qatar}}: سەرۆکوەزیرانی قەتەڕ و وەزیری دەرەوەی قەتەڕ محەممەد بنو عەبدولڕەحمان ئەلتانی ھێرشەکانی سەر ھەرێمی کوردستانیان ئیدانەکرد، کە لە ٢٨ی شوباتەوە ئەنجامدراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=van Wilgenburg |یەکەم=Wladimir |ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://kurdistanchronicle.com/babat/4553 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdistan Chronicle}}</ref> {{Flag|Saudi Arabia}}: وەزارەتی دەرەوەی سعوودییە بە تووندی ئیدانەی ئەو ھێرشانەی کرد بۆ سەر شوێنی نیشتەجێبوونی سەرۆکی ھەرێمی کوردستان، نێچیرڤان بارزانی، و سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان مەسعوود بارزانی، ھەروەھا ھەموو ھێرشەکانی تری دژی ھەرێمی کوردستان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://saudigazette.com.sa/article/660218/saudi-arabia/cma-approves-regulatory-framework-to-offer-special-purpose-acquisition-companies-in-nomu-parallel-market|سەردێڕ=CMA approves regulatory framework to offer Special Purpose Acquisition Companies in Nomu parallel market |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Saudi Gazette |زمان=en}}</ref> ==== قەوارە نا-وڵاتەکان ==== [[پەڕگە:Protests_qamishlo_March_2026_against_Iranian_attacks_on_the_Kurdistan_Region.png|وێنۆک|لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٦ لە [[قامیشلۆ|شاری قامیشلۆ]]، لە [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا|ڕۆژاڤا]]، [[سووریا]] خۆپیشاندان دژی ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەڕێوەچوو.]] {{Flagicon image|Flag of the Arab League.svg}} [[کۆمکاری عەرەبی]]: سکرتێری گشتیی کۆمکاری عەرەبی ئەحمەد ئەبول غەیس لە پەیوەندییێکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ سەرۆکی ھەرێمی کوردستان نێچیرڤان بارزانی ھێرشی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی ئیدانەکرد.<ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.gulanmedia.com/en/story/357822|سەردێڕ=International Leaders Condemn Drone Attack on Kurdistan Region President’s Residence |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Gulan Media |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.gulanmedia.com/en/story/357822 "International Leaders Condemn Drone Attack on Kurdistan Region President's Residence"]. ''Gulan Media''. 30 March 2026<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flagicon image|Star Green.svg|border=no}} [[ھاوپەیمانیی عەزم|هاوپەیمانیی عەزم]]: عەزم، کە گرووپێکی سیاسیی سوننەیە، بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە کە ھێرشەکەی سەر شوێنی نیشتەجێبوونی نێچیرڤان بارزانیی ئیدانەکرد.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php|سەردێڕ=Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrantzman2026">Frantzman, Seth (30 March 2026). [https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php "Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq"]. ''FDD's Long War Journal''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flagicon image|Flag of Koma Civakên Kurdistanê.svg}} [[کۆما جڤاکێن کوردستان]] (کەجەکە): ڕێکخراوەکە بە تووندی ھێرشەکانی ئیدانەکرد لە بەیاننامەیەکی نووسراودا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://english.anf-news.com/kurdistan/kck-condemns-the-attack-on-nechirvan-barzani-s-residence-84659|سەردێڕ=KCK condemns the attack on Nechirvan Barzani’s residence |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=ANF News |زمان=en}}</ref> {{Flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[ئەنجومەنی نیشتمانیی کورد (سووریا)|ئەنجوومەنی نیشتمانیی کورد]] (ئەنەکەسە): سکرتێری گشتیی ئەنەکەسە ھێرشەکانی بە «ھێرشێکی ئاشکرا و دڕندانە» ناوبرد و ئدانەی کردن کە بەشێکە لە ھەوڵە فراوانەکان بۆ «دروستکردنی ناسەقامگیری لە ھەرێمی کوردستان» و لاوازکردنی سەروەرییەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.welattv.net/node/25189|سەردێڕ=Kurdish National Council: Attack on Kurdistan Region Aims to Undermine Security and Constitutional Experience |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.welattv.net |زمان=en}}</ref> {{Flagicon image|Ahekma tayar.png}} [[بزووتنەوەی حیکمەتی نیشتمانی]]: سەرکردەی سیاسیی شیعەی عێراقی [[عەمار حەکیم|عەمماڕ حەکیم]] ھێرشەکانی ئیدانەکرد و داوای «ھەنگاوێکی بەھێزتری بۆ پاراستنی سەقامگیری» کرد.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Frantzman |یەکەم=Seth |ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php|سەردێڕ=Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=FDD's Long War Journal |زمان=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrantzman2026">Frantzman, Seth (30 March 2026). [https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/home-of-kurdistan-region-president-targeted-american-universities-threatened-as-attacks-escalate-in-iraq.php "Home of Kurdistan Region president targeted, American universities threatened as attacks escalate in Iraq"]. ''FDD's Long War Journal''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 April</span> 2026</span>.</cite></ref> {{Flag|Rojava}}: خۆپیشاندانی ناڕەزاییدەربڕین لە سەرانسەری ڕۆژاڤادا سەری ھەڵدا، بەتایبەتی لە [[کۆبانی|کۆبانێ]]<ref>{{بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی|ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/8133307.html|سەردێڕ=Rûniştvanên Kobanîyê bo Piştgirîya Herêma Kurdistanê Dadikevin Kolanan|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٦|زمان=ku|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|via=www.dengeamerika.com}}</ref> [[قامیشلۆ]]<ref>{{بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی|ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/8132968.html|سەردێڕ=Rûniştvanên Qamişlo Êrîşên Ser Herêma Kurdistanê Şermezar Dikin|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠٢٦|زمان=ku|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|via=www.dengeamerika.com}}</ref> و گیرکە لەکێ،<ref>{{بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی|ناونیشان=https://www.dengeamerika.com/a/8132963.html|سەردێڕ=Li Girkê Legê Xwepêşandan bo Piştgirîya Herêma Kurdistanê|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠٢٦|زمان=ku|ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|via=www.dengeamerika.com}}</ref> بۆ پشتیوانیکردن لە ھەرێمی کوردستان دوای ھێرشەکانی ئێران. == تێبینییەکان == == سەرچاوەکان == <references responsive="" /> {{تووڵی دەروازە|ئێران|عێراق|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:لێدانی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان لە عێراق]] [[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]] [[پۆل:ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بە بەشداریی ئێران]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانیییەکان لەلایەن ئێران]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان لە عێراق]] [[پۆل:شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]] [[پۆل:ھێرشە ئاسمانییەکان بۆ سەر عێراق]] [[پۆل:٢٠٢٦]] thd98cyyol95nm2z94sw60dhy8cwze6 0 296474 1590044 1589852 2026-06-13T20:01:51Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1590044 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Eteocypriot writing.jpg|وێنۆک|پارچەیەک لە نووسینی ئیتیۆسیپرۆس لە ئاماتۆسی [[قوبرس]]، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ۳۰۰ بۆ ٥۰۰ ساڵ پێش زایین، لە مۆزەخانەی ئاشمۆلین داندراوە بۆ نمایش.]] '''زمانی قڕبوو''' یاخود '''زمانی مردوو''' بە ئینگلیزی: (Extinct Language) مەبەستە لەو زمانانەی کە چیدیکە هیچ کەسێک وەک زمانی دایک نایزانێت و گفتوگۆی پێ ناکات. هەندێک جار زمانێکی کەلەپووری بوونی هەیە کە قڕبووە بەڵام وەک ناسنامە و سیمبۆلێکی مێژوویی گروپێکی [[ئێتنیک]] دەناسێندرێت. ئەم جۆرە زمانە کەلەپوورییانە زۆربەی کات بە پڕۆسەی پاکتاو کردندا دەڕۆن و سەر لە نوێ ئاشنا دەکرێنەوە. ==سەرچاوەکان== * Adelaar, Willem F. H.; & Muysken, Pieter C. (2004). ''The Languages of the Andes''. Cambridge Language Surveys. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-36275-7}}. * Brenzinger, Matthias (ed.) (1992) ''Language Death: Factual and Theoretical Explorations with Special Reference to East Africa''. Berlin/New York: Mouton de Gruyter. {{ISBN|978-3-11-013404-9}}. * Campbell, Lyle; & Mithun, Marianne (Eds.). (1979). ''The Languages of Native America: Historical and Comparative Assessment''. Austin: University of Texas Press. {{ISBN|0-292-74624-5}}. * Davis, Wade. (2009). ''The Wayfinders: Why Ancient Wisdom Matters in the Modern World''. House of Anansi Press. {{ISBN|0-88784-766-8}}. * [[Nancy Dorian|Dorian, Nancy C.]] (1978). 'Fate of Morphological Complexity in Language Death: Evidence from East Sutherland Gaelic.' ''Language'', ''54'' (3), 590–609. * Dorian, Nancy C. (1981). ''Language Death: The Life Cycle of a Scottish Gaelic dialect''. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. {{ISBN|0-8122-7785-6}}. * Dressler, Wolfgand & Wodak-Leodolter, Ruth (eds.) (1977) 'Language Death' (International Journal of the Sociology of Language vol. 12). The Hague: Mouton. * Gordon, Raymond G. Jr. (Ed.). (2005). ''Ethnologue: Languages of the World'' (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. {{ISBN|1-55671-159-X}}. (Online version: http://www.ethnologue.com). * Harrison, K. David. (2007) ''When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge.'' New York and London: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-518192-0}}. * Mithun, Marianne. (1999). ''The Languages of Native North America''. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-23228-7}} (hbk); {{ISBN|0-521-29875-X}}. * Mohan, Peggy; & Zador, Paul. (1986). 'Discontinuity in a Life Cycle: The Death of Trinidad Bhojpuri.' ''Language'', ''62'' (2), 291–319. * Sasse, Hans-Jürgen (1992) 'Theory of Language Death', in Brenzinger (ed.) ''Language Death'', pp.&nbsp;7–30. * Schilling-Estes, Natalie; & Wolfram, Walt. (1999). 'Alternative Models of Dialect Death: Dissipation vs. Concentration.' ''Language'', ''75'' (3), 486–521. * Sebeok, Thomas A. (Ed.). (1973). ''Linguistics in North America'' (parts 1 & 2). Current Trends in Linguistics (Vol. 10). The Hauge: Mouton. (Reprinted as Sebeok 1976). * Sharp, Joanne. (2008). Chapter 6: 'Can the Subaltern Speak?', in ''Geographies of Postcolonialism''. Glasgow, UK: SAGE Publications Ltd. {{ISBN|978-1-4129-0779-8}}. * [[Tove Skutnabb-Kangas|Skutnabb-Kangas, Tove]]. (2000). ''Linguistic Genocide in Education or Worldwide Diversity and Human Rights?'' Mahwah, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates. {{ISBN|0-8058-3468-0}}. * Thomason, Sarah Grey & Kaufman, Terrence. (1991). ''Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics.'' University of California Press. {{ISBN|0-520-07893-4}}. * Timmons Roberts, J. & Hite, Amy. (2000). ''From Modernization to Globalization: Perspectives on Development and Social Change.'' Wiley-Blackwell. {{ISBN|978-0-631-21097-9}}. {{پۆلی کۆمنز|Extinct languages}} {{تووڵی دەروازە|زمان|مێژوو}} [[پۆل:زمانە مردووەکان]] jx683lrega9u1cx2tyizhk5bp1qejxb 0 296475 1590047 1589796 2026-06-13T20:02:11Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1590047 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} = نیورۆ مارکێتینگ = [[پەڕگە:Brain_Lateral_(NIH_BioArt_60).svg|alt=ماركێتینگ لە ڕوانگەی زانستی مێشك|وێنۆک|ماركێتینگ لە ڕوانگەی زانستی مێشك]] '''نیورۆ مارکێتینگ ([[:en:Neuromarketing|Neuromarketing]])''' بوارێکی توێژینەوەیە کە لە نێوان سێ زانستدا دروستبووە: دەروونناسی، زانستی مێشک، و بازاڕگەری. ئەم بوارە هەوڵ دەدات تێگەیشتنێکی زانستی بدات لەوەی چۆن مێشکی مرۆڤ کاریگەری لەسەر بڕیاردانی کڕین و هەڵبژاردن دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ariely |یەکەم=Dan |دوایین٢=Berns |یەکەم٢=Gregory S. |ڕێکەوت=2010-04 |سەردێڕ=Neuromarketing: the hope and hype of neuroimaging in business |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/nrn2795 |journal=Nature Reviews Neuroscience |زمان=en |بەرگ=١١|issue=4 |پەڕەکان=٢٨٤–٢٩٢|doi=10.1038/nrn2795 |issn=1471-0048}}</ref> == پێناسە == نیورۆمارکێتینگ بە شێوەیەکی گشتی دەوترێت:<blockquote>بەکارهێنانی بنەما و ئامرازەکانی زانستی مێشک بۆ تێگەیشتن لە ڕەفتار و وەڵامی مرۆڤ بەرامبەر بە ڕیکلام، براند، و ناوەڕۆکی بازاڕگەری.</blockquote>بە کوردی دەتوانرێت وەک ئەمە ڕوون بکرێتەوە:<blockquote>بازاڕگەری لە ڕوانگەی زانستی مێشک</blockquote> == بنەما زانستییەکان == نیورۆ مارکێتینگ پشت بە ئەو بیرۆکەیە دەبەستێت کە بڕیاردانی مرۆڤ تەنها لە هۆشیاری ڕاستەوخۆ نییە، بەڵکو زۆر لە کاردانەوەکان لە ئاستی ناڕاستەوخۆی مێشک ڕوودەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ariely |یەکەم=Dan |دوایین٢=Berns |یەکەم٢=Gregory S. |ڕێکەوت=2010-04 |سەردێڕ=Neuromarketing: the hope and hype of neuroimaging in business |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/nrn2795 |journal=Nature Reviews Neuroscience |زمان=en |بەرگ=١١|issue=4 |پەڕەکان=٢٨٤–٢٩٢|doi=10.1038/nrn2795 |issn=1471-0048}}</ref> بنەما سەرەکییەکان بریتین لە: * کاریگەریی هەست و یادی پێشووتر لە بڕیاردان * ڕۆڵی هۆکارە دەروونییەکان لە هەڵبژاردن * وەڵامی ناوخۆی مێشک بە ڕیکلام و هێماکان * پەیوەندی نێوان سەرنج و بڕیاری کڕین == ئامرازەکانی توێژینەوە == لە نیورۆ مارکێتینگدا چەند ئامرازێکی زانستی بەکاردەهێنرێت بۆ پێوانەکردنی وەڵامی مێشک و ڕەفتار:<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ariely |یەکەم=Dan |دوایین٢=Berns |یەکەم٢=Gregory S. |ڕێکەوت=2010-04 |سەردێڕ=Neuromarketing: the hope and hype of neuroimaging in business |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/nrn2795 |journal=Nature Reviews Neuroscience |زمان=en |بەرگ=١١|issue=4 |پەڕەکان=٢٨٤–٢٩٢|doi=10.1038/nrn2795 |issn=1471-0048}}</ref> * '''Eye Tracking''': پێوانەکردنی شوێنی سەرنجی چاوی مرۆڤ * '''EEG (Electroencephalography)''': تۆمارکردنی چالاکی شەپۆلی مێشک * '''fMRI (Functional Magnetic Resonance Imaging)''': بینینی چالاکی ناو مێشک لە کاتی وەڵامدانەوە * تاقیکردنەوەی خێرایی بڕیاردان و وەڵام == پەیوەندی بە بازاڕگەری == نیورۆمار کێتینگ لە بازاڕگەریدا بە مەبەستی تێگەیشتن لە کاریگەریی ئەم هۆکارانە بەکاردەهێنرێت:<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ariely |یەکەم=Dan |دوایین٢=Berns |یەکەم٢=Gregory S. |ڕێکەوت=2010-04 |سەردێڕ=Neuromarketing: the hope and hype of neuroimaging in business |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/nrn2795 |journal=Nature Reviews Neuroscience |زمان=en |بەرگ=١١|issue=4 |پەڕەکان=٢٨٤–٢٩٢|doi=10.1038/nrn2795 |issn=1471-0048}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ariely |یەکەم=Dan |دوایین٢=Berns |یەکەم٢=Gregory S. |ڕێکەوت=2010-04 |سەردێڕ=Neuromarketing: the hope and hype of neuroimaging in business |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/nrn2795 |journal=Nature Reviews Neuroscience |زمان=en |بەرگ=١١|issue=4 |پەڕەکان=٢٨٤–٢٩٢|doi=10.1038/nrn2795 |issn=1471-0048}}</ref> * ڕەنگ و دیزاین * دەنگ و ڕیکلامی دەنگی * شێوازی نیشاندانی ناوەڕۆک * براند و ناسنامەی بینراو ئامانجی سەرەکی ئەم بوارە ئەوەیە کە چۆن ناوەڕۆک دەتوانێت ڕەفتاری بەکاربەر ئاراستە بکات. == ڕەخنە و گفتوگۆی ئەخلاقی == نیورۆمار کێتینگ هەندێک گفتوگۆی ئەخلاقی دروست دەکات، بە تایبەتی لەبارەی:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Nature |ناونیشان=https://www.nature.com/nature |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Nature |زمان=en}}</ref> * سنووری دەستکاری کردنی هەستەکانی مرۆڤ * ئازادی بڕیاردان * بەکارهێنانی زانیاری دەروونی بۆ ئامانجی بازرگانی ئەمانە هێشتا بابەتی توێژینەوە و گفتوگۆی ئەکادیمییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Harvard Business Review - Ideas and Advice for Leaders |ناونیشان=https://hbr.org/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=hbr.org |زمان=en}}</ref> == گەشەی بوارەکە == نیورۆمار کێتینگ بوارێکی نوێیە و هێشتا لە قۆناغی گەشەدایە. لە ساڵانی دواییدا بەهۆی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیای وەک AI و Data Analytics، گرنگیی ئەم بوارە زیادبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Harvard Business Review - Ideas and Advice for Leaders |ناونیشان=https://hbr.org/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=hbr.org |زمان=en}}</ref> == چالاکییە ناوخۆییەکان == لە چوارچێوەی گەشەی بابەتی نیورۆ مارکێتینگ لە ناوچەکەدا، [[دیار قادر ڕەسووڵ]] لە چەند بەرنامە و چاوپێکەوتنی تەلەڤزیۆنی و میدیاییدا بەشداری کردووە کە تێیدا بابەتە پەیوەستەکان بە نیورۆمارکێتینگ و بازاڕگەریی دیجیتاڵ باس کراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاپۆرتی وێنەیی یەکەمین ماستەرکلاسی نیورۆمارکێتینگ لە عێراق |ناونیشان=https://www.instagram.com/p/DRkZhcejMhg/?img_index=1 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=hbr.org |زمان=en}}</ref> ئەم بەشدارییانە لە تۆڕە میدیاییە جیاوازەکاندا هەبووە، لەوانە:<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ariely |یەکەم=Dan |دوایین٢=Berns |یەکەم٢=Gregory S. |ڕێکەوت=2010-04 |سەردێڕ=Neuromarketing: the hope and hype of neuroimaging in business |ناونیشان=https://www.nature.com/articles/nrn2795 |journal=Nature Reviews Neuroscience |زمان=en |بەرگ=١١|issue=4 |پەڕەکان=٢٨٤–٢٩٢|doi=10.1038/nrn2795 |issn=1471-0048}}</ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=bqs_2BXf62M&list=PLyuLQHbup-LclQxtor8TEWaONqOWkQDnr&index=3 بەرنامە و چاوپێکەوتن لە تۆڕی میدیایی ڕووداو] * [https://www.youtube.com/watch?v=_V3A2ShO2Dc کوردستان TV] * [https://www.youtube.com/watch?v=JQbAQMa2ypU ئاڤا میدیا] * [https://www.youtube.com/watch?v=r8y9cAmK-jU&t=602s کۆبیر (Cobere)] * [https://www.youtube.com/watch?v=73WcD3NVUgw کەناڵی سپێدە] لەو بەرنامانەدا، گفتوگۆکان زیاتر لەسەر بنەماکانی نیورۆ مارکێتینگ، کاریگەریی زانستی لە بازاڕگەری، و گەشەی ئەم بوارە لە ناوچەکە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Rudaw Radio |ناونیشان=https://www.youtube.com/channel/UCsq5sH4a9JsK92jnyfmsHng |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=YouTube |زمان=en}}</ref> == یەكەمین ماستەرکلاسی نیورۆمارکێتینگ لە كوردستان == لە هەولێر یەكەمین ماستەرکلاسێک لە [https://www.rwanga.org/ دەزگای ڕوانگە] ڕێکخرا لەلایەن [[دیار قادر ڕەسووڵ]] کە تێیدا بابەتە بنەڕەتییەکانی ئەم بوارە باس کران، لەوانە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Instagram |ناونیشان=https://www.instagram.com/p/DRkZhcejMhg/?img_index=1 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.instagram.com}}</ref> * پێناسەی نیورۆ مارکێتینگ و بنەماکانی * ڕۆڵی مێشک لە بڕیاردانی کڕین * بەکارهێنانی Eye Tracking * کاریگەری ڕەنگ و دیزاین لە ڕیکلامدا ئەم جۆرە چالاکییانە بە شێوەیەکی پراکتیکی هەوڵ دەدەن پەیوەندی نێوان تیۆری زانستی و کارگێڕی بازاڕی نزیک بکەنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Instagram |ناونیشان=https://www.instagram.com/p/DRkZhcejMhg/?img_index=1 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.instagram.com}}</ref> == سەرچاوە زانستییەکان == * https://www.nature.com/articles/nrn2766 * https://www.sciencedirect.com/topics/neuroscience/neuromarketing * https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fnins.2019.01007/full * https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4302436/ * https://hbr.org/2019/01/neuromarketing-what-you-need-to-know * https://www.nature.com/articles/nn1208-1358 <references /> {{تووڵی دەروازە|زانست|دەروونناسی}} [[پۆل:نیولۆجیزمەکانی دەیەی ٢٠٠٠]] 9k0azdrhjd16us6am1aojm08cilv38u 0 296478 1589985 1589857 2026-06-13T12:02:42Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589985 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{Databox}}'''حوسێن خدری''' چالاکوانێکی [[کورد]] بوو کە لە ساڵی ٢٠٠٩ لەلایەن [[دادگای ئینقلابی ئیسلامی]] [[ئێران|ئێرانەوە]] [[سزای مەرگ|حوکمی لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا،]] تۆمەتەکەی «دوژمنایەتی بەرامبەر خودا» بوو لەڕێگەی ئەندامێتی لە [[پارتی ژیانی ئازادی کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://iranhr.net/spip.php?article1927|سەردێڕ=URGENT: Hossein Khezri, a Kurdish political prisoner is at imminent risk of execution - Iran Human Rights |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110302193724/http://iranhr.net/spip.php?article1927 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> ساڵی ٢٠٠٨ لە [[کرماشان]] دەستبەسەر کرا و لە زیندانی [[ورمێ]] ڕاگیرا. لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ لە شاری [[ورمێ]] لە [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] لە سێدارە درا. خێزان و پارێزەرەکەی لە لەسێدارەدانەکەی ئاگادار نەکرانەوە تا دوای ئەوەی جێبەجێکرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣]] [[پۆل:لەسێدارەدراوانی ئێرانی]] [[پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد]] [[پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١١]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٢]] 3lsi6foyx1uy3c4im9dlawxv3r54a5k 0 296486 1590046 1589829 2026-06-13T20:02:01Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1590046 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی زانکۆ|ناو=Shaqlawa Technical College|ناوی_ڕەسەن=کۆلێژی تەکنیکی شەقڵاوە|جۆر=حکوومی|دامەزران=٢٠٠٢|زانکۆ=[[زانکۆی پۆلیتەکنیکی هەولێر]]|ڕاگر=د. عبدالخالق نادر|شار=[[شەقڵاوە]]|وڵات=[[عێراق]]|ماڵپەڕ={{URL|https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-college}}|پۆتانەکان={{coord|36.4065279|N|44.3112479|E|display=inline,title}}|نەخشەی_شوێن=Iraq|mapframe=yes}} '''کۆلێژی تەکنیکی شەقڵاوە''' دامەزراوەیەکی خوێندنی باڵای حکوومییە کە دەکەوێتە شارۆچکەی [[شەقڵاوە]] لە پارێزگای [[هەولێر]]، لە [[هەرێمی کوردستان|هەرێمی کوردستانی]] عێراق. ئەم کۆلێژە لە ساڵی ٢٠٠٢ دامەزراوە و یەکێکە لە کۆلێژەکانی سەر بە [[:en:Erbil_Polytechnic_University|زانکۆی پۆلیتەکنیکی هەولێر]]. کۆلێژەکە خوێندنی تەکنیکی و پیشەیی لە چەندین بواری جیاوازی زانستی و کارگێڕیدا دابین دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Shaqlawa Technical Collage |ناونیشان=https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Erbil Polytechnic University |زمان=en-US}}</ref> == مێژوو == ئەم دامەزراوەیە سەرەتا لە ساڵی ٢٠٠٢ وەک "پەیمانگای تەکنیکی شەقڵاوە" دەستی بەکارەکانی کرد. بەهۆی فراوانبوونی پڕۆگرامە ئەکادیمییەکان و زیادبوونی ژمارەی خوێندکاران، دواتر گۆڕدرا بۆ کۆلێژی تەکنیکی و خوێندنی چوار ساڵەی (بەکالۆریۆسی تەکنیکی) تێدا کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Shaqlawa Technical Collage |ناونیشان=https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Erbil Polytechnic University |زمان=en-US}}</ref> == بەشە زانستییەکان == کۆلێژەکە لە ڕێگەی چەند بەشێکی پسپۆڕەوە بڕوانامەی بەکالۆریۆس دەبەخشێت:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Shaqlawa Technical Collage |ناونیشان=https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Erbil Polytechnic University |زمان=en-US}}</ref> * '''[[پەرستاری]]:''' مەشق و ڕاهێنانی کلینیکی و تەندروستی دابین دەکات. * '''[[تەکنۆلۆژیای زانیاری|تەکنەلۆژیای زانیاری (IT)]]:''' جەخت لەسەر سیستەمە نەرمەکاڵاییەکان و تۆڕەکان دەکاتەوە. * '''شیکاری نەخۆشییەکان:''' پەرە بە کارامەییەکانی دەستنیشانکردنی تاقیگەیی دەدات. * '''[[نژیاروان|تەکنیکی نژیاروانی]]:''' تایبەتە بە دیزاینی ئەندازیاری و وێنەکێشانی تەکنیکی. * '''[[تەلارسازی|دروستکردن و تەلارسازی]]:''' جەخت لەسەر بنەماکانی ئەندازیاری شارستانی و بەڕێوەبردنی پڕۆژە دەکاتەوە. * '''[[پزیشکیی ئاژەڵ|ڤێتێرنەری]]:''' تایبەتە بە تەندروستی ئاژەڵ و زانستە ڤێتێرنەرییەکان. * '''کارگێڕی کار:''' بوارەکانی بەڕێوەبردنی ڕێکخراوەیی و ژمێریاری دەگرێتەوە. * '''سیستەمی زانیاریی کارگێڕی (MIS):''' بەڕێوەبردنی کار و تەکنەلۆژیای زانیاری پێکەوە دەبەستێتەوە. * '''کۆنترۆڵی جۆری خۆراک:''' جەخت لەسەر سەلامەتی خۆراک و ستانداردەکانی تاقیگە دەکاتەوە. * '''کارگێڕی گەشتیاری:''' ئامانجی پێگەیاندنی کادری شارەزایە بۆ کەرتی گەشتیاری و میوانداری لە ناوچەکەدا. == داهێنان و چالاکییەکان == خوێندکارانی کۆلێژەکە ڕۆڵیان هەبووە لە داهێنانی تەکنیکیدا. لە ساڵی ٢٠٢٣، گروپێک لە خوێندکارانی کۆلێژەکە نموونەیەکی سەرەتایییان بۆ چاویلکەیەکی زیرەک داهێنا کە یارمەتی کەسانی نابینا دەدات، ئەم پڕۆژەیە دەنگدانەوەیەکی میدیایی باشی هەبوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردستان 24 |یەکەم=Kurdistan24- |ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠٢٤|سەردێڕ=چوار خوێندکار دوو چاویلکەی زیرەکیان بۆ نابینایان دروست کردووە |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/258062/slug |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=چوار خوێندکار دوو چاویلکەی زیرەکیان بۆ نابینایان دروست کردووە}}</ref>. هەروەها کۆلێژەکە پەیوەندی ئەکادیمی بەردەوامی لەگەڵ زانکۆکانی تری ناوچەکەدا هەیە، وەک [https://knu.edu.iq/news-single.php?newsId=238&lang=ku زانکۆی نۆڵج]، بە مەبەستی ئاڵوگۆڕی زانستی و بەکارهێنانی تاقیگەکان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=University |یەکەم=Knowledge |سەردێڕ=Shaqlawa Technical College held a scientific trip to Knowledge University |ناونیشان=https://knu.edu.iq/news-single.php?newsId=238 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Knowledge University |زمان=ar-IQ}}</ref>. == دانپێدانانی زانستی == کۆلێژی تەکنیکی شەقڵاوە بە فەرمی لەلایەن وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی حکوومەتی هەرێمی کوردستانەوە ناسراوە و دانپێدانراوە. هەروەها پەیڕەوی هەموو ستانداردە ئەکادیمییەکانی زانکۆی پۆلیتەکنیکی هەولێر دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Shaqlawa Technical Collage |ناونیشان=https://epu.edu.iq/shaqlawa-technical-collage/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Erbil Polytechnic University |زمان=en-US}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} lo7zfrud95ty2klevxap02ail7dhk3t 0 296488 1590042 1589882 2026-06-13T20:01:31Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590042 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''کاریگەری ئایینەکان لەسەر زەردەشتی''' عربي ( [[:ar:تأثير_الأديان_على_الزرادشتية|تأثير الأديان على الزرادشتية]] ) لەسەر بیروباوەڕ و پراکتیزەکردنی زەردەشتی. ئایینی بابلی و هێلینیستی و مەسیحی و ئیسلامی بە گەورەترین کاریگەری لەسەری دادەنرێت. == کاریگەری ئایینی ئیلامی == لە ئەرشیفی قەڵاکانی [[پەرسپۆلیس|پەرسەپۆلیسدا]] ، حەمبان (خودایەکی ئیلامی) زیاتر لە هەموو خوداوەندێکی تری ئیلامی یان فارسی دەردەکەوێت، بە کۆی گشتی بیست و شەش ئاماژە (بۆ بەراوردکردن، ئاهورا مەزدا کە فۆرمێکی سەرەتایی ئاهورا مەزدایە، تەنها دە جار دەردەکەوێت). باس لەوە کراوە کە لەم ماوەیەدا دەبێ بە فارسی هەژمار بکرێت، نەک بە خوداوەندێکی تەنیا ئیلامی. <ref>Henkelman, Wouter F. M. (2008). ''The other gods who are: studies in Elamite-Iranian acculturation based on the Persepolis fortification texts''. Leiden: Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten. ISBN 978-90-6258-414-7. page. 353.</ref> <ref>Henkelman, Wouter F. M. (2008). ''The other gods who are: studies in Elamite-Iranian acculturation based on the Persepolis fortification texts''. Leiden: Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten. ISBN 978-90-6258-414-7. page. 374.</ref> بەگشتی زۆرترین ژمارەی پێشکەشکردنی لە هەموو ئەو خوداوەندانەی وەرگرتووە کە لە سەرچاوە دەقییەکان بەڵگەدارکراون. <ref>Henkelman, Wouter F.M. (2017). "Humban & Auramazdā: Royal Gods in a Persian Landscape". ''Persian Religion in the Achaemenid Period/La Religion Perse à l'époque Achéménide''. Harrassowitz Verlag. pp. 273–346. doi:10.2307/j.ctvckq50d.11., page. 315</ref> بڕی دانەوێڵە کە لەلایەن ئیدارەی هەخامەنییەکانەوە پێشکەشی کرابوو سێ هێندە زیاتر بوو لەوەی کە پێشکەشی ئاهورا مەزدای کردبوو. <ref>Henkelman, Wouter F. M. (2008). ''The other gods who are: studies in Elamite-Iranian acculturation based on the Persepolis fortification texts''. Leiden: Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten. ISBN 978-90-6258-414-7. page. 353</ref> ئەو پێشکەشکردنانەی کە بۆی دەکرێن لە چەندین حاڵەتدا پێی دەوترێت باکاداوسیام <ref>Henkelman, Wouter F.M. (2017). "Humban & Auramazdā: Royal Gods in a Persian Landscape". ''Persian Religion in the Achaemenid Period/La Religion Perse à l'époque Achéménide''. Harrassowitz Verlag. pp. 273–346. doi:10.2307/j.ctvckq50d.11. page. 310</ref> ئەم زاراوەیە، هەرچەندە ئیلامی، بەڵام وشەیەکی قەرزکراوی فارسی کۆنە و دەتوانرێت بە "(ئاهەنگ)ی پێشکەشکردن بۆ (خودا) وەربگێڕدرێت. <ref>Henkelman, Wouter F.M. (2017). "Humban & Auramazdā: Royal Gods in a Persian Landscape". ''Persian Religion in the Achaemenid Period/La Religion Perse à l'époque Achéménide''. Harrassowitz Verlag. pp. 273–346. doi:10.2307/j.ctvckq50d.11 page. 306</ref> بەم پێیە پێدەچێت ئاماژەیە بۆ جەژنێکی گشتی. <ref>Henkelman, Wouter F.M. (2017). "Humban & Auramazdā: Royal Gods in a Persian Landscape". ''Persian Religion in the Achaemenid Period/La Religion Perse à l'époque Achéménide''. Harrassowitz Verlag. pp. 273–346. doi:10.2307/j.ctvckq50d.11. page. 319</ref> ڕێوڕەسمی هاوشێوە تەنیا بۆ چەند خوداوەندێکی دیکە بەڵگەدار کراوە. <ref>Henkelman, Wouter F.M. (2017). "Humban & Auramazdā: Royal Gods in a Persian Landscape". ''Persian Religion in the Achaemenid Period/La Religion Perse à l'époque Achéménide''. Harrassowitz Verlag. pp. 273–346. doi:10.2307/j.ctvckq50d.11. page. 313</ref> ووتێر هێنکلمان پێشنیاری ئەوە دەکات کە ئاماژەکردن بە پاکادوشیام هومبان پێدەچێت ڕەنگدانەوەی جەماوەری و پێگەی ئەو وەک خوداوەندێکی شاهانە بێت. <ref>Henkelman, Wouter F.M. (2017). "Humban & Auramazdā: Royal Gods in a Persian Landscape". ''Persian Religion in the Achaemenid Period/La Religion Perse à l'époque Achéménide''. Harrassowitz Verlag. pp. 273–346. doi:10.2307/j.ctvckq50d.11 page. 315–316.</ref> زۆربەی ئەو شوێنانەی کە هومبانیان تێدا دەپەرسترا لە سەردەمی هەخامەنەکاندا شارەکان بوون کە لە نزیک تۆڕی ڕێگاکانی شاهانە بوون <ref>Henkelman, Wouter F. M. (2008). ''The other gods who are: studies in Elamite-Iranian acculturation based on the Persepolis fortification texts''. Leiden: Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten. ISBN 978-90-6258-414-7 page. 374.</ref> == بەستەری دەرەکی == * [https://www.noor-book.com/en/ebook-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%B3-%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%87%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%8A%D9%85-pdf كتاب تحريف الفرس لتاريخهم الديني القديم] * [[iarchive:talebaimanov_gmail_20160608_1405|كتاب تحريف الزرادشتيين للديانة الزرادشتية في العصر الإسلامي]] == پێداچوونەوەکارەکە == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:دینی زەردەشت]] m5wrurmuaitqkup5szvzx5ck02qly5p 0 296490 1590041 1589883 2026-06-13T20:01:21Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590041 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Emirati Ajwa date.jpg|وێنۆک]] '''خورمای عەجوە''' جۆرێک [[خورما]]یە کە لە دەڤەری [[مەدینە]] لە [[عەرەبستانی سعوودی]] بەرھەم دەھێنرێت. ئەم خورما پێستێکی ڕەشی ھەیە و لە مانگی [[ڕەمەزان]] و بۆنە ئیسلامییەکاندا بە کار دەھێنرێت. ==سەرچاوەکان== * ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی ١٢\٦\٢٠٢٦ {{پۆلی کۆمنز|Phoenix dactylifera}} {{تووڵی دەروازە|عەرەبستانی سعوودی|ڕوەک}} [[پۆل:مەدینە]] ohwk503zuv0h4b4xcxilelhp1gv13r4 0 296491 1590043 1589861 2026-06-13T20:01:41Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1590043 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Jacket and shawl in chintz, skirt in glazed printed cotton, 1770-1800. MoMu - Fashion Museum Province of Antwerp, www.momu.be. Photo by Hugo Maertens, Bruges..jpg|وێنۆک]] '''چیت''' جۆرە قوماشێکی کۆنە کە بە چاپ لەسەر قوماش دروست دەکرێت. مێژووی ئەم قوماشە دەگەڕێتەوە بۆ سوڵتاننشینی گوڵکەندە لە [[ھیندستان]] لە سەدەی ١٥ی زایینی. == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Chintz}} {{تووڵی دەروازە|ھیندستان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} kyu3ol5d9tb07xo94x1dzes27fvc4ug 0 296494 1590040 1589901 2026-06-13T20:01:11Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590040 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} '''فەرهەنگی کوردی-یۆنانی'''، فەرهەنگێکی زانستی و زمانەوانیی گشتگیرە لە ئامادەکردنی نووسەر و زمانەوان «شاخەوان مەحموود محەمەد». ئەم پڕۆژە ڕۆشنبیرییە لە ساڵی [[٢٠٠٦]]دا دەسنووس کراوە و ئامادەکراوە، و لە ساڵی [[٢٠٢٦]]دا بە فەرمی ژمارەی سپاردنی بۆ وەرگیراوە و چاپ کراوە.<ref name="sipardan">شاخەوان مەحموود محەمەد، ''فەرهەنگی یۆنانی - کوردی''، چاپخانەی یاد، ٢٠٢٦، ژمارەی سپاردنی ٢٣٣٩ی کتێبخانەی گشتیی سلێمانی.</ref> == شێوازی ئامادەکردن == ناوەڕۆکی ئەم فەرهەنگە بە شێوازێکی ڕەسەن و وەک سەرچاوەیەکی سەربەخۆ ئامادەکراوە، بەبێ ئەوەی پشت بە فەرهەنگ یان کتێبە وەرگێڕدراوەکانی پێشوو ببەستێت، بەڵکو لەسەر بنەمای توێژینەوەی زمانەوانیی ڕاستەوخۆ داڕژاوە. == تایبەتمەندییەکانی فەرهەنگەکە == * '''قەبارە:''' بریتییە لە (٣٠٠) لاپەڕە. * '''ناوەڕۆک:''' فەرهەنگەکە تەنها وشەی سادە نییە، بەڵکو زانیاریی گشتی، زاراوە پزیشکییەکان (وەک ڕوونکردنەوەی زانستی بۆ نەخۆشییەکان)، ڕستەسازی، نیمچە ڕستە و فۆنەتیکی دەنگی (گۆکردن) لەخۆدەگرێت. * '''دیزاین:''' بەرگی کتێبەکە بە ڕەنگی شینی تۆخ (Navy Blue) لەگەڵ نەخشی سپی و ئاڵاکانی کوردستان و یۆنان دیزاین کراوە، کە شێوازێکی ئەکادیمیی پێبەخشیوە. * '''گرنگی:''' ئەم فەرهەنگە وەک سەرچاوەیەکی زمانەوانی و پردێکی زانستی لە نێوان زمانی کوردی و زمانی یۆنانیدا دادەنرێت و خزمەت بە خوێندکاران، وەرگێڕان و ئارەزوومەندانی فێربوونی زمان دەکات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:فەرهەنگە کوردییەکان]] [[پۆل:زمانی یۆنانی]] [[پۆل:کتێبەکانی ٢٠٢٦]] bb34rykg8ie3c4nvoydcltu8h4nqfug 0 296497 1590024 1589957 2026-06-13T15:00:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1590024 wikitext text/x-wiki {{تێکەڵکردن|دەستپەڕ}} [[پەڕگە:Klimt Mulher sentada.jpg|وێنۆک|تابلۆی گوستاڤۆ کلیمت خانمێک دانیشتووە بە ڕانی کراوەوە ١٩١٦؛ خانمێک نیشاندەدات کە خۆی دەوروژێنێت بە لەڕێگای وروژاندنی دەستیی زێی (پەنجەکردن).]] [[پەڕگە:Woman masturbating.tif|وێنۆک|خۆوروژاندنی مێ]] [[پەڕگە:Male masturbation.svg|وێنۆک|خۆوروژاندنی نێر]] [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (22).jpg|وێنۆک|تابلۆی ئێدوارد هێنری؛ کوڕێک نیشاندەدات کە خۆیدەوروژێنێت لەکاتی خەیاڵکردنی سێکسی]] '''خۆوروژاندن''' یان هەندێکجار '''دەستپەڕ''' جۆرێکی وروژاندنی سێکسییە کە تێیدا کەسەکە ئەندامەکانی زاوزێی خۆی دەوروژێنێت بۆ چێژ یان گەیشتن بە [[ئۆرگازم]]<ref>https://www.britannica.com/topic/safe-sex</ref>. لە مرۆڤدا هەمیشە ئۆرگازمە لە هەردوو ڕەگەزدا؛ لە نێردا هەندێکجار ناسراوە بە ڕژان. ئەم وروژاندنە لەوانەیە [[دەست]]، کەلوپالی رۆژانە، [[یاریی سێکسی|یاری سێکسی]] ، یان زۆر بە دەگمەنی ([[دەم]]) لەخۆبگرێت. خۆوروژاندن دەکرێت بەبێ یان لەگەڵ هاوبەشێک بکرێت<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Masturbation</ref>؛ خۆوروژاندن بەیەکەوە یان سەیرکردنی هاوبەشەکەی تر کە خۆیدەوروژێنێت؛ هەندێکجار خۆوروژاندن دەکرێت بە [[جووتبوونی دەرەکی]] بناسرێت.<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref> خۆوروژاندن لە هەردوو ڕەگەزدا کردارێکی ئاساییە دەکرێت سوودی هەبێت<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/sex-pleasure-and-sexual-dysfunction/masturbation/masturbation-healthy#:~:text=Masturbation%20can%20actually%20be%20good,and%20make%20you%20feel%20good.</ref>. =سەرچاوەکان= {{سەرچاوەکان}} t7da7z829tnb894nd0fm4p9hf4xi5l6 1590038 1590024 2026-06-13T20:00:39Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1590038 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{تێکەڵکردن|دەستپەڕ}} [[پەڕگە:Klimt Mulher sentada.jpg|وێنۆک|تابلۆی گوستاڤۆ کلیمت خانمێک دانیشتووە بە ڕانی کراوەوە ١٩١٦؛ خانمێک نیشاندەدات کە خۆی دەوروژێنێت بە لەڕێگای وروژاندنی دەستیی زێی (پەنجەکردن).]] [[پەڕگە:Woman masturbating.tif|وێنۆک|خۆوروژاندنی مێ]] [[پەڕگە:Male masturbation.svg|وێنۆک|خۆوروژاندنی نێر]] [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (22).jpg|وێنۆک|تابلۆی ئێدوارد هێنری؛ کوڕێک نیشاندەدات کە خۆیدەوروژێنێت لەکاتی خەیاڵکردنی سێکسی]] '''خۆوروژاندن''' یان هەندێکجار '''دەستپەڕ''' جۆرێکی وروژاندنی سێکسییە کە تێیدا کەسەکە ئەندامەکانی زاوزێی خۆی دەوروژێنێت بۆ چێژ یان گەیشتن بە [[ئۆرگازم]]<ref>https://www.britannica.com/topic/safe-sex</ref>. لە مرۆڤدا هەمیشە ئۆرگازمە لە هەردوو ڕەگەزدا؛ لە نێردا هەندێکجار ناسراوە بە ڕژان. ئەم وروژاندنە لەوانەیە [[دەست]]، کەلوپالی رۆژانە، [[یاریی سێکسی|یاری سێکسی]] ، یان زۆر بە دەگمەنی ([[دەم]]) لەخۆبگرێت. خۆوروژاندن دەکرێت بەبێ یان لەگەڵ هاوبەشێک بکرێت<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Masturbation</ref>؛ خۆوروژاندن بەیەکەوە یان سەیرکردنی هاوبەشەکەی تر کە خۆیدەوروژێنێت؛ هەندێکجار خۆوروژاندن دەکرێت بە [[جووتبوونی دەرەکی]] بناسرێت.<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref> خۆوروژاندن لە هەردوو ڕەگەزدا کردارێکی ئاساییە دەکرێت سوودی هەبێت<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/sex-pleasure-and-sexual-dysfunction/masturbation/masturbation-healthy#:~:text=Masturbation%20can%20actually%20be%20good,and%20make%20you%20feel%20good.</ref>. =سەرچاوەکان= {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} cln3j2ijyrdvrttlwtj6uxr34kb6ubr 1590081 1590038 2026-06-14T02:53:03Z IIXZER0XII 68933 زیادکردنی پۆل و دەروازەکان 1590081 wikitext text/x-wiki {{تێکەڵکردن|دەستپەڕ}} [[پەڕگە:Klimt Mulher sentada.jpg|وێنۆک|تابلۆی گوستاڤۆ کلیمت خانمێک دانیشتووە بە ڕانی کراوەوە ١٩١٦؛ خانمێک نیشاندەدات کە خۆی دەوروژێنێت بە لەڕێگای وروژاندنی دەستیی زێی (پەنجەکردن).]] [[پەڕگە:Woman masturbating.tif|وێنۆک|خۆوروژاندنی مێ]] [[پەڕگە:Male masturbation.svg|وێنۆک|خۆوروژاندنی نێر]] [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (22).jpg|وێنۆک|تابلۆی ئێدوارد هێنری؛ کوڕێک نیشاندەدات کە خۆیدەوروژێنێت لەکاتی خەیاڵکردنی سێکسی]] '''خۆوروژاندن''' یان هەندێکجار '''دەستپەڕ''' جۆرێکی وروژاندنی سێکسییە کە تێیدا کەسەکە ئەندامەکانی زاوزێی خۆی دەوروژێنێت بۆ چێژ یان گەیشتن بە [[ئۆرگازم]]<ref>https://www.britannica.com/topic/safe-sex</ref>. لە مرۆڤدا هەمیشە ئۆرگازمە لە هەردوو ڕەگەزدا؛ لە نێردا هەندێکجار ناسراوە بە ڕژان. ئەم وروژاندنە لەوانەیە [[دەست]]، کەلوپالی رۆژانە، [[یاریی سێکسی|یاری سێکسی]] ، یان زۆر بە دەگمەنی ([[دەم]]) لەخۆبگرێت. خۆوروژاندن دەکرێت بەبێ یان لەگەڵ هاوبەشێک بکرێت<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Masturbation</ref>؛ خۆوروژاندن بەیەکەوە یان سەیرکردنی هاوبەشەکەی تر کە خۆیدەوروژێنێت؛ هەندێکجار خۆوروژاندن دەکرێت بە [[جووتبوونی دەرەکی]] بناسرێت.<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref> خۆوروژاندن لە هەردوو ڕەگەزدا کردارێکی ئاساییە دەکرێت سوودی هەبێت<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/sex-pleasure-and-sexual-dysfunction/masturbation/masturbation-healthy#:~:text=Masturbation%20can%20actually%20be%20good,and%20make%20you%20feel%20good.</ref>. {{تووڵی دەروازە|سێکسناسی|ژینناسی|پزیشکی}} =سەرچاوەکان= {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Human sexual activity}} [[پۆل:کردارکان]] [[پۆل:چالاکییەکانی کاتی بەتاڵی]] [[پۆل:کرداری جنسی]] [[پۆل:دەستپەڕ]] [[پۆل:کردارکان]] [[پۆل:کردە سێکسییەکان]] [[پۆل:چالاکییەکانی کاتی بەتاڵی]] [[پۆل:کرداری جنسی]] [[پۆل:دەستپەڕ]] 37szzf110fe6ct8iyaqgtlt3s1jqlx9 1590082 1590081 2026-06-14T03:11:33Z IIXZER0XII 68933 چاککردنەوەی ھەڵەی ڕێنووس/ڕێزمان زیادکردن/لابردنی ویکیبەستەر 1590082 wikitext text/x-wiki {{تێکەڵکردن|دەستپەڕ}} [[پەڕگە:Klimt Mulher sentada.jpg|وێنۆک|تابلۆی گوستاڤۆ کلیمت خانمێک دانیشتووە بە ڕانی کراوەوە ١٩١٦؛ خانمێک نیشاندەدات کە خۆی دەوروژێنێت بە لەڕێگای وروژاندنی دەستیی زێی (پەنجەکردن).]] [[پەڕگە:Woman masturbating.tif|وێنۆک|خۆوروژاندنی مێ]] [[پەڕگە:Male masturbation.svg|وێنۆک|خۆوروژاندنی نێر]] [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (22).jpg|وێنۆک|تابلۆی ئێدوارد هێنری؛ کوڕێک نیشاندەدات کە خۆیدەوروژێنێت لەکاتی خەیاڵکردنی سێکسی]] '''خۆوروژاندن''' یان هەندێکجار '''دەستپەڕ''' جۆرێکی وروژاندنی سێکسییە کە تێیدا کەسەکە ئەندامەکانی زاوزێی خۆی دەوروژێنێت بۆ چێژ یان گەیشتن بە [[ئۆرگازم]]<ref>https://www.britannica.com/topic/safe-sex</ref>. لە مرۆڤدا هەمیشە ئۆرگازمە لە هەردوو ڕەگەزدا؛ لە نێردا هەندێکجار ناسراوە بە ڕژان. ئەم وروژاندنە لەوانەیە [[دەست]]، کەلوپالی رۆژانە، [[یاریی سێکسی|یاری سێکسی]] ، یان زۆر بە دەگمەنی ([[دەم]]) لەخۆبگرێت. خۆوروژاندن جۆرێکی [[چالاکیی جنسیی مرۆڤ|چالاکی سێکسی مرۆڤە]] کە دەکرێت بەبێ یان لەگەڵ هاوبەشێک ئەنجامبدرێت<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Masturbation</ref>؛ خۆوروژاندن لەوانەیە بەتەنیا یان لەگەڵ هاوبەشێک بەیەکەوە بکرێت یان بە سەیرکردنی هاوبەشەکەی تر کە خۆیدەوروژێنێت بکرێت و هەندێکجایش دەکرێت و خۆوروژاندن دەتوانرێت بە [[جووتبوونی دەرەکی]] بناسرێت.<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref> خۆوروژاندن لە هەردوو ڕەگەزدا کردارێکی ئاساییە دەکرێت سوودی هەبێت<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/sex-pleasure-and-sexual-dysfunction/masturbation/masturbation-healthy#:~:text=Masturbation%20can%20actually%20be%20good,and%20make%20you%20feel%20good.</ref>. {{تووڵی دەروازە|سێکسناسی|ژینناسی|پزیشکی}} =سەرچاوەکان= {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Human sexual activity}} [[پۆل:کردارکان]] [[پۆل:چالاکییەکانی کاتی بەتاڵی]] [[پۆل:کرداری جنسی]] [[پۆل:دەستپەڕ]] [[پۆل:کردارکان]] [[پۆل:کردە سێکسییەکان]] [[پۆل:چالاکییەکانی کاتی بەتاڵی]] [[پۆل:کرداری جنسی]] [[پۆل:دەستپەڕ]] dw8i4fl7t2v7apsuf19wmmchb76fzd2 3 296498 1590015 2026-06-13T13:16:05Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1590015 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٣:١٦، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) e4d5rns2qbsw5o88jttne6goc44rryg 3 296499 1590017 2026-06-13T13:34:07Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1590017 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- > [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 9z6dspd6ij5464uvarx9y8gscxeidc9 2 296500 1590022 2026-06-13T14:08:38Z ShamallBaqii 76577 پەڕەی واڵای دروست کرد 1590022 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3 296501 1590035 2026-06-13T19:39:33Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1590035 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- > [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٩:٣٩، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) doiwgelywmjf3607th62bw7wof544wg 3 296502 1590036 2026-06-13T19:40:18Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1590036 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٤٠، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) pc8c0wwyiqb0iugrqt61oyaybyjywol 3 296503 1590064 2026-06-13T22:55:13Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1590064 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٥٥، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 7fyfoxwn6gptdfm5r1zo7d5mjgbjiq4 2 296504 1590065 2026-06-13T23:03:17Z Sakura emad 42467 importing styles 1590065 css text/css /* Ghibli Scrapbook Core Layout & Animations Module */ /* Floating animation for elements like stars or soot sprites */ @keyframes ghibliFloat { 0% { transform: translateY(0px) rotate(0deg); } 50% { transform: translateY(-8px) rotate(3deg); } 100% { transform: translateY(0px) rotate(0deg); } } /* Falling/swirling motion for sakura elements */ @keyframes sakuraDrift { 0% { transform: translate(0, 0) rotate(0deg); opacity: 0.6; } 50% { transform: translate(-5px, 5px) rotate(45deg); opacity: 0.9; } 100% { transform: translate(0, 0) rotate(0deg); opacity: 0.6; } } /* Master Container */ .ghibli-scrapbook { font-family: 'Comic Sans MS', 'Barkentina', 'Segoe UI', sans-serif; max-width: 950px; margin: 30px auto; background: #faf6ee; color: #433422; padding: 30px; border-radius: 45px; box-shadow: 0 20px 50px rgba(138,109,77,0.15), inset 0 0 30px rgba(210,180,140,0.2); border: 2px solid #ebd9c8; } /* Header Sky Element */ .ghibli-header { background: linear-gradient(135deg, #a1c4fd 0%, #c2e9fb 100%); border-radius: 35px 35px 65px 65px; padding: 55px 45px; position: relative; box-shadow: 0 12px 30px rgba(161,196,253,0.35); margin-bottom: 40px; border: 4px solid #ffffff; } /* Animated Decorative Emblems */ .ghibli-sparkle { position: absolute; right: 40px; top: 25px; font-size: 26px; animation: ghibliFloat 4s ease-in-out infinite; } .ghibli-sakura-petal { position: absolute; left: 35px; bottom: 20px; font-size: 32px; animation: sakuraDrift 6s ease-in-out infinite; } /* Avatar Frame with Dynamic Hover Lift */ .ghibli-avatar-frame { position: relative; transform: rotate(-3deg); transition: transform 0.4s cubic-bezier(0.175, 0.885, 0.32, 1.275), box-shadow 0.4s ease; } .ghibli-avatar-frame:hover { transform: scale(1.08) rotate(2deg); } .ghibli-avatar-img { width: 145px; height: 145px; border-radius: 45px; border: 6px solid #ffffff; overflow: hidden; box-shadow: 0 10px 25px rgba(67,52,34,0.18); background: #ffffff; } /* Bilingual Welcome Banner */ .ghibli-welcome-badge { font-size: 13px; background: rgba(255,255,255,0.88); display: inline-block; padding: 5px 18px; border-radius: 25px; color: #4a6f91; font-weight: bold; margin-bottom: 12px; box-shadow: 0 4px 10px rgba(0,0,0,0.05); letter-spacing: 0.5px; } /* Interactive Content Cards */ .ghibli-notebook-card { background: #ffffff; border-radius: 35px; padding: 35px; border: 1px solid #ebd9c8; box-shadow: 0 8px 24px rgba(67,52,34,0.03); margin-bottom: 30px; position: relative; transition: transform 0.3s cubic-bezier(0.25, 0.8, 0.25, 1), box-shadow 0.3s ease, border-color 0.3s ease; } .ghibli-notebook-card:hover { transform: translateY(-6px); box-shadow: 0 15px 35px rgba(138,109,77,0.1); border-color: #dfc7b1; } /* Status Ribbons */ .ghibli-card-ribbon { position: absolute; right: 25px; top: -15px; background: #fbc4b6; color: #ffffff; padding: 4px 18px; border-radius: 12px; font-size: 12px; font-weight: bold; transform: rotate(1.5deg); box-shadow: 0 4px 10px rgba(251,196,182,0.4); } /* Specialized Language & Focus Pills */ .ghibli-pill { padding: 7px 16px; border-radius: 18px; font-size: 13px; font-weight: bold; transition: all 0.2s ease; } .ghibli-pill-lang { background: #fdf0ed; color: #d9745b; border: 1px solid #f9ded7; } .ghibli-pill-lang:hover { background: #f9ded7; } .ghibli-pill-tech { background: #edf5ff; color: #507ea6; border: 1px solid #dcebfe; } .ghibli-pill-tech:hover { background: #dcebfe; } .ghibli-pill-policy { background: #f3f9f1; color: #649652; border: 1px solid #e3f2dd; } .ghibli-pill-policy:hover { background: #e3f2dd; } /* Progress Indicator Wrapper */ .ghibli-progress-row { transition: transform 0.2s ease; } .ghibli-progress-row:hover { transform: translateX(6px); } /* Whimsical Rotating Log Counter */ .ghibli-counter-box { background: #fffcf5; border-radius: 35px; padding: 30px; border: 2px dashed #d2b48c; text-align: center; margin-bottom: 30px; transform: rotate(-1.5deg); box-shadow: 6px 6px 0px rgba(210,180,140,0.15); transition: all 0.3s cubic-bezier(0.25, 0.8, 0.25, 1); } .ghibli-counter-box:hover { transform: scale(1.04) rotate(0deg); box-shadow: 10px 10px 0px rgba(210,180,140,0.2); } /* Elegant Clipboard Inset Cards */ .ghibli-clipboard { background: #f4ece1; border-radius: 30px; padding: 30px; border: 1px solid #dfd3c3; position: relative; box-shadow: inset 0 3px 6px rgba(67,52,34,0.05); transition: background 0.3s ease; } .ghibli-clipboard:hover { background: #f0e6d9; } /* Pathway Navigation Buttons */ .ghibli-btn { background: #ffffff; border: 1px solid #ebd9c8; padding: 12px 35px; border-radius: 25px; font-size: 14px; box-shadow: 0 4px 12px rgba(0,0,0,0.03); transition: all 0.25s cubic-bezier(0.4, 0, 0.2, 1); display: inline-block; } .ghibli-btn:hover { transform: translateY(-3px); box-shadow: 0 8px 20px rgba(138,109,77,0.12); background: #fffbf7; } quhslguysq6hyaedneig3e1n82h4z8h 1590066 1590065 2026-06-13T23:07:08Z Sakura emad 42467 Sakura emad مۆدێلی ناوەڕۆکی پەڕەی [[بەکارھێنەر:Sakura emad/style.css]]ی لە «سی ئێس ئێس» گۆڕی بە «Sanitized CSS»: required 1590066 sanitized-css text/css /* Ghibli Scrapbook Core Layout & Animations Module */ /* Floating animation for elements like stars or soot sprites */ @keyframes ghibliFloat { 0% { transform: translateY(0px) rotate(0deg); } 50% { transform: translateY(-8px) rotate(3deg); } 100% { transform: translateY(0px) rotate(0deg); } } /* Falling/swirling motion for sakura elements */ @keyframes sakuraDrift { 0% { transform: translate(0, 0) rotate(0deg); opacity: 0.6; } 50% { transform: translate(-5px, 5px) rotate(45deg); opacity: 0.9; } 100% { transform: translate(0, 0) rotate(0deg); opacity: 0.6; } } /* Master Container */ .ghibli-scrapbook { font-family: 'Comic Sans MS', 'Barkentina', 'Segoe UI', sans-serif; max-width: 950px; margin: 30px auto; background: #faf6ee; color: #433422; padding: 30px; border-radius: 45px; box-shadow: 0 20px 50px rgba(138,109,77,0.15), inset 0 0 30px rgba(210,180,140,0.2); border: 2px solid #ebd9c8; } /* Header Sky Element */ .ghibli-header { background: linear-gradient(135deg, #a1c4fd 0%, #c2e9fb 100%); border-radius: 35px 35px 65px 65px; padding: 55px 45px; position: relative; box-shadow: 0 12px 30px rgba(161,196,253,0.35); margin-bottom: 40px; border: 4px solid #ffffff; } /* Animated Decorative Emblems */ .ghibli-sparkle { position: absolute; right: 40px; top: 25px; font-size: 26px; animation: ghibliFloat 4s ease-in-out infinite; } .ghibli-sakura-petal { position: absolute; left: 35px; bottom: 20px; font-size: 32px; animation: sakuraDrift 6s ease-in-out infinite; } /* Avatar Frame with Dynamic Hover Lift */ .ghibli-avatar-frame { position: relative; transform: rotate(-3deg); transition: transform 0.4s cubic-bezier(0.175, 0.885, 0.32, 1.275), box-shadow 0.4s ease; } .ghibli-avatar-frame:hover { transform: scale(1.08) rotate(2deg); } .ghibli-avatar-img { width: 145px; height: 145px; border-radius: 45px; border: 6px solid #ffffff; overflow: hidden; box-shadow: 0 10px 25px rgba(67,52,34,0.18); background: #ffffff; } /* Bilingual Welcome Banner */ .ghibli-welcome-badge { font-size: 13px; background: rgba(255,255,255,0.88); display: inline-block; padding: 5px 18px; border-radius: 25px; color: #4a6f91; font-weight: bold; margin-bottom: 12px; box-shadow: 0 4px 10px rgba(0,0,0,0.05); letter-spacing: 0.5px; } /* Interactive Content Cards */ .ghibli-notebook-card { background: #ffffff; border-radius: 35px; padding: 35px; border: 1px solid #ebd9c8; box-shadow: 0 8px 24px rgba(67,52,34,0.03); margin-bottom: 30px; position: relative; transition: transform 0.3s cubic-bezier(0.25, 0.8, 0.25, 1), box-shadow 0.3s ease, border-color 0.3s ease; } .ghibli-notebook-card:hover { transform: translateY(-6px); box-shadow: 0 15px 35px rgba(138,109,77,0.1); border-color: #dfc7b1; } /* Status Ribbons */ .ghibli-card-ribbon { position: absolute; right: 25px; top: -15px; background: #fbc4b6; color: #ffffff; padding: 4px 18px; border-radius: 12px; font-size: 12px; font-weight: bold; transform: rotate(1.5deg); box-shadow: 0 4px 10px rgba(251,196,182,0.4); } /* Specialized Language & Focus Pills */ .ghibli-pill { padding: 7px 16px; border-radius: 18px; font-size: 13px; font-weight: bold; transition: all 0.2s ease; } .ghibli-pill-lang { background: #fdf0ed; color: #d9745b; border: 1px solid #f9ded7; } .ghibli-pill-lang:hover { background: #f9ded7; } .ghibli-pill-tech { background: #edf5ff; color: #507ea6; border: 1px solid #dcebfe; } .ghibli-pill-tech:hover { background: #dcebfe; } .ghibli-pill-policy { background: #f3f9f1; color: #649652; border: 1px solid #e3f2dd; } .ghibli-pill-policy:hover { background: #e3f2dd; } /* Progress Indicator Wrapper */ .ghibli-progress-row { transition: transform 0.2s ease; } .ghibli-progress-row:hover { transform: translateX(6px); } /* Whimsical Rotating Log Counter */ .ghibli-counter-box { background: #fffcf5; border-radius: 35px; padding: 30px; border: 2px dashed #d2b48c; text-align: center; margin-bottom: 30px; transform: rotate(-1.5deg); box-shadow: 6px 6px 0px rgba(210,180,140,0.15); transition: all 0.3s cubic-bezier(0.25, 0.8, 0.25, 1); } .ghibli-counter-box:hover { transform: scale(1.04) rotate(0deg); box-shadow: 10px 10px 0px rgba(210,180,140,0.2); } /* Elegant Clipboard Inset Cards */ .ghibli-clipboard { background: #f4ece1; border-radius: 30px; padding: 30px; border: 1px solid #dfd3c3; position: relative; box-shadow: inset 0 3px 6px rgba(67,52,34,0.05); transition: background 0.3s ease; } .ghibli-clipboard:hover { background: #f0e6d9; } /* Pathway Navigation Buttons */ .ghibli-btn { background: #ffffff; border: 1px solid #ebd9c8; padding: 12px 35px; border-radius: 25px; font-size: 14px; box-shadow: 0 4px 12px rgba(0,0,0,0.03); transition: all 0.25s cubic-bezier(0.4, 0, 0.2, 1); display: inline-block; } .ghibli-btn:hover { transform: translateY(-3px); box-shadow: 0 8px 20px rgba(138,109,77,0.12); background: #fffbf7; } quhslguysq6hyaedneig3e1n82h4z8h 1590067 1590066 2026-06-13T23:18:28Z Sakura emad 42467 چاکسازی 1590067 sanitized-css text/css /* Ghibli Scrapbook Core Layout & Animations Module */ /* Floating animation for elements like stars or soot sprites */ @keyframes ghibliFloat { 0% { transform: translateY(0px) rotate(0deg); } 50% { transform: translateY(-8px) rotate(3deg); } 100% { transform: translateY(0px) rotate(0deg); } } /* Falling/swirling motion for sakura elements */ @keyframes sakuraDrift { 0% { transform: translate(0, 0) rotate(0deg); opacity: 0.6; } 50% { transform: translate(-5px, 5px) rotate(45deg); opacity: 0.9; } 100% { transform: translate(0, 0) rotate(0deg); opacity: 0.6; } } /* Master Container */ .ghibli-scrapbook { font-family: 'Comic Sans MS', 'Barkentina', 'Segoe UI', sans-serif; max-width: 950px; margin: 30px auto; background: #faf6ee; color: #433422; padding: 30px; border-radius: 45px; box-shadow: 0 20px 50px rgba(138,109,77,0.15), inset 0 0 30px rgba(210,180,140,0.2); border: 2px solid #ebd9c8; } /* Header Sky Element */ .ghibli-header { background: linear-gradient(135deg, #a1c4fd 0%, #c2e9fb 100%); border-radius: 35px 35px 65px 65px; padding: 55px 45px; position: relative; box-shadow: 0 12px 30px rgba(161,196,253,0.35); margin-bottom: 40px; border: 4px solid #ffffff; } /* Animated Decorative Emblems */ .ghibli-sparkle { position: absolute; right: 40px; top: 25px; font-size: 26px; animation: ghibliFloat 4s ease-in-out infinite; } .ghibli-sakura-petal { position: absolute; left: 35px; bottom: 20px; font-size: 32px; animation: sakuraDrift 6s ease-in-out infinite; } /* Avatar Frame with Dynamic Hover Lift */ .ghibli-avatar-frame { position: relative; transform: rotate(-3deg); transition: transform 0.4s cubic-bezier(0.175, 0.885, 0.32, 1.275), box-shadow 0.4s ease; } .ghibli-avatar-frame:hover { transform: scale(1.08) rotate(2deg); } .ghibli-avatar-img { width: 145px; height: 145px; border-radius: 45px; border: 6px solid #ffffff; overflow: hidden; box-shadow: 0 10px 25px rgba(67,52,34,0.18); background: #ffffff; } /* Bilingual Welcome Banner */ .ghibli-welcome-badge { font-size: 13px; background: rgba(255,255,255,0.88); display: inline-block; padding: 5px 18px; border-radius: 25px; color: #4a6f91; font-weight: bold; margin-bottom: 12px; box-shadow: 0 4px 10px rgba(0,0,0,0.05); letter-spacing: 0.5px; } /* Interactive Content Cards */ .ghibli-notebook-card { background: #ffffff; border-radius: 35px; padding: 35px; border: 1px solid #ebd9c8; box-shadow: 0 8px 24px rgba(67,52,34,0.03); margin-bottom: 30px; position: relative; transition: transform 0.3s cubic-bezier(0.25, 0.8, 0.25, 1), box-shadow 0.3s ease, border-color 0.3s ease; } .ghibli-notebook-card:hover { transform: translateY(-6px); box-shadow: 0 15px 35px rgba(138,109,77,0.1); border-color: #dfc7b1; } /* Status Ribbons */ .ghibli-card-ribbon { position: absolute; right: 25px; top: -15px; background: #fbc4b6; color: #ffffff; padding: 4px 18px; border-radius: 12px; font-size: 12px; font-weight: bold; transform: rotate(1.5deg); box-shadow: 0 4px 10px rgba(251,196,182,0.4); } /* Specialized Language & Focus Pills */ .ghibli-pill { padding: 7px 16px; border-radius: 18px; font-size: 13px; font-weight: bold; transition: all 0.2s ease; } .ghibli-pill-lang { background: #fdf0ed; color: #d9745b; border: 1px solid #f9ded7; } .ghibli-pill-lang:hover { background: #f9ded7; } .ghibli-pill-tech { background: #edf5ff; color: #507ea6; border: 1px solid #dcebfe; } .ghibli-pill-tech:hover { background: #dcebfe; } .ghibli-pill-policy { background: #f3f9f1; color: #649652; border: 1px solid #e3f2dd; } .ghibli-pill-policy:hover { background: #e3f2dd; } /* Progress Indicator Wrapper */ .ghibli-progress-row { transition: transform 0.2s ease; } .ghibli-progress-row:hover { transform: translateX(6px); } /* Whimsical Rotating Log Counter */ .ghibli-counter-box { background: #fffcf5; border-radius: 35px; padding: 30px; border: 2px dashed #d2b48c; text-align: center; margin-bottom: 30px; transform: rotate(-1.5deg); box-shadow: 6px 6px 0px rgba(210,180,140,0.15); transition: all 0.3s cubic-bezier(0.25, 0.8, 0.25, 1); } .ghibli-counter-box:hover { transform: scale(1.04) rotate(0deg); box-shadow: 10px 10px 0px rgba(210,180,140,0.2); } /* Elegant Clipboard Inset Cards */ .ghibli-clipboard { background: #f4ece1; border-radius: 30px; padding: 30px; border: 1px solid #dfd3c3; position: relative; box-shadow: inset 0 3px 6px rgba(67,52,34,0.05); transition: background 0.3s ease; } .ghibli-clipboard:hover { background: #f0e6d9; } /* Pathway Navigation Buttons */ .ghibli-btn { background: #ffffff; border: 1px solid #ebd9c8; padding: 12px 35px; border-radius: 25px; font-size: 14px; box-shadow: 0 4px 12px rgba(0,0,0,0.03); transition: all 0.25s cubic-bezier(0.4, 0, 0.2, 1); display: inline-block; } .ghibli-btn:hover { transform: translateY(-3px); box-shadow: 0 8px 20px rgba(138,109,77,0.12); background: #fffbf7; } .ghibli-music-desk { margin: 25px auto; text-align: center; background: #ffffff; max-width: 450px; padding: 20px; border-radius: 30px; border: 2px dashed #dfc7b1; box-shadow: 0 10px 25px rgba(138,109,77,0.06); transition: all 0.3s ease-in-out; } .ghibli-music-desk:hover { transform: translateY(-4px); box-shadow: 0 15px 30px rgba(138,109,77,0.12); border-color: #b16c5b; } .ghibli-music-title { font-size: 13px; color: #8a6d4d; font-weight: bold; margin-bottom: 10px; letter-spacing: 1px; text-transform: uppercase; } .ghibli-music-desk .mediaPlayer { width: 100% !important; margin: 0 auto; } 9fh19lc5wqlh2cfncs38n99f28343vg 0 296505 1590125 2026-06-14T08:55:50Z Rahel khdhr 75558 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359109290|Hysteria]]» 1590125 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Drawings_of_a_woman_in_catalepsy_by_Albert_Londe.jpg|alt=refer to caption|وێنۆک|وێنایەکی ساڵی ١٨٩٣ی ژنێک کە تووشی هیستریا بووە]] <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles>'''هێستریا''' زاراوەیەکە کە بە واتای هەڵچوونێکی سۆزداریی لەڕادەبەدەر و کۆنترۆڵنەکراو دێت، و دەکرێت ئاماژە بێت بۆ حاڵەتێکی کاتیی دەروونی یان سۆزداری. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Basavarajappa |first=Chethan |last2=Dahale |first2=Ajit Bhalchandra |last3=Desai |first3=Geetha |year=2020 |title=Evolution of bodily distress disorders |journal=Current Opinion in Psychiatry |volume=33 |issue=5 |pages=447–450 |doi=10.1097/YCO.0000000000000630 |issn=0951-7367 |pmid=32701520 |s2cid=220731306}}</ref> لە سەدەی نۆزدەهەمدا، هێستریای ژنان وەک نەخۆشییەکی جەستەییی دەستنیشانکراو لە ژناندا سەیر دەکرا. وا مەزەندە دەکرێت کە بنەمای ئەم دەستنیشانکردنە لەسەر ئەو باوەڕە بووە کە ژنان زیاتر ئامادەییان تێدایە بۆ تووشبوون بە حاڵەتە دەروونی و ڕەفتارییەکان, کە ئەمەش لێکدانەوەیەکە لەسەر بنەمای جیاوازیی نێوان ڕەگەزەکان لە کاتی کاردانەوەیان بەرامبەر بە [[فشاری دەروونی]]. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chaplin TM, Hong K, Bergquist K, Sinha R |date=July 2008 |title=Gender differences in response to emotional stress: an assessment across subjective, behavioral, and physiological domains and relations to alcohol craving |journal=Alcoholism: Clinical and Experimental Research |volume=32 |issue=7 |pages=1242–1250 |doi=10.1111/j.1530-0277.2008.00679.x |pmc=2575018 |pmid=18482163}}</ref> لە سەدەی بیستەمدا، ئەم تێڕوانینە گۆڕدرا کە وەک نەخۆشییەکی دەروونی سەیر بکرێت. <ref>{{Cite book|title=Counselling Skills for Working with Gender Diversity and Identity|vauthors=Beattie M, Lenihan P|publisher=Jessica Kingsley Publishers|year=2018|isbn=9781785927416|location=London|pages=83}}</ref> پزیشکە کاریگەرەکانی وەک [[زیگمۆند فرۆید|سیگمۆند فرۆید]] و ژان مارتن شارکۆت لێکۆڵینەکانیان تەرخان کردبوو بۆ نەخۆشانی هێستریا. <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=North CS |date=November 2015 |title=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |volume=5 |issue=4 |pages=496–517 |doi=10.3390/bs5040496 |pmc=4695775 |pmid=26561836 |doi-access=free}}</ref> لە ئێستادا، زۆربەی پزیشکان هێستریا وەک حاڵەتێکی پزیشکی قبوڵ ناکەن. <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3|title=Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations|vauthors=Micale MS|date=2019|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-60561-6}}</ref> لە ئەمڕۆدا، ڕەنگە پزیشکانی دەروونی ئەم زاراوەیە بەکاربهێنن بۆ ئاماژەدان بەو ڕەفتارانەی کە تێیدا نەخۆشەکان "لاسایی ئەو نەخۆشییە جەستەیی یان دەروونییانە دەکەنەوە بە جۆرێک کە سەرنجی چواردەور بۆ خۆیان ڕابکێشن"، کە زۆرجار ئەمەش وەک خۆخەڵەتاندنێکە نەوەک هەوڵدان بۆ فێڵکردن یان ساختەکاری. <ref name=":17">{{Cite book|last=McHugh|first=Paul R.|title=Try to remember: psychiatry's clash over meaning, memory, and mind|date=2008|publisher=Dana Press|isbn=978-1-932594-39-3|location=New York|page=153}}</ref> دەستنیشانکردنە گشتییەکەی هێستریا دابەش کراوە بەسەر چەندین پۆلێنی پزیشکیی جۆراوجۆردا، وەک [[فێ]] (epilepsy)، تێکچوونی کەسایەتیی نواندنکارانە (histrionic personality disorder)، تێکچوونەکانی گۆڕین (conversion disorders)، تێکچوونە دابڕانەکان (dissociative disorders)، یان حاڵەتە پزیشکییەکانی تر. <ref name=":0" /> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Slater E |date=May 1965 |title=Diagnosis of "Hysteria" |journal=British Medical Journal |volume=1 |issue=5447 |pages=1395–1399 |doi=10.1136/bmj.1.5447.1395 |pmc=2166300 |pmid=14286998}}</ref> جگە لەوەش، هەڵبژاردنی شێوازی ژیانکردن، نموونە بڕیاری نەکردنی هاوسەرگیری، چیتر بە نیشانەکانی تێکچوونی دەروونی وەک هێستریا نازانرێت. <ref name=":0" /> [[پۆل:مناڵدان]] [[پۆل:سۆزەکان]] [[پۆل:ترس]] 69o649lw8hnj37wecamitiod5tkw7lh 1590126 1590125 2026-06-14T08:56:22Z Quinlan83 45343 Fix 1590126 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Drawings_of_a_woman_in_catalepsy_by_Albert_Londe.jpg|alt=refer to caption|وێنۆک|وێنایەکی ساڵی ١٨٩٣ی ژنێک کە تووشی هیستریا بووە]] <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles>'''هێستریا''' زاراوەیەکە کە بە واتای هەڵچوونێکی سۆزداریی لەڕادەبەدەر و کۆنترۆڵنەکراو دێت، و دەکرێت ئاماژە بێت بۆ حاڵەتێکی کاتیی دەروونی یان سۆزداری. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Basavarajappa |first=Chethan |last2=Dahale |first2=Ajit Bhalchandra |last3=Desai |first3=Geetha |year=2020 |title=Evolution of bodily distress disorders |journal=Current Opinion in Psychiatry |volume=33 |issue=5 |pages=447–450 |doi=10.1097/YCO.0000000000000630 |issn=0951-7367 |pmid=32701520 |s2cid=220731306}}</ref> لە سەدەی نۆزدەهەمدا، هێستریای ژنان وەک نەخۆشییەکی جەستەییی دەستنیشانکراو لە ژناندا سەیر دەکرا. وا مەزەندە دەکرێت کە بنەمای ئەم دەستنیشانکردنە لەسەر ئەو باوەڕە بووە کە ژنان زیاتر ئامادەییان تێدایە بۆ تووشبوون بە حاڵەتە دەروونی و ڕەفتارییەکان, کە ئەمەش لێکدانەوەیەکە لەسەر بنەمای جیاوازیی نێوان ڕەگەزەکان لە کاتی کاردانەوەیان بەرامبەر بە [[فشاری دەروونی]]. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chaplin TM, Hong K, Bergquist K, Sinha R |date=July 2008 |title=Gender differences in response to emotional stress: an assessment across subjective, behavioral, and physiological domains and relations to alcohol craving |journal=Alcoholism: Clinical and Experimental Research |volume=32 |issue=7 |pages=1242–1250 |doi=10.1111/j.1530-0277.2008.00679.x |pmc=2575018 |pmid=18482163}}</ref> لە سەدەی بیستەمدا، ئەم تێڕوانینە گۆڕدرا کە وەک نەخۆشییەکی دەروونی سەیر بکرێت. <ref>{{Cite book|title=Counselling Skills for Working with Gender Diversity and Identity|vauthors=Beattie M, Lenihan P|publisher=Jessica Kingsley Publishers|year=2018|isbn=9781785927416|location=London|pages=83}}</ref> پزیشکە کاریگەرەکانی وەک [[زیگمۆند فرۆید|سیگمۆند فرۆید]] و ژان مارتن شارکۆت لێکۆڵینەکانیان تەرخان کردبوو بۆ نەخۆشانی هێستریا. <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=North CS |date=November 2015 |title=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |volume=5 |issue=4 |pages=496–517 |doi=10.3390/bs5040496 |pmc=4695775 |pmid=26561836 |doi-access=free}}</ref> لە ئێستادا، زۆربەی پزیشکان هێستریا وەک حاڵەتێکی پزیشکی قبوڵ ناکەن. <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3|title=Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations|vauthors=Micale MS|date=2019|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-60561-6}}</ref> لە ئەمڕۆدا، ڕەنگە پزیشکانی دەروونی ئەم زاراوەیە بەکاربهێنن بۆ ئاماژەدان بەو ڕەفتارانەی کە تێیدا نەخۆشەکان "لاسایی ئەو نەخۆشییە جەستەیی یان دەروونییانە دەکەنەوە بە جۆرێک کە سەرنجی چواردەور بۆ خۆیان ڕابکێشن"، کە زۆرجار ئەمەش وەک خۆخەڵەتاندنێکە نەوەک هەوڵدان بۆ فێڵکردن یان ساختەکاری. <ref name=":17">{{Cite book|last=McHugh|first=Paul R.|title=Try to remember: psychiatry's clash over meaning, memory, and mind|date=2008|publisher=Dana Press|isbn=978-1-932594-39-3|location=New York|page=153}}</ref> دەستنیشانکردنە گشتییەکەی هێستریا دابەش کراوە بەسەر چەندین پۆلێنی پزیشکیی جۆراوجۆردا، وەک [[فێ]] (epilepsy)، تێکچوونی کەسایەتیی نواندنکارانە (histrionic personality disorder)، تێکچوونەکانی گۆڕین (conversion disorders)، تێکچوونە دابڕانەکان (dissociative disorders)، یان حاڵەتە پزیشکییەکانی تر. <ref name=":0" /> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Slater E |date=May 1965 |title=Diagnosis of "Hysteria" |journal=British Medical Journal |volume=1 |issue=5447 |pages=1395–1399 |doi=10.1136/bmj.1.5447.1395 |pmc=2166300 |pmid=14286998}}</ref> جگە لەوەش، هەڵبژاردنی شێوازی ژیانکردن، نموونە بڕیاری نەکردنی هاوسەرگیری، چیتر بە نیشانەکانی تێکچوونی دەروونی وەک هێستریا نازانرێت. <ref name=":0" /> [[پۆل:مناڵدان]] [[پۆل:سۆزەکان]] [[پۆل:ترس]] 46csqwfxfxga181bmq73fbf3c8zx3z0 1590154 1590126 2026-06-14T10:26:22Z Tessla 41338 1590154 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Drawings_of_a_woman_in_catalepsy_by_Albert_Londe.jpg|alt=refer to caption|وێنۆک|وێنایەکی ساڵی ١٨٩٣ی ژنێک کە تووشی هیستریا بووە]] <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles>'''هێستریا''' زاراوەیەکە کە بە واتای هەڵچوونێکی سۆزداریی لەڕادەبەدەر و کۆنترۆڵنەکراو دێت، و دەکرێت ئاماژە بێت بۆ حاڵەتێکی کاتیی دەروونی یان سۆزداری. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Basavarajappa |first=Chethan |last2=Dahale |first2=Ajit Bhalchandra |last3=Desai |first3=Geetha |year=2020 |title=Evolution of bodily distress disorders |journal=Current Opinion in Psychiatry |volume=33 |issue=5 |pages=447–450 |doi=10.1097/YCO.0000000000000630 |issn=0951-7367 |pmid=32701520 |s2cid=220731306}}</ref> لە سەدەی نۆزدەهەمدا، هێستریای ژنان وەک نەخۆشییەکی جەستەییی دەستنیشانکراو لە ژناندا سەیر دەکرا. وا مەزەندە دەکرێت کە بنەمای ئەم دەستنیشانکردنە لەسەر ئەو باوەڕە بووە کە ژنان زیاتر ئامادەییان تێدایە بۆ تووشبوون بە حاڵەتە دەروونی و ڕەفتارییەکان, کە ئەمەش لێکدانەوەیەکە لەسەر بنەمای جیاوازیی نێوان ڕەگەزەکان لە کاتی کاردانەوەیان بەرامبەر بە [[فشاری دەروونی]]. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chaplin TM, Hong K, Bergquist K, Sinha R |date=July 2008 |title=Gender differences in response to emotional stress: an assessment across subjective, behavioral, and physiological domains and relations to alcohol craving |journal=Alcoholism: Clinical and Experimental Research |volume=32 |issue=7 |pages=1242–1250 |doi=10.1111/j.1530-0277.2008.00679.x |pmc=2575018 |pmid=18482163}}</ref> لە سەدەی بیستەمدا، ئەم تێڕوانینە گۆڕدرا کە وەک نەخۆشییەکی دەروونی سەیر بکرێت. <ref>{{Cite book|title=Counselling Skills for Working with Gender Diversity and Identity|vauthors=Beattie M, Lenihan P|publisher=Jessica Kingsley Publishers|year=2018|isbn=9781785927416|location=London|pages=83}}</ref> پزیشکە کاریگەرەکانی وەک [[زیگمۆند فرۆید|سیگمۆند فرۆید]] و ژان مارتن شارکۆت لێکۆڵینەکانیان تەرخان کردبوو بۆ نەخۆشانی هێستریا. <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=North CS |date=November 2015 |title=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |volume=5 |issue=4 |pages=496–517 |doi=10.3390/bs5040496 |pmc=4695775 |pmid=26561836 |doi-access=free}}</ref> لە ئێستادا، زۆربەی پزیشکان هێستریا وەک حاڵەتێکی پزیشکی قبوڵ ناکەن. <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3|title=Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations|vauthors=Micale MS|date=2019|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-60561-6}}</ref> لە ئەمڕۆدا، ڕەنگە پزیشکانی دەروونی ئەم زاراوەیە بەکاربهێنن بۆ ئاماژەدان بەو ڕەفتارانەی کە تێیدا نەخۆشەکان "لاسایی ئەو نەخۆشییە جەستەیی یان دەروونییانە دەکەنەوە بە جۆرێک کە سەرنجی چواردەور بۆ خۆیان ڕابکێشن"، کە زۆرجار ئەمەش وەک خۆخەڵەتاندنێکە نەوەک هەوڵدان بۆ فێڵکردن یان ساختەکاری. <ref name=":17">{{Cite book|last=McHugh|first=Paul R.|title=Try to remember: psychiatry's clash over meaning, memory, and mind|date=2008|publisher=Dana Press|isbn=978-1-932594-39-3|location=New York|page=153}}</ref> دەستنیشانکردنە گشتییەکەی هێستریا دابەش کراوە بەسەر چەندین پۆلێنی پزیشکیی جۆراوجۆردا، وەک [[فێ]] (epilepsy)، تێکچوونی کەسایەتیی نواندنکارانە (histrionic personality disorder)، تێکچوونەکانی گۆڕین (conversion disorders)، تێکچوونە دابڕانەکان (dissociative disorders)، یان حاڵەتە پزیشکییەکانی تر. <ref name=":0" /> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Slater E |date=May 1965 |title=Diagnosis of "Hysteria" |journal=British Medical Journal |volume=1 |issue=5447 |pages=1395–1399 |doi=10.1136/bmj.1.5447.1395 |pmc=2166300 |pmid=14286998}}</ref> جگە لەوەش، هەڵبژاردنی شێوازی ژیانکردن، نموونە بڕیاری نەکردنی هاوسەرگیری، چیتر بە نیشانەکانی تێکچوونی دەروونی وەک هێستریا نازانرێت. <ref name=":0" /> == سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:مناڵدان]] [[پۆل:سۆزەکان]] [[پۆل:ترس]] bhuqmliwits9u0h1stu9u5l1xsj4yce 0 296506 1590135 2026-06-14T09:48:33Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1356140402|Limited theatrical release]]» 1590135 wikitext text/x-wiki '''Limited theatrical release''' is a [[بڵاوکردنەوەی فیلم|film distribution]] strategy of releasing a new film in select cinemas across a country, typically [[فیلمی ھونەری|art house]] theaters in major metropolitan markets. Since 1994, a limited theatrical release in the United States and Canada has been defined by Nielsen EDI as a film released in fewer than 600 theaters.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=DiOrio |first=Carl |ڕێکەوت=27 September 2002 |ناونیشان=https://variety.com/2002/film/markets-festivals/indie-distrib-premiere-in-need-of-cash-1117873432/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016153327/https://variety.com/2002/film/markets-festivals/indie-distrib-premiere-in-need-of-cash-1117873432/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2021-10-16 |وێبگە=Variety}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:فیلمەکان بەپێی جۆر]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] rcftdj93yzk8vypur6hge3qrcw98dfk 1590136 1590135 2026-06-14T09:49:20Z Tessla 41338 شائەمراز 1590136 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''نمایشکردنی سینەماییی سنووردار''' ستراتیژییەکی [[بڵاوکردنەوەی فیلم|بڵاوکردنەوەی فیلمە]] بۆ بڵاوکردنەوەی فیلمێکی نوێ لە سینەما دەستنیشانکراوەکانی سەرانسەری وڵاتێکدا، بە شێوەیەکی ئاسایی لە شانۆکانی [[فیلمی ھونەری]] لە بازاڕە سەرەکییەکانی شارە گەورەکاندا. لە ساڵی ١٩٩٤ەوە، نمایشکردنی سینەماییی سنووردار لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کەنەدا لەلایەن نیڵسن ئی دی ئای وەک فیلمێک پێناسە کراوە کە لە کەمتر لە ٦٠٠ سینەمادا بڵاوکرابێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=DiOrio |first=Carl |ڕێکەوت=27 September 2002 |ناونیشان=https://variety.com/2002/film/markets-festivals/indie-distrib-premiere-in-need-of-cash-1117873432/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016153327/https://variety.com/2002/film/markets-festivals/indie-distrib-premiere-in-need-of-cash-1117873432/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2021-10-16 |وێبگە=Variety}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:فیلمەکان بەپێی جۆر]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 64nde8i30wce70x2p1crffc8acxh4e9 0 296507 1590137 2026-06-14T09:50:46Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1358809508|Skydance Animation]]» 1590137 wikitext text/x-wiki '''Skydance Animation, LLC''' is an American animation studio that is a division of [[پاراماونت پیکچەرز|Paramount Pictures]] to produce streaming films, founded on March 16, 2017. The studio is based in [[سانتا مۆنیکا، کالیفۆرنیا|Santa Monica, California]], with offices in East Hartford, Connecticut, and [[مەدرید|Madrid]], Spain; the Madrid branch was originally Ilion Animation Studios. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە Skydance Animation's first film, ''[[بەخت (فیلمی ٢٠٢٢)|Luck]]'', was released on August 5, 2022, on [[ئەپڵ تیڤی پڵەس|Apple TV+]]. Its most recent film is ''[[ئاڵوگۆڕکراو|Swapped]]'', released on May 1, 2026, on [[نێتفلیکس|Netflix]], followed by three other film projects: ''Ray Gunn'' (2026); an untitled ''Jack and the Beanstalk'' project; and an untitled [[دۆن ھۆڵ|Don Hall]] project (all for Netflix). تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا]] [[پۆل:کاریگەری کۆڤید-١٩ لەسەر سینەما]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشن کە لەلایەن کۆمپانیای ڤیاکۆم سی بی ئێس خاوەندارێتی دەکرێت]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 8kspp7qd7kulilidkb443w6tia6x58v 1590138 1590137 2026-06-14T09:51:49Z Tessla 41338 شائەمراز 1590138 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''سکایدانس ئەنیمەیشن، ئێڵ ئێڵ سی''' ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە کە بەشێکە لە [[پاراماونت پیکچەرز]] بۆ بەرھەمھێنانی فیلمی ستریمینگ، و لە ١٦ی ئازاری ٢٠١٧ دامەزراوە. بنکەی سەرەکیی ستۆدیۆکە لە [[سانتا مۆنیکا، کالیفۆرنیا|سانتا مۆنیکا، کالیفۆرنیایە]]، لەگەڵ چەند نووسینگەیەک لە ئیست ھارتفۆرد، کۆنێتیکت، و [[مەدرید]]، ئیسپانیا؛ لقی مەدرید لە بنەڕەتدا ئیلیۆن ئەنیمەیشن ستۆدیۆز بووە. یەکەم فیلمی سکایدانس ئەنیمەیشن، [[بەخت (فیلمی ٢٠٢٢)|بەخت]]، لە ٥ی ئابی ٢٠٢٢ لەسەر [[ئەپڵ تیڤی پڵەس]] بڵاوکرایەوە. نوێترین فیلمی بریتییە لە [[ئاڵوگۆڕکراو|سواپد]]، کە لە ١ی ئایاری ٢٠٢٦ لەسەر [[نێتفلیکس]] بڵاوکرایەوە، بەدوایدا سێ پڕۆژەی فیلمی تریش دێن: ڕەی گەن (٢٠٢٦)؛ پڕۆژەیەکی بێناونیشانی جاک و لاسکە نۆکەکە؛ و پڕۆژەیەکی بێناونیشانی [[دۆن ھۆڵ]] (ھەموویان بۆ نێتفلیکس).<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا]] [[پۆل:کاریگەری کۆڤید-١٩ لەسەر سینەما]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشن کە لەلایەن کۆمپانیای ڤیاکۆم سی بی ئێس خاوەندارێتی دەکرێت]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] nykbb10o9u64g1dy18v6vlcvuqzfh1b 0 296508 1590139 2026-06-14T09:53:47Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1355094086|Warner Bros. Pictures Animation]]» 1590139 wikitext text/x-wiki '''Warner Bros. Pictures Animation'''{{تێبینی|Pronounced "Warner Brothers Pictures Animation" and sometimes referred as "Warner Bros. Feature Animation"|name=https://variety.com/2022/film/news/david-zaslav-warner-bros-restructure-dc-films-1235282953/}} ('''WBPA'''), formerly known as '''Warner Animation Group''' ('''WAG'''), is an American animation studio that serves as the animated feature film label of [[وارنەر برۆس.|Warner Bros.]]' theatrical film production and distribution division, [[وارنەر برۆس پیکچەرز|Warner Bros. Pictures]]. Established in January 2013, the studio is the successor to the traditional animation studio Warner Bros. Feature Animation, which dissolved in 2004, and is also a sister to the regular Warner Bros. Animation studio. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی بنکەکەیان لە بێربانک، کالیفۆڕنیایە]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی]] 4bvurkzjb2jg7zo9jntni31hdft2i9t 1590140 1590139 2026-06-14T09:54:45Z Tessla 41338 شائەمراز 1590140 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''وارنەر برۆس پیکچەرز ئەنیمەیشن''' ('''دەبڵیوو بی پی ئەی''')، کە پێشتر بە '''وارنەر ئەنیمەیشن گرووپ''' ('''دەبڵیوو ئەی جی''') دەناسرا، ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە کە وەک لایبڵی فیلمە ئەنیمەیشنە درێژەکان بۆ بەشی بەرھەمھێنان و دابەشکردنی فیلمە سینەمایییەکانی [[وارنەر برۆس.|وارنەر برۆس]]، [[وارنەر برۆس پیکچەرز]] خزمەت دەکات. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٣ دامەزراوە، ستۆدیۆکە جێگرەوەی ستۆدیۆی ئەنیمەیشنی نەریتیی وارنەر برۆس فیچەر ئەنیمەیشنە، کە لە ساڵی ٢٠٠٤دا ھەڵوەشایەوە، و ھەروەھا خوشکی ستۆدیۆی ئاساییی وارنەر برۆس ئەنیمەیشنە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی بنکەکەیان لە بێربانک، کالیفۆڕنیایە]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی]] lij6nbhmobtocgs4rifa28dg29h6lf4 0 296509 1590141 2026-06-14T09:56:40Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1358101634|Warner Bros. Cartoons]]» 1590141 wikitext text/x-wiki '''Warner Bros. Cartoons, Inc.''' was an American animation studio, serving as the in-house animation division of [[وارنەر برۆس پیکچەرز|Warner Bros. Pictures]] during the Golden Age of American animation. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:مافە دەستوورییەکانی وارنەر برۆس پیکچەرز]] [[پۆل:وارنەر برەدرز]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا]] j656v2hkl1ip5nq9ket4o6ncni46zk5 1590142 1590141 2026-06-14T09:57:27Z Tessla 41338 شائەمراز 1590142 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''وارنەر برۆس کارتوونز''' ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکی بوو، کە وەک بەشی ئەنیمەیشنی ناوخۆییی [[وارنەر برۆس پیکچەرز]] لە سەردەمی زێڕینی ئەنیمەیشنی ئەمریکیدا کاری دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:مافە دەستوورییەکانی وارنەر برۆس پیکچەرز]] [[پۆل:وارنەر برەدرز]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا]] ma5y5vvaj1szwyeylek6jo9yuk2qkp7 0 296510 1590143 2026-06-14T09:59:08Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359066712|Warner Bros. Animation]]» 1590143 wikitext text/x-wiki '''Warner Bros. Animation Inc.'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=January 18, 2022 |ناونیشان=https://businesssearch.sos.ca.gov/Document/RetrievePDF?Id=02500359-32190838 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220331171154/https://businesssearch.sos.ca.gov/Document/RetrievePDF?Id=02500359-32190838 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=March 31, 2022 |ڕێکەوتی سەردان=March 31, 2022 |وێبگە=[[California Secretary of State]]}}</ref> (abbreviated as '''WBA''') is an American animation studio and the main animation division and label of [[وارنەر برۆس.|Warner Bros.]] owned by its Television Group division, the flagship television arm of [[وارنەر برۆس دیسکەڤەری|Warner Bros. Discovery]]. It was established on March 15, 1980. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە As the successor to [[وارنەر برۆس کارتوونز|Warner Bros. Cartoons]], which was active from 1933 to 1969, the studio is closely associated with the ''[[لوونی توونز|Looney Tunes]]'' and ''Merrie Melodies'' characters, among others. Warner Bros. re-established its animation division in 1980 to produce ''Looney Tunes''–related works. [[تەرنەر بڕۆدکاستینگ سیستم|Turner Broadcasting System]] merged with WBD predecessor [[وارنەر میدیا|Time Warner]] in 1996. and Turner's acquired studio, [[ھانا-باربارا|Hanna-Barbera]], was absorbed into this studio in March 2001. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە In recent years, Warner Bros. Animation has specialized in producing television and direct-to-video animation featuring characters from other properties owned by Warner Bros. Discovery, including [[تێرنەر ئینتەرتەینمێنت|Turner Entertainment Co.]] (which owns the rights to properties originally created by the MGM cartoon studio), Hanna-Barbera, Ruby-Spears and DC Entertainment. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی بنکەکەیان لە بێربانک، کالیفۆڕنیایە]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیا ئەمریکیانەی کە لە ساڵی ١٩٨٠ دامەزراون]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 39knp1cyuxctqun0o2tsgb8vn4bst9y 1590144 1590143 2026-06-14T09:59:59Z Tessla 41338 شائەمراز 1590144 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''وارنەر برۆس ئەنیمەیشن'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=January 18, 2022 |ناونیشان=https://businesssearch.sos.ca.gov/Document/RetrievePDF?Id=02500359-32190838 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220331171154/https://businesssearch.sos.ca.gov/Document/RetrievePDF?Id=02500359-32190838 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=March 31, 2022 |ڕێکەوتی سەردان=March 31, 2022 |وێبگە=[[California Secretary of State]]}}</ref> (کە کورتدەکرێتەوە بۆ '''دەبڵیوو بی ئەی''') ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکی و بەشی سەرەکیی ئەنیمەیشن و لایبڵی [[وارنەر برۆس.|وارنەر برۆسە]] کە خاوەنەکەی بەشی گرووپی تەلەڤیزیۆنییە، کە باڵی سەرەکیی تەلەڤیزیۆنیی [[وارنەر برۆس دیسکەڤەری|وارنەر برۆس دیسکەڤەرییە]]. لە ١٥ی ئازاری ١٩٨٠ دامەزراوە. وەک جێگرەوەی [[وارنەر برۆس کارتوونز]]، کە لە ساڵی ١٩٣٣ تا ١٩٦٩ چالاک بوو، ستۆدیۆکە لە نزیکەوە پەیوەندی بە کاراکتەرەکانی ''[[لوونی توونز]]'' و ''مێری مێلۆدیز'' و چەندانی ترەوە ھەیە. وارنەر برۆس لە ساڵی ١٩٨٠ بەشی ئەنیمەیشنی خۆی سەرلەنوێ دامەزراندەوە بۆ بەرھەمھێنانی کارەکانی پەیوەست بە ''لوونی توونز''. [[تەرنەر بڕۆدکاستینگ سیستم]] لە ساڵی ١٩٩٦ لەگەڵ [[وارنەر میدیا|تایم وارنەر]] (کە پێشینەی دەبڵیوو بی دی بوو)یەکی گرت، و ستۆدیۆی کڕدراوی تەرنەر، [[ھانا-باربارا]]، لە ئازاری ٢٠٠١ لەم ستۆدیۆیەیاندا تێکەڵ کرا. لە ساڵانی دواییدا، وارنەر برۆس ئەنیمەیشن پسپۆڕ بووە لە بەرھەمھێنانی ئەنیمەیشنی تەلەڤیزیۆنی و ڕاستەوخۆ-بۆ-ڤیدیۆ کە کاراکتەرەکانی خاوەندارێتییەکانی تری وارنەر برۆس دیسکەڤەری نیشان دەدەن، لەوانە [[تێرنەر ئینتەرتەینمێنت|تەرنەر ئینتەرتەینمێنت]] (کە خاوەنی مافی ئەو خاوەندارێتییانەیە کە لە بنەڕەتدا لەلایەن ستۆدیۆی کارتۆنی ئێم جی ئێم دروست کراون)، ھانا-باربارا، ڕوبی-سپیرز و دی سی ئینتەرتەینمێنت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی بنکەکەیان لە بێربانک، کالیفۆڕنیایە]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیا ئەمریکیانەی کە لە ساڵی ١٩٨٠ دامەزراون]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 8n3r5pjw4cx90qot9lm2kys5rsbintf 0 296511 1590148 2026-06-14T10:14:18Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1357437145|Motion capture]]» 1590148 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Two_repetitions_of_a_walking_sequence_of_an_individual_recorded_using_a_motion-capture_system.gif|وێنۆک|300x300پیکسڵ|Two repetitions of a walking sequence recorded using motion capture<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Olsen |first=Niels Lundtorp |last2=Markussen |first2=Bo |last3=Raket |first3=Lars Lau |year=2018 |title=Simultaneous inference for misaligned multivariate functional data |journal=Journal of the Royal Statistical Society, Series C |volume=67 |issue=5 |pages=1147–76 |arxiv=1606.03295 |doi=10.1111/rssc.12276 |s2cid=88515233}}</ref>]] '''Motion capture''' (sometimes referred to as '''mocap''' or '''mo-cap''', for short) is the process of recording high-resolution [[جووڵە|movement]] of objects or people into a computer system. It is used in [[زانستی سەربازی|military]], [[ڕابواردن|entertainment]], [[وەرزش|sports]], medical applications, and for validation of computer vision<ref>{{Cite book|last=Noonan|first=David P.|title=2009 IEEE International Conference on Robotics and Automation|last2=Mountney|first2=Peter|last3=Elson|first3=Daniel S.|last4=Darzi|first4=Ara|last5=Yang|first5=Guang-Zhong|date=May 2009|isbn=978-1-4244-2788-8|pages=4463–4468|chapter=A stereoscopic fibroscope for camera motion and 3D depth recovery during Minimally Invasive Surgery|doi=10.1109/ROBOT.2009.5152698|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/221073737}}</ref> and robots.<ref>{{Cite book|last=Yamane|first=Katsu|title=2009 IEEE/RSJ International Conference on Intelligent Robots and Systems|last2=Hodgins|first2=Jessica|date=October 2009|isbn=978-1-4244-3803-7|pages=2510–2517|chapter=Simultaneous tracking and balancing of humanoid robots for imitating human motion capture data|doi=10.1109/IROS.2009.5354750}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ناساندنەکانی پەیوەست بە کۆمپیوتەر لە ساڵی ١٩٩٤]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] di8z2nla7nd1flo207250btgalr1san 1590150 1590148 2026-06-14T10:16:02Z Tessla 41338 شائەمراز 1590150 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Two_repetitions_of_a_walking_sequence_of_an_individual_recorded_using_a_motion-capture_system.gif|وێنۆک|300x300پیکسڵ|دوو دووبارەبوونەوەی زنجیرەیەکی ڕۆیشتن کە بە بەکارھێنانی جووڵەگرتن تۆمار کراوە<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Olsen |first=Niels Lundtorp |last2=Markussen |first2=Bo |last3=Raket |first3=Lars Lau |year=2018 |title=Simultaneous inference for misaligned multivariate functional data |journal=Journal of the Royal Statistical Society, Series C |volume=67 |issue=5 |pages=1147–76 |arxiv=1606.03295 |doi=10.1111/rssc.12276 |s2cid=88515233}}</ref>]] '''جووڵەگرتن''' (کە ھەندێک جار بە کورتی بە '''مۆ-کاپ''' ناودەبرێت) بریتییە لە پرۆسەی تۆمارکردنی [[جووڵە]]ی کوالێتی بەرزی تەنەکان یان مرۆڤەکان بۆ ناو سیستەمێکی کۆمپیوتەری. لە بواری [[زانستی سەربازی|سەربازی]]، [[ڕابواردن|کاتبەسەربردن]]، [[وەرزش]]، بەکارھێنانە پزیشکییەکان، و بۆ پشتڕاستکردنەوەی بینینی کۆمپیوتەری<ref>{{Cite book|last=Noonan|first=David P.|title=2009 IEEE International Conference on Robotics and Automation|last2=Mountney|first2=Peter|last3=Elson|first3=Daniel S.|last4=Darzi|first4=Ara|last5=Yang|first5=Guang-Zhong|date=May 2009|isbn=978-1-4244-2788-8|pages=4463–4468|chapter=A stereoscopic fibroscope for camera motion and 3D depth recovery during Minimally Invasive Surgery|doi=10.1109/ROBOT.2009.5152698|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/221073737}}</ref> و ڕۆبۆتەکان بەکاردێت.<ref>{{Cite book|last=Yamane|first=Katsu|title=2009 IEEE/RSJ International Conference on Intelligent Robots and Systems|last2=Hodgins|first2=Jessica|date=October 2009|isbn=978-1-4244-3803-7|pages=2510–2517|chapter=Simultaneous tracking and balancing of humanoid robots for imitating human motion capture data|doi=10.1109/IROS.2009.5354750}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ناساندنەکانی پەیوەست بە کۆمپیوتەر لە ساڵی ١٩٩٤]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] c2tgebzs1z25kxo8ge1ibbnnwnh96b9 0 296512 1590152 2026-06-14T10:20:00Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1356946237|Roger Clark (actor, born 1978)]]» 1590152 wikitext text/x-wiki '''Roger Clark''' (born July 14, 1978) is an Irish-American actor and voice actor. He is best known for portraying [[ئارتەر مۆرگان (ڕێد دێد)|Arthur Morgan]] through [[جووڵەگرتن|performance capture]] in the 2018 video game ''[[ڕێد دێد ڕیدێمپشن ٢|Red Dead Redemption 2]]'', a role which garnered him critical acclaim and numerous accolades. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە == Early life == Clark was born in the United States<ref name="IT 2019" /> on July 14, 1978, the son of an Irish mother and an Irish-American father. The family spent each summer vacationing in his mother's hometown of [[سلایگۆ|Sligo]] in [[کۆماری ئیرلەندا|Ireland]]. When he was 12 years old, the family permanently moved to Sligo, where he later completed his Leaving Certificate. He later moved to [[وێڵز|Wales]] to study theatre, media, and drama at the University of Glamorgan.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mandy.com/actor/profile/roger-clark}}</ref> After living and working in [[لەندەن|London]] for a number of years, he relocated to [[نیوویۆرک|New York City]] in the early 2010s.<ref>{{Citation |title=🔴LIVE with Roger Clark aka Arthur Morgan from RED DEAD REDEMPTION 2 |date=9 March 2021 |url=https://www.youtube.com/watch?v=TXARBafyE2k |access-date=2021-03-21 |language=en}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە == Career == Clark provided the [[جووڵەگرتن|performance capture]] for [[ئارتەر مۆرگان (ڕێد دێد)|Arthur Morgan]], the protagonist of the 2018 video game ''[[ڕێد دێد ڕیدێمپشن ٢|Red Dead Redemption 2]]''. His performance earned him numerous awards and nominations.<ref name="btva">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.behindthevoiceactors.com/Roger-Clark/ |وێبگە=behindthevoiceactors.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Keyes |first=Rob |ڕێکەوت=January 3, 2019 |ناونیشان=https://screenrant.com/2018-new-york-game-awards-nominees/ |وێبگە=[[Screen Rant]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.polygon.com/game-awards-tga/2018/12/6/18130000/the-game-awards-winners-2018 |ڕێکەوتی سەردان=5 November 2018}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Fogel |first=Stefanie |ڕێکەوت=March 14, 2019 |ناونیشان=https://variety.com/2019/gaming/news/british-academy-games-awards-2019-nominees-1203163369/ |وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.interactive.org/games/video_game_details.asp?idAward=2019&idGame=1616 |ڕێکەوتی سەردان=22 February 2024 |وێبگە=interactive.org}}</ref> He also has a successful career onstage and has narrated over 180 audiobooks.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://tantor.com/narrator/roger-clark?limit=48 |ڕێکەوتی سەردان=2021-03-21 |وێبگە=tantor.com}}</ref> تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی کایەکان]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی کایەی ڤیدیۆیی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:Articles with hCards]] [[پۆل:ژیاننامەکان کە واژوویان لەگەڵە]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] izz6wtx74jh7t3ugif8338jh754shhi 1590153 1590152 2026-06-14T10:21:07Z Tessla 41338 شائەمراز 1590153 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ڕۆجەر کڵارک''' (لەدایکبووی ١٤ی تەممووزی ١٩٧٨) ئەکتەر و ئەکتەرێکی دەنگیی ئێرلەندی-ئەمریکییە. ئەو زیاتر بە بەرجەستەکردنی ڕۆڵی [[ئارتەر مۆرگان (ڕێد دێد)|ئارتەر مۆرگان]] لە ڕێگەی [[جووڵەگرتن|جووڵەگرتنەوە]] لە کایەی ڤیدیۆییی ساڵی ٢٠١٨ی ''[[ڕێد دێد ڕیدێمپشن ٢]]'' ناسراوە، ڕۆڵێک کە بووە ھۆی بەدەستھێنانی ستایشی ڕەخنەگران و چەندین خەڵاتی جۆراوجۆر. == ژیانی سەرەتایی == کڵارک لە ١٤ی تەممووزی ١٩٧٨ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەدایکبووە،<ref name="IT 2019"/> کوڕی دایکێکی ئێرلەندی و باوکێکی ئێرلەندی-ئەمریکییە. خێزانەکە ھەموو ھاوینێک پشووەکانیان لە شارۆچکەی دایکی لە [[سلایگۆ]] لە [[کۆماری ئیرلەندا|ئیرلەندا]] بەسەر دەبرد. کاتێک تەمەنی ١٢ ساڵ بوو، خێزانەکە بە ھەمیشەیی ڕوویان لە سلایگۆ کرد، لەوێ دواتر بڕوانامەی "Leaving Certificate"ی تەواو کرد. دواتر ڕووی لە [[وێڵز]] کرد بۆ خوێندنی شانۆ، میدیا، و دراما لە زانکۆی گلامۆرگان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mandy.com/actor/profile/roger-clark}}</ref> دوای ژیان و کارکردن لە [[لەندەن]] بۆ چەند ساڵێک، لە سەرەتای ٢٠١٠کاندا ڕووی لە [[نیوویۆرک]] کرد.<ref>{{Citation |title=🔴LIVE with Roger Clark aka Arthur Morgan from RED DEAD REDEMPTION 2 |date=9 March 2021 |url=https://www.youtube.com/watch?v=TXARBafyE2k |access-date=2021-03-21 |language=en}}</ref> == پیشە == کڵارک [[جووڵەگرتن]]ی بۆ [[ئارتەر مۆرگان (ڕێد دێد)|ئارتەر مۆرگان]] دابین کرد، کە پاڵەوانی سەرەکیی کایەی ڤیدیۆییی ساڵی ٢٠١٨ی ''[[ڕێد دێد ڕیدێمپشن ٢]]'' بوو. نواندنەکەی بووە ھۆی بردنەوەی چەندین خەڵات و کاندیدکردن.<ref name="btva">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.behindthevoiceactors.com/Roger-Clark/ |وێبگە=behindthevoiceactors.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Keyes |first=Rob |ڕێکەوت=January 3, 2019 |ناونیشان=https://screenrant.com/2018-new-york-game-awards-nominees/ |وێبگە=[[Screen Rant]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.polygon.com/game-awards-tga/2018/12/6/18130000/the-game-awards-winners-2018 |ڕێکەوتی سەردان=5 November 2018}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Fogel |first=Stefanie |ڕێکەوت=March 14, 2019 |ناونیشان=https://variety.com/2019/gaming/news/british-academy-games-awards-2019-nominees-1203163369/ |وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.interactive.org/games/video_game_details.asp?idAward=2019&idGame=1616 |ڕێکەوتی سەردان=22 February 2024 |وێبگە=interactive.org}}</ref> ھەروەھا خاوەنی کارێکی سەرکەوتووە لەسەر شانۆ و گێڕانەوەی دەنگیی بۆ زیاتر لە ١٨٠ کتێبی دەنگی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://tantor.com/narrator/roger-clark?limit=48 |ڕێکەوتی سەردان=2021-03-21 |وێبگە=tantor.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی کایەکان]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی کایەی ڤیدیۆیی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:Articles with hCards]] [[پۆل:ژیاننامەکان کە واژوویان لەگەڵە]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 0yk9kkttcuuffjzf9olal5qocjhxbbq 0 296513 1590156 2026-06-14T10:40:12Z Shaween 18477 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1358690527|Chlamydia]]» 1590156 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms=Chlamydia infection|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}}, {{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=[[Pap test|Pap smear]] showing ''C. trachomatis'' (H&E stain)|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]], [[gynecology]], [[urology]]|symptoms=None, [[vaginal discharge]], discharge from the penis, [[burning with urination]]<ref name=CDCFact2016/>|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]], [[infertility]], [[ectopic pregnancy]]<ref name=CDCFact2016/><ref name=CDC2015/>|onset=Few weeks following exposure<ref name=CDCFact2016/>|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth<ref name=CDCStats2015/>|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]<ref name=CDC2015/>|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person<ref name=CDCFact2016/>|treatment=[[Antibiotic]]s ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])<ref name=CDC2015/>|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men)<ref name=New2015/><ref name=WHO2015Fact/>|deaths=~200 (2015)<ref name=GBD2015De/>}}'''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name="CDCFact2016" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{Cite book|title=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|date=2018|page=366}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name="CDCFact2016" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name="CDCFact2016" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{Cite book|last=Hoyle|first=Alice|url=https://books.google.com/books?id=KE7ADwAAQBAJ&pg=PT261|title=Great Relationships and Sex Education|last2=McGeeney|first2=Ester|publisher=Taylor and Francis|year=2019|isbn=978-1-35118-825-8|access-date=11 July 2023}}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html "CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water"]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. [https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html Archived] from the original on 5 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|title=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29241-2|page=30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name="CDCFact2016" /><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541 |doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=December 2015 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016 |وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm "2014 Sexually Transmitted Diseases Surveillance Chlamydia"]. 17 November 2015. [https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm Archived] from the original on 10 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="CDCStats2015" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|title=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd|location=New York, NY|page=306|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |date=July 2003 |title=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8040–8042 |bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=166176 |pmid=12835422 |quote=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |date=February 2015 |title=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |volume=65 |issue=631 |pages=63.1–64 |doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=4325454 |pmid=25624285}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |date=April 2006 |title=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |volume=97 |issue=4 |pages=687–690 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=16536754 |s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{Cite book|title=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|others=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|year=2017|isbn=978-0-323-32852-4|edition=10th|location=St. Louis, Missouri|oclc=944472408}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |year=1995 |title=Global data on blindness |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=73 |issue=1 |pages=115–121 |pmc=2486591 |pmid=7704921 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |archive-date=25 June 2008}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |date=November 2004 |title=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=82 |issue=11 |pages=844–851 |pmc=2623053 |pmid=15640920}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |date=July 2003 |title=Trachoma |journal=Lancet |volume=362 |issue=9379 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=12885486 |s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |date=August 2006 |title=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |volume=368 |issue=9535 |pages=589–595 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=16905023 |s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2023 |وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{Citation |title=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |date=April 2010 |work=Oxford Textbook of Palliative Nursing |pages=1265–1274 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |isbn=978-0-19-539134-3}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |date=January 2006 |title=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |volume=332 |issue=7533 |pages=99–100 |doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=1326936 |pmid=16410585}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |date=June 2007 |title=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=7 |issue=6 |pages=420–427 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=17521595}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Karlsson |first=Philip A. |last2=Wänn |first2=Mimmi |last3=Wang |first3=Helen |last4=Falk |first4=Lars |last5=Herrmann |first5=Björn |date=10 January 2025 |title=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=11724036 |pmid=39794438 |article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |date=November 2007 |title=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |volume=75 |issue=11 |pages=5105–5117 |doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=2168275 |pmid=17724071}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |date=September 2007 |title="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=34 |issue=9 |pages=727–728 |doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=17717486 |doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |year=2006 |title=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |volume=161 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=16338585 |doi-access=}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|title=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|date=26 July 2020|publisher=Dr. A.K KUSHWAHA|language=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |year=2018 |title=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |publisher=Elsevier |volume=20 |issue=7–8 |pages=432–440 |doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=29269129 |doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{Cite book|title=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=978-3-319-71232-1|editor-last=Häcker, Georg|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=412|location=Cham|pages=1–33|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=27726004}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |date=July 2004 |title=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=42 |issue=7 |pages=3041–3045 |citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=446239 |pmid=15243057}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |date=March 2010 |title=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=2861009 |pmid=20338058 |doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=12 June 2016 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |date=September 2015 |title=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=8666088 |pmid=26418128 |article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |date=January 2020 |title=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=6988850 |pmid=31995238 |article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |date=September 2016 |title=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=6457643 |pmid=27623210 |article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 May 2009 |ڕێکەوتی سەردان=28 August 2009 |وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |date=August 2015 |title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=91 |issue=5 |pages=314–323 |doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=25759476 |quote=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy, Inc.|year=2015|isbn=978-1-930808-65-2|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|location=Sperryville, VA|pages=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20 20]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |date=January 2019 |title=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=6353232 |pmid=30682211 |article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |date=April 2006 |title=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=8 |pages=1411–1416 |pmid=16669564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=30 October 2010}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |date=28 March 2012 |title=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=3314698 |pmid=22470526 |doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2004 |ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 November 2009 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2009 |وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |date=December 2012 |title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2163–2196 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=6350784 |pmid=23245607}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 September 2025 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 September 2017 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm |ڕێکەوتی سەردان=14 January 2018 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |date=September 2014 |title=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=63 |issue=38 |pages=834–838 |pmc=4584673 |pmid=25254560}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 January 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 September 2012 |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2012}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 5giowa5012gcus2y0mvzv3cz83j5y7o 1590157 1590156 2026-06-14T10:41:09Z Shaween 18477 1590157 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms=هەوکردنی کلامیدیا|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}}, {{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=[[Pap test|Pap smear]] showing ''C. trachomatis'' (H&E stain)|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]], [[gynecology]], [[urology]]|symptoms=None, [[vaginal discharge]], discharge from the penis, [[burning with urination]]<ref name=CDCFact2016/>|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]], [[infertility]], [[ectopic pregnancy]]<ref name=CDCFact2016/><ref name=CDC2015/>|onset=Few weeks following exposure<ref name=CDCFact2016/>|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth<ref name=CDCStats2015/>|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]<ref name=CDC2015/>|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person<ref name=CDCFact2016/>|treatment=[[Antibiotic]]s ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])<ref name=CDC2015/>|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men)<ref name=New2015/><ref name=WHO2015Fact/>|deaths=~200 (2015)<ref name=GBD2015De/>}}'''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name="CDCFact2016" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{Cite book|title=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|date=2018|page=366}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name="CDCFact2016" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name="CDCFact2016" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{Cite book|last=Hoyle|first=Alice|url=https://books.google.com/books?id=KE7ADwAAQBAJ&pg=PT261|title=Great Relationships and Sex Education|last2=McGeeney|first2=Ester|publisher=Taylor and Francis|year=2019|isbn=978-1-35118-825-8|access-date=11 July 2023}}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html "CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water"]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. [https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html Archived] from the original on 5 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|title=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29241-2|page=30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name="CDCFact2016" /><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541 |doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=December 2015 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016 |وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm "2014 Sexually Transmitted Diseases Surveillance Chlamydia"]. 17 November 2015. [https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm Archived] from the original on 10 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="CDCStats2015" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|title=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd|location=New York, NY|page=306|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |date=July 2003 |title=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8040–8042 |bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=166176 |pmid=12835422 |quote=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |date=February 2015 |title=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |volume=65 |issue=631 |pages=63.1–64 |doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=4325454 |pmid=25624285}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |date=April 2006 |title=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |volume=97 |issue=4 |pages=687–690 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=16536754 |s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{Cite book|title=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|others=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|year=2017|isbn=978-0-323-32852-4|edition=10th|location=St. Louis, Missouri|oclc=944472408}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |year=1995 |title=Global data on blindness |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=73 |issue=1 |pages=115–121 |pmc=2486591 |pmid=7704921 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |archive-date=25 June 2008}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |date=November 2004 |title=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=82 |issue=11 |pages=844–851 |pmc=2623053 |pmid=15640920}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |date=July 2003 |title=Trachoma |journal=Lancet |volume=362 |issue=9379 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=12885486 |s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |date=August 2006 |title=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |volume=368 |issue=9535 |pages=589–595 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=16905023 |s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2023 |وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{Citation |title=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |date=April 2010 |work=Oxford Textbook of Palliative Nursing |pages=1265–1274 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |isbn=978-0-19-539134-3}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |date=January 2006 |title=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |volume=332 |issue=7533 |pages=99–100 |doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=1326936 |pmid=16410585}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |date=June 2007 |title=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=7 |issue=6 |pages=420–427 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=17521595}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Karlsson |first=Philip A. |last2=Wänn |first2=Mimmi |last3=Wang |first3=Helen |last4=Falk |first4=Lars |last5=Herrmann |first5=Björn |date=10 January 2025 |title=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=11724036 |pmid=39794438 |article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |date=November 2007 |title=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |volume=75 |issue=11 |pages=5105–5117 |doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=2168275 |pmid=17724071}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |date=September 2007 |title="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=34 |issue=9 |pages=727–728 |doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=17717486 |doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |year=2006 |title=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |volume=161 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=16338585 |doi-access=}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|title=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|date=26 July 2020|publisher=Dr. A.K KUSHWAHA|language=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |year=2018 |title=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |publisher=Elsevier |volume=20 |issue=7–8 |pages=432–440 |doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=29269129 |doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{Cite book|title=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=978-3-319-71232-1|editor-last=Häcker, Georg|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=412|location=Cham|pages=1–33|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=27726004}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |date=July 2004 |title=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=42 |issue=7 |pages=3041–3045 |citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=446239 |pmid=15243057}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |date=March 2010 |title=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=2861009 |pmid=20338058 |doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=12 June 2016 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |date=September 2015 |title=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=8666088 |pmid=26418128 |article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |date=January 2020 |title=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=6988850 |pmid=31995238 |article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |date=September 2016 |title=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=6457643 |pmid=27623210 |article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 May 2009 |ڕێکەوتی سەردان=28 August 2009 |وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |date=August 2015 |title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=91 |issue=5 |pages=314–323 |doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=25759476 |quote=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy, Inc.|year=2015|isbn=978-1-930808-65-2|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|location=Sperryville, VA|pages=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20 20]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |date=January 2019 |title=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=6353232 |pmid=30682211 |article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |date=April 2006 |title=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=8 |pages=1411–1416 |pmid=16669564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=30 October 2010}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |date=28 March 2012 |title=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=3314698 |pmid=22470526 |doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2004 |ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 November 2009 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2009 |وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |date=December 2012 |title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2163–2196 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=6350784 |pmid=23245607}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 September 2025 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 September 2017 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm |ڕێکەوتی سەردان=14 January 2018 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |date=September 2014 |title=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=63 |issue=38 |pages=834–838 |pmc=4584673 |pmid=25254560}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 January 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 September 2012 |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2012}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] crw7xkn96k6foylczbh1mo54ip2gnw1 1590158 1590157 2026-06-14T10:41:51Z Shaween 18477 1590158 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}}, {{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=[[Pap test|Pap smear]] showing ''C. trachomatis'' (H&E stain)|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]], [[gynecology]], [[urology]]|symptoms=None, [[vaginal discharge]], discharge from the penis, [[burning with urination]]<ref name=CDCFact2016/>|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]], [[infertility]], [[ectopic pregnancy]]<ref name=CDCFact2016/><ref name=CDC2015/>|onset=Few weeks following exposure<ref name=CDCFact2016/>|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth<ref name=CDCStats2015/>|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]<ref name=CDC2015/>|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person<ref name=CDCFact2016/>|treatment=[[Antibiotic]]s ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])<ref name=CDC2015/>|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men)<ref name=New2015/><ref name=WHO2015Fact/>|deaths=~200 (2015)<ref name=GBD2015De/>}}'''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name="CDCFact2016" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{Cite book|title=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|date=2018|page=366}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name="CDCFact2016" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name="CDCFact2016" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{Cite book|last=Hoyle|first=Alice|url=https://books.google.com/books?id=KE7ADwAAQBAJ&pg=PT261|title=Great Relationships and Sex Education|last2=McGeeney|first2=Ester|publisher=Taylor and Francis|year=2019|isbn=978-1-35118-825-8|access-date=11 July 2023}}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html "CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water"]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. [https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html Archived] from the original on 5 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|title=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29241-2|page=30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name="CDCFact2016" /><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541 |doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=December 2015 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016 |وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm "2014 Sexually Transmitted Diseases Surveillance Chlamydia"]. 17 November 2015. [https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm Archived] from the original on 10 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="CDCStats2015" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|title=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd|location=New York, NY|page=306|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |date=July 2003 |title=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8040–8042 |bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=166176 |pmid=12835422 |quote=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |date=February 2015 |title=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |volume=65 |issue=631 |pages=63.1–64 |doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=4325454 |pmid=25624285}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |date=April 2006 |title=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |volume=97 |issue=4 |pages=687–690 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=16536754 |s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{Cite book|title=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|others=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|year=2017|isbn=978-0-323-32852-4|edition=10th|location=St. Louis, Missouri|oclc=944472408}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |year=1995 |title=Global data on blindness |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=73 |issue=1 |pages=115–121 |pmc=2486591 |pmid=7704921 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |archive-date=25 June 2008}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |date=November 2004 |title=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=82 |issue=11 |pages=844–851 |pmc=2623053 |pmid=15640920}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |date=July 2003 |title=Trachoma |journal=Lancet |volume=362 |issue=9379 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=12885486 |s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |date=August 2006 |title=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |volume=368 |issue=9535 |pages=589–595 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=16905023 |s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2023 |وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{Citation |title=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |date=April 2010 |work=Oxford Textbook of Palliative Nursing |pages=1265–1274 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |isbn=978-0-19-539134-3}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |date=January 2006 |title=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |volume=332 |issue=7533 |pages=99–100 |doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=1326936 |pmid=16410585}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |date=June 2007 |title=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=7 |issue=6 |pages=420–427 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=17521595}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Karlsson |first=Philip A. |last2=Wänn |first2=Mimmi |last3=Wang |first3=Helen |last4=Falk |first4=Lars |last5=Herrmann |first5=Björn |date=10 January 2025 |title=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=11724036 |pmid=39794438 |article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |date=November 2007 |title=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |volume=75 |issue=11 |pages=5105–5117 |doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=2168275 |pmid=17724071}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |date=September 2007 |title="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=34 |issue=9 |pages=727–728 |doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=17717486 |doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |year=2006 |title=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |volume=161 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=16338585 |doi-access=}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|title=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|date=26 July 2020|publisher=Dr. A.K KUSHWAHA|language=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |year=2018 |title=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |publisher=Elsevier |volume=20 |issue=7–8 |pages=432–440 |doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=29269129 |doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{Cite book|title=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=978-3-319-71232-1|editor-last=Häcker, Georg|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=412|location=Cham|pages=1–33|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=27726004}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |date=July 2004 |title=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=42 |issue=7 |pages=3041–3045 |citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=446239 |pmid=15243057}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |date=March 2010 |title=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=2861009 |pmid=20338058 |doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=12 June 2016 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |date=September 2015 |title=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=8666088 |pmid=26418128 |article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |date=January 2020 |title=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=6988850 |pmid=31995238 |article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |date=September 2016 |title=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=6457643 |pmid=27623210 |article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 May 2009 |ڕێکەوتی سەردان=28 August 2009 |وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |date=August 2015 |title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=91 |issue=5 |pages=314–323 |doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=25759476 |quote=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy, Inc.|year=2015|isbn=978-1-930808-65-2|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|location=Sperryville, VA|pages=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20 20]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |date=January 2019 |title=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=6353232 |pmid=30682211 |article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |date=April 2006 |title=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=8 |pages=1411–1416 |pmid=16669564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=30 October 2010}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |date=28 March 2012 |title=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=3314698 |pmid=22470526 |doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2004 |ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 November 2009 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2009 |وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |date=December 2012 |title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2163–2196 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=6350784 |pmid=23245607}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 September 2025 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 September 2017 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm |ڕێکەوتی سەردان=14 January 2018 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |date=September 2014 |title=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=63 |issue=38 |pages=834–838 |pmc=4584673 |pmid=25254560}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 January 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 September 2012 |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2012}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] jr4nmb6k0c9rqm69el7vscb90oo98w4 1590162 1590158 2026-06-14T10:48:40Z Shaween 18477 1590162 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}}, {{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=[[Pap test|Pap smear]] showing ''C. trachomatis'' (H&E stain)|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]], [[پزیشکیی ژنان]], [[میزناسی]]|symptoms=None, [[vaginal discharge]], discharge from the penis, [[burning with urination]]<ref name=CDCFact2016/>|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]], [[infertility]], [[ectopic pregnancy]]<ref name=CDCFact2016/><ref name=CDC2015/>|onset=Few weeks following exposure<ref name=CDCFact2016/>|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth<ref name=CDCStats2015/>|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]<ref name=CDC2015/>|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person<ref name=CDCFact2016/>|treatment=[[Antibiotic]]s ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])<ref name=CDC2015/>|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men)<ref name=New2015/><ref name=WHO2015Fact/>|deaths=~200 (2015)<ref name=GBD2015De/>}}'''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name="CDCFact2016" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{Cite book|title=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|date=2018|page=366}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name="CDCFact2016" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name="CDCFact2016" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{Cite book|last=Hoyle|first=Alice|url=https://books.google.com/books?id=KE7ADwAAQBAJ&pg=PT261|title=Great Relationships and Sex Education|last2=McGeeney|first2=Ester|publisher=Taylor and Francis|year=2019|isbn=978-1-35118-825-8|access-date=11 July 2023}}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html "CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water"]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. [https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html Archived] from the original on 5 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|title=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29241-2|page=30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name="CDCFact2016" /><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541 |doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=December 2015 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016 |وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm "2014 Sexually Transmitted Diseases Surveillance Chlamydia"]. 17 November 2015. [https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm Archived] from the original on 10 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="CDCStats2015" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|title=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd|location=New York, NY|page=306|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |date=July 2003 |title=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8040–8042 |bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=166176 |pmid=12835422 |quote=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |date=February 2015 |title=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |volume=65 |issue=631 |pages=63.1–64 |doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=4325454 |pmid=25624285}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |date=April 2006 |title=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |volume=97 |issue=4 |pages=687–690 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=16536754 |s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{Cite book|title=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|others=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|year=2017|isbn=978-0-323-32852-4|edition=10th|location=St. Louis, Missouri|oclc=944472408}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |year=1995 |title=Global data on blindness |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=73 |issue=1 |pages=115–121 |pmc=2486591 |pmid=7704921 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |archive-date=25 June 2008}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |date=November 2004 |title=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=82 |issue=11 |pages=844–851 |pmc=2623053 |pmid=15640920}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |date=July 2003 |title=Trachoma |journal=Lancet |volume=362 |issue=9379 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=12885486 |s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |date=August 2006 |title=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |volume=368 |issue=9535 |pages=589–595 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=16905023 |s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2023 |وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{Citation |title=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |date=April 2010 |work=Oxford Textbook of Palliative Nursing |pages=1265–1274 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |isbn=978-0-19-539134-3}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |date=January 2006 |title=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |volume=332 |issue=7533 |pages=99–100 |doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=1326936 |pmid=16410585}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |date=June 2007 |title=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=7 |issue=6 |pages=420–427 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=17521595}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Karlsson |first=Philip A. |last2=Wänn |first2=Mimmi |last3=Wang |first3=Helen |last4=Falk |first4=Lars |last5=Herrmann |first5=Björn |date=10 January 2025 |title=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=11724036 |pmid=39794438 |article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |date=November 2007 |title=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |volume=75 |issue=11 |pages=5105–5117 |doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=2168275 |pmid=17724071}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |date=September 2007 |title="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=34 |issue=9 |pages=727–728 |doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=17717486 |doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |year=2006 |title=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |volume=161 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=16338585 |doi-access=}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|title=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|date=26 July 2020|publisher=Dr. A.K KUSHWAHA|language=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |year=2018 |title=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |publisher=Elsevier |volume=20 |issue=7–8 |pages=432–440 |doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=29269129 |doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{Cite book|title=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=978-3-319-71232-1|editor-last=Häcker, Georg|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=412|location=Cham|pages=1–33|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=27726004}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |date=July 2004 |title=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=42 |issue=7 |pages=3041–3045 |citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=446239 |pmid=15243057}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |date=March 2010 |title=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=2861009 |pmid=20338058 |doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=12 June 2016 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |date=September 2015 |title=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=8666088 |pmid=26418128 |article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |date=January 2020 |title=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=6988850 |pmid=31995238 |article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |date=September 2016 |title=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=6457643 |pmid=27623210 |article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 May 2009 |ڕێکەوتی سەردان=28 August 2009 |وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |date=August 2015 |title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=91 |issue=5 |pages=314–323 |doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=25759476 |quote=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy, Inc.|year=2015|isbn=978-1-930808-65-2|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|location=Sperryville, VA|pages=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20 20]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |date=January 2019 |title=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=6353232 |pmid=30682211 |article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |date=April 2006 |title=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=8 |pages=1411–1416 |pmid=16669564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=30 October 2010}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |date=28 March 2012 |title=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=3314698 |pmid=22470526 |doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2004 |ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 November 2009 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2009 |وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |date=December 2012 |title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2163–2196 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=6350784 |pmid=23245607}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 September 2025 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 September 2017 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm |ڕێکەوتی سەردان=14 January 2018 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |date=September 2014 |title=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=63 |issue=38 |pages=834–838 |pmc=4584673 |pmid=25254560}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 January 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 September 2012 |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2012}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] i87sncep45efo5s4xbtjnwvozkkr4rr 1590163 1590162 2026-06-14T10:51:30Z Shaween 18477 1590163 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}}, {{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]], [[پزیشکیی ژنان]], [[میزناسی]]|symptoms=None, [[vaginal discharge]], discharge from the penis, [[burning with urination]]<ref name=CDCFact2016/>|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]], [[infertility]], [[ectopic pregnancy]]<ref name=CDCFact2016/><ref name=CDC2015/>|onset=Few weeks following exposure<ref name=CDCFact2016/>|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth<ref name=CDCStats2015/>|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]<ref name=CDC2015/>|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person<ref name=CDCFact2016/>|treatment=[[Antibiotic]]s ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])<ref name=CDC2015/>|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men)<ref name=New2015/><ref name=WHO2015Fact/>|deaths=~200 (2015)<ref name=GBD2015De/>}}'''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name="CDCFact2016" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{Cite book|title=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|date=2018|page=366}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name="CDCFact2016" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name="CDCFact2016" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{Cite book|last=Hoyle|first=Alice|url=https://books.google.com/books?id=KE7ADwAAQBAJ&pg=PT261|title=Great Relationships and Sex Education|last2=McGeeney|first2=Ester|publisher=Taylor and Francis|year=2019|isbn=978-1-35118-825-8|access-date=11 July 2023}}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html "CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water"]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. [https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html Archived] from the original on 5 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|title=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29241-2|page=30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name="CDCFact2016" /><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541 |doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=December 2015 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016 |وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm "2014 Sexually Transmitted Diseases Surveillance Chlamydia"]. 17 November 2015. [https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm Archived] from the original on 10 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="CDCStats2015" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|title=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd|location=New York, NY|page=306|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |date=July 2003 |title=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8040–8042 |bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=166176 |pmid=12835422 |quote=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |date=February 2015 |title=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |volume=65 |issue=631 |pages=63.1–64 |doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=4325454 |pmid=25624285}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |date=April 2006 |title=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |volume=97 |issue=4 |pages=687–690 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=16536754 |s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{Cite book|title=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|others=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|year=2017|isbn=978-0-323-32852-4|edition=10th|location=St. Louis, Missouri|oclc=944472408}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |year=1995 |title=Global data on blindness |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=73 |issue=1 |pages=115–121 |pmc=2486591 |pmid=7704921 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |archive-date=25 June 2008}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |date=November 2004 |title=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=82 |issue=11 |pages=844–851 |pmc=2623053 |pmid=15640920}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |date=July 2003 |title=Trachoma |journal=Lancet |volume=362 |issue=9379 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=12885486 |s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |date=August 2006 |title=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |volume=368 |issue=9535 |pages=589–595 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=16905023 |s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2023 |وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{Citation |title=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |date=April 2010 |work=Oxford Textbook of Palliative Nursing |pages=1265–1274 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |isbn=978-0-19-539134-3}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |date=January 2006 |title=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |volume=332 |issue=7533 |pages=99–100 |doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=1326936 |pmid=16410585}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |date=June 2007 |title=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=7 |issue=6 |pages=420–427 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=17521595}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Karlsson |first=Philip A. |last2=Wänn |first2=Mimmi |last3=Wang |first3=Helen |last4=Falk |first4=Lars |last5=Herrmann |first5=Björn |date=10 January 2025 |title=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=11724036 |pmid=39794438 |article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |date=November 2007 |title=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |volume=75 |issue=11 |pages=5105–5117 |doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=2168275 |pmid=17724071}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |date=September 2007 |title="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=34 |issue=9 |pages=727–728 |doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=17717486 |doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |year=2006 |title=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |volume=161 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=16338585 |doi-access=}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|title=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|date=26 July 2020|publisher=Dr. A.K KUSHWAHA|language=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |year=2018 |title=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |publisher=Elsevier |volume=20 |issue=7–8 |pages=432–440 |doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=29269129 |doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{Cite book|title=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=978-3-319-71232-1|editor-last=Häcker, Georg|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=412|location=Cham|pages=1–33|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=27726004}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |date=July 2004 |title=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=42 |issue=7 |pages=3041–3045 |citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=446239 |pmid=15243057}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |date=March 2010 |title=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=2861009 |pmid=20338058 |doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=12 June 2016 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |date=September 2015 |title=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=8666088 |pmid=26418128 |article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |date=January 2020 |title=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=6988850 |pmid=31995238 |article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |date=September 2016 |title=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=6457643 |pmid=27623210 |article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 May 2009 |ڕێکەوتی سەردان=28 August 2009 |وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |date=August 2015 |title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=91 |issue=5 |pages=314–323 |doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=25759476 |quote=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy, Inc.|year=2015|isbn=978-1-930808-65-2|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|location=Sperryville, VA|pages=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20 20]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |date=January 2019 |title=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=6353232 |pmid=30682211 |article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |date=April 2006 |title=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=8 |pages=1411–1416 |pmid=16669564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=30 October 2010}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |date=28 March 2012 |title=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=3314698 |pmid=22470526 |doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2004 |ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 November 2009 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2009 |وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |date=December 2012 |title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2163–2196 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=6350784 |pmid=23245607}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 September 2025 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 September 2017 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm |ڕێکەوتی سەردان=14 January 2018 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |date=September 2014 |title=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=63 |issue=38 |pages=834–838 |pmc=4584673 |pmid=25254560}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 January 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 September 2012 |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2012}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] t0qksn84ouda6012glved8e9cujof66 1590165 1590163 2026-06-14T11:06:12Z Shaween 18477 1590165 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]<ref name=CDCFact2016/>|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]<ref name=CDCFact2016/><ref name=CDC2015/>|onset=Few weeks following exposure<ref name=CDCFact2016/>|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth<ref name=CDCStats2015/>|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]<ref name=CDC2015/>|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person<ref name=CDCFact2016/>|treatment=[[Antibiotic]]s ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])<ref name=CDC2015/>|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men)<ref name=New2015/><ref name=WHO2015Fact/>|deaths=~200 (2015)<ref name=GBD2015De/>}}'''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name="CDCFact2016" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{Cite book|title=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|date=2018|page=366}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name="CDCFact2016" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name="CDCFact2016" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{Cite book|last=Hoyle|first=Alice|url=https://books.google.com/books?id=KE7ADwAAQBAJ&pg=PT261|title=Great Relationships and Sex Education|last2=McGeeney|first2=Ester|publisher=Taylor and Francis|year=2019|isbn=978-1-35118-825-8|access-date=11 July 2023}}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html "CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water"]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. [https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html Archived] from the original on 5 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|title=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29241-2|page=30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name="CDCFact2016" /><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541 |doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=December 2015 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016 |وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm "2014 Sexually Transmitted Diseases Surveillance Chlamydia"]. 17 November 2015. [https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm Archived] from the original on 10 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="CDCStats2015" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|title=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd|location=New York, NY|page=306|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |date=July 2003 |title=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8040–8042 |bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=166176 |pmid=12835422 |quote=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |date=February 2015 |title=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |volume=65 |issue=631 |pages=63.1–64 |doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=4325454 |pmid=25624285}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |date=April 2006 |title=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |volume=97 |issue=4 |pages=687–690 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=16536754 |s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{Cite book|title=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|others=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|year=2017|isbn=978-0-323-32852-4|edition=10th|location=St. Louis, Missouri|oclc=944472408}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |year=1995 |title=Global data on blindness |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=73 |issue=1 |pages=115–121 |pmc=2486591 |pmid=7704921 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |archive-date=25 June 2008}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |date=November 2004 |title=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=82 |issue=11 |pages=844–851 |pmc=2623053 |pmid=15640920}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |date=July 2003 |title=Trachoma |journal=Lancet |volume=362 |issue=9379 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=12885486 |s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |date=August 2006 |title=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |volume=368 |issue=9535 |pages=589–595 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=16905023 |s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2023 |وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{Citation |title=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |date=April 2010 |work=Oxford Textbook of Palliative Nursing |pages=1265–1274 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |isbn=978-0-19-539134-3}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |date=January 2006 |title=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |volume=332 |issue=7533 |pages=99–100 |doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=1326936 |pmid=16410585}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |date=June 2007 |title=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=7 |issue=6 |pages=420–427 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=17521595}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Karlsson |first=Philip A. |last2=Wänn |first2=Mimmi |last3=Wang |first3=Helen |last4=Falk |first4=Lars |last5=Herrmann |first5=Björn |date=10 January 2025 |title=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=11724036 |pmid=39794438 |article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |date=November 2007 |title=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |volume=75 |issue=11 |pages=5105–5117 |doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=2168275 |pmid=17724071}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |date=September 2007 |title="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=34 |issue=9 |pages=727–728 |doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=17717486 |doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |year=2006 |title=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |volume=161 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=16338585 |doi-access=}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|title=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|date=26 July 2020|publisher=Dr. A.K KUSHWAHA|language=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |year=2018 |title=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |publisher=Elsevier |volume=20 |issue=7–8 |pages=432–440 |doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=29269129 |doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{Cite book|title=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=978-3-319-71232-1|editor-last=Häcker, Georg|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=412|location=Cham|pages=1–33|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=27726004}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |date=July 2004 |title=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=42 |issue=7 |pages=3041–3045 |citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=446239 |pmid=15243057}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |date=March 2010 |title=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=2861009 |pmid=20338058 |doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=12 June 2016 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |date=September 2015 |title=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=8666088 |pmid=26418128 |article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |date=January 2020 |title=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=6988850 |pmid=31995238 |article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |date=September 2016 |title=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=6457643 |pmid=27623210 |article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 May 2009 |ڕێکەوتی سەردان=28 August 2009 |وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |date=August 2015 |title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=91 |issue=5 |pages=314–323 |doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=25759476 |quote=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy, Inc.|year=2015|isbn=978-1-930808-65-2|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|location=Sperryville, VA|pages=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20 20]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |date=January 2019 |title=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=6353232 |pmid=30682211 |article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |date=April 2006 |title=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=8 |pages=1411–1416 |pmid=16669564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=30 October 2010}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |date=28 March 2012 |title=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=3314698 |pmid=22470526 |doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2004 |ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 November 2009 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2009 |وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |date=December 2012 |title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2163–2196 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=6350784 |pmid=23245607}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 September 2025 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 September 2017 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm |ڕێکەوتی سەردان=14 January 2018 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |date=September 2014 |title=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=63 |issue=38 |pages=834–838 |pmc=4584673 |pmid=25254560}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 January 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 September 2012 |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2012}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 14vtu96cs7ak7nsfnvqy5sqw7t4otvq 1590166 1590165 2026-06-14T11:11:45Z Shaween 18477 /* ئاماژەکان */ 1590166 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]<ref name=CDCFact2016/>|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]<ref name=CDCFact2016/><ref name=CDC2015/>|onset=Few weeks following exposure<ref name=CDCFact2016/>|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth<ref name=CDCStats2015/>|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]<ref name=CDC2015/>|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person<ref name=CDCFact2016/>|treatment=[[Antibiotic]]s ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])<ref name=CDC2015/>|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men)<ref name=New2015/><ref name=WHO2015Fact/>|deaths=~200 (2015)<ref name=GBD2015De/>}}'''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name="CDCFact2016" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{Cite book|title=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|date=2018|page=366}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name="CDCFact2016" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name="CDCFact2016" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{Cite book|last=Hoyle|first=Alice|url=https://books.google.com/books?id=KE7ADwAAQBAJ&pg=PT261|title=Great Relationships and Sex Education|last2=McGeeney|first2=Ester|publisher=Taylor and Francis|year=2019|isbn=978-1-35118-825-8|access-date=11 July 2023}}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html "CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water"]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. [https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html Archived] from the original on 5 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|title=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29241-2|page=30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name="CDCFact2016" /><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541 |doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=December 2015 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016 |وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm "2014 Sexually Transmitted Diseases Surveillance Chlamydia"]. 17 November 2015. [https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm Archived] from the original on 10 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="CDCStats2015" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|title=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd|location=New York, NY|page=306|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |date=July 2003 |title=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8040–8042 |bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=166176 |pmid=12835422 |quote=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |date=February 2015 |title=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |volume=65 |issue=631 |pages=63.1–64 |doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=4325454 |pmid=25624285}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |date=April 2006 |title=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |volume=97 |issue=4 |pages=687–690 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=16536754 |s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{Cite book|title=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|others=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|year=2017|isbn=978-0-323-32852-4|edition=10th|location=St. Louis, Missouri|oclc=944472408}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |year=1995 |title=Global data on blindness |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=73 |issue=1 |pages=115–121 |pmc=2486591 |pmid=7704921 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |archive-date=25 June 2008}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |date=November 2004 |title=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=82 |issue=11 |pages=844–851 |pmc=2623053 |pmid=15640920}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |date=July 2003 |title=Trachoma |journal=Lancet |volume=362 |issue=9379 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=12885486 |s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |date=August 2006 |title=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |volume=368 |issue=9535 |pages=589–595 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=16905023 |s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2023 |وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{Citation |title=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |date=April 2010 |work=Oxford Textbook of Palliative Nursing |pages=1265–1274 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |isbn=978-0-19-539134-3}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |date=January 2006 |title=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |volume=332 |issue=7533 |pages=99–100 |doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=1326936 |pmid=16410585}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |date=June 2007 |title=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=7 |issue=6 |pages=420–427 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=17521595}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Karlsson |first=Philip A. |last2=Wänn |first2=Mimmi |last3=Wang |first3=Helen |last4=Falk |first4=Lars |last5=Herrmann |first5=Björn |date=10 January 2025 |title=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=11724036 |pmid=39794438 |article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |date=November 2007 |title=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |volume=75 |issue=11 |pages=5105–5117 |doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=2168275 |pmid=17724071}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |date=September 2007 |title="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=34 |issue=9 |pages=727–728 |doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=17717486 |doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |year=2006 |title=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |volume=161 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=16338585 |doi-access=}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|title=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|date=26 July 2020|publisher=Dr. A.K KUSHWAHA|language=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |year=2018 |title=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |publisher=Elsevier |volume=20 |issue=7–8 |pages=432–440 |doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=29269129 |doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{Cite book|title=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=978-3-319-71232-1|editor-last=Häcker, Georg|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=412|location=Cham|pages=1–33|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=27726004}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |date=July 2004 |title=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=42 |issue=7 |pages=3041–3045 |citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=446239 |pmid=15243057}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |date=March 2010 |title=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=2861009 |pmid=20338058 |doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=12 June 2016 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |date=September 2015 |title=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=8666088 |pmid=26418128 |article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |date=January 2020 |title=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=6988850 |pmid=31995238 |article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |date=September 2016 |title=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=6457643 |pmid=27623210 |article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 May 2009 |ڕێکەوتی سەردان=28 August 2009 |وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |date=August 2015 |title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=91 |issue=5 |pages=314–323 |doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=25759476 |quote=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy, Inc.|year=2015|isbn=978-1-930808-65-2|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|location=Sperryville, VA|pages=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20 20]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |date=January 2019 |title=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=6353232 |pmid=30682211 |article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |date=April 2006 |title=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=8 |pages=1411–1416 |pmid=16669564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=30 October 2010}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |date=28 March 2012 |title=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=3314698 |pmid=22470526 |doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2004 |ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 November 2009 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2009 |وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |date=December 2012 |title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2163–2196 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=6350784 |pmid=23245607}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 September 2025 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 September 2017 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm |ڕێکەوتی سەردان=14 January 2018 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |date=September 2014 |title=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=63 |issue=38 |pages=834–838 |pmc=4584673 |pmid=25254560}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 January 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 September 2012 |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2012}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] hsr9l31h29ppqfiad1ej0e82x718976 1590167 1590166 2026-06-14T11:12:29Z Shaween 18477 /* خۆپاراستن */ 1590167 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]<ref name=CDCFact2016/>|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]<ref name=CDCFact2016/><ref name=CDC2015/>|onset=Few weeks following exposure<ref name=CDCFact2016/>|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth<ref name=CDCStats2015/>|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]<ref name=CDC2015/>|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person<ref name=CDCFact2016/>|treatment=[[Antibiotic]]s ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])<ref name=CDC2015/>|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men)<ref name=New2015/><ref name=WHO2015Fact/>|deaths=~200 (2015)<ref name=GBD2015De/>}}'''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name="CDCFact2016" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{Cite book|title=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|date=2018|page=366}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name="CDCFact2016" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name="CDCFact2016" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{Cite book|last=Hoyle|first=Alice|url=https://books.google.com/books?id=KE7ADwAAQBAJ&pg=PT261|title=Great Relationships and Sex Education|last2=McGeeney|first2=Ester|publisher=Taylor and Francis|year=2019|isbn=978-1-35118-825-8|access-date=11 July 2023}}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html "CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water"]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. [https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html Archived] from the original on 5 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|title=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29241-2|page=30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name="CDCFact2016" /><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541 |doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=December 2015 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016 |وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm "2014 Sexually Transmitted Diseases Surveillance Chlamydia"]. 17 November 2015. [https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm Archived] from the original on 10 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="CDCStats2015" /> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|title=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd|location=New York, NY|page=306|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |date=July 2003 |title=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8040–8042 |bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=166176 |pmid=12835422 |quote=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |date=February 2015 |title=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |volume=65 |issue=631 |pages=63.1–64 |doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=4325454 |pmid=25624285}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |date=April 2006 |title=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |volume=97 |issue=4 |pages=687–690 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=16536754 |s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{Cite book|title=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|others=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|year=2017|isbn=978-0-323-32852-4|edition=10th|location=St. Louis, Missouri|oclc=944472408}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |year=1995 |title=Global data on blindness |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=73 |issue=1 |pages=115–121 |pmc=2486591 |pmid=7704921 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |archive-date=25 June 2008}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |date=November 2004 |title=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=82 |issue=11 |pages=844–851 |pmc=2623053 |pmid=15640920}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |date=July 2003 |title=Trachoma |journal=Lancet |volume=362 |issue=9379 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=12885486 |s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |date=August 2006 |title=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |volume=368 |issue=9535 |pages=589–595 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=16905023 |s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2023 |وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{Citation |title=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |date=April 2010 |work=Oxford Textbook of Palliative Nursing |pages=1265–1274 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |isbn=978-0-19-539134-3}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |date=January 2006 |title=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |volume=332 |issue=7533 |pages=99–100 |doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=1326936 |pmid=16410585}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |date=June 2007 |title=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=7 |issue=6 |pages=420–427 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=17521595}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Karlsson |first=Philip A. |last2=Wänn |first2=Mimmi |last3=Wang |first3=Helen |last4=Falk |first4=Lars |last5=Herrmann |first5=Björn |date=10 January 2025 |title=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=11724036 |pmid=39794438 |article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |date=November 2007 |title=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |volume=75 |issue=11 |pages=5105–5117 |doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=2168275 |pmid=17724071}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |date=September 2007 |title="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=34 |issue=9 |pages=727–728 |doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=17717486 |doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |year=2006 |title=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |volume=161 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=16338585 |doi-access=}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|title=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|date=26 July 2020|publisher=Dr. A.K KUSHWAHA|language=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |year=2018 |title=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |publisher=Elsevier |volume=20 |issue=7–8 |pages=432–440 |doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=29269129 |doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{Cite book|title=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=978-3-319-71232-1|editor-last=Häcker, Georg|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=412|location=Cham|pages=1–33|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=27726004}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |date=July 2004 |title=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=42 |issue=7 |pages=3041–3045 |citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=446239 |pmid=15243057}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |date=March 2010 |title=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=2861009 |pmid=20338058 |doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=12 June 2016 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |date=September 2015 |title=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=8666088 |pmid=26418128 |article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |date=January 2020 |title=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=6988850 |pmid=31995238 |article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{cite web |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 }}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |date=September 2016 |title=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=6457643 |pmid=27623210 |article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 May 2009 |ڕێکەوتی سەردان=28 August 2009 |وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |date=August 2015 |title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=91 |issue=5 |pages=314–323 |doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=25759476 |quote=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy, Inc.|year=2015|isbn=978-1-930808-65-2|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|location=Sperryville, VA|pages=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20 20]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |date=January 2019 |title=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=6353232 |pmid=30682211 |article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |date=April 2006 |title=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=8 |pages=1411–1416 |pmid=16669564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=30 October 2010}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |date=28 March 2012 |title=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=3314698 |pmid=22470526 |doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2004 |ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 November 2009 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2009 |وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |date=December 2012 |title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2163–2196 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=6350784 |pmid=23245607}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 September 2025 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 September 2017 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm |ڕێکەوتی سەردان=14 January 2018 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |date=September 2014 |title=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=63 |issue=38 |pages=834–838 |pmc=4584673 |pmid=25254560}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 January 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 September 2012 |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2012}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 8eerg5j7wvzi5y1qcip4mxigq18dhn4 1590168 1590167 2026-06-14T11:13:43Z Shaween 18477 1590168 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]<ref name=CDCFact2016/>|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]<ref name=CDCFact2016/><ref name=CDC2015/>|onset=Few weeks following exposure<ref name=CDCFact2016/>|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth<ref name=CDCStats2015/>|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]<ref name=CDC2015/>|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person<ref name=CDCFact2016/>|treatment=[[Antibiotic]]s ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])<ref name=CDC2015/>|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men)<ref name=New2015/><ref name=WHO2015Fact/>|deaths=~200 (2015)<ref name=GBD2015De/>}}'''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name="CDCFact2016" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{Cite book|title=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|date=2018|page=366}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name="CDCFact2016" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name="CDCFact2016" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm "Chlamydia – CDC Fact Sheet"]. CDC. 19 May 2016. [https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{Cite book|last=Hoyle|first=Alice|url=https://books.google.com/books?id=KE7ADwAAQBAJ&pg=PT261|title=Great Relationships and Sex Education|last2=McGeeney|first2=Ester|publisher=Taylor and Francis|year=2019|isbn=978-1-35118-825-8|access-date=11 July 2023}}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html "CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water"]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. [https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html Archived] from the original on 5 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|title=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29241-2|page=30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref name="CDCFact2016" /><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541 |doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=December 2015 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016 |وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm "2014 Sexually Transmitted Diseases Surveillance Chlamydia"]. 17 November 2015. [https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm Archived] from the original on 10 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|title=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd|location=New York, NY|page=306|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |date=July 2003 |title=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8040–8042 |bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=166176 |pmid=12835422 |quote=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |date=February 2015 |title=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |volume=65 |issue=631 |pages=63.1–64 |doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=4325454 |pmid=25624285}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |date=April 2006 |title=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |volume=97 |issue=4 |pages=687–690 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=16536754 |s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{Cite book|title=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|others=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|year=2017|isbn=978-0-323-32852-4|edition=10th|location=St. Louis, Missouri|oclc=944472408}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |year=1995 |title=Global data on blindness |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=73 |issue=1 |pages=115–121 |pmc=2486591 |pmid=7704921 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |archive-date=25 June 2008}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |date=November 2004 |title=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=82 |issue=11 |pages=844–851 |pmc=2623053 |pmid=15640920}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |date=July 2003 |title=Trachoma |journal=Lancet |volume=362 |issue=9379 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=12885486 |s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |date=August 2006 |title=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |volume=368 |issue=9535 |pages=589–595 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=16905023 |s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2023 |وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{Citation |title=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |date=April 2010 |work=Oxford Textbook of Palliative Nursing |pages=1265–1274 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |isbn=978-0-19-539134-3}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |date=January 2006 |title=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |volume=332 |issue=7533 |pages=99–100 |doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=1326936 |pmid=16410585}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |date=June 2007 |title=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=7 |issue=6 |pages=420–427 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=17521595}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Karlsson |first=Philip A. |last2=Wänn |first2=Mimmi |last3=Wang |first3=Helen |last4=Falk |first4=Lars |last5=Herrmann |first5=Björn |date=10 January 2025 |title=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=11724036 |pmid=39794438 |article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |date=November 2007 |title=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |volume=75 |issue=11 |pages=5105–5117 |doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=2168275 |pmid=17724071}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |date=September 2007 |title="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=34 |issue=9 |pages=727–728 |doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=17717486 |doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |year=2006 |title=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |volume=161 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=16338585 |doi-access=}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|title=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|date=26 July 2020|publisher=Dr. A.K KUSHWAHA|language=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |year=2018 |title=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |publisher=Elsevier |volume=20 |issue=7–8 |pages=432–440 |doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=29269129 |doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{Cite book|title=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=978-3-319-71232-1|editor-last=Häcker, Georg|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=412|location=Cham|pages=1–33|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=27726004}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |date=July 2004 |title=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=42 |issue=7 |pages=3041–3045 |citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=446239 |pmid=15243057}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |date=March 2010 |title=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=2861009 |pmid=20338058 |doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=12 June 2016 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |date=September 2015 |title=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=8666088 |pmid=26418128 |article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |date=January 2020 |title=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=6988850 |pmid=31995238 |article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{cite web |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 }}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |date=September 2016 |title=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=6457643 |pmid=27623210 |article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 May 2009 |ڕێکەوتی سەردان=28 August 2009 |وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |date=August 2015 |title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=91 |issue=5 |pages=314–323 |doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=25759476 |quote=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy, Inc.|year=2015|isbn=978-1-930808-65-2|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|location=Sperryville, VA|pages=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20 20]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |date=January 2019 |title=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=6353232 |pmid=30682211 |article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |date=April 2006 |title=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=8 |pages=1411–1416 |pmid=16669564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=30 October 2010}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |date=28 March 2012 |title=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=3314698 |pmid=22470526 |doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2004 |ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 November 2009 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2009 |وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |date=December 2012 |title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2163–2196 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=6350784 |pmid=23245607}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 September 2025 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 September 2017 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm |ڕێکەوتی سەردان=14 January 2018 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |date=September 2014 |title=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=63 |issue=38 |pages=834–838 |pmc=4584673 |pmid=25254560}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 January 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 September 2012 |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2012}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 6t51uyy705yvy8qx2549oyh400fekmc 1590169 1590168 2026-06-14T11:15:29Z Shaween 18477 1590169 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]<ref name=CDCFact2016/>|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]<ref name=CDCFact2016/><ref name=CDC2015/>|onset=Few weeks following exposure<ref name=CDCFact2016/>|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth<ref name=CDCStats2015/>|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]<ref name=CDC2015/>|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person<ref name=CDCFact2016/>|treatment=[[Antibiotic]]s ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])<ref name=CDC2015/>|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men)<ref name=New2015/><ref name=WHO2015Fact/>|deaths=~200 (2015)<ref name=GBD2015De/>}}'''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref name="CDCFact2016" /> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{Cite book|title=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|date=2018|page=366}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name="CDCFact2016" /> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name="CDCFact2016" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hoyle|first=Alice|url=https://books.google.com/books?id=KE7ADwAAQBAJ&pg=PT261|title=Great Relationships and Sex Education|last2=McGeeney|first2=Ester|publisher=Taylor and Francis|year=2019|isbn=978-1-35118-825-8|access-date=11 July 2023}}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html "CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water"]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. [https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html Archived] from the original on 5 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|title=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29241-2|page=30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541 |doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=December 2015 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016 |وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm "2014 Sexually Transmitted Diseases Surveillance Chlamydia"]. 17 November 2015. [https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm Archived] from the original on 10 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|title=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd|location=New York, NY|page=306|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |date=July 2003 |title=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8040–8042 |bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=166176 |pmid=12835422 |quote=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |date=February 2015 |title=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |volume=65 |issue=631 |pages=63.1–64 |doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=4325454 |pmid=25624285}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |date=April 2006 |title=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |volume=97 |issue=4 |pages=687–690 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=16536754 |s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{Cite book|title=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|others=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|year=2017|isbn=978-0-323-32852-4|edition=10th|location=St. Louis, Missouri|oclc=944472408}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |year=1995 |title=Global data on blindness |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=73 |issue=1 |pages=115–121 |pmc=2486591 |pmid=7704921 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |archive-date=25 June 2008}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |date=November 2004 |title=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=82 |issue=11 |pages=844–851 |pmc=2623053 |pmid=15640920}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |date=July 2003 |title=Trachoma |journal=Lancet |volume=362 |issue=9379 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=12885486 |s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |date=August 2006 |title=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |volume=368 |issue=9535 |pages=589–595 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=16905023 |s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2023 |وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{Citation |title=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |date=April 2010 |work=Oxford Textbook of Palliative Nursing |pages=1265–1274 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |isbn=978-0-19-539134-3}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |date=January 2006 |title=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |volume=332 |issue=7533 |pages=99–100 |doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=1326936 |pmid=16410585}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |date=June 2007 |title=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=7 |issue=6 |pages=420–427 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=17521595}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Karlsson |first=Philip A. |last2=Wänn |first2=Mimmi |last3=Wang |first3=Helen |last4=Falk |first4=Lars |last5=Herrmann |first5=Björn |date=10 January 2025 |title=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=11724036 |pmid=39794438 |article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |date=November 2007 |title=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |volume=75 |issue=11 |pages=5105–5117 |doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=2168275 |pmid=17724071}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |date=September 2007 |title="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=34 |issue=9 |pages=727–728 |doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=17717486 |doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |year=2006 |title=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |volume=161 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=16338585 |doi-access=}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|title=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|date=26 July 2020|publisher=Dr. A.K KUSHWAHA|language=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |year=2018 |title=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |publisher=Elsevier |volume=20 |issue=7–8 |pages=432–440 |doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=29269129 |doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{Cite book|title=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=978-3-319-71232-1|editor-last=Häcker, Georg|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=412|location=Cham|pages=1–33|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=27726004}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |date=July 2004 |title=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=42 |issue=7 |pages=3041–3045 |citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=446239 |pmid=15243057}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |date=March 2010 |title=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=2861009 |pmid=20338058 |doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=12 June 2016 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |date=September 2015 |title=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=8666088 |pmid=26418128 |article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |date=January 2020 |title=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=6988850 |pmid=31995238 |article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{cite web |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 }}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |date=September 2016 |title=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=6457643 |pmid=27623210 |article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 May 2009 |ڕێکەوتی سەردان=28 August 2009 |وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |date=August 2015 |title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=91 |issue=5 |pages=314–323 |doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=25759476 |quote=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy, Inc.|year=2015|isbn=978-1-930808-65-2|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|location=Sperryville, VA|pages=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20 20]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |date=January 2019 |title=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=6353232 |pmid=30682211 |article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |date=April 2006 |title=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=8 |pages=1411–1416 |pmid=16669564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=30 October 2010}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |date=28 March 2012 |title=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=3314698 |pmid=22470526 |doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2004 |ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 November 2009 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2009 |وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |date=December 2012 |title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2163–2196 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=6350784 |pmid=23245607}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 September 2025 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 September 2017 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm |ڕێکەوتی سەردان=14 January 2018 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |date=September 2014 |title=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=63 |issue=38 |pages=834–838 |pmc=4584673 |pmid=25254560}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 January 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 September 2012 |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2012}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] h8a2nr0smsrnuc9xxa46ogbnjmhy2t6 1590170 1590169 2026-06-14T11:20:24Z Shaween 18477 1590170 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]<ref name=CDCFact2016/>|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]<ref name=CDCFact2016/><ref name=CDC2015/>|onset=Few weeks following exposure<ref name=CDCFact2016/>|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth<ref name=CDCStats2015/>|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]<ref name=CDC2015/>|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person<ref name=CDCFact2016/>|treatment=[[Antibiotic]]s ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])<ref name=CDC2015/>|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men)<ref name=New2015/><ref name=WHO2015Fact/>|deaths=~200 (2015)<ref name=GBD2015De/>}}'''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا}}</ref> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{Cite book|title=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|date=2018|page=366}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref name="CDCFact2016">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=19 May 2016 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611024217/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref name="CDCFact2016" /> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]].<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hoyle|first=Alice|url=https://books.google.com/books?id=KE7ADwAAQBAJ&pg=PT261|title=Great Relationships and Sex Education|last2=McGeeney|first2=Ester|publisher=Taylor and Francis|year=2019|isbn=978-1-35118-825-8|access-date=11 July 2023}}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref name="CDC2009Eye">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=28 December 2009 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 September 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html "CDC – Trachoma, Hygiene-related Diseases, Healthy Water"]. Centers for Disease Control and Prevention. 28 December 2009. [https://web.archive.org/web/20150905105656/http://www.cdc.gov/healthywater/hygiene/disease/trachoma.html Archived] from the original on 5 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|title=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29241-2|page=30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541 |doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=December 2015 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016 |وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|title=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd|location=New York, NY|page=306|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |date=July 2003 |title=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8040–8042 |bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=166176 |pmid=12835422 |quote=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |date=February 2015 |title=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |volume=65 |issue=631 |pages=63.1–64 |doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=4325454 |pmid=25624285}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |date=April 2006 |title=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |volume=97 |issue=4 |pages=687–690 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=16536754 |s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{Cite book|title=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|others=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|year=2017|isbn=978-0-323-32852-4|edition=10th|location=St. Louis, Missouri|oclc=944472408}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |year=1995 |title=Global data on blindness |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=73 |issue=1 |pages=115–121 |pmc=2486591 |pmid=7704921 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |archive-date=25 June 2008}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |date=November 2004 |title=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=82 |issue=11 |pages=844–851 |pmc=2623053 |pmid=15640920}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |date=July 2003 |title=Trachoma |journal=Lancet |volume=362 |issue=9379 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=12885486 |s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |date=August 2006 |title=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |volume=368 |issue=9535 |pages=589–595 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=16905023 |s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2023 |وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{Citation |title=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |date=April 2010 |work=Oxford Textbook of Palliative Nursing |pages=1265–1274 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |isbn=978-0-19-539134-3}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |date=January 2006 |title=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |volume=332 |issue=7533 |pages=99–100 |doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=1326936 |pmid=16410585}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |date=June 2007 |title=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=7 |issue=6 |pages=420–427 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=17521595}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Karlsson |first=Philip A. |last2=Wänn |first2=Mimmi |last3=Wang |first3=Helen |last4=Falk |first4=Lars |last5=Herrmann |first5=Björn |date=10 January 2025 |title=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=11724036 |pmid=39794438 |article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |date=November 2007 |title=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |volume=75 |issue=11 |pages=5105–5117 |doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=2168275 |pmid=17724071}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |date=September 2007 |title="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=34 |issue=9 |pages=727–728 |doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=17717486 |doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |year=2006 |title=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |volume=161 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=16338585 |doi-access=}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|title=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|date=26 July 2020|publisher=Dr. A.K KUSHWAHA|language=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |year=2018 |title=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |publisher=Elsevier |volume=20 |issue=7–8 |pages=432–440 |doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=29269129 |doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{Cite book|title=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=978-3-319-71232-1|editor-last=Häcker, Georg|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=412|location=Cham|pages=1–33|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=27726004}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |date=July 2004 |title=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=42 |issue=7 |pages=3041–3045 |citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=446239 |pmid=15243057}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |date=March 2010 |title=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=2861009 |pmid=20338058 |doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=12 June 2016 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |date=September 2015 |title=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=8666088 |pmid=26418128 |article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |date=January 2020 |title=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=6988850 |pmid=31995238 |article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{cite web |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 }}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |date=September 2016 |title=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=6457643 |pmid=27623210 |article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 May 2009 |ڕێکەوتی سەردان=28 August 2009 |وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |date=August 2015 |title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=91 |issue=5 |pages=314–323 |doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=25759476 |quote=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy, Inc.|year=2015|isbn=978-1-930808-65-2|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|location=Sperryville, VA|pages=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20 20]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |date=January 2019 |title=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=6353232 |pmid=30682211 |article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |date=April 2006 |title=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=8 |pages=1411–1416 |pmid=16669564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=30 October 2010}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |date=28 March 2012 |title=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=3314698 |pmid=22470526 |doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2004 |ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 November 2009 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2009 |وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |date=December 2012 |title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2163–2196 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=6350784 |pmid=23245607}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 September 2025 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 September 2017 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm |ڕێکەوتی سەردان=14 January 2018 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |date=September 2014 |title=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=63 |issue=38 |pages=834–838 |pmc=4584673 |pmid=25254560}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 January 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 September 2012 |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2012}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] lomv9eg64gcnrn7tp6tq3u8lrzfdp4b 1590172 1590170 2026-06-14T11:41:19Z Shaween 18477 1590172 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]<ref name=CDCFact2016/>|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]<ref name=CDCFact2016/><ref name=CDC2015/>|onset=Few weeks following exposure<ref name=CDCFact2016/>|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth<ref name=CDCStats2015/>|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]<ref name=CDC2015/>|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person<ref name=CDCFact2016/>|treatment=[[Antibiotic]]s ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])<ref name=CDC2015/>|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men)<ref name=New2015/><ref name=WHO2015Fact/>|deaths=~200 (2015)<ref name=GBD2015De/>}}'''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا}}</ref> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{Cite book|title=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|date=2018|page=366}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]]. کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|title=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29241-2|page=30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541 |doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=December 2015 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016 |وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|title=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd|location=New York, NY|page=306|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |date=July 2003 |title=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8040–8042 |bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=166176 |pmid=12835422 |quote=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |date=February 2015 |title=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |volume=65 |issue=631 |pages=63.1–64 |doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=4325454 |pmid=25624285}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |date=April 2006 |title=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |volume=97 |issue=4 |pages=687–690 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=16536754 |s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{Cite book|title=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|others=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|year=2017|isbn=978-0-323-32852-4|edition=10th|location=St. Louis, Missouri|oclc=944472408}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |year=1995 |title=Global data on blindness |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=73 |issue=1 |pages=115–121 |pmc=2486591 |pmid=7704921 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |archive-date=25 June 2008}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |date=November 2004 |title=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=82 |issue=11 |pages=844–851 |pmc=2623053 |pmid=15640920}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |date=July 2003 |title=Trachoma |journal=Lancet |volume=362 |issue=9379 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=12885486 |s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |date=August 2006 |title=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |volume=368 |issue=9535 |pages=589–595 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=16905023 |s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2023 |وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{Citation |title=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |date=April 2010 |work=Oxford Textbook of Palliative Nursing |pages=1265–1274 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |isbn=978-0-19-539134-3}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |date=January 2006 |title=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |volume=332 |issue=7533 |pages=99–100 |doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=1326936 |pmid=16410585}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |date=June 2007 |title=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=7 |issue=6 |pages=420–427 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=17521595}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Karlsson |first=Philip A. |last2=Wänn |first2=Mimmi |last3=Wang |first3=Helen |last4=Falk |first4=Lars |last5=Herrmann |first5=Björn |date=10 January 2025 |title=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=11724036 |pmid=39794438 |article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |date=November 2007 |title=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |volume=75 |issue=11 |pages=5105–5117 |doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=2168275 |pmid=17724071}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |date=September 2007 |title="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=34 |issue=9 |pages=727–728 |doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=17717486 |doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |year=2006 |title=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |volume=161 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=16338585 |doi-access=}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|title=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|date=26 July 2020|publisher=Dr. A.K KUSHWAHA|language=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |year=2018 |title=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |publisher=Elsevier |volume=20 |issue=7–8 |pages=432–440 |doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=29269129 |doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{Cite book|title=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=978-3-319-71232-1|editor-last=Häcker, Georg|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=412|location=Cham|pages=1–33|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=27726004}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |date=July 2004 |title=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=42 |issue=7 |pages=3041–3045 |citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=446239 |pmid=15243057}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |date=March 2010 |title=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=2861009 |pmid=20338058 |doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=12 June 2016 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |date=September 2015 |title=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=8666088 |pmid=26418128 |article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |date=January 2020 |title=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=6988850 |pmid=31995238 |article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{cite web |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 }}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |date=September 2016 |title=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=6457643 |pmid=27623210 |article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 May 2009 |ڕێکەوتی سەردان=28 August 2009 |وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |date=August 2015 |title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=91 |issue=5 |pages=314–323 |doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=25759476 |quote=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy, Inc.|year=2015|isbn=978-1-930808-65-2|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|location=Sperryville, VA|pages=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20 20]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |date=January 2019 |title=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=6353232 |pmid=30682211 |article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |date=April 2006 |title=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=8 |pages=1411–1416 |pmid=16669564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=30 October 2010}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |date=28 March 2012 |title=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=3314698 |pmid=22470526 |doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2004 |ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 November 2009 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2009 |وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |date=December 2012 |title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2163–2196 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=6350784 |pmid=23245607}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 September 2025 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 September 2017 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm |ڕێکەوتی سەردان=14 January 2018 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |date=September 2014 |title=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=63 |issue=38 |pages=834–838 |pmc=4584673 |pmid=25254560}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 January 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 September 2012 |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2012}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] q7g45l29qx468rgydjh80blykirn1qd 1590173 1590172 2026-06-14T11:44:02Z Shaween 18477 1590173 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<ref name=GBD2015De/>}}'''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا}}</ref> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{Cite book|title=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|date=2018|page=366}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]]. کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|title=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29241-2|page=30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541 |doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=December 2015 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016 |وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|title=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd|location=New York, NY|page=306|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |date=July 2003 |title=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8040–8042 |bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=166176 |pmid=12835422 |quote=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |date=February 2015 |title=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |volume=65 |issue=631 |pages=63.1–64 |doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=4325454 |pmid=25624285}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |date=April 2006 |title=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |volume=97 |issue=4 |pages=687–690 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=16536754 |s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{Cite book|title=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|others=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|year=2017|isbn=978-0-323-32852-4|edition=10th|location=St. Louis, Missouri|oclc=944472408}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |year=1995 |title=Global data on blindness |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=73 |issue=1 |pages=115–121 |pmc=2486591 |pmid=7704921 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |archive-date=25 June 2008}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |date=November 2004 |title=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=82 |issue=11 |pages=844–851 |pmc=2623053 |pmid=15640920}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |date=July 2003 |title=Trachoma |journal=Lancet |volume=362 |issue=9379 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=12885486 |s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |date=August 2006 |title=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |volume=368 |issue=9535 |pages=589–595 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=16905023 |s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2023 |وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{Citation |title=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |date=April 2010 |work=Oxford Textbook of Palliative Nursing |pages=1265–1274 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |isbn=978-0-19-539134-3}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |date=January 2006 |title=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |volume=332 |issue=7533 |pages=99–100 |doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=1326936 |pmid=16410585}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |date=June 2007 |title=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=7 |issue=6 |pages=420–427 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=17521595}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Karlsson |first=Philip A. |last2=Wänn |first2=Mimmi |last3=Wang |first3=Helen |last4=Falk |first4=Lars |last5=Herrmann |first5=Björn |date=10 January 2025 |title=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=11724036 |pmid=39794438 |article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |date=November 2007 |title=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |volume=75 |issue=11 |pages=5105–5117 |doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=2168275 |pmid=17724071}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |date=September 2007 |title="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=34 |issue=9 |pages=727–728 |doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=17717486 |doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |year=2006 |title=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |volume=161 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=16338585 |doi-access=}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|title=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|date=26 July 2020|publisher=Dr. A.K KUSHWAHA|language=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |year=2018 |title=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |publisher=Elsevier |volume=20 |issue=7–8 |pages=432–440 |doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=29269129 |doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{Cite book|title=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=978-3-319-71232-1|editor-last=Häcker, Georg|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=412|location=Cham|pages=1–33|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=27726004}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |date=July 2004 |title=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=42 |issue=7 |pages=3041–3045 |citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=446239 |pmid=15243057}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |date=March 2010 |title=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=2861009 |pmid=20338058 |doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=12 June 2016 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |date=September 2015 |title=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=8666088 |pmid=26418128 |article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |date=January 2020 |title=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=6988850 |pmid=31995238 |article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{cite web |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 }}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |date=September 2016 |title=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=6457643 |pmid=27623210 |article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 May 2009 |ڕێکەوتی سەردان=28 August 2009 |وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |date=August 2015 |title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=91 |issue=5 |pages=314–323 |doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=25759476 |quote=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy, Inc.|year=2015|isbn=978-1-930808-65-2|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|location=Sperryville, VA|pages=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20 20]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |date=January 2019 |title=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=6353232 |pmid=30682211 |article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |date=April 2006 |title=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=8 |pages=1411–1416 |pmid=16669564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=30 October 2010}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |date=28 March 2012 |title=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=3314698 |pmid=22470526 |doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2004 |ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 November 2009 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2009 |وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |date=December 2012 |title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2163–2196 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=6350784 |pmid=23245607}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 September 2025 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 September 2017 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm |ڕێکەوتی سەردان=14 January 2018 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |date=September 2014 |title=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=63 |issue=38 |pages=834–838 |pmc=4584673 |pmid=25254560}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 January 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 September 2012 |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2012}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] cjt3l922b85iv18ef4mv8jwpucphie5 1590174 1590173 2026-06-14T11:45:14Z Shaween 18477 1590174 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}}'''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا}}</ref> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{Cite book|title=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|date=2018|page=366}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]]. کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|title=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29241-2|page=30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541 |doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=December 2015 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016 |وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|title=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd|location=New York, NY|page=306|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |date=July 2003 |title=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8040–8042 |bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=166176 |pmid=12835422 |quote=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |date=February 2015 |title=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |volume=65 |issue=631 |pages=63.1–64 |doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=4325454 |pmid=25624285}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |date=April 2006 |title=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |volume=97 |issue=4 |pages=687–690 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=16536754 |s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{Cite book|title=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|others=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|year=2017|isbn=978-0-323-32852-4|edition=10th|location=St. Louis, Missouri|oclc=944472408}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |year=1995 |title=Global data on blindness |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=73 |issue=1 |pages=115–121 |pmc=2486591 |pmid=7704921 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |archive-date=25 June 2008}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |date=November 2004 |title=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=82 |issue=11 |pages=844–851 |pmc=2623053 |pmid=15640920}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |date=July 2003 |title=Trachoma |journal=Lancet |volume=362 |issue=9379 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=12885486 |s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |date=August 2006 |title=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |volume=368 |issue=9535 |pages=589–595 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=16905023 |s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2023 |وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{Citation |title=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |date=April 2010 |work=Oxford Textbook of Palliative Nursing |pages=1265–1274 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |isbn=978-0-19-539134-3}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |date=January 2006 |title=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |volume=332 |issue=7533 |pages=99–100 |doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=1326936 |pmid=16410585}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |date=June 2007 |title=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=7 |issue=6 |pages=420–427 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=17521595}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Karlsson |first=Philip A. |last2=Wänn |first2=Mimmi |last3=Wang |first3=Helen |last4=Falk |first4=Lars |last5=Herrmann |first5=Björn |date=10 January 2025 |title=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=11724036 |pmid=39794438 |article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |date=November 2007 |title=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |volume=75 |issue=11 |pages=5105–5117 |doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=2168275 |pmid=17724071}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |date=September 2007 |title="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=34 |issue=9 |pages=727–728 |doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=17717486 |doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |year=2006 |title=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |volume=161 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=16338585 |doi-access=}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|title=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|date=26 July 2020|publisher=Dr. A.K KUSHWAHA|language=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |year=2018 |title=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |publisher=Elsevier |volume=20 |issue=7–8 |pages=432–440 |doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=29269129 |doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{Cite book|title=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=978-3-319-71232-1|editor-last=Häcker, Georg|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=412|location=Cham|pages=1–33|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=27726004}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |date=July 2004 |title=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=42 |issue=7 |pages=3041–3045 |citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=446239 |pmid=15243057}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |date=March 2010 |title=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=2861009 |pmid=20338058 |doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=12 June 2016 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |date=September 2015 |title=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=8666088 |pmid=26418128 |article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |date=January 2020 |title=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=6988850 |pmid=31995238 |article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{cite web |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 }}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |date=September 2016 |title=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=6457643 |pmid=27623210 |article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 May 2009 |ڕێکەوتی سەردان=28 August 2009 |وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |date=August 2015 |title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=91 |issue=5 |pages=314–323 |doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=25759476 |quote=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy, Inc.|year=2015|isbn=978-1-930808-65-2|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|location=Sperryville, VA|pages=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20 20]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |date=January 2019 |title=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=6353232 |pmid=30682211 |article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |date=April 2006 |title=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=8 |pages=1411–1416 |pmid=16669564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=30 October 2010}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |date=28 March 2012 |title=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=3314698 |pmid=22470526 |doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2004 |ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 November 2009 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2009 |وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |date=December 2012 |title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2163–2196 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=6350784 |pmid=23245607}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 September 2025 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 September 2017 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm |ڕێکەوتی سەردان=14 January 2018 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |date=September 2014 |title=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=63 |issue=38 |pages=834–838 |pmc=4584673 |pmid=25254560}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 January 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 September 2012 |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2012}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] qe4tpx267qiwsko0y3kbc3iak7q6r2p 1590175 1590174 2026-06-14T11:47:43Z Shaween 18477 1590175 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |publisher=CDC |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archivedate=10 June 2016 |accessdate=10 June 2016 }}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا}}</ref> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{Cite book|title=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|date=2018|page=366}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]]. کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|title=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29241-2|page=30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541 |doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=December 2015 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016 |وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|title=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd|location=New York, NY|page=306|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |date=July 2003 |title=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8040–8042 |bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=166176 |pmid=12835422 |quote=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |date=February 2015 |title=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |volume=65 |issue=631 |pages=63.1–64 |doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=4325454 |pmid=25624285}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |date=April 2006 |title=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |volume=97 |issue=4 |pages=687–690 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=16536754 |s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{Cite book|title=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|others=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|year=2017|isbn=978-0-323-32852-4|edition=10th|location=St. Louis, Missouri|oclc=944472408}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |year=1995 |title=Global data on blindness |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=73 |issue=1 |pages=115–121 |pmc=2486591 |pmid=7704921 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |archive-date=25 June 2008}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |date=November 2004 |title=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=82 |issue=11 |pages=844–851 |pmc=2623053 |pmid=15640920}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |date=July 2003 |title=Trachoma |journal=Lancet |volume=362 |issue=9379 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=12885486 |s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |date=August 2006 |title=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |volume=368 |issue=9535 |pages=589–595 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=16905023 |s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2023 |وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{Citation |title=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |date=April 2010 |work=Oxford Textbook of Palliative Nursing |pages=1265–1274 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |isbn=978-0-19-539134-3}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |date=January 2006 |title=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |volume=332 |issue=7533 |pages=99–100 |doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=1326936 |pmid=16410585}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |date=June 2007 |title=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=7 |issue=6 |pages=420–427 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=17521595}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Karlsson |first=Philip A. |last2=Wänn |first2=Mimmi |last3=Wang |first3=Helen |last4=Falk |first4=Lars |last5=Herrmann |first5=Björn |date=10 January 2025 |title=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=11724036 |pmid=39794438 |article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |date=November 2007 |title=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |volume=75 |issue=11 |pages=5105–5117 |doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=2168275 |pmid=17724071}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |date=September 2007 |title="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=34 |issue=9 |pages=727–728 |doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=17717486 |doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |year=2006 |title=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |volume=161 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=16338585 |doi-access=}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|title=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|date=26 July 2020|publisher=Dr. A.K KUSHWAHA|language=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |year=2018 |title=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |publisher=Elsevier |volume=20 |issue=7–8 |pages=432–440 |doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=29269129 |doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{Cite book|title=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=978-3-319-71232-1|editor-last=Häcker, Georg|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=412|location=Cham|pages=1–33|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=27726004}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |date=July 2004 |title=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=42 |issue=7 |pages=3041–3045 |citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=446239 |pmid=15243057}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |date=March 2010 |title=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=2861009 |pmid=20338058 |doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=12 June 2016 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |date=September 2015 |title=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=8666088 |pmid=26418128 |article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |date=January 2020 |title=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=6988850 |pmid=31995238 |article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{cite web |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 }}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |date=September 2016 |title=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=6457643 |pmid=27623210 |article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 May 2009 |ڕێکەوتی سەردان=28 August 2009 |وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |date=August 2015 |title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=91 |issue=5 |pages=314–323 |doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=25759476 |quote=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy, Inc.|year=2015|isbn=978-1-930808-65-2|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|location=Sperryville, VA|pages=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20 20]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |date=January 2019 |title=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=6353232 |pmid=30682211 |article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |date=April 2006 |title=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=8 |pages=1411–1416 |pmid=16669564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=30 October 2010}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |date=28 March 2012 |title=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=3314698 |pmid=22470526 |doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2004 |ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 November 2009 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2009 |وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |date=December 2012 |title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2163–2196 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=6350784 |pmid=23245607}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 September 2025 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 September 2017 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm |ڕێکەوتی سەردان=14 January 2018 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |date=September 2014 |title=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=63 |issue=38 |pages=834–838 |pmc=4584673 |pmid=25254560}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 January 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 September 2012 |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2012}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 6gekmotbl990x8isxep20x09a5h90va 1590176 1590175 2026-06-14T11:49:47Z Shaween 18477 1590176 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |publisher=CDC |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm }}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا}}</ref> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{Cite book|title=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|date=2018|page=366}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]]. کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|title=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29241-2|page=30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541 |doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=December 2015 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016 |وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|title=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd|location=New York, NY|page=306|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |date=July 2003 |title=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8040–8042 |bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=166176 |pmid=12835422 |quote=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |date=February 2015 |title=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |volume=65 |issue=631 |pages=63.1–64 |doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=4325454 |pmid=25624285}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |date=April 2006 |title=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |volume=97 |issue=4 |pages=687–690 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=16536754 |s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{Cite book|title=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|others=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|year=2017|isbn=978-0-323-32852-4|edition=10th|location=St. Louis, Missouri|oclc=944472408}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |year=1995 |title=Global data on blindness |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=73 |issue=1 |pages=115–121 |pmc=2486591 |pmid=7704921 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |archive-date=25 June 2008}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |date=November 2004 |title=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=82 |issue=11 |pages=844–851 |pmc=2623053 |pmid=15640920}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |date=July 2003 |title=Trachoma |journal=Lancet |volume=362 |issue=9379 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=12885486 |s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |date=August 2006 |title=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |volume=368 |issue=9535 |pages=589–595 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=16905023 |s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2023 |وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{Citation |title=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |date=April 2010 |work=Oxford Textbook of Palliative Nursing |pages=1265–1274 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |isbn=978-0-19-539134-3}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |date=January 2006 |title=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |volume=332 |issue=7533 |pages=99–100 |doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=1326936 |pmid=16410585}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |date=June 2007 |title=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=7 |issue=6 |pages=420–427 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=17521595}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Karlsson |first=Philip A. |last2=Wänn |first2=Mimmi |last3=Wang |first3=Helen |last4=Falk |first4=Lars |last5=Herrmann |first5=Björn |date=10 January 2025 |title=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=11724036 |pmid=39794438 |article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |date=November 2007 |title=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |volume=75 |issue=11 |pages=5105–5117 |doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=2168275 |pmid=17724071}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |date=September 2007 |title="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=34 |issue=9 |pages=727–728 |doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=17717486 |doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |year=2006 |title=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |volume=161 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=16338585 |doi-access=}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|title=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|date=26 July 2020|publisher=Dr. A.K KUSHWAHA|language=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |year=2018 |title=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |publisher=Elsevier |volume=20 |issue=7–8 |pages=432–440 |doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=29269129 |doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{Cite book|title=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=978-3-319-71232-1|editor-last=Häcker, Georg|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=412|location=Cham|pages=1–33|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=27726004}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |date=July 2004 |title=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=42 |issue=7 |pages=3041–3045 |citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=446239 |pmid=15243057}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |date=March 2010 |title=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=2861009 |pmid=20338058 |doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=12 June 2016 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |date=September 2015 |title=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=8666088 |pmid=26418128 |article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |date=January 2020 |title=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=6988850 |pmid=31995238 |article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{cite web |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 }}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |date=September 2016 |title=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=6457643 |pmid=27623210 |article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 May 2009 |ڕێکەوتی سەردان=28 August 2009 |وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |date=August 2015 |title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=91 |issue=5 |pages=314–323 |doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=25759476 |quote=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy, Inc.|year=2015|isbn=978-1-930808-65-2|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|location=Sperryville, VA|pages=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20 20]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |date=January 2019 |title=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=6353232 |pmid=30682211 |article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |date=April 2006 |title=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=8 |pages=1411–1416 |pmid=16669564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=30 October 2010}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |date=28 March 2012 |title=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=3314698 |pmid=22470526 |doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2004 |ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 November 2009 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2009 |وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |date=December 2012 |title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2163–2196 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=6350784 |pmid=23245607}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 September 2025 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 September 2017 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm |ڕێکەوتی سەردان=14 January 2018 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |date=September 2014 |title=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=63 |issue=38 |pages=834–838 |pmc=4584673 |pmid=25254560}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 January 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 September 2012 |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2012}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] sq4gneajohgnm092hw42twy2hlj7bb2 1590179 1590176 2026-06-14T11:56:10Z Shaween 18477 1590179 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |title=کلامیدیا – پەڕەی زانیاری CDC |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |language=en }}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا}}</ref> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{Cite book|title=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|date=2018|page=366}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]]. کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|title=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29241-2|page=30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |title=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |website=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |archive-date=2016-06-10 |access-date=2016-06-10 }}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |date=8 December 2015 |title=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=4672879 |pmid=26646541 |doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=December 2015 |ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=25 November 2014 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016 |وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 November 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=10 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{cite web |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|title=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957112-3|edition=3rd|location=New York, NY|page=306|access-date=10 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|archive-date=10 September 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |date=July 2003 |title=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=100 |issue=14 |pages=8040–8042 |bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=166176 |pmid=12835422 |quote=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |date=October 2017 |title=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |volume=24 |issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=5629669 |pmid=28835360}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |date=February 2015 |title=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |volume=65 |issue=631 |pages=63.1–64 |doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=4325454 |pmid=25624285}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |date=April 2006 |title=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |volume=97 |issue=4 |pages=687–690 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=16536754 |s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{Cite book|title=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|others=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|year=2017|isbn=978-0-323-32852-4|edition=10th|location=St. Louis, Missouri|oclc=944472408}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |year=1995 |title=Global data on blindness |url=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=73 |issue=1 |pages=115–121 |pmc=2486591 |pmid=7704921 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |archive-date=25 June 2008}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |date=November 2004 |title=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |volume=82 |issue=11 |pages=844–851 |pmc=2623053 |pmid=15640920}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |date=July 2003 |title=Trachoma |journal=Lancet |volume=362 |issue=9379 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=12885486 |s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |date=August 2006 |title=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |volume=368 |issue=9535 |pages=589–595 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=16905023 |s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma |ڕێکەوتی سەردان=27 June 2023 |وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{Citation |title=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |date=April 2010 |work=Oxford Textbook of Palliative Nursing |pages=1265–1274 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |isbn=978-0-19-539134-3}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |date=January 2006 |title=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |volume=332 |issue=7533 |pages=99–100 |doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=1326936 |pmid=16410585}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |date=June 2007 |title=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |volume=7 |issue=6 |pages=420–427 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=17521595}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Karlsson |first=Philip A. |last2=Wänn |first2=Mimmi |last3=Wang |first3=Helen |last4=Falk |first4=Lars |last5=Herrmann |first5=Björn |date=10 January 2025 |title=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=11724036 |pmid=39794438 |article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |date=November 2007 |title=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |volume=75 |issue=11 |pages=5105–5117 |doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=2168275 |pmid=17724071}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |date=September 2007 |title="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |volume=34 |issue=9 |pages=727–728 |doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=17717486 |doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |year=2006 |title=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |volume=161 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=16338585 |doi-access=}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|title=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|date=26 July 2020|publisher=Dr. A.K KUSHWAHA|language=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |year=2018 |title=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |publisher=Elsevier |volume=20 |issue=7–8 |pages=432–440 |doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=29269129 |doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{Cite book|title=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|publisher=Springer International Publishing|year=2018|isbn=978-3-319-71232-1|editor-last=Häcker, Georg|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=412|location=Cham|pages=1–33|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=27726004}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |date=July 2004 |title=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=42 |issue=7 |pages=3041–3045 |citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=446239 |pmid=15243057}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |date=March 2010 |title=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |volume=10 |issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=2861009 |pmid=20338058 |doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=12 June 2016 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |date=September 2015 |title=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2015 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=8666088 |pmid=26418128 |article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |date=January 2020 |title=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=6988850 |pmid=31995238 |article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{cite web |بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=2016-06-10 |ڕێکەوتی سەردان=2016-06-10 }}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |date=March 2008 |title=USPSTF recommendations for STI screening |url=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |volume=77 |issue=6 |pages=819–824 |pmid=18386598 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |archive-date=28 August 2021 |access-date=17 March 2008}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |date=July 2007 |title=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |url=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |url-status=live |journal=Annals of Internal Medicine |volume=147 |issue=2 |pages=128–134 |doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=17576996 |s2cid=35816540 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |archive-date=3 March 2008 |doi-access=}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |date=September 2016 |title=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2016 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=6457643 |pmid=27623210 |article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=4 May 2009 |ڕێکەوتی سەردان=28 August 2009 |وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |date=August 2015 |title=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=91 |issue=5 |pages=314–323 |doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=25759476 |quote=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy, Inc.|year=2015|isbn=978-1-930808-65-2|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|location=Sperryville, VA|pages=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20 20]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |date=January 2019 |title=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=6353232 |pmid=30682211 |article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |date=April 2006 |title=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |url=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |url-status=live |journal=American Family Physician |volume=73 |issue=8 |pages=1411–1416 |pmid=16669564 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |archive-date=27 November 2011 |access-date=30 October 2010}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=4 June 2015 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 June 2016 |ڕێکەوتی سەردان=10 June 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |date=28 March 2012 |title=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=3314698 |pmid=22470526 |doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=2004 |ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=11 November 2009 |ڕێکەوتی سەردان=11 November 2009 |وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1545–1602 |doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=5055577 |pmid=27733282}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |date=December 2012 |title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |volume=380 |issue=9859 |pages=2163–2196 |doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=6350784 |pmid=23245607}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |date=October 2016 |title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |volume=388 |issue=10053 |pages=1459–1544 |doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=5388903 |pmid=27733281}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=24 September 2025 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=20 September 2017 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm |ڕێکەوتی سەردان=14 January 2018 |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |date=September 2014 |title=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=63 |issue=38 |pages=834–838 |pmc=4584673 |pmid=25254560}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=17 January 2024 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=13 September 2012 |ڕێکەوتی سەردان=31 August 2012}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=16 December 2014 |ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=14 July 2015 |ڕێکەوتی سەردان=24 July 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] i2zpgi4hy46b42ar2up93ly34a89e4q 0 296514 1590159 2026-06-14T10:45:22Z Rahel khdhr 75558 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1357800725|Nanotechnology]]» 1590159 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>    [[پەڕگە:Fullerene_Nanogears_-_GPN-2000-001535.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|گێڕە نانۆییەکانی فولەرین]] <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles>'''نانۆتەکنەلۆژیا''' بریتییە لە دەستکاریکردنی و بەکارهێنای ئەو ماددانەی کە لانی کەم یەکێک لە [[ڕەھەند|ڕەهەندەکانیان]] (دوورییەکانیان) قەبارەکەی لە نێوان ١ بۆ ١٠٠ نانۆمەتر (nm) دەبێت. لەم ئاستەدا، کە بەگشتی بە '''ئاستی نانۆ''' (nanoscale) ناسراوە، [[ڕووبەری ڕوو]] و کاریگەریی [[میکانیکی کوانتۆم|میکانیکی کوانتەم]] ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە وەسفکردن و لێکدانەوەی تایبەتمەندییەکانی ماددەدا. ئەم پێناسەیەی نانۆتەکنەلۆژیا سەرجەم ئەو توێژینەوە و تەکنەلۆژیایانە دەگرێتەوە کە مامەڵە لەگەڵ ئەم تایبەتمەندییە دەکەن. حاڵەتێکی باوە کە ووشەی "نانۆتەکنەلۆژیاکان" (nanotechnologies) و هەروەها "تەکنەلۆژیاکانی ئاستی نانۆ" بەکاربهێنرێت بۆ ئاماژەدان بەو توێژینەوە و بەکارهێنانانەی کە خەسڵەتە هاوبەشەکەیان بریتییە لە قەبارەکەیان (پێوەرەکەیان). <ref name="Engines1">{{Cite book|url=https://archive.org/details/enginesofcreatio00drex|title=Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology|vauthors=Drexler KE|publisher=Doubleday|year=1986|isbn=978-0-385-19973-5|oclc=12752328|url-access=registration}}</ref> لە ڕابردوودا، تێگەیشتن بۆ نانۆتەکنەلۆژیا ئاماژە بوو بۆ ئامانجێکی تەکنەلۆژیی دیاریکراو کە برییتی بوو لە دەستکاریکردنی [[گەرد]] و [[گەردیلە|گەردیلەکان]] بە شێوەیەکی زۆر ورد بە مەبەستی دروستکردنی بەرهەمە قەبارە گەورەتر (macroscale)، کە ئێستا ئەم بوارە بە نانۆتەکنەلۆژیای گەردیلەیی (molecular nanotechnology) ناودەبرێت. <ref name="Nanotsystems">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F6BRAAAAMAAJ|title=Nanosystems: Molecular Machinery, Manufacturing, and Computation|vauthors=Drexler KE|publisher=Wiley|year=1992|isbn=978-0-471-57547-4|oclc=26503231}}</ref> [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:تەکنەلۆژیای نانۆ]] mlm2bnd2yd756kayntpa9bfo7m2jlon 1590160 1590159 2026-06-14T10:46:14Z Rahel khdhr 75558 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1357800725|Nanotechnology]]» 1590160 wikitext text/x-wiki     [[پەڕگە:Fullerene_Nanogears_-_GPN-2000-001535.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|گێڕە نانۆییەکانی فولەرین]] <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles>'''نانۆتەکنەلۆژیا''' بریتییە لە دەستکاریکردنی و بەکارهێنای ئەو ماددانەی کە لانی کەم یەکێک لە [[ڕەھەند|ڕەهەندەکانیان]] (دوورییەکانیان) قەبارەکەی لە نێوان ١ بۆ ١٠٠ نانۆمەتر (nm) دەبێت. لەم ئاستەدا، کە بەگشتی بە '''ئاستی نانۆ''' (nanoscale) ناسراوە، [[ڕووبەری ڕوو]] و کاریگەریی [[میکانیکی کوانتۆم|میکانیکی کوانتەم]] ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە وەسفکردن و لێکدانەوەی تایبەتمەندییەکانی ماددەدا. ئەم پێناسەیەی نانۆتەکنەلۆژیا سەرجەم ئەو توێژینەوە و تەکنەلۆژیایانە دەگرێتەوە کە مامەڵە لەگەڵ ئەم تایبەتمەندییە دەکەن. حاڵەتێکی باوە کە ووشەی "نانۆتەکنەلۆژیاکان" (nanotechnologies) و هەروەها "تەکنەلۆژیاکانی ئاستی نانۆ" بەکاربهێنرێت بۆ ئاماژەدان بەو توێژینەوە و بەکارهێنانانەی کە خەسڵەتە هاوبەشەکەیان بریتییە لە قەبارەکەیان (پێوەرەکەیان). <ref name="Engines1">{{Cite book|url=https://archive.org/details/enginesofcreatio00drex|title=Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology|vauthors=Drexler KE|publisher=Doubleday|year=1986|isbn=978-0-385-19973-5|oclc=12752328|url-access=registration}}</ref> لە ڕابردوودا، تێگەیشتن بۆ نانۆتەکنەلۆژیا ئاماژە بوو بۆ ئامانجێکی تەکنەلۆژیی دیاریکراو کە برییتی بوو لە دەستکاریکردنی [[گەرد]] و [[گەردیلە|گەردیلەکان]] بە شێوەیەکی زۆر ورد بە مەبەستی دروستکردنی بەرهەمە قەبارە گەورەتر (macroscale)، کە ئێستا ئەم بوارە بە نانۆتەکنەلۆژیای گەردیلەیی (molecular nanotechnology) ناودەبرێت. <ref name="Nanotsystems">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F6BRAAAAMAAJ|title=Nanosystems: Molecular Machinery, Manufacturing, and Computation|vauthors=Drexler KE|publisher=Wiley|year=1992|isbn=978-0-471-57547-4|oclc=26503231}}</ref> [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:تەکنەلۆژیای نانۆ]] 9zohrk4vzilmtlv97a3sk5ehwvlyas7 1590161 1590160 2026-06-14T10:46:59Z Rahel khdhr 75558 1590161 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Fullerene_Nanogears_-_GPN-2000-001535.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|گێڕە نانۆییەکانی فولەرین]] <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles>'''نانۆتەکنەلۆژیا''' بریتییە لە دەستکاریکردنی و بەکارهێنای ئەو ماددانەی کە لانی کەم یەکێک لە [[ڕەھەند|ڕەهەندەکانیان]] (دوورییەکانیان) قەبارەکەی لە نێوان ١ بۆ ١٠٠ نانۆمەتر (nm) دەبێت. لەم ئاستەدا، کە بەگشتی بە '''ئاستی نانۆ''' (nanoscale) ناسراوە، [[ڕووبەری ڕوو]] و کاریگەریی [[میکانیکی کوانتۆم|میکانیکی کوانتەم]] ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە وەسفکردن و لێکدانەوەی تایبەتمەندییەکانی ماددەدا. ئەم پێناسەیەی نانۆتەکنەلۆژیا سەرجەم ئەو توێژینەوە و تەکنەلۆژیایانە دەگرێتەوە کە مامەڵە لەگەڵ ئەم تایبەتمەندییە دەکەن. حاڵەتێکی باوە کە ووشەی "نانۆتەکنەلۆژیاکان" (nanotechnologies) و هەروەها "تەکنەلۆژیاکانی ئاستی نانۆ" بەکاربهێنرێت بۆ ئاماژەدان بەو توێژینەوە و بەکارهێنانانەی کە خەسڵەتە هاوبەشەکەیان بریتییە لە قەبارەکەیان (پێوەرەکەیان). <ref name="Engines1">{{Cite book|url=https://archive.org/details/enginesofcreatio00drex|title=Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology|vauthors=Drexler KE|publisher=Doubleday|year=1986|isbn=978-0-385-19973-5|oclc=12752328|url-access=registration}}</ref> لە ڕابردوودا، تێگەیشتن بۆ نانۆتەکنەلۆژیا ئاماژە بوو بۆ ئامانجێکی تەکنەلۆژیی دیاریکراو کە برییتی بوو لە دەستکاریکردنی [[گەرد]] و [[گەردیلە|گەردیلەکان]] بە شێوەیەکی زۆر ورد بە مەبەستی دروستکردنی بەرهەمە قەبارە گەورەتر (macroscale)، کە ئێستا ئەم بوارە بە نانۆتەکنەلۆژیای گەردیلەیی (molecular nanotechnology) ناودەبرێت. <ref name="Nanotsystems">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F6BRAAAAMAAJ|title=Nanosystems: Molecular Machinery, Manufacturing, and Computation|vauthors=Drexler KE|publisher=Wiley|year=1992|isbn=978-0-471-57547-4|oclc=26503231}}</ref> [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:تەکنەلۆژیای نانۆ]] 8v07s1pnvks0qlvx02sxoti61n5x79a 1590164 1590161 2026-06-14T10:58:16Z Rahel khdhr 75558 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1357800725|Nanotechnology]]» 1590164 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Fullerene_Nanogears_-_GPN-2000-001535.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|گێڕە نانۆییەکانی فولەرین]] '''نانۆتەکنەلۆژیا''' بریتییە لە دەستکاریکردنی و بەکارهێنای ئەو ماددانەی کە لانی کەم یەکێک لە [[ڕەھەند|ڕەهەندەکانیان]] (دوورییەکانیان) قەبارەکەی لە نێوان ١ بۆ ١٠٠ نانۆمەتر (nm) دەبێت. لەم ئاستەدا، کە بەگشتی بە '''ئاستی نانۆ''' (nanoscale) ناسراوە، [[ڕووبەری ڕوو]] و کاریگەریی [[میکانیکی کوانتۆم|میکانیکی کوانتەم]] ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە وەسفکردن و لێکدانەوەی تایبەتمەندییەکانی ماددەدا. ئەم پێناسەیەی نانۆتەکنەلۆژیا سەرجەم ئەو توێژینەوە و تەکنەلۆژیایانە دەگرێتەوە کە مامەڵە لەگەڵ ئەم تایبەتمەندییە دەکەن. حاڵەتێکی باوە کە ووشەی "نانۆتەکنەلۆژیاکان" (nanotechnologies) و هەروەها "تەکنەلۆژیاکانی ئاستی نانۆ" بەکاربهێنرێت بۆ ئاماژەدان بەو توێژینەوە و بەکارهێنانانەی کە خەسڵەتە هاوبەشەکەیان بریتییە لە قەبارەکەیان (پێوەرەکەیان). <ref name="Engines1" /> لە ڕابردوودا، تێگەیشتن بۆ نانۆتەکنەلۆژیا ئاماژە بوو بۆ ئامانجێکی تەکنەلۆژیی دیاریکراو کە برییتی بوو لە دەستکاریکردنی [[گەرد]] و [[گەردیلە|گەردیلەکان]] بە شێوەیەکی زۆر ورد بە مەبەستی دروستکردنی بەرهەمە قەبارە گەورەتر (macroscale)، کە ئێستا ئەم بوارە بە نانۆتەکنەلۆژیای گەردیلەیی (molecular nanotechnology) ناودەبرێت. <ref name="Nanotsystems" /> [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:تەکنەلۆژیای نانۆ]] dwv1nam3agtx2l6nl48bo5bzduuwjhj 1590171 1590164 2026-06-14T11:24:36Z Rahel khdhr 75558 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1357800725|Nanotechnology]]» 1590171 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Fullerene_Nanogears_-_GPN-2000-001535.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|گێڕە نانۆییەکانی فولەرین]] '''نانۆتەکنەلۆژیا''' بریتییە لە دەستکاریکردنی و بەکارهێنای ئەو ماددانەی کە لانی کەم یەکێک لە [[ڕەھەند|ڕەهەندەکانیان]] (دوورییەکانیان) قەبارەکەی لە نێوان ١ بۆ ١٠٠ نانۆمەتر (nm) دەبێت. لەم ئاستەدا، کە بەگشتی بە '''ئاستی نانۆ''' (nanoscale) ناسراوە، [[ڕووبەری ڕوو]] و کاریگەریی [[میکانیکی کوانتۆم|میکانیکی کوانتەم]] ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە وەسفکردن و لێکدانەوەی تایبەتمەندییەکانی ماددەدا. ئەم پێناسەیەی نانۆتەکنەلۆژیا سەرجەم ئەو توێژینەوە و تەکنەلۆژیایانە دەگرێتەوە کە مامەڵە لەگەڵ ئەم تایبەتمەندییە دەکەن. حاڵەتێکی باوە کە ووشەی "نانۆتەکنەلۆژیاکان" (nanotechnologies) و هەروەها "تەکنەلۆژیاکانی ئاستی نانۆ" بەکاربهێنرێت بۆ ئاماژەدان بەو توێژینەوە و بەکارهێنانانەی کە خەسڵەتە هاوبەشەکەیان بریتییە لە قەبارەکەیان (پێوەرەکەیان). <ref name="Engines1" /> لە ڕابردوودا، تێگەیشتن بۆ نانۆتەکنەلۆژیا ئاماژە بوو بۆ ئامانجێکی تەکنەلۆژیی دیاریکراو کە برییتی بوو لە دەستکاریکردنی [[گەرد]] و [[گەردیلە|گەردیلەکان]] بە شێوەیەکی زۆر ورد بە مەبەستی دروستکردنی بەرهەمە قەبارە گەورەتر (macroscale)، کە ئێستا ئەم بوارە بە نانۆتەکنەلۆژیای گەردیلەیی (molecular nanotechnology) ناودەبرێت. <ref name="Nanotsystems" /> هاوواتایەکی نزیک لە "نانۆتەکنەلۆژیا" بریتییە لە زانستی نانۆ (nanoscience) (واتە: نانۆفیزیا، نانۆکیمیا، نانۆبایۆلۆجی و نانۆئینفۆرماتیک)؛ بەڵام، زاراوەی "زانستی نانۆ" زیاتر جەخت لەسەر لایەنە زانستییە پەتییەکانی بوارەکە دەکاتەوە، لە کاتێکدا نانۆتەکنەلۆژیا، شێوازەکان و پرۆسەکان (بۆ نموونە، نانۆلیثۆگرافی - nanolithography و هەستەوەرە نانۆزیندەییەکان - nanobiosensing) دەرئەنجامە  دیارەکانی بەکارهێنانی زانستەکانی نانۆن (وەک، ئەندازیاریی نانۆ و پزیشکیی نانۆ). نانۆتەکنەلۆژیا کاتێک لە ڕوانگەی قەبارە و پێوەرەوە پێناسە دەکرێت، چەندین بواری زانستی لەخۆدەگرێت، وەک زانستی ڕووکار (surface science)، کیمیای ئەندامی، زیندەزانیی گەردیلەیی (molecular biology)، فیزیای نیمچەگەیەنەرەکان، عەمبارکردنی وزە، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hubler A |date=2010 |title=Digital quantum batteries: Energy and information storage in nanovacuum tube arrays |journal=Complexity |volume=15 |issue=5 |pages=48–55 |doi=10.1002/cplx.20306 |issn=1076-2787 |s2cid=6994736 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Shinn E |date=2012 |title=Nuclear energy conversion with stacks of graphene nanocapacitors |journal=Complexity |volume=18 |issue=3 |pages=24–27 |bibcode=2013Cmplx..18c..24S |doi=10.1002/cplx.21427 |s2cid=35742708}}</ref> [[ئەندازیاری]] ، <ref>{{Cite book|title=Carbon Nanotubes and Nano Sensors: Vibrations, Buckling, and Ballistic Impact|vauthors=Elishakoff I, Dujat K, Muscolino G, Bucas S, Natsuki T, Wang CM, Pentaras D, Versaci C, Storch J, Challamel N, Zhang Y|date=March 2013|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-84821-345-6}}</ref> وردە-دروستکردن (microfabrication)، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Lyon D, Hubler A |date=2013 |title=Gap size dependence of the dielectric strength in nano vacuum gaps |journal=[[IEEE Transactions on Dielectrics and Electrical Insulation]] |volume=20 |issue=4 |pages=1467–71 |bibcode=2013ITDEI..20.1467L |doi=10.1109/TDEI.2013.6571470 |s2cid=709782}}</ref> و ئەندازیاری گەردیلەیی لەخۆدەگرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Saini R, Saini S, Sharma S |date=January 2010 |title=Nanotechnology: the future medicine |journal=Journal of Cutaneous and Aesthetic Surgery |volume=3 |issue=1 |pages=32–33 |doi=10.4103/0974-2077.63301 |pmc=2890134 |pmid=20606992 |doi-access=free}}</ref> توێژینەوە و بەکارهێنانە پەیوەندیدارەکانی ئەم بوارە پانتایەکی فراوان داگیردەکەن، هەر لە پەرەپێدانی فیزیای ئامێرە باوەکانەوە بگرە تا دەگاتە خۆ-کۆکردنەوەی گەردیلەیی (molecular self-assembly)، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Belkin A, Hubler A, Bezryadin A |date=February 2015 |title=Self-assembled wiggling nano-structures and the principle of maximum entropy production |journal=Scientific Reports |volume=5 |bibcode=2015NatSR...5.8323B |doi=10.1038/srep08323 |pmc=4321171 |pmid=25662746 |article-number=8323}}</ref> هەروەها لە پەرەپێدانی ماددەی نوێ بە قەبارەی نانۆییەوە تا دەگاتە کۆنترۆڵکردنی ڕاستەوخۆی ماددە لەسەر ئاستی [[گەردیلە|گەردیلەی]]. نانۆتەکنەلۆژیا لەوانەیە بتوانێت ماددە و ئامێری نوێ بە چەندین بەکارهێنانی هەمەجۆرەوە دروست بکات، وەک لە بوارەکانی پزیشکیی نانۆ (nanomedicine)، ئەلیکترۆنیاتی نانۆ (nanoelectronics)، کەرتەکانی کشتوکاڵ، کەرەستە زیندەییەکان (biomaterials)، بەرهەمهێنانی وزە، و بەرهەمەکانی ڕۆژانە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، نانۆتەکنەلۆژیا چەندین کێشە و پرس دەوروژێنێت، لەوانە نیگەرانییەکان سەبارەت بە ژەهراویبوون و کاریگەریی ژینگەییی ماددە نانۆییەکان، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Buzea C, Pacheco II, Robbie K |date=December 2007 |title=Nanomaterials and nanoparticles: sources and toxicity |journal=Biointerphases |volume=2 |issue=4 |pages=MR17–MR71 |arxiv=0801.3280 |doi=10.1116/1.2815690 |pmid=20419892 |s2cid=35457219}}</ref> و کاریگەرییە پێشبینیکراوەکانیان لەسەر ئابووریی جیهانی، هەروەها چەندین سیناریۆی جۆراوجۆری تر. ئەم نیگەرانییانە بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی مشتومڕ لە نێوان شارەزایان و حکومەتەکاندا سەبارەت بەوەی کە ئایا دەرکردنی یاسا و ڕێنمایی تایبەت بۆ ڕێکخستنی نانۆتەکنەلۆژیا پێویستە یان نا. [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:تەکنەلۆژیای نانۆ]] 7pn3xp5fizpu88w2r8w725fxmipht0j