ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 0 273 1590303 1589851 2026-06-14T20:47:29Z Sakura emad 42467 /* ئاڵاکانی کوردستان */ شتێک نییە بەناوی ئاڵای کوردە جووەکان وتووێژ ببینە [[وتووێژی داڕێژە:کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە#بەکارھێنانی ئاڵای تێکەڵکراوی کوردستان و کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]] 1590303 wikitext text/x-wiki {{Infobox flag | Name = ئاڵای کوردستان | Article = | Image = Flag of Kurdistan.svg | Alt = | Noborder = <!-- Leave blank for rectangular flag; for non-rectangular flag, type "no". --> | Morenicks = | Use = <!-- Required for |Symbol --> | Symbol = <!-- |Use="6-digit FIAV usage code" is required. --> | Proportion = ٢:٣ | Adoption = دەیەی ١٩٢٠ لەلایەن [[خۆیبوون]]{{ھن}}١٩٢٧–١٩٣٠ لەلایەن [[کۆماری ئارارات]]{{ھن}}١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ لەلایەن [[کۆماری مەھاباد]]{{ھن}}١٩٩٢ لەلایەن [[کۆماری کوردیی لاچین]]{{ھن}}١٩٩٢ لەلایەن [[ھەرێمی کوردستان]] | Relinquished = | Design = سێ ڕەنگی {{ڕەنگاوڕەنگ | دەق = سوور | قەبارە = | ڕەنگ = ED2E38 }}، {{ڕەنگاوڕەنگ | دەق = سپی | قەبارە = | ڕەنگ = FFF }} و {{ڕەنگاوڕەنگ | دەق = سەوز | قەبارە = | ڕەنگ = 00B053 }} لەگەڵ ڕۆژێکی {{ڕەنگاوڕەنگ | دەق = زەرد | قەبارە = | ڕەنگ = F7B50C }} بە ٢١ تیشک لە ناوەڕاستی ئاڵاکە ([[ڕۆژی کوردی]]) | Designer = }} '''ئاڵای کوردستان''' ({{بە کوردیی باکووری|Ala Kurdistanê}}، یان ''Ala rengîn''، ''ئاڵا ڕەنگین'') ئاڵای فەرمیی [[ھەرێمی کوردستان]]ە. لە تەواوی ئەو ناوچانەی لەژێر دەسەڵاتی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]ن، لە دامودەزگا حکوومییەکان و دامەزراوە فەرمییەکان شەکاوەیە. ئەم ئاڵایە بەگشتی وەک ئاڵای کورد و [[کوردستانی گەورە]]ش دەبینرێت. == مێژوو == === شانشینی کوردستان === ==== ئاڵای بەریتانیا ==== لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩١٨ و نزیک کۆتایی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[شێخ مەحموودی حەفید|مەحموود بەرزنجی]] لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و [[دەوڵەتی کوردی (١٩١٨-١٩١٩)|دەوڵەتی کوردی]] دامەزراند. بەو پێیەی سەرەتا لەژێر فەرمانی [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] بوو، دەبوو ئاڵای یوونیەن جاک (ئاڵای بەریتانیا بوو کە لە ناوچە ژێرفەرمانییەکانی بەریتانیا ھەڵدەکرا) لە دەوڵەتەکەی ھەڵبکات، تا لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩١٩ ڕاپەڕینی کرد و ئاڵایەکی نوێ بۆ دەوڵەتەکەی دیاریکرا. ==== ئاڵای مانگیلە ==== لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩١٩ دەوڵەتی کوردی لە دژی ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا ڕاپەڕی، و ئاڵایەکی [[مانگیلە]]ی گرتەبەر، بەڵام ئیمپراتۆرییەتیی بەریتانیا لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩١٩ دەوڵەتی کوردی داگیرکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=MacArthur-Seal|یەکەم=Daniel-Joseph|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=yFqbEAAAQBAJ&dq=iraqi+kurdistan+flag+1919&pg=PT97&redir_esc=y#v=onepage&q=iraqi%20kurdistan%20flag%201919&f=false|سەردێڕ=From Enemies to Allies: Turkey and Britain, 1918–1960|دوایین٢=Barlas|یەکەم٢=Dilek|دوایین٣=Hale|یەکەم٣=William|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|ژپنک=٩٧٨-١-٠٠٠-٨١٨٨٦-٤|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1919 - World Flag Chart|ناونیشان=https://flaglog.com/1919|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=flaglog.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of Kingdom of Kurdistan (1922-1924).svg|وێنۆک|ئاڵای دەوڵەتی کوردی و دواتر شانشینی کوردستان]] دوای دامەزراندنی [[شانشینی کوردستان]] لە ساڵی ١٩٢١، دیسان ئاڵا مانگیلەییەکە لە [[سلێمانی]] لەلایەن شێخ مەحموودی حەفید ھەڵکرایەوە. بە گوتەی مێژوونووس [[ڕەفیق حیلمی]]، شانشینی کوردستان ئاڵای مانگیلەی بە ئاڵای نەتەوەیی کورد دەزانی؛ زیاتر دەڵێت: «کۆبوونەوەیەکی گەورە لە ماڵی شێخ قادر، سەرۆکی ئەنجوومەنی نیشتمانی بەڕێوەچوو و مۆڵەتی فەرمی درا بە ئاڵاکە و وەک ئاڵای فەرمیی کوردەکان بەرزکرایەوە، بە ئامادەبوونی نزیکەی ١٠ ھەزار کەس لە ڕۆژی کۆبوونەوەکەدا لە [[مزگەوتی گەورەی سلێمانی|مزگەوتی گەورە]]».<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=admin|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr|ناونیشان=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|زمان=tr|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === CTK و خۆیبوون === لە ساڵی ١٩٢٠ لەلایەن [[کۆمەڵگای سەرھەڵدانی کوردستان|کۆمەڵەی سەرھەڵدانی کوردستان]] (CTK) ئاڵایەکی دیکە بۆ کوردستان دروستکرا. دوای ماوەیەکی کەم لەلایەن [[ناسیۆنالیزمی نەتەوەیی|پارتی ناسیۆنالیستی]] [[خۆیبوون]]ەوە بەکارھێنرا، کە لە کاتی [[ڕاپەڕینی ئاگری]]دا ئاڵاکەی لە [[قەرەکۆسە|شاری ئاگری]] ھەڵکرد. [[پەڕگە:Kurdish flag (Khoiboun).png|وێنۆک|ئاڵای کوردیی کۆماری ئارارات]] ئاڵای نەتەوەیی کوردی، لە ساڵانی ١٩٢٧ لەلایەن سەرکردەکانی بزووتنەوەی [[خۆیبوون]]ەوە ھەڵبژێردرا بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئەو کوردانەی کە لە دژی [[دەوڵەتی عوسمانی]] خەبات بۆ [[ڕاپەڕینەکانی کورد لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا|سەربەخۆیی]] دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The National Flag of Kurdistan|ناونیشان=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٤|وێبگە=Institutkurde.org|زمان=en}}</ref><ref name=":0" /> === گۆڤاری ھاوار === [[پەڕگە:Hawar(kurdistanflag).jpg|وێنۆک|چەپ|بەرگی گۆڤاری ھاوار بە ئاڵای کوردستانەوە]] ئاڵای کوردی لە ساڵی ١٩٣٢ بە ژمارە ١١ (١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٣٢) لەسەر ھەردوو بەرگی [[ھاوار (کۆوار)|گۆڤاری ھاوار]] بە ڕەنگی چاپ بڵاوکرایەوە. ڕەنگەکانی ئاڵاکە لە سەرەوە بۆ خوارەوە سوور، سپی و سەوز بوون و خۆرێکی زێڕین بە ١٨ تیشکەوە لە ناوەڕاستیدا بوو. === کۆماری مەھاباد === [[کۆماری کوردستان|کۆماری مەھاباد]] دووەم دەوڵەتی سەربەخۆی کوردی بوو لەدوای [[کۆماری ئارارات]]، ئەو کۆمارەی کە لە ساڵی ١٩٢٧ ڕاگەیەندرا و دواتر لە ساڵی ١٩٣٠ لەلایەن سوپای تورکیاوە شکستی پێ ھێندرا. کۆماری کوردیی مەھاباد لە ٢٢ی مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٤٦ و پێنج مانگ دوای کۆتایی ھاتنی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] دامەزرا، وەک [[دەوڵەتی بووکەڵە|دەوڵەتێکی بووکەڵەیی]] [[یەکێتیی سۆڤیەت]]. ئەم کۆمارە کەمتر لە ساڵێک توانی بەرگە بگرێت؛ بەڵام ئاڵاکەی ھێشتا وەک ھێمایەک بۆ [[سەربەخۆیی]] کورد سەیر دەکرێت. لە ساڵی ١٩٤٥، کاتێک کچێکی ١٤ ساڵان بە ناوی فاتیمە ئەسەد شاھین، لە شارۆچکەیەکی بچووکی [[باشووری کوردستان]] لەگەڵ نەھمان عیسا ھاوسەرگیری دەکات، لە ئاھەنگی ھاوسەرگیرییەکەدا، [[مەلا مستەفا بارزانی]] بەشداری دەکات. لەو کاتەدا مستەفا بارزانی لە پلانیدا بوو بەشداری شۆڕشیی کوردانی ڕۆژھەڵات بکات و پشتگیری لە [[قازی محەممەد]]، سەرکردەی شۆڕشەکە بکات. لە ئاھەنگەکەدا مەلا مستەفا پرسیار لە نەھمان عیسا دەکات کە «ئایا ھاوسەرەکەی دەتوانێت ئاڵایەک دروست بکات؟» فاتیمە بە داواکارییەکە ڕازی دەبێت، و داوا لە مەلا مستەفا دەکات کە شێوە و ڕەنگەکانی پێ بدات. {{وتە١|دەمزانی ئەمە ئاڵایەکە بۆ کوردەکان، بەڵام نەمدەزانی ئەوەندە گرنگ دەبێت بۆیان. من ئێستا باشتر لەمە تێدەگەم.|فاتیمە ئەسەد}} لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٤٦دا کۆماری مەھاباد ڕاگەیەنرا و قازی محەممەد وەک سەرۆککۆمار دەستنیشان کرا. {{وتە١|کاتێک قازی چووە سەربانەکە و وتاری پێشکەش کرد، بینیم ئەو ئاڵایەی کە من دروستم کردبوو بەدەستییەوەیەتی، ھەمووان چەپڵەیان لێدەدا و [[ئەی ڕەقیب|سروودی نەتەوەیی]] کوردیان دەوتەوە.|فاتیمە}} ئاڵاکەی فاتیمە جیاواز بوو لەگەڵ ئەو ئاڵایەی کە ئێستا بە ئاڵای کۆماری مەھاباد دادەنرێت، تەنیا [[ڕۆژی کوردی|ڕۆژێکی کوردی]] ١٦ تیشکی لە ناوەندیدا بوو، بە پشتبەندێکی [[ڕەنگی پان-ئێرانی|سێ ڕەنگیی]] ئاسۆیی سوور، سپی و سەوز.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=‘I didn’t know the flag I made for the Kurds would be so important’ – The Kurdistan Memory Programme|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/i-didnt-know-the-flag-i-made-for-the-kurds-would-be-so-important/|ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٤|وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref> {{Multiple image|align=|direction=|total_width=350|image1=Mahabad Republic sunburst flag.svg|alt1=|caption1=|image2=Flag of the Republic of Mahabad.svg|caption2=|caption3=|footer=ئاڵاکەی فاتیمە ئەسەد (ڕاست) وەشانی دواتری ئاڵای کۆماری مەھاباد (چەپ)}} === کوردستانی سوور === لە ساڵی ١٩٩٢ کاتێک ھەوڵی دووبارە دامەزراندنەوەی ئیدارەی کوردستانی سوور دەدرا، ئاڵاکەی خۆییبوون دیاریکرا وەک ئاڵای [[کۆماری کوردیی لاچین]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=XOMAJFiEjWg بەڵگەفیلم: کوردستانی سوور]</ref> == پێناسەی ئاڵای کوردستان == ئاڵای کوردستان پێک ھاتووە لە سێ ڕەنگی سوور، سپی، سەوز و دروشمێک لە ناوەندی. === ڕەنگەکان === ئاڵای کوردستان لە لاکێشەیەکی ئاسۆیی پێکھاتووە، لاکێشەی سەرەوە ڕەنگی سوورە، ناوەند ڕەنگی سپییە، و لاکێشەی خوارەوە ڕەنگی سەوزە. بەرینی ئاڵا دوو لەسەر سێ درێژییەکەیەتی. === ھێمای نەتەوەیی === دروشمی نەتەوەیی ئاڵای کوردستان خۆری زێڕینە، ئەم خۆرە ٢١ تیشکی یەکسان و ھاوشێوەی ھەیە کە ڕێکەوتی [[٢١ی ئازار]] دەگەیەنێت کە [[نەورۆز]] و سەرەتای ساڵی [[ڕۆژژمێری کوردی]]یە. بە لەبەرچاوگرتنی دوو لەسەر سێیەتی قەبارەی ئاڵا، خۆری زێڕین بە تیشکەکانییەوە یەک پێوەرە و بەبێ تیشکەکان نیو پێوەر، ئەم تیشکانە شێوەیان ڕاستە و لە دەرەوە خاڵێکی تیژ دروست دەکەن. خۆرەکە دەبێ ڕێک لە ناوەندی ئاڵای کورستان جێگیر بێت. خۆر بەشێوەیەک جێگیر کراوە کە ستوونی ناوەندی ئاڵا بە ناو خاڵی تیژی بەرزترین تیشک تێدەپەڕێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence – CSMonitor.com|ناونیشان=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200810180308/https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=نوروز نیروز {{!}} الموسوعة العربیة|ناونیشان=http://www.arab-ency.com/ar/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AD%D9%88%D8%AB/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%80-%D9%86%D9%8A%D8%B1%D9%88%D8%B2|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170915100804/http://www.arab-ency.com/ar/البحوث/نوروز--نیروز|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=The Kurds: a concise handbook: Izady, Mehrdad R: Free Download, Borrow, and Streaming: Internet Archive|ناونیشان=https://archive.org/details/kurdsconcisehan00izad/page/243|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=web.archive.org|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200810183316/https://archive.org/details/kurdsconcisehan00izad/page/243|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref><ref name="Yildiz">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yildiz|یەکەم=Kerim|سەردێڕ=The Kurds: Culture and Language Rights|ناونیشان=https://archive.org/details/kurdsiniraqpastp0000yild|نووسەر٢=Fryer, Georgina|بڵاوکەرەوە=Kurdish Human Rights Project|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=١-٩٠٠١٧٥-٧٤-٦}}</ref><ref name="diaspora">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wahlbeck|یەکەم=Osten|سەردێڕ=Kurdish Diasporas: A Comparative Study of Kurdish Refugee Communities (Migration, Minorities and Citizenship)|بڵاوکەرەوە=Macmillan|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٠-٣١٢-٢٢٠٦٧-٧|شوێن=Basingstoke}}</ref> === ڕەنگەکان، کۆدەکانیان و واتا باوەکانیان === [[پەڕگە:Roj emblem.svg|وێنۆک|170px|[[ڕۆژی کوردی]] (٢١ تیشکی ھەیە)]] {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ڕەنگ ! واتا |- | style="background:#ED2024;color:white;" | سوور RGB: (235,35,35) HEX: #ED2024 | خوێنی شەھیدان و گیانی نەمران |- | style="background:#278E43;color:white;" | سەوز RGB: (39,138,65) HEX: #278E43 | خاکی پیرۆزی کوردستان |- | style="background:#FEBD11;color:black;" | زەرد RGB: (250,185,20) HEX: #FEBD11 | ڕۆژی ئازادی و جەژنی نەتەوەیی نەورۆز و [[ڕۆژی کوردی]] |- | style="background:#FFFFFF;color:black;" | سپی RGB: (255,255,255) HEX: #FFFFFF | ئاشتی و پێکەوەژیان |} == شێوازەکانی بەکارھێنانی ئاڵا == * ھەڵواسین بە دار (ستوون)؛ پێویستە خۆرەکەی لە ھەردوو ڕووەوە دیار بێت. * بەرزکردنەوەی لە باری پانی؛ ڕەنگی سوور لە سەرەوە و ڕەنگی سەوز لە خوارەوە. * بەرزکردنەوەی لە باری درێژی؛ ڕەنگی سوور لە لای چەپ و ڕەنگی سەوز لە لای ڕاست. * لە یەخەدانی وەک ڕۆزێت لەسەر سینگ؛ لە لای چەپ لەسەر دڵ دەدرێت. * دانان لەسەر مێز؛ پێویستە بە لای چەپ بشکێتەوە. === شێوازە ھەڵەکانی بەکارھێنانی ئاڵا === * نابێت بە ھیچ جۆرە شێوەیەک ئاڵا لوول بکرێت. * نابێت بە ھیچ جۆرە شێوەیەک ئاڵا بە پێچەوانەوە هەڵبکرێت یان دابندرێت. * ھەر جۆرە [[سووکایەتی]]یەک بە ئاڵا سزای زیندانە. == ڕۆژی ئاڵا == لە ساڵی ٢٠٠٩دا پەرلەمانی کوردستان بڕیاریدا، ڕۆژی ١٧ی کانوونی یەکەمی ھەموو ساڵێک، ڕۆژی ئاڵای کوردستان لەسەرجەم شار و شارۆچکەکانی ھەرێمی کوردستان بکرێتەوە. == ئاڵاکانی کوردستان == === ئاڵا کوردییەکان === <gallery> پەڕگە:De facto SA-NES Flag.svg|alt=The Autonomous Administration's new emblem superimposed on a white field|ئاڵای [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا]] (٢٠١٨–ئێستا). پەڕگە:Flag of Rojava.svg|ئاڵای نافەرمی [[ڕۆژاوای کوردستان]]، (٢٠١٣–ئێستا)<ref name="crwflags.com">http://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html</ref> پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ئاڵای [[میرنشینی سۆران]]، (١٨١٦–١٨٣٥)<ref name="crwflags.com"/> پەڕگە:Flag of kurdistan-1922 1924.svg|ئاڵای [[شانشینی کوردستان]]، (١٩٢٢–١٩٢٤)<ref name="crwflags.com"/> پەڕگە:Kurdish flag (Khoiboun).svg|ئاڵای کۆماری ئارارات و [[خۆیبوون|ڕێکخراوەی خۆیبوون]]، (١٩٢٧–١٩٣٠)<ref name="rûdaw">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |ناونیشان=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩|agency=Rûdaw |ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٧}}</ref> پەڕگە:Flag of the Republic of Mahabad.svg|ئاڵای [[کۆماری کوردستان]] (مەھاباد)، (١٩٤٦)<ref>''Kürdistan Cumhuriyeti'nin bayrağı yukandan kızılla başlayarak beyaz ve yeşil renklerden oluşur. Ortada, iki buğday dalının -üretim ve emeği simgeleyen- ortasında duran bir kalem -kültür ve bilim simgesi-, arka planda da güneşi -özgürlüğün ifadesi- gösteren bir amblemi vardır. '' (Ersal Yavi,''Kürdistan Ütopyası'', Cilt 1, Yazıcı Basım Yayıncılık, 2006, p. 332. {{Tr icon}}</ref> پەڕگە:Yezidi Flag.svg|ئاڵای کوردانی [[ئێزیدی]] (تا ئێستا) پەڕگە:Mahabad Republic sunburst flag.svg|یەکەمین وەشانی ئاڵای کۆماری مەھاباد کە فاتیمە ئەسەد شاھین دروستیکرد (٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦) پەڕگە:Kurdistan flag.png|وەشانێکی تری ئاڵای کوردستانە کە لە ٢٠٢٥–٢٠٢٦ لە کاتی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا|پێکدادانەکانی سووریا]] لە نێوان ھێزە کوردییەکان و سووریای نوێ دروست بوو، ئاڵاکە بووە ترێند لە ناو چینی گەنجان و لاوانی ناسیۆنالیستی کورد. ڕەنگە سپییەکەی لابراوە وەک نیشانەیەک بۆ دژایەتی کردنی [[ئاشتی]] و پێکەوەژیان لەگەڵ گرووپ و نەتەوەکانی دیکە پەڕگە:Flag of Simko.svg|ئاڵای شۆڕشی [[سمکۆی شکاک]] </gallery> === ئاڵاکانی پەیوەست بە کورد === <gallery> پەڕگە:Flag of Ayyubid Dynasty.svg|ئاڵای [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەییووبییەکان]] پەڕگە:Zand Dynasty flag.svg|ئاڵای [[زەندییەکان|دەوڵەتی زەندی]] (١٧٥٠–١٧٩٤) پەڕگە:Safavid Flag.svg|ئاڵای [[سەفەوییەکان]] پەڕگە:Derafsh kaviani.svg|ئاڵای [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] ([[دروشمی کاویانی]]) پەڕگە:ئاڵای دەوڵتی ماد Median Flag.jpg|[[ماد|ئاڵای دەوڵەتی ماد]] (٧٠٠-٥٠٠)پ.ز </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[سیمبوولە کوردییەکان]] ** [[ڕۆژی کوردی]] ** [[ئەی ڕەقیب]] * [[ڕەنگی پان ئێرانیزم]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://web.archive.org/web/20141202000701/http://www.krg.org/articles/detail.asp?smap=03010100&lngnr=13&rnr=168&anr=16877 ئاڵا و سروودی نیشتیمانی] – [https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ ماڵپەڕی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان] * [http://www.webchin.org/extend/kurdistan-flag/sorani.html ئاڵای کوردستان بە کوالیتی بەرز بۆ چاپکردن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150602180928/http://www.webchin.org/extend/kurdistan-flag/sorani.html |date= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|ئاسیا|عێراق|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Kurdish flags}} [[پۆل:ئاڵای وڵاتانی ئاسیا]] [[پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان]] [[پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی کوردستان]] [[پۆل:ھێمای نیشتمانی کوردان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتی کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتی باشووری کوردستان]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] nbg91uewb5mzrfsxsqmbyz3w1bfw5dn 1590366 1590303 2026-06-15T03:41:13Z CommonsDelinker 62 "ئاڵای_دەوڵتی_ماد_Median_Flag.jpg" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 7 June 2026. 1590366 wikitext text/x-wiki {{Infobox flag | Name = ئاڵای کوردستان | Article = | Image = Flag of Kurdistan.svg | Alt = | Noborder = <!-- Leave blank for rectangular flag; for non-rectangular flag, type "no". --> | Morenicks = | Use = <!-- Required for |Symbol --> | Symbol = <!-- |Use="6-digit FIAV usage code" is required. --> | Proportion = ٢:٣ | Adoption = دەیەی ١٩٢٠ لەلایەن [[خۆیبوون]]{{ھن}}١٩٢٧–١٩٣٠ لەلایەن [[کۆماری ئارارات]]{{ھن}}١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ لەلایەن [[کۆماری مەھاباد]]{{ھن}}١٩٩٢ لەلایەن [[کۆماری کوردیی لاچین]]{{ھن}}١٩٩٢ لەلایەن [[ھەرێمی کوردستان]] | Relinquished = | Design = سێ ڕەنگی {{ڕەنگاوڕەنگ | دەق = سوور | قەبارە = | ڕەنگ = ED2E38 }}، {{ڕەنگاوڕەنگ | دەق = سپی | قەبارە = | ڕەنگ = FFF }} و {{ڕەنگاوڕەنگ | دەق = سەوز | قەبارە = | ڕەنگ = 00B053 }} لەگەڵ ڕۆژێکی {{ڕەنگاوڕەنگ | دەق = زەرد | قەبارە = | ڕەنگ = F7B50C }} بە ٢١ تیشک لە ناوەڕاستی ئاڵاکە ([[ڕۆژی کوردی]]) | Designer = }} '''ئاڵای کوردستان''' ({{بە کوردیی باکووری|Ala Kurdistanê}}، یان ''Ala rengîn''، ''ئاڵا ڕەنگین'') ئاڵای فەرمیی [[ھەرێمی کوردستان]]ە. لە تەواوی ئەو ناوچانەی لەژێر دەسەڵاتی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]ن، لە دامودەزگا حکوومییەکان و دامەزراوە فەرمییەکان شەکاوەیە. ئەم ئاڵایە بەگشتی وەک ئاڵای کورد و [[کوردستانی گەورە]]ش دەبینرێت. == مێژوو == === شانشینی کوردستان === ==== ئاڵای بەریتانیا ==== لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩١٨ و نزیک کۆتایی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[شێخ مەحموودی حەفید|مەحموود بەرزنجی]] لە دەوڵەتی عوسمانی جیابووەوە و [[دەوڵەتی کوردی (١٩١٨-١٩١٩)|دەوڵەتی کوردی]] دامەزراند. بەو پێیەی سەرەتا لەژێر فەرمانی [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] بوو، دەبوو ئاڵای یوونیەن جاک (ئاڵای بەریتانیا بوو کە لە ناوچە ژێرفەرمانییەکانی بەریتانیا ھەڵدەکرا) لە دەوڵەتەکەی ھەڵبکات، تا لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩١٩ ڕاپەڕینی کرد و ئاڵایەکی نوێ بۆ دەوڵەتەکەی دیاریکرا. ==== ئاڵای مانگیلە ==== لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩١٩ دەوڵەتی کوردی لە دژی ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا ڕاپەڕی، و ئاڵایەکی [[مانگیلە]]ی گرتەبەر، بەڵام ئیمپراتۆرییەتیی بەریتانیا لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩١٩ دەوڵەتی کوردی داگیرکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=MacArthur-Seal|یەکەم=Daniel-Joseph|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=yFqbEAAAQBAJ&dq=iraqi+kurdistan+flag+1919&pg=PT97&redir_esc=y#v=onepage&q=iraqi%20kurdistan%20flag%201919&f=false|سەردێڕ=From Enemies to Allies: Turkey and Britain, 1918–1960|دوایین٢=Barlas|یەکەم٢=Dilek|دوایین٣=Hale|یەکەم٣=William|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|ژپنک=٩٧٨-١-٠٠٠-٨١٨٨٦-٤|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1919 - World Flag Chart|ناونیشان=https://flaglog.com/1919|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=flaglog.com}}</ref> [[پەڕگە:Flag of Kingdom of Kurdistan (1922-1924).svg|وێنۆک|ئاڵای دەوڵەتی کوردی و دواتر شانشینی کوردستان]] دوای دامەزراندنی [[شانشینی کوردستان]] لە ساڵی ١٩٢١، دیسان ئاڵا مانگیلەییەکە لە [[سلێمانی]] لەلایەن شێخ مەحموودی حەفید ھەڵکرایەوە. بە گوتەی مێژوونووس [[ڕەفیق حیلمی]]، شانشینی کوردستان ئاڵای مانگیلەی بە ئاڵای نەتەوەیی کورد دەزانی؛ زیاتر دەڵێت: «کۆبوونەوەیەکی گەورە لە ماڵی شێخ قادر، سەرۆکی ئەنجوومەنی نیشتمانی بەڕێوەچوو و مۆڵەتی فەرمی درا بە ئاڵاکە و وەک ئاڵای فەرمیی کوردەکان بەرزکرایەوە، بە ئامادەبوونی نزیکەی ١٠ ھەزار کەس لە ڕۆژی کۆبوونەوەکەدا لە [[مزگەوتی گەورەی سلێمانی|مزگەوتی گەورە]]».<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=admin|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr|ناونیشان=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|زمان=tr|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === CTK و خۆیبوون === لە ساڵی ١٩٢٠ لەلایەن [[کۆمەڵگای سەرھەڵدانی کوردستان|کۆمەڵەی سەرھەڵدانی کوردستان]] (CTK) ئاڵایەکی دیکە بۆ کوردستان دروستکرا. دوای ماوەیەکی کەم لەلایەن [[ناسیۆنالیزمی نەتەوەیی|پارتی ناسیۆنالیستی]] [[خۆیبوون]]ەوە بەکارھێنرا، کە لە کاتی [[ڕاپەڕینی ئاگری]]دا ئاڵاکەی لە [[قەرەکۆسە|شاری ئاگری]] ھەڵکرد. [[پەڕگە:Kurdish flag (Khoiboun).png|وێنۆک|ئاڵای کوردیی کۆماری ئارارات]] ئاڵای نەتەوەیی کوردی، لە ساڵانی ١٩٢٧ لەلایەن سەرکردەکانی بزووتنەوەی [[خۆیبوون]]ەوە ھەڵبژێردرا بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئەو کوردانەی کە لە دژی [[دەوڵەتی عوسمانی]] خەبات بۆ [[ڕاپەڕینەکانی کورد لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا|سەربەخۆیی]] دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The National Flag of Kurdistan|ناونیشان=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٤|وێبگە=Institutkurde.org|زمان=en}}</ref><ref name=":0" /> === گۆڤاری ھاوار === [[پەڕگە:Hawar(kurdistanflag).jpg|وێنۆک|چەپ|بەرگی گۆڤاری ھاوار بە ئاڵای کوردستانەوە]] ئاڵای کوردی لە ساڵی ١٩٣٢ بە ژمارە ١١ (١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٣٢) لەسەر ھەردوو بەرگی [[ھاوار (کۆوار)|گۆڤاری ھاوار]] بە ڕەنگی چاپ بڵاوکرایەوە. ڕەنگەکانی ئاڵاکە لە سەرەوە بۆ خوارەوە سوور، سپی و سەوز بوون و خۆرێکی زێڕین بە ١٨ تیشکەوە لە ناوەڕاستیدا بوو. === کۆماری مەھاباد === [[کۆماری کوردستان|کۆماری مەھاباد]] دووەم دەوڵەتی سەربەخۆی کوردی بوو لەدوای [[کۆماری ئارارات]]، ئەو کۆمارەی کە لە ساڵی ١٩٢٧ ڕاگەیەندرا و دواتر لە ساڵی ١٩٣٠ لەلایەن سوپای تورکیاوە شکستی پێ ھێندرا. کۆماری کوردیی مەھاباد لە ٢٢ی مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٤٦ و پێنج مانگ دوای کۆتایی ھاتنی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] دامەزرا، وەک [[دەوڵەتی بووکەڵە|دەوڵەتێکی بووکەڵەیی]] [[یەکێتیی سۆڤیەت]]. ئەم کۆمارە کەمتر لە ساڵێک توانی بەرگە بگرێت؛ بەڵام ئاڵاکەی ھێشتا وەک ھێمایەک بۆ [[سەربەخۆیی]] کورد سەیر دەکرێت. لە ساڵی ١٩٤٥، کاتێک کچێکی ١٤ ساڵان بە ناوی فاتیمە ئەسەد شاھین، لە شارۆچکەیەکی بچووکی [[باشووری کوردستان]] لەگەڵ نەھمان عیسا ھاوسەرگیری دەکات، لە ئاھەنگی ھاوسەرگیرییەکەدا، [[مەلا مستەفا بارزانی]] بەشداری دەکات. لەو کاتەدا مستەفا بارزانی لە پلانیدا بوو بەشداری شۆڕشیی کوردانی ڕۆژھەڵات بکات و پشتگیری لە [[قازی محەممەد]]، سەرکردەی شۆڕشەکە بکات. لە ئاھەنگەکەدا مەلا مستەفا پرسیار لە نەھمان عیسا دەکات کە «ئایا ھاوسەرەکەی دەتوانێت ئاڵایەک دروست بکات؟» فاتیمە بە داواکارییەکە ڕازی دەبێت، و داوا لە مەلا مستەفا دەکات کە شێوە و ڕەنگەکانی پێ بدات. {{وتە١|دەمزانی ئەمە ئاڵایەکە بۆ کوردەکان، بەڵام نەمدەزانی ئەوەندە گرنگ دەبێت بۆیان. من ئێستا باشتر لەمە تێدەگەم.|فاتیمە ئەسەد}} لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٤٦دا کۆماری مەھاباد ڕاگەیەنرا و قازی محەممەد وەک سەرۆککۆمار دەستنیشان کرا. {{وتە١|کاتێک قازی چووە سەربانەکە و وتاری پێشکەش کرد، بینیم ئەو ئاڵایەی کە من دروستم کردبوو بەدەستییەوەیەتی، ھەمووان چەپڵەیان لێدەدا و [[ئەی ڕەقیب|سروودی نەتەوەیی]] کوردیان دەوتەوە.|فاتیمە}} ئاڵاکەی فاتیمە جیاواز بوو لەگەڵ ئەو ئاڵایەی کە ئێستا بە ئاڵای کۆماری مەھاباد دادەنرێت، تەنیا [[ڕۆژی کوردی|ڕۆژێکی کوردی]] ١٦ تیشکی لە ناوەندیدا بوو، بە پشتبەندێکی [[ڕەنگی پان-ئێرانی|سێ ڕەنگیی]] ئاسۆیی سوور، سپی و سەوز.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=‘I didn’t know the flag I made for the Kurds would be so important’ – The Kurdistan Memory Programme|ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/i-didnt-know-the-flag-i-made-for-the-kurds-would-be-so-important/|ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠٢٤|وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref> {{Multiple image|align=|direction=|total_width=350|image1=Mahabad Republic sunburst flag.svg|alt1=|caption1=|image2=Flag of the Republic of Mahabad.svg|caption2=|caption3=|footer=ئاڵاکەی فاتیمە ئەسەد (ڕاست) وەشانی دواتری ئاڵای کۆماری مەھاباد (چەپ)}} === کوردستانی سوور === لە ساڵی ١٩٩٢ کاتێک ھەوڵی دووبارە دامەزراندنەوەی ئیدارەی کوردستانی سوور دەدرا، ئاڵاکەی خۆییبوون دیاریکرا وەک ئاڵای [[کۆماری کوردیی لاچین]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=XOMAJFiEjWg بەڵگەفیلم: کوردستانی سوور]</ref> == پێناسەی ئاڵای کوردستان == ئاڵای کوردستان پێک ھاتووە لە سێ ڕەنگی سوور، سپی، سەوز و دروشمێک لە ناوەندی. === ڕەنگەکان === ئاڵای کوردستان لە لاکێشەیەکی ئاسۆیی پێکھاتووە، لاکێشەی سەرەوە ڕەنگی سوورە، ناوەند ڕەنگی سپییە، و لاکێشەی خوارەوە ڕەنگی سەوزە. بەرینی ئاڵا دوو لەسەر سێ درێژییەکەیەتی. === ھێمای نەتەوەیی === دروشمی نەتەوەیی ئاڵای کوردستان خۆری زێڕینە، ئەم خۆرە ٢١ تیشکی یەکسان و ھاوشێوەی ھەیە کە ڕێکەوتی [[٢١ی ئازار]] دەگەیەنێت کە [[نەورۆز]] و سەرەتای ساڵی [[ڕۆژژمێری کوردی]]یە. بە لەبەرچاوگرتنی دوو لەسەر سێیەتی قەبارەی ئاڵا، خۆری زێڕین بە تیشکەکانییەوە یەک پێوەرە و بەبێ تیشکەکان نیو پێوەر، ئەم تیشکانە شێوەیان ڕاستە و لە دەرەوە خاڵێکی تیژ دروست دەکەن. خۆرەکە دەبێ ڕێک لە ناوەندی ئاڵای کورستان جێگیر بێت. خۆر بەشێوەیەک جێگیر کراوە کە ستوونی ناوەندی ئاڵا بە ناو خاڵی تیژی بەرزترین تیشک تێدەپەڕێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence – CSMonitor.com|ناونیشان=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200810180308/https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=نوروز نیروز {{!}} الموسوعة العربیة|ناونیشان=http://www.arab-ency.com/ar/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AD%D9%88%D8%AB/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%80-%D9%86%D9%8A%D8%B1%D9%88%D8%B2|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170915100804/http://www.arab-ency.com/ar/البحوث/نوروز--نیروز|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=The Kurds: a concise handbook: Izady, Mehrdad R: Free Download, Borrow, and Streaming: Internet Archive|ناونیشان=https://archive.org/details/kurdsconcisehan00izad/page/243|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=web.archive.org|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200810183316/https://archive.org/details/kurdsconcisehan00izad/page/243|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref><ref name="Yildiz">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yildiz|یەکەم=Kerim|سەردێڕ=The Kurds: Culture and Language Rights|ناونیشان=https://archive.org/details/kurdsiniraqpastp0000yild|نووسەر٢=Fryer, Georgina|بڵاوکەرەوە=Kurdish Human Rights Project|ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=١-٩٠٠١٧٥-٧٤-٦}}</ref><ref name="diaspora">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Wahlbeck|یەکەم=Osten|سەردێڕ=Kurdish Diasporas: A Comparative Study of Kurdish Refugee Communities (Migration, Minorities and Citizenship)|بڵاوکەرەوە=Macmillan|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٠-٣١٢-٢٢٠٦٧-٧|شوێن=Basingstoke}}</ref> === ڕەنگەکان، کۆدەکانیان و واتا باوەکانیان === [[پەڕگە:Roj emblem.svg|وێنۆک|170px|[[ڕۆژی کوردی]] (٢١ تیشکی ھەیە)]] {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ڕەنگ ! واتا |- | style="background:#ED2024;color:white;" | سوور RGB: (235,35,35) HEX: #ED2024 | خوێنی شەھیدان و گیانی نەمران |- | style="background:#278E43;color:white;" | سەوز RGB: (39,138,65) HEX: #278E43 | خاکی پیرۆزی کوردستان |- | style="background:#FEBD11;color:black;" | زەرد RGB: (250,185,20) HEX: #FEBD11 | ڕۆژی ئازادی و جەژنی نەتەوەیی نەورۆز و [[ڕۆژی کوردی]] |- | style="background:#FFFFFF;color:black;" | سپی RGB: (255,255,255) HEX: #FFFFFF | ئاشتی و پێکەوەژیان |} == شێوازەکانی بەکارھێنانی ئاڵا == * ھەڵواسین بە دار (ستوون)؛ پێویستە خۆرەکەی لە ھەردوو ڕووەوە دیار بێت. * بەرزکردنەوەی لە باری پانی؛ ڕەنگی سوور لە سەرەوە و ڕەنگی سەوز لە خوارەوە. * بەرزکردنەوەی لە باری درێژی؛ ڕەنگی سوور لە لای چەپ و ڕەنگی سەوز لە لای ڕاست. * لە یەخەدانی وەک ڕۆزێت لەسەر سینگ؛ لە لای چەپ لەسەر دڵ دەدرێت. * دانان لەسەر مێز؛ پێویستە بە لای چەپ بشکێتەوە. === شێوازە ھەڵەکانی بەکارھێنانی ئاڵا === * نابێت بە ھیچ جۆرە شێوەیەک ئاڵا لوول بکرێت. * نابێت بە ھیچ جۆرە شێوەیەک ئاڵا بە پێچەوانەوە هەڵبکرێت یان دابندرێت. * ھەر جۆرە [[سووکایەتی]]یەک بە ئاڵا سزای زیندانە. == ڕۆژی ئاڵا == لە ساڵی ٢٠٠٩دا پەرلەمانی کوردستان بڕیاریدا، ڕۆژی ١٧ی کانوونی یەکەمی ھەموو ساڵێک، ڕۆژی ئاڵای کوردستان لەسەرجەم شار و شارۆچکەکانی ھەرێمی کوردستان بکرێتەوە. == ئاڵاکانی کوردستان == === ئاڵا کوردییەکان === <gallery> پەڕگە:De facto SA-NES Flag.svg|alt=The Autonomous Administration's new emblem superimposed on a white field|ئاڵای [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا]] (٢٠١٨–ئێستا). پەڕگە:Flag of Rojava.svg|ئاڵای نافەرمی [[ڕۆژاوای کوردستان]]، (٢٠١٣–ئێستا)<ref name="crwflags.com">http://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html</ref> پەڕگە:Flag of the Emirate of Soran.svg|ئاڵای [[میرنشینی سۆران]]، (١٨١٦–١٨٣٥)<ref name="crwflags.com"/> پەڕگە:Flag of kurdistan-1922 1924.svg|ئاڵای [[شانشینی کوردستان]]، (١٩٢٢–١٩٢٤)<ref name="crwflags.com"/> پەڕگە:Kurdish flag (Khoiboun).svg|ئاڵای کۆماری ئارارات و [[خۆیبوون|ڕێکخراوەی خۆیبوون]]، (١٩٢٧–١٩٣٠)<ref name="rûdaw">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |ناونیشان=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩|agency=Rûdaw |ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٧}}</ref> پەڕگە:Flag of the Republic of Mahabad.svg|ئاڵای [[کۆماری کوردستان]] (مەھاباد)، (١٩٤٦)<ref>''Kürdistan Cumhuriyeti'nin bayrağı yukandan kızılla başlayarak beyaz ve yeşil renklerden oluşur. Ortada, iki buğday dalının -üretim ve emeği simgeleyen- ortasında duran bir kalem -kültür ve bilim simgesi-, arka planda da güneşi -özgürlüğün ifadesi- gösteren bir amblemi vardır. '' (Ersal Yavi,''Kürdistan Ütopyası'', Cilt 1, Yazıcı Basım Yayıncılık, 2006, p. 332. {{Tr icon}}</ref> پەڕگە:Yezidi Flag.svg|ئاڵای کوردانی [[ئێزیدی]] (تا ئێستا) پەڕگە:Mahabad Republic sunburst flag.svg|یەکەمین وەشانی ئاڵای کۆماری مەھاباد کە فاتیمە ئەسەد شاھین دروستیکرد (٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦) پەڕگە:Kurdistan flag.png|وەشانێکی تری ئاڵای کوردستانە کە لە ٢٠٢٥–٢٠٢٦ لە کاتی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا|پێکدادانەکانی سووریا]] لە نێوان ھێزە کوردییەکان و سووریای نوێ دروست بوو، ئاڵاکە بووە ترێند لە ناو چینی گەنجان و لاوانی ناسیۆنالیستی کورد. ڕەنگە سپییەکەی لابراوە وەک نیشانەیەک بۆ دژایەتی کردنی [[ئاشتی]] و پێکەوەژیان لەگەڵ گرووپ و نەتەوەکانی دیکە پەڕگە:Flag of Simko.svg|ئاڵای شۆڕشی [[سمکۆی شکاک]] </gallery> === ئاڵاکانی پەیوەست بە کورد === <gallery> پەڕگە:Flag of Ayyubid Dynasty.svg|ئاڵای [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەییووبییەکان]] پەڕگە:Zand Dynasty flag.svg|ئاڵای [[زەندییەکان|دەوڵەتی زەندی]] (١٧٥٠–١٧٩٤) پەڕگە:Safavid Flag.svg|ئاڵای [[سەفەوییەکان]] پەڕگە:Derafsh kaviani.svg|ئاڵای [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] ([[دروشمی کاویانی]]) </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[سیمبوولە کوردییەکان]] ** [[ڕۆژی کوردی]] ** [[ئەی ڕەقیب]] * [[ڕەنگی پان ئێرانیزم]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://web.archive.org/web/20141202000701/http://www.krg.org/articles/detail.asp?smap=03010100&lngnr=13&rnr=168&anr=16877 ئاڵا و سروودی نیشتیمانی] – [https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ ماڵپەڕی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان] * [http://www.webchin.org/extend/kurdistan-flag/sorani.html ئاڵای کوردستان بە کوالیتی بەرز بۆ چاپکردن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150602180928/http://www.webchin.org/extend/kurdistan-flag/sorani.html |date= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|ئاسیا|عێراق|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Kurdish flags}} [[پۆل:ئاڵای وڵاتانی ئاسیا]] [[پۆل:ئاڵا نیشتمانییەکان]] [[پۆل:ھێما نەتەوەیییەکانی کوردستان]] [[پۆل:ھێمای نیشتمانی کوردان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتی کوردستان]] [[پۆل:سیاسەتی باشووری کوردستان]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] e4n1t0x3kkeirqxsfkwu4mj00irlmgy 0 363 1590320 1589085 2026-06-14T22:06:32Z MFTG 21816 /* قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) */ 1590320 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای ھەولێر | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة أربیل}}<br>{{lang-en| Erbil Governorate}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Collage of Hawler - Erbil Governorate.jpg | photo2a = | photo2b = Arbil in Iraq.svg | photo3a = | photo3b = Kurdistan governorates 2015.png | photo4a = | photo4b = Hawler Governorate.png | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = چەند وێنە و نەخشەیەکی پارێزگای ھەولێر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.33333|frame-long= 44.2|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = پارێزگار | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئومێد خۆشناو]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٢\٣\١٩٢٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = [[عەلی ڕەشید خۆشناو]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٬٨٧٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ١٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٬٥١٧٬٥٣٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٩٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://hawlergov.org/ hawlergov.org] | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Erbil Governorate Building.jpg|وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر]] '''پارێزگای ھەولێر''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندی پارێزگاکە شاری [[ھەولێر]]ە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە. [[ھەولێر]] پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار]] بە [[کورد]] درابوو، بەو ھۆیەشەوە [[حکوومەتی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.<ref>{{استشھاد بویب|مسار= https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/رئیس-حکومة-إقلیم-کوردستان-یستقبل-محافظ-أربیل-الجدید/|عنوان=رئیس حکومة إقلیم کوردستان یستقبل محافظ أربیل الجدید|موقع=حکومة إقلیم کوردستان|لغة=ar|تاریخ الوصول=2023-07-03|مسار أرشیف= https://web.archive.org/web/20210912033248/https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|تاریخ أرشیف=2021-09-12}}</ref> پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[تورکیا]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]]. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای [[دەریای ناوەڕاست]] و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی [[عێراق]] دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.<ref>https://www.erbil.gov.krd/app/governorate</ref> لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانلییەکان]] [[ھەولێر]] قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە [[پارێزگا]] ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.<ref>https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95039.PDF?ver=132385097450000000</ref> == ناو == ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == مێژوو == ھەندێ لە زانایان، [[ھەولێر]] و [[ھەرێمی کوردستان]] بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی [[ئەشکەوتی شانەدەر]] باشترین بەڵگەی مێژوویی [[مرۆڤ]]ە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە [[جیھان]] گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. [[ھەولێر]] کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە. === سەردەمی بەردینە نوێیەکان === ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە [[مێزۆپۆتامیا]] دیاری دەکات.<ref>https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12387932_01.pdf</ref> [[پەڕگە:N-Mesopotamia and Syria english.svg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.]] === سەردەمی برۆنزی === ==== برۆنزی سەرەتایی ==== ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین. لەگەڵ سەرھەڵدانی [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. [[ئیریدوپزیر]] پاشای شانشینی [[گۆتی]] لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.<ref>https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696{{بەستەری مردوو|url=https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> [[پەڕگە:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)]] یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن. فەرمانڕەوای [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]]، [[ئەمار سین]]، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=en9tzr1-VM4C&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Ur III.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).]] ==== برۆنزی ناوەڕاست ==== لە سەدەکانی دوای ڕووخانی [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]] ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو. ==== کۆتایی برۆنزی ==== تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو. === سەردەمی ئاسن === ناوچەکە کەوتە ژێر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی. [[پەڕگە:Assyrie general en.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.]] لە سەردەمی [[ماد]]ەکاندا، ڕەنگە [[ھەڤەخشترە]] ژمارەیەک کەسی لە [[گەلانی ئێرانی|ھۆزی ئێرانی کۆنی]] ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و [[ئەرەپخا]] ([[کەرکووک]]ی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی [[نەینەوا]]. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس [[کورووشی مەزن]] لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ [[بابل]] وەک پایتەخت.<ref>Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. Of the four residences of the Achaemenids named by Herodotus—Ecbatana, Pasargadae or Persepolis, Susa and Babylon—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the Seleucids and the Parthians the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the Tigris—to Seleucia and Ctesiphon. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient Babylon, just as later Baghdad, a little further upstream, was built out of the ruins of the Sassanian double city of Seleucia-Ctesiphon.</ref> [[پەڕگە:Achaemenid Empire 500 BCE.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|گەورەترین ڕووبەری خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان]]، کە لە سەردەمی [[کورووشی مەزن]]دا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)]] [[ماد]]ەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی [[پارێزگای کرماشان]]ی ئێران وەستاوە. [[پەڕگە:Median Empire.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] [[شەڕی گۆگەمیلا]]، کە [[ئەسکەندەری مەزن]]، [[داریووشی سێیەم]]ی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت.<ref>https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316</ref> (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانیەکاندا]] ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی [[ئادیابین]] (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی [[جوو]]لەکە.<ref>Brook, Kevin Alan (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Lanham: Rowman and Littlefield Publishers. pp. 241–243</ref> [[پەڕگە:Kingdom of Adiabene, ca 37 AD.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا]] پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی [[مەسیحی]]، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد.<ref>https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm</ref> ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. [[ئادیابین]] (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی [[مەسیحیەتی سوریانی]] تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.<ref>https://books.google.iq/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene&redir_esc=y</ref> ھەولێر دوای ئەوەی [[ماد]]ەکان کۆتاییان بە حوکمی [[ئاشوورییەکان]] ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا. [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] === مێژووی سەدەی ناوەڕاست === وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون.<ref>Gillman, Ian and Hans-Joachim Klimkeit. Christians in Asia before 1500. (Ann Arbor: University of Michigan, 1999) p. 33</ref> وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون. دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی [[موسڵمان]]ی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان [[عەرەب]] و گەلانی [[گەلانی تورک]] بوون.<ref>D. Sellwood, "ADIABENE," Encyclopædia Iranica, I/5, pp. 456–459</ref> ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]دا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو. [[پەڕگە:Rashidun Caliphate.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[خەلافەتی ڕاشیدون]] لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی [[عوسمان کوڕی عەفان|خەلیفە عوسمان]]،٦٥٤ک]] دیارترین [[ھۆز]]ی [[کورد]] لە ناوچەکەدا [[ھەزەبانی]] بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە [[ھەولێر]] و [[شنۆ|شنۆ]] و [[ورمێ]] بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی [[مەراغە]] و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و [[شنگال]] و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] و [[سەڵماس|سەلماس]] لە باکوورەوە،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٧|زمان=en}}</ref><ref name=":3"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215&redir_esc=y#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|پەڕەکان=٢١٥|زمان=en}}</ref> ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brill|یەکەم=E. J.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ro--tXw_hxMC&dq=Zarzā+kurds&pg=PA1049&redir_esc=y#v=onepage&q=Zarzā%20kurds&f=false|سەردێڕ=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936. Ṭāʻif - Zūrkhāna|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٤-٠|پەڕەکان=١٠٤٩|زمان=en}}</ref> لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minorsky|یەکەم=V.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9780521057356&redir_esc=y|سەردێڕ=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=CUP Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦|پەڕەکان=١٤٣|زمان=en}}</ref><ref name=":2"/>{{rp|65-66}} بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٦|زمان=en}}</ref> بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە [[دوین]] لە [[ئەرمەنستان]]، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=James|یەکەم=Boris|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Le " territoire tribal des Kurdes " et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales|ناونیشان=https://journals.openedition.org/remmm/3331#tocto1n3|journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|زمان=fr|issue=117-118|پەڕەکان=١٠١–١٢٦|doi=10.4000/remmm.3331|issn=0997-1327}}</ref> کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن [[دەوڵەتی زەنگی]] داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە [[موزەفەرەدین کۆکبری]]، کە لە سەردەمی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیوبیەکاندا]] شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی [[کورد]]ە.<ref>B. James. Le « territoire tribal des Kurdes » et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales. Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 2007. P. 101-126.</ref> [[پەڕگە:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز]] کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن.<ref>Woods, John E. (1977), "A note on the Mongol capture of Isfahān", Journal of Near Eastern Studies, 36 (1): 49–51</ref> دوای [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|کەوتنی بەغدا]] بە دەست [[ھۆلاکۆ خان]] و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند.<ref>https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> پاشان [[ھۆلاکۆ خان]] پارێزگارێکی [[مەسیحی]] [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بۆ شارۆچکەکە دانا و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات. [[پەڕگە:Bagdad1258.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|وێناکردنی سوپای [[ھۆلاکۆ خان]] کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠]] لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر [[مەسیحی]]یەکان و [[جوو]]لەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا. لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری [[کورد]] ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە.<ref>Sourdel, D. (2010), "Irbil", in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (eds.), Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online,</ref> بەڵام ژمارەی دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان]]ی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیمورەوە]] لە ساڵی ١٣٩٧.<ref>Edwin Munsell Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, (Chicago 1896) p. 153</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلخانییەکاندا]] [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن [[ئومەویەکان]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەباسیەکان]]، [[دەوڵەتی بوەیھی]]، [[شانشینی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان [[موزەفەرەدین کۆکبری]] بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و [[قەرەقۆینلۆ]] و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و [[ئاق قۆینلۆ]] بەدوایاندا ھاتن. لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری [[ھەولێر]] و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد [[ئیبن خەلەکان]] و [[ئیبن ئەلمستەوفی]] بووە. دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. === سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨) === * دوای ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ بە ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] خاکی [[باشووری کوردستان]]ی ئێستای زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە دەستی ڕکابەرە سەرەکییەکەی کە [[شانشینی سەفەوی]] بوو.<ref>Rothman, E. Nathalie (2015). Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press.</ref> * [[مێزۆپۆتامیا]] لە ساڵی ١٥٥٥ لە لایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] دەستی کەوتبوو، بەڵام تا [[گرێبەستی زەھاب]] لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر میزۆپۆتامیادا یەکلاکەرەوە نەبوو.<ref>https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/198/mode/2up</ref> دوای [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]]، سەفەوییەکان جارێکی دیکە زۆربەی ناوچەی میزۆپۆتامیایان گرتەوە لە سەردەمی [[شا عەباسی یەکەم]] (١٥٨٨-١٦٢٩).<ref>Nasiri, Ali Naqi; Floor, Willem M. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. p. 309.</ref> پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی [[بەغدا]](١٦٣٨) لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ.<ref>Kemp, Percy (1983). "Power and Knowledge in Jalili Mosul". Middle Eastern Studies. 19 (2): 201–12.</ref> * شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز. * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨) ==== شارۆچکەی مۆدێرنی [[ھەولێر]] لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان [[بەغدا]] و [[مووسڵ]]، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە. ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا [[زێی بچووک]] و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf | نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] و [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]]دا، لە [[ئەیالەتی شارەزوور]] و [[ئەیالەتی بەغدا]] و [[ئەیالەتی وان]]دا. قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]]) سەر بە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بوون. قەزاکانی ([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای ھەریر|حەریر]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]]، [[ناحیەی بجیل|سورچی]] و [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = العراقی الشمالی | ناونیشان = https://drive.google.com/file/d/1KN0rYRFz_grB4hi84ATBdDN7KklFSY8r/view | نووسەر = محمد ھادی الدفتر و عبداللە حسن |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref>  {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان |- | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] لەگەڵ فرە ناوەندی(ڕۆست، ڕەوەندۆک، شکیو، دەرگەڵە، دولە، ھەڕوتیان، بیاو، سەرچیان، کورە، دیوە و دەراریان) | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|دیانا]]، بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]](ئەربیل) | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دێرە حەریر | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | باڵەک | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] لەگەڵ فرە ناوەندی([[بۆگد]]، [[خەرابە]]، [[ساتووقەڵا]]، شێخان، دەربەند، گردی و چنارە، [[خەلەکان]]، [[خدران]] و [[ھیزۆپی گەورە|ھیزۆپ]]) | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیسنجەق]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[ناحیەی خەلەکان|چناران]]، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | سیدەکان | style="text-align: center;" | ھۆزی سن و [[ئاکۆ]] و [[خۆشناو]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بجیل|سورچی]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ئێلی بڵباس]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] | style="text-align: center;" | ھۆزی [[مامەش]] و [[مەنگوڕ]] و ڕەمەک | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|زێبار]] | style="text-align: center;" | مێرگەسۆر |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان |- | style="text-align: center;"| ١ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دیرە حەریر | style="text-align: center;"| ٥ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | ٢ | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | style="text-align: center;" | ٦ | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | ٣ | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|برادۆست]] | style="text-align: center;" | ٧ | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | style="text-align: center;" | ٤ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی شێروان مەزن|شێروان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] | style="text-align: center;" | ٨ | style="text-align: center;" | دارەبیان | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]، [[ناحیەی خدران|خدران]]، [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- |} ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی([[مەنگوڕ]] و [[مامەش]] و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو: # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]]، [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە ھەریر]]، [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. # ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٢ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' # ناوی [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست. # [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری [[قەزای کۆیە]] ھاتە کایەوە. # ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. # لە ساڵی (١٩٠٣)دا [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] لکێندران بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٣٢٥ک-١٩٠٧ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 |٢ | rowspan=3 |[[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٣ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] |- | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} === لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە. # دابڕاندنی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] لە [[قەزای ڕەواندز]] و لکاندنی بە [[ناحیەی بارزان|ناحیەی زێبار]]ی سەر بە [[قەزای ئاکرێ]]. بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ [[قەزا]] و ٩ [[ناحیە]])، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە [[قەزای ڕانیە]] نەکراوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٢٢)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|ناحیەی مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 | ٢ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=2 style="text-align: center | (٣)[[قەزا]] و (٩)[[ناحیە]] |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]]. # ھەروەھا لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، [[ناحیەی ناودەشت]] ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی [[سەنگەسەر]] بوو. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا [[ناحیەی کەندێناوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا و ناوەندەکەی شارەدێی [[دیبەگە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=2 | '''١''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=1 | '''٣''' | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=4 | '''٥''' | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | rowspan=3 | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | rowspan=2 | '''٢''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | rowspan=1 colspan=7 style="text-align: center | '''(٥)[[قەزا]] و (١١)[[ناحیە]]''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] لەگەڵ ھەردوو [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[ناحیەی بارزان]] لە [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە. # [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | style="text-align: center |[[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٨٥٤ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ھەولێر]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٣٨٤٠ | style="text-align: center | ٣٠١ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٢٢٩٣ | style="text-align: center | ١١٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مەخموور]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٤٠٩٤ | style="text-align: center | ٢٤٤ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای کۆیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ١٩٥٧ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٩٣١ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕەواندز]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٥١٣٦ | style="text-align: center | ٤٤٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[بلێ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[بلێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٨٢٩ | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ١٠١٣ | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]] | style="text-align: center | ٤١٤ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٨٧٣ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕانیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٢٣٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٢) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨١٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٨''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی [[قەزای ڕانیە]]ی لێدابڕێنرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و (٣٤) کەرت لە [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرەحەریر]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]، ناوەندەکەی لە شارەدێی [[پیرمام]]ە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی [[ھیران|ناحیەی خۆشناو]] لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]دا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی [[ھیران]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای [[مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی [[بلێ]]وە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]]. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، [[ناحیەی قەراج]] لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی [[گۆمەشین]] دانرا.<ref name=":8" /> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=1 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=1 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٥٦ | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ١٨٣٧ | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٥١٩ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٥٨٧ | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٦٧٩ | style="text-align: center | ٧٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٦) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٨٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} === پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] و (٣) کەرتیشی بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]]یش بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦٢/١٢/٢٣دا، [[ناحیەی دیانا]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]]دا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە [[قەزای ڕەواندز]] و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]ی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[دیانا]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية دیانا | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/790.html| نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ. کەرت |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٠٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٨) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی قەراج]]ەوە لکێندراوە. # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی [[ناحیەی دیانا]] و (٢٢) گوندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[خەلیفان]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خلیفان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/13278.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]]ەوە. # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، [[قەزای چۆمان]] ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی [[چۆمان]] بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث قضاء جومان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6215.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی [[ناحیەی قەراج]] لە گوندی [[گۆمەشین، قەراج|گومەشین]]ەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی [[باقرتە]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای چۆمان]]ەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی [[حاجی ئۆمەران]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة حاجی عمران | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11207.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربيل والحاقها بالتأميم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، [[ناحیەی بارزان]] ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ی سەر بە [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]ەوە لکێندراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحية بارزان التابعة لمحافظة اربيل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7966.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[عەنکاوە]] | style="text-align: center | ٩٤٠ | style="text-align: center | ٦٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٢٧٣ | style="text-align: center | ٩٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٤٧٠ | style="text-align: center | ٣١ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٩٣''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٢٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٠٧ | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٧٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٣٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٦٤٧ | style="text-align: center | ٤٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ١٠٧٣ | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شۆڕش]] | style="text-align: center | [[دێگەڵە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای کۆیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٢٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٢''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٥٠٩ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٢٩٠ | style="text-align: center | ٤١٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٦٩٠ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤١٥ | style="text-align: center | ٣٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٩٠٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٥''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٧٨٥ | style="text-align: center | ٧٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٦٢٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٤٩٢ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٤٦٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٨٠٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٧٥٢''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٧ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[چۆمان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٦٧٤ | style="text-align: center | ٦٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | [[حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | ٢٤٥ | style="text-align: center | ١٩ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای چۆمان]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٩١٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٨٥''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(٢١) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٤٢٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٤٥''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی [[دیانا]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]ەوە لکێنرا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحیة مزوری بالا فی محافظة اربیل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/20502.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]]ی سەر بە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٧)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''١''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ ھەولێر]] | style="text-align: center;" | ٢١٨٥ | style="text-align: center;" | ١٦٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٣''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|سدیق]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[دیانا]] | style="text-align: center;" | ٤٦٥٦ | style="text-align: center;" | ٣٤٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center;" | [[خەبات]] | style="text-align: center;" | ٥٢١ | style="text-align: center;" | ٣١ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ خەلیفان]] | style="text-align: center;" | ٤٤٨ | style="text-align: center;" | ٣١ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[کۆیە]] | style="text-align: center;" | ٢١٢٤ | style="text-align: center;" | ١٤٢ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | ١٨٠ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای ھەولێر''' | style="text-align: center;" | '''٤٨٣٠''' | style="text-align: center;" | '''٣٣٥''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای سدیق''' | style="text-align: center;" | '''٥٢٨٤''' | style="text-align: center;" | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٢''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ مەخموور]] | style="text-align: center;" | ١٢١٤ | style="text-align: center;" | ٧٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | ٤٠٤ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center;" | [[باقرتە]] | style="text-align: center;" | ٩٨٣ | style="text-align: center;" | ٧٨ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] | style="text-align: center;" | [[ھەریر]] | style="text-align: center;" | ٦٤١ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[گوێڕ]] | style="text-align: center;" | ٥٨٦ | style="text-align: center;" | ٥١ | style="text-align: center;" | [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]] | style="text-align: center;" | [[پیرمام]] | style="text-align: center;" | ٧٨٩ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای مەخموور''' | style="text-align: center;" | '''٢٧٨٣''' | style="text-align: center;" | '''٢٠٤''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای شەقڵاوە''' | style="text-align: center;" | '''١٨٣٤''' | style="text-align: center;" | '''١٨٦''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٤٥ | style="text-align: center | ٢٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٥١٢ | style="text-align: center | ٣١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٢١٢٤ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٦٩٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٣٧٧''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ١٢١٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٨٦ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٨٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٧٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دیانا]] | style="text-align: center | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەندی قەزای سدیق]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٤٦٥٦ | style="text-align: center | ٣٤٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٨٠ | style="text-align: center | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٢٨٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٦٤١ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٨٩ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٣٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٣) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٥٩١''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٨٣''' |- |} === لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا [[پارێزگای سلێمانی]] و پارێزگای ھەولێر و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕێوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سمێلان|ناحیەی دۆڵی ڕوست]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٧) لە بەرواری ٢٠٠٠/٤/١٩دا، لە سنووری [[قەزای چۆمان]] کە ناوەندەکەی گوندی [[سمێلان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/2.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٥) لە بەرواری ٢٠٠١/٣/٢٨دا، لە سنووری [[قەزای ھەولێر]] کە ناوەندەکەی کۆمەڵگەی [[بەحرکە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/14.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (١٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھەڵوەشاندنی [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٢٨٠) لە بەرواری ٢٠٠٣/٦/٢٢دا، لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/43.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٤٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێردا کرا لەوانەم: # بە بەیانی ژمارە (١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤/١٠/٢٦دا، '''(ا)'''ھێنانە کایەی [[قەزای خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر، بە دابڕانی ناحیەی خەبات لە [[قەزای ھەولێر]]. '''(ب)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە ناوچەی زرارەتی سەر بە [[قەزای خەبات]] کە ناوەندەکەی لە گوندی [[دارەشەکران|قەرەقاجین]] دەبێت. '''(ج)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] سەر بە [[قەزای خەبات]] و ناوەندەکەی لە کۆمەڵگای ([[تۆپزاوە]]) دەبێت. '''(د)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی شەمامک]] کە ناوەندەکەی لە گوندی (پیرداود) و سە ر بە [[قەزای خەبات]] دەبێت. '''(و)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی گۆڕەتوو]] لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]]، لە گوند و کەرتەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر دروستکرا، بەمەش ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر ھەڵوەشێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤دا | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٩٥) لە بەرواری ٢٠٠٥/١/١٧دا، لکاندنی ھەرسێ گوندی([[خرابە دراو]]/کەرتی ٥١، [[سەیدان]]/کەرتی ٥٢، [[مامەلۆک]]/کەرتی ٦٩) بە [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] لە [[قەزای خەبات]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٥دا | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/55.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٨) لە ٢٠٠٦/١٠/١٢، [[ناحیەی شەمامک]] بە سەرجەم گوندەکانییەوە دابڕێنرا لە [[قەزای خەبات]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٩٧٨) لە بەرواری ٢٠٠٧/٩/٢٦دا، دابڕاندنی ھەر دوو گوندی([[گوێزان، چۆمان|گوێزان]] و [[داروسەلام]]) لە [[ناحیەی سمێلان]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٦) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٢٤١٠) لە بەرواری ٢٠٠٧/٤/١٧دا، دابڕاندنی ھەر حەوت گوندی([[گردجۆتیار]]، [[پیرزین]]، [[کەرک]]، [[زەرزویان]]، [[زورگەبات]]، کۆمەڵگەی پیرزین و [[گەزنە، قەزای ھەولێر|گەزنە]]) لە [[قەزای عەنکاوە|ناحیەی عەنکاوە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/74.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٧٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٩٣٢) لە بەرواری ٢٠٠٨/٩/١دا، دابڕاندنی گوندی([[سەیدان]]) لە [[ناحیەی کەورگۆسک]] و لکاندنی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/91.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٩١) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == قەزاکانی پارێزگای ھەولێر == {| class="wikitable sortable" |- ! ژمارە !! ناوی قەزا !! ناوەند !! ژمارەی دانیشتووان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305034943/http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ١ || [[قەزای ھەولێر]] || [[ھەولێر]] || ٩٣٠٬٣٨٩ |- | ٢ || [[قەزای دەشتی ھەولێر]] || [[بنەسڵاوە]] || ٢١٧٬٥٨٩ |- | ٣ || [[قەزای مەخموور]] || [[مەخموور]] || ٢٠٥٬٠٦٦ |- | ٤ || [[قەزای سۆران]] || [[سۆران]] || ١٨٢٬٩٧٦ |- | ٥ || [[قەزای شەقڵاوە]] || [[شەقڵاوە]] || ١٤٧٬٢١٩ |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || [[کۆیە]] || ١١٠٬٠٢٥ |- | ٧ || [[قەزای خەبات]] || [[خەبات (شار)|خەبات]] || ١٠٨٬٤٦٢ |- | ٨ || [[قەزای مێرگەسۆر]] || [[مێرگەسۆر]] || ٥٢٬١٧٨ |- | ٩ || [[قەزای چۆمان]] || [[چۆمان]] || ٣٠٬٧٤٨ |- |١٠ |[[تەقتەق|قەزای تەق تەق]] |[[تەقتەق|تەق تەق]] |٢٥٬٠٠٠ |- | ١١ || [[قەزای ڕەواندز]] || [[ڕەواندز]] || ٢٤٬٩٨٦ |} == ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر == '''[[ھاوینەھەواری شەقڵاوە]]:''' ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی. '''[[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]]':'' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن. '''[[تاڤگەی بێخاڵ|ھاوینەھەواری بێخاڵ<nowiki>'''</nowiki>]]:''' ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین. '''[[ھاوینەھەواری جوندیان]]:''' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران. '''ھاوینەھەواری '''حاجی ئۆمەران:''' دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری. '''سەری ڕەش و پیرمام:''' دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە [[باشووری کوردستان]] بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە. == کشتوکاڵ == ھەروەک دەزانرێت [[ھەرێمی کوردستان]] بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی ([[زار چەمی]]) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک ([[شانەدەر]]) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی [[ھاوین]] بەرھەمەکانی وەک ([[تەماتە]]، خەیار، [[باینجان]]، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نیسک]]، [[نۆک]]، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک: # دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج). # بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن) # سەوزەوات ([[تەماتە]]، [[خەیار]]، شفتی، گندۆرە، [[پیاز]]) # میوە ([[ترێ]]، [[سێو]]، [[قەیسی]]، خۆخ، ھەرمێ، [[ھەنار]]). # پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، [[فاسولیای تەڕ]]). جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری [[عێراق]]. == نەخشەکان == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Hewler governorate 2012.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠١٢) Hawler Governorate.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠٢٦) Arbil Districs.png|قەزاکانی(ھەولێر، بەحرکە، خەبات، بنەسڵاوە و قوشتەپە) </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20110308105346/http://hawlergov.org/kur/subject.aspx?ID=97 نەخشەی پارێزگای ھەولێر- وەزارەتی پلان دانان] * [https://web.archive.org/web/20100810220702/http://krso.net/default.aspx?l=2 یەکە کارگێریەکانی ھەرێمی کوردستان]، دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان {{پارێزگای ھەولێر}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Arbil Governorate}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر|*]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]] 623x9sn5vef2tioyu6qqnjp9hb0snlb 1590321 1590320 2026-06-14T22:14:24Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) */ 1590321 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای ھەولێر | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة أربیل}}<br>{{lang-en| Erbil Governorate}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Collage of Hawler - Erbil Governorate.jpg | photo2a = | photo2b = Arbil in Iraq.svg | photo3a = | photo3b = Kurdistan governorates 2015.png | photo4a = | photo4b = Hawler Governorate.png | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = چەند وێنە و نەخشەیەکی پارێزگای ھەولێر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.33333|frame-long= 44.2|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = پارێزگار | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئومێد خۆشناو]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٢\٣\١٩٢٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = [[عەلی ڕەشید خۆشناو]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٬٨٧٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ١٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٬٥١٧٬٥٣٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٩٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://hawlergov.org/ hawlergov.org] | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Erbil Governorate Building.jpg|وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر]] '''پارێزگای ھەولێر''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندی پارێزگاکە شاری [[ھەولێر]]ە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە. [[ھەولێر]] پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار]] بە [[کورد]] درابوو، بەو ھۆیەشەوە [[حکوومەتی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.<ref>{{استشھاد بویب|مسار= https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/رئیس-حکومة-إقلیم-کوردستان-یستقبل-محافظ-أربیل-الجدید/|عنوان=رئیس حکومة إقلیم کوردستان یستقبل محافظ أربیل الجدید|موقع=حکومة إقلیم کوردستان|لغة=ar|تاریخ الوصول=2023-07-03|مسار أرشیف= https://web.archive.org/web/20210912033248/https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|تاریخ أرشیف=2021-09-12}}</ref> پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[تورکیا]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]]. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای [[دەریای ناوەڕاست]] و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی [[عێراق]] دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.<ref>https://www.erbil.gov.krd/app/governorate</ref> لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانلییەکان]] [[ھەولێر]] قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە [[پارێزگا]] ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.<ref>https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95039.PDF?ver=132385097450000000</ref> == ناو == ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == مێژوو == ھەندێ لە زانایان، [[ھەولێر]] و [[ھەرێمی کوردستان]] بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی [[ئەشکەوتی شانەدەر]] باشترین بەڵگەی مێژوویی [[مرۆڤ]]ە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە [[جیھان]] گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. [[ھەولێر]] کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە. === سەردەمی بەردینە نوێیەکان === ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە [[مێزۆپۆتامیا]] دیاری دەکات.<ref>https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12387932_01.pdf</ref> [[پەڕگە:N-Mesopotamia and Syria english.svg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.]] === سەردەمی برۆنزی === ==== برۆنزی سەرەتایی ==== ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین. لەگەڵ سەرھەڵدانی [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. [[ئیریدوپزیر]] پاشای شانشینی [[گۆتی]] لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.<ref>https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696{{بەستەری مردوو|url=https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> [[پەڕگە:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)]] یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن. فەرمانڕەوای [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]]، [[ئەمار سین]]، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=en9tzr1-VM4C&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Ur III.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).]] ==== برۆنزی ناوەڕاست ==== لە سەدەکانی دوای ڕووخانی [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]] ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو. ==== کۆتایی برۆنزی ==== تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو. === سەردەمی ئاسن === ناوچەکە کەوتە ژێر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی. [[پەڕگە:Assyrie general en.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.]] لە سەردەمی [[ماد]]ەکاندا، ڕەنگە [[ھەڤەخشترە]] ژمارەیەک کەسی لە [[گەلانی ئێرانی|ھۆزی ئێرانی کۆنی]] ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و [[ئەرەپخا]] ([[کەرکووک]]ی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی [[نەینەوا]]. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس [[کورووشی مەزن]] لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ [[بابل]] وەک پایتەخت.<ref>Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. Of the four residences of the Achaemenids named by Herodotus—Ecbatana, Pasargadae or Persepolis, Susa and Babylon—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the Seleucids and the Parthians the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the Tigris—to Seleucia and Ctesiphon. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient Babylon, just as later Baghdad, a little further upstream, was built out of the ruins of the Sassanian double city of Seleucia-Ctesiphon.</ref> [[پەڕگە:Achaemenid Empire 500 BCE.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|گەورەترین ڕووبەری خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان]]، کە لە سەردەمی [[کورووشی مەزن]]دا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)]] [[ماد]]ەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی [[پارێزگای کرماشان]]ی ئێران وەستاوە. [[پەڕگە:Median Empire.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] [[شەڕی گۆگەمیلا]]، کە [[ئەسکەندەری مەزن]]، [[داریووشی سێیەم]]ی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت.<ref>https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316</ref> (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانیەکاندا]] ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی [[ئادیابین]] (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی [[جوو]]لەکە.<ref>Brook, Kevin Alan (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Lanham: Rowman and Littlefield Publishers. pp. 241–243</ref> [[پەڕگە:Kingdom of Adiabene, ca 37 AD.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا]] پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی [[مەسیحی]]، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد.<ref>https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm</ref> ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. [[ئادیابین]] (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی [[مەسیحیەتی سوریانی]] تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.<ref>https://books.google.iq/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene&redir_esc=y</ref> ھەولێر دوای ئەوەی [[ماد]]ەکان کۆتاییان بە حوکمی [[ئاشوورییەکان]] ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا. [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] === مێژووی سەدەی ناوەڕاست === وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون.<ref>Gillman, Ian and Hans-Joachim Klimkeit. Christians in Asia before 1500. (Ann Arbor: University of Michigan, 1999) p. 33</ref> وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون. دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی [[موسڵمان]]ی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان [[عەرەب]] و گەلانی [[گەلانی تورک]] بوون.<ref>D. Sellwood, "ADIABENE," Encyclopædia Iranica, I/5, pp. 456–459</ref> ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]دا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو. [[پەڕگە:Rashidun Caliphate.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[خەلافەتی ڕاشیدون]] لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی [[عوسمان کوڕی عەفان|خەلیفە عوسمان]]،٦٥٤ک]] دیارترین [[ھۆز]]ی [[کورد]] لە ناوچەکەدا [[ھەزەبانی]] بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە [[ھەولێر]] و [[شنۆ|شنۆ]] و [[ورمێ]] بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی [[مەراغە]] و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و [[شنگال]] و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] و [[سەڵماس|سەلماس]] لە باکوورەوە،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٧|زمان=en}}</ref><ref name=":3"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215&redir_esc=y#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|پەڕەکان=٢١٥|زمان=en}}</ref> ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brill|یەکەم=E. J.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ro--tXw_hxMC&dq=Zarzā+kurds&pg=PA1049&redir_esc=y#v=onepage&q=Zarzā%20kurds&f=false|سەردێڕ=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936. Ṭāʻif - Zūrkhāna|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٤-٠|پەڕەکان=١٠٤٩|زمان=en}}</ref> لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minorsky|یەکەم=V.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9780521057356&redir_esc=y|سەردێڕ=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=CUP Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦|پەڕەکان=١٤٣|زمان=en}}</ref><ref name=":2"/>{{rp|65-66}} بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٦|زمان=en}}</ref> بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە [[دوین]] لە [[ئەرمەنستان]]، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=James|یەکەم=Boris|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Le " territoire tribal des Kurdes " et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales|ناونیشان=https://journals.openedition.org/remmm/3331#tocto1n3|journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|زمان=fr|issue=117-118|پەڕەکان=١٠١–١٢٦|doi=10.4000/remmm.3331|issn=0997-1327}}</ref> کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن [[دەوڵەتی زەنگی]] داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە [[موزەفەرەدین کۆکبری]]، کە لە سەردەمی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیوبیەکاندا]] شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی [[کورد]]ە.<ref>B. James. Le « territoire tribal des Kurdes » et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales. Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 2007. P. 101-126.</ref> [[پەڕگە:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز]] کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن.<ref>Woods, John E. (1977), "A note on the Mongol capture of Isfahān", Journal of Near Eastern Studies, 36 (1): 49–51</ref> دوای [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|کەوتنی بەغدا]] بە دەست [[ھۆلاکۆ خان]] و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند.<ref>https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> پاشان [[ھۆلاکۆ خان]] پارێزگارێکی [[مەسیحی]] [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بۆ شارۆچکەکە دانا و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات. [[پەڕگە:Bagdad1258.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|وێناکردنی سوپای [[ھۆلاکۆ خان]] کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠]] لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر [[مەسیحی]]یەکان و [[جوو]]لەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا. لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری [[کورد]] ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە.<ref>Sourdel, D. (2010), "Irbil", in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (eds.), Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online,</ref> بەڵام ژمارەی دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان]]ی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیمورەوە]] لە ساڵی ١٣٩٧.<ref>Edwin Munsell Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, (Chicago 1896) p. 153</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلخانییەکاندا]] [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن [[ئومەویەکان]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەباسیەکان]]، [[دەوڵەتی بوەیھی]]، [[شانشینی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان [[موزەفەرەدین کۆکبری]] بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و [[قەرەقۆینلۆ]] و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و [[ئاق قۆینلۆ]] بەدوایاندا ھاتن. لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری [[ھەولێر]] و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد [[ئیبن خەلەکان]] و [[ئیبن ئەلمستەوفی]] بووە. دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. === سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨) === * دوای ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ بە ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] خاکی [[باشووری کوردستان]]ی ئێستای زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە دەستی ڕکابەرە سەرەکییەکەی کە [[شانشینی سەفەوی]] بوو.<ref>Rothman, E. Nathalie (2015). Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press.</ref> * [[مێزۆپۆتامیا]] لە ساڵی ١٥٥٥ لە لایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] دەستی کەوتبوو، بەڵام تا [[گرێبەستی زەھاب]] لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر میزۆپۆتامیادا یەکلاکەرەوە نەبوو.<ref>https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/198/mode/2up</ref> دوای [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]]، سەفەوییەکان جارێکی دیکە زۆربەی ناوچەی میزۆپۆتامیایان گرتەوە لە سەردەمی [[شا عەباسی یەکەم]] (١٥٨٨-١٦٢٩).<ref>Nasiri, Ali Naqi; Floor, Willem M. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. p. 309.</ref> پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی [[بەغدا]](١٦٣٨) لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ.<ref>Kemp, Percy (1983). "Power and Knowledge in Jalili Mosul". Middle Eastern Studies. 19 (2): 201–12.</ref> * شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز. * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨) ==== شارۆچکەی مۆدێرنی [[ھەولێر]] لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان [[بەغدا]] و [[مووسڵ]]، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە. ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا [[زێی بچووک]] و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf | نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] و [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]]دا، لە [[ئەیالەتی شارەزوور]] و [[ئەیالەتی بەغدا]] و [[ئەیالەتی وان]]دا. قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]]) سەر بە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بوون. قەزاکانی ([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای ھەریر|حەریر]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]]، [[ناحیەی بجیل|سورچی]] و [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = العراقی الشمالی | ناونیشان = https://drive.google.com/file/d/1KN0rYRFz_grB4hi84ATBdDN7KklFSY8r/view | نووسەر = محمد ھادی الدفتر و عبداللە حسن |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref>  {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان |- | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] لەگەڵ فرە ناوەندی(ڕۆست، ڕەوەندۆک، شکیو، دەرگەڵە، دولە، ھەڕوتیان، بیاو، سەرچیان، کورە، دیوە و دەراریان) | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|دیانا]]، بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]](ئەربیل) | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دێرە حەریر | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | باڵەک | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] لەگەڵ فرە ناوەندی([[بۆگد]]، [[خەرابە]]، [[ساتووقەڵا]]، شێخان، دەربەند، گردی و چنارە، [[خەلەکان]]، [[خدران]] و [[ھیزۆپی گەورە|ھیزۆپ]]) | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیسنجەق]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[ناحیەی خەلەکان|چناران]]، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | سیدەکان | style="text-align: center;" | ھۆزی سن و [[ئاکۆ]] و [[خۆشناو]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بجیل|سورچی]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ئێلی بڵباس]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] | style="text-align: center;" | ھۆزی [[مامەش]] و [[مەنگوڕ]] و ڕەمەک | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|زێبار]] | style="text-align: center;" | مێرگەسۆر |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|لیوای کەرکووک لە ساڵانی (١٨٥٠-١٨٦٨)دا.]] ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان |- | style="text-align: center;"| ١ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دیرە حەریر | style="text-align: center;"| ٥ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | ٢ | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | style="text-align: center;" | ٦ | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | ٣ | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|برادۆست]] | style="text-align: center;" | ٧ | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | style="text-align: center;" | ٤ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی شێروان مەزن|شێروان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] | style="text-align: center;" | ٨ | style="text-align: center;" | دارەبیان | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]، [[ناحیەی خدران|خدران]]، [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- |} ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی([[مەنگوڕ]] و [[مامەش]] و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٧٩)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو: # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]]، [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە ھەریر]]، [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. # ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٢ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٨٩٠)دا.]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' # ناوی [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست. # [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری [[قەزای کۆیە]] ھاتە کایەوە. # ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. # لە ساڵی (١٩٠٣)دا [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] لکێندران بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٣٢٥ک-١٩٠٧ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 |٢ | rowspan=3 |[[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٣ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] |- | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} [[پەڕگە:لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.png|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای کەرکووک لە ساڵی (١٩١٢)دا.]] === لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە. # دابڕاندنی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] لە [[قەزای ڕەواندز]] و لکاندنی بە [[ناحیەی بارزان|ناحیەی زێبار]]ی سەر بە [[قەزای ئاکرێ]]. بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ [[قەزا]] و ٩ [[ناحیە]])، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە [[قەزای ڕانیە]] نەکراوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٢٢)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|ناحیەی مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 | ٢ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=2 style="text-align: center | (٣)[[قەزا]] و (٩)[[ناحیە]] |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]]. # ھەروەھا لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، [[ناحیەی ناودەشت]] ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی [[سەنگەسەر]] بوو. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا [[ناحیەی کەندێناوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا و ناوەندەکەی شارەدێی [[دیبەگە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=2 | '''١''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=1 | '''٣''' | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=4 | '''٥''' | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | rowspan=3 | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | rowspan=2 | '''٢''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | rowspan=1 colspan=7 style="text-align: center | '''(٥)[[قەزا]] و (١١)[[ناحیە]]''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] لەگەڵ ھەردوو [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[ناحیەی بارزان]] لە [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە. # [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | style="text-align: center |[[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٨٥٤ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ھەولێر]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٣٨٤٠ | style="text-align: center | ٣٠١ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٢٢٩٣ | style="text-align: center | ١١٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مەخموور]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٤٠٩٤ | style="text-align: center | ٢٤٤ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای کۆیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ١٩٥٧ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٩٣١ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕەواندز]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٥١٣٦ | style="text-align: center | ٤٤٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[بلێ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[بلێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٨٢٩ | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ١٠١٣ | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]] | style="text-align: center | ٤١٤ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٨٧٣ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕانیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٢٣٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٢) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨١٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٨''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی [[قەزای ڕانیە]]ی لێدابڕێنرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و (٣٤) کەرت لە [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرەحەریر]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]، ناوەندەکەی لە شارەدێی [[پیرمام]]ە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی [[ھیران|ناحیەی خۆشناو]] لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]دا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی [[ھیران]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای [[مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی [[بلێ]]وە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]]. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، [[ناحیەی قەراج]] لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی [[گۆمەشین]] دانرا.<ref name=":8" /> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=1 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=1 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٥٦ | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ١٨٣٧ | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٥١٩ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٥٨٧ | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٦٧٩ | style="text-align: center | ٧٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٦) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٨٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} === پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] و (٣) کەرتیشی بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]]یش بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦٢/١٢/٢٣دا، [[ناحیەی دیانا]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]]دا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە [[قەزای ڕەواندز]] و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]ی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[دیانا]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية دیانا | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/790.html| نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ. کەرت |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٠٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٨) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی قەراج]]ەوە لکێندراوە. # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی [[ناحیەی دیانا]] و (٢٢) گوندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[خەلیفان]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خلیفان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/13278.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]]ەوە. # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، [[قەزای چۆمان]] ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی [[چۆمان]] بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث قضاء جومان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6215.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی [[ناحیەی قەراج]] لە گوندی [[گۆمەشین، قەراج|گومەشین]]ەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی [[باقرتە]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای چۆمان]]ەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی [[حاجی ئۆمەران]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة حاجی عمران | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11207.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربيل والحاقها بالتأميم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، [[ناحیەی بارزان]] ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ی سەر بە [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]ەوە لکێندراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحية بارزان التابعة لمحافظة اربيل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7966.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[عەنکاوە]] | style="text-align: center | ٩٤٠ | style="text-align: center | ٦٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٢٧٣ | style="text-align: center | ٩٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٤٧٠ | style="text-align: center | ٣١ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٩٣''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٢٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٠٧ | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٧٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٣٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٦٤٧ | style="text-align: center | ٤٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ١٠٧٣ | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شۆڕش]] | style="text-align: center | [[دێگەڵە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای کۆیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٢٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٢''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٥٠٩ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٢٩٠ | style="text-align: center | ٤١٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٦٩٠ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤١٥ | style="text-align: center | ٣٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٩٠٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٥''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٧٨٥ | style="text-align: center | ٧٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٦٢٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٤٩٢ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٤٦٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٨٠٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٧٥٢''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٧ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[چۆمان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٦٧٤ | style="text-align: center | ٦٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | [[حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | ٢٤٥ | style="text-align: center | ١٩ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای چۆمان]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٩١٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٨٥''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(٢١) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٤٢٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٤٥''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی [[دیانا]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]ەوە لکێنرا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحیة مزوری بالا فی محافظة اربیل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/20502.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]]ی سەر بە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٧)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''١''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ ھەولێر]] | style="text-align: center;" | ٢١٨٥ | style="text-align: center;" | ١٦٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٣''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|سدیق]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[دیانا]] | style="text-align: center;" | ٤٦٥٦ | style="text-align: center;" | ٣٤٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center;" | [[خەبات]] | style="text-align: center;" | ٥٢١ | style="text-align: center;" | ٣١ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ خەلیفان]] | style="text-align: center;" | ٤٤٨ | style="text-align: center;" | ٣١ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[کۆیە]] | style="text-align: center;" | ٢١٢٤ | style="text-align: center;" | ١٤٢ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | ١٨٠ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای ھەولێر''' | style="text-align: center;" | '''٤٨٣٠''' | style="text-align: center;" | '''٣٣٥''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای سدیق''' | style="text-align: center;" | '''٥٢٨٤''' | style="text-align: center;" | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٢''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ مەخموور]] | style="text-align: center;" | ١٢١٤ | style="text-align: center;" | ٧٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | ٤٠٤ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center;" | [[باقرتە]] | style="text-align: center;" | ٩٨٣ | style="text-align: center;" | ٧٨ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] | style="text-align: center;" | [[ھەریر]] | style="text-align: center;" | ٦٤١ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[گوێڕ]] | style="text-align: center;" | ٥٨٦ | style="text-align: center;" | ٥١ | style="text-align: center;" | [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]] | style="text-align: center;" | [[پیرمام]] | style="text-align: center;" | ٧٨٩ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای مەخموور''' | style="text-align: center;" | '''٢٧٨٣''' | style="text-align: center;" | '''٢٠٤''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای شەقڵاوە''' | style="text-align: center;" | '''١٨٣٤''' | style="text-align: center;" | '''١٨٦''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٤٥ | style="text-align: center | ٢٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٥١٢ | style="text-align: center | ٣١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٢١٢٤ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٦٩٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٣٧٧''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ١٢١٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٨٦ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٨٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٧٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دیانا]] | style="text-align: center | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەندی قەزای سدیق]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٤٦٥٦ | style="text-align: center | ٣٤٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٨٠ | style="text-align: center | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٢٨٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٦٤١ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٨٩ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٣٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٣) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٥٩١''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٨٣''' |- |} === لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا [[پارێزگای سلێمانی]] و پارێزگای ھەولێر و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕێوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سمێلان|ناحیەی دۆڵی ڕوست]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٧) لە بەرواری ٢٠٠٠/٤/١٩دا، لە سنووری [[قەزای چۆمان]] کە ناوەندەکەی گوندی [[سمێلان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/2.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٥) لە بەرواری ٢٠٠١/٣/٢٨دا، لە سنووری [[قەزای ھەولێر]] کە ناوەندەکەی کۆمەڵگەی [[بەحرکە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/14.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (١٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # ھەڵوەشاندنی [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(١٢٨٠) لە بەرواری ٢٠٠٣/٦/٢٢دا، لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/43.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٤٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێردا کرا لەوانەم: # بە بەیانی ژمارە (١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤/١٠/٢٦دا، '''(ا)'''ھێنانە کایەی [[قەزای خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر، بە دابڕانی ناحیەی خەبات لە [[قەزای ھەولێر]]. '''(ب)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە ناوچەی زرارەتی سەر بە [[قەزای خەبات]] کە ناوەندەکەی لە گوندی [[دارەشەکران|قەرەقاجین]] دەبێت. '''(ج)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] سەر بە [[قەزای خەبات]] و ناوەندەکەی لە کۆمەڵگای ([[تۆپزاوە]]) دەبێت. '''(د)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی شەمامک]] کە ناوەندەکەی لە گوندی (پیرداود) و سە ر بە [[قەزای خەبات]] دەبێت. '''(و)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی گۆڕەتوو]] لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]]، لە گوند و کەرتەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر دروستکرا، بەمەش ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر ھەڵوەشێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤دا | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٩٥) لە بەرواری ٢٠٠٥/١/١٧دا، لکاندنی ھەرسێ گوندی([[خرابە دراو]]/کەرتی ٥١، [[سەیدان]]/کەرتی ٥٢، [[مامەلۆک]]/کەرتی ٦٩) بە [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] لە [[قەزای خەبات]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٥دا | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/55.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە(٨) لە ٢٠٠٦/١٠/١٢، [[ناحیەی شەمامک]] بە سەرجەم گوندەکانییەوە دابڕێنرا لە [[قەزای خەبات]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٣) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٩٧٨) لە بەرواری ٢٠٠٧/٩/٢٦دا، دابڕاندنی ھەر دوو گوندی([[گوێزان، چۆمان|گوێزان]] و [[داروسەلام]]) لە [[ناحیەی سمێلان]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی گەڵاڵە]] لە [[قەزای چۆمان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٦٦) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٢٤١٠) لە بەرواری ٢٠٠٧/٤/١٧دا، دابڕاندنی ھەر حەوت گوندی([[گردجۆتیار]]، [[پیرزین]]، [[کەرک]]، [[زەرزویان]]، [[زورگەبات]]، کۆمەڵگەی پیرزین و [[گەزنە، قەزای ھەولێر|گەزنە]]) لە [[قەزای عەنکاوە|ناحیەی عەنکاوە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/74.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٧٤) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٩٣٢) لە بەرواری ٢٠٠٨/٩/١دا، دابڕاندنی گوندی([[سەیدان]]) لە [[ناحیەی کەورگۆسک]] و لکاندنی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای بەحرکە|ناحیەی بەحرکە]] لە [[قەزای ھەولێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ | ناونیشان = https://govkrd.b-cdn.net/Ministries/Ministry%20of%20Justice/Kurdish/%D8%A8%DA%B5%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9%DB%8C%20%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/91.pdf| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٩١) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == قەزاکانی پارێزگای ھەولێر == {| class="wikitable sortable" |- ! ژمارە !! ناوی قەزا !! ناوەند !! ژمارەی دانیشتووان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305034943/http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ١ || [[قەزای ھەولێر]] || [[ھەولێر]] || ٩٣٠٬٣٨٩ |- | ٢ || [[قەزای دەشتی ھەولێر]] || [[بنەسڵاوە]] || ٢١٧٬٥٨٩ |- | ٣ || [[قەزای مەخموور]] || [[مەخموور]] || ٢٠٥٬٠٦٦ |- | ٤ || [[قەزای سۆران]] || [[سۆران]] || ١٨٢٬٩٧٦ |- | ٥ || [[قەزای شەقڵاوە]] || [[شەقڵاوە]] || ١٤٧٬٢١٩ |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || [[کۆیە]] || ١١٠٬٠٢٥ |- | ٧ || [[قەزای خەبات]] || [[خەبات (شار)|خەبات]] || ١٠٨٬٤٦٢ |- | ٨ || [[قەزای مێرگەسۆر]] || [[مێرگەسۆر]] || ٥٢٬١٧٨ |- | ٩ || [[قەزای چۆمان]] || [[چۆمان]] || ٣٠٬٧٤٨ |- |١٠ |[[تەقتەق|قەزای تەق تەق]] |[[تەقتەق|تەق تەق]] |٢٥٬٠٠٠ |- | ١١ || [[قەزای ڕەواندز]] || [[ڕەواندز]] || ٢٤٬٩٨٦ |} == ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر == '''[[ھاوینەھەواری شەقڵاوە]]:''' ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی. '''[[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]]':'' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن. '''[[تاڤگەی بێخاڵ|ھاوینەھەواری بێخاڵ<nowiki>'''</nowiki>]]:''' ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین. '''[[ھاوینەھەواری جوندیان]]:''' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران. '''ھاوینەھەواری '''حاجی ئۆمەران:''' دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری. '''سەری ڕەش و پیرمام:''' دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە [[باشووری کوردستان]] بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە. == کشتوکاڵ == ھەروەک دەزانرێت [[ھەرێمی کوردستان]] بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی ([[زار چەمی]]) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک ([[شانەدەر]]) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی [[ھاوین]] بەرھەمەکانی وەک ([[تەماتە]]، خەیار، [[باینجان]]، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نیسک]]، [[نۆک]]، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک: # دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج). # بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن) # سەوزەوات ([[تەماتە]]، [[خەیار]]، شفتی، گندۆرە، [[پیاز]]) # میوە ([[ترێ]]، [[سێو]]، [[قەیسی]]، خۆخ، ھەرمێ، [[ھەنار]]). # پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، [[فاسولیای تەڕ]]). جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری [[عێراق]]. == نەخشەکان == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Hewler governorate 2012.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠١٢) Hawler Governorate.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠٢٦) Arbil Districs.png|قەزاکانی(ھەولێر، بەحرکە، خەبات، بنەسڵاوە و قوشتەپە) </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20110308105346/http://hawlergov.org/kur/subject.aspx?ID=97 نەخشەی پارێزگای ھەولێر- وەزارەتی پلان دانان] * [https://web.archive.org/web/20100810220702/http://krso.net/default.aspx?l=2 یەکە کارگێریەکانی ھەرێمی کوردستان]، دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان {{پارێزگای ھەولێر}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Arbil Governorate}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر|*]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]] 7boss8qyticzg8jwhqcspai4pv9hq61 10 1544 1590355 1589683 2026-06-15T02:59:10Z Hivja 64112 /* */ 1590355 wikitext text/x-wiki {{لە ھەواڵەکاندا/وێنە | وێنە = Elon Musk (54816836217) (cropped 2) (b).jpg <!--تێبینی: پەڕگەی نەپارێزراوی کۆمنز بەکار مەھێنە. پاراستنە تاڤگەیییەکەی ئێمە پەسەندی ناکەن. --> | پانی = 140px<!--بەگشتی 120 بۆ وێنە ستوونییەکان، 160 بۆ وێنە ئاسۆیییەکان و 140 بۆ وێنە چوارگۆشەیییەکان--> | شرۆڤە = ئیلۆن مەسک لە ساڵی ٢٠٢٥ | جێگری وێنە = ئیلۆن مەسک | بەستەر = | لێوار = no | بەری شرۆڤە = ڕاست }} <!-- * بەکاربھێنە بۆ شێوازی پێڕستکردن. ھەمیشە بە ھێڵێکی نوێ دەست پێ بکە و بە شکاندنی ھێڵێک کۆتایی پێ بھێنە. لەنێوان ھەر ھەواڵێک ھێڵی بۆش بەجێ مەھێڵە. --> <!-- تکایە نوێترینی ھەواڵەکان لە خوارووی ئێرە دابنێ. نابێت زیاتر لە ٥ ھەواڵ دابنرێن و پێویستە ھەواڵە کۆنەکان ئەرشیڤ بکرێن. --> * [[١٢ی حوزەیران ]] – [[ئیلۆن مەسک]] ''(لە وێنەکەدا)'' دوای ئەوەی کۆمپانیاکەی [[سپەیس ئێکس]] گەورەترین پێشکەشکردنی سەرەتاییی پشکەکانی ئەنجام دا، بووە یەکەمین ترلیۆنێر لە جیھاندا و '''[[سامانی ئیلۆن مەسک|سامانەکەی]]''' یەک ترلیۆن دۆلاری ئەمریکیی تێپەڕاند. * [[١١ی حوزەیران]] – '''[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]]''' بە یاریی نێوان ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|مەکسیک]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەفریقای باشوور|ئەفریقای باشوور]] لە گرووپی ئەیدا دەستی پێکرد. * [[٨ی حوزەیران]] – '''[[بوومەلەرزەی ٢٠٢٦ی مینداناو|بوومەلەرزەیەک بە گوڕی ٧٫٨ پلە]]''' کەناراوەکانی باشووری [[مینداناو]]ی لە [[فلیپین]] ھەژاند، کە بووە ھۆی کوژرانی لانیکەم ٤٧ کەس. * [[٨ی حوزەیران]] – '''[[ھەڵکەوت عەزیز]]'''، ڕۆژنامەوان و ھەواڵنێری کورد لە تەمەنی ٣٧ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد. * [[١٤ی ئایار]] – [[عەلی زەیدی]] وەک [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] دەستبەکار بوو و [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]] متمانەی بە '''[[حکوومەتی عەلی زەیدی|کابینەکەی]]''' بەخشی. <!--کۆتاییی ھەواڵەکان--> {{لە ھەواڵەکاندا/پێپەڕە |nocurrenteventslink = {{{nocurrenteventslink|}}} |currentevents = <!-- ڕووداوەکانی «بەردەوامە» لێرە دەبن. بەپێی کاتی ڕوودانیان لە تازەوە بۆ کۆن پێڕستیان بکە. سوود لە جیاکردنەوە بە * ببینە ئەگەر زۆر بوون. --> * <!-- ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ --> [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|جامی جیھانیی فیفا]] * <!-- ٢ی ئازاری ٢٠٢٦ --> [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ئێران]] ([[شەڕی ٢٠٢٦ی لوبنان|شەڕی لوبنان]]) * <!-- ١٥ی نیسانی ٢٠٢٣ --> [[ململانێی سوودان (٢٠٢٣–ئێستا)|ململانێی سوودان]] * <!-- ٩ی ئازاری ٢٠٢٢ --> [[ھێرشی ڕووسیا بۆ ئوکراینا]] <!--*--><!--ڕێکەوت--> <!--[[ڕووداو]]--> |recentdeaths = <!-- «دوایین مردنەکان» لێرە دەبن. * بەکاربھێنە بۆ شێوازی پێڕستکردن. ھەمیشە بە ھێڵێکی نوێ دەست پێ بکە و بە شکاندنی ھێڵێک کۆتاییی پێ بھێنە. لەنێوان ھەر ھەواڵێکی مردن ھێڵی بۆش بەجێ مەھێڵە. پێویستە ئەوپەڕی ٦ دوایین مردوو لێرە بن. ھەر ھەواڵێکی کۆنتر لە ٣٠ ڕۆژ لاببە. --> * <!-- ٦ی حوزەیران --> [[ئەنتۆنی گویدێرا]] * <!-- ٢٦ی ئایار --> [[ھاوارد ستۆرم]] * <!-- ٢٢ی ئایار --> [[گریز چاپمان]] * <!-- ٢٢ی ئایار --> [[چارڵز سیۆفی]] * <!-- ١٨ی ئایار --> [[تۆم کەین]] * <!-- ١٥ی ئایار --> [[عیزەدین حەداد]] }}<noinclude> {{active editnotice}} {{بەڵگەنامە}} </noinclude> [[پۆل:ویکیپیدیا لە ھەواڵەکاندا]] 9ooq21rytcuiksut78r5y5j5o6pk43c 0 2661 1590367 1590018 2026-06-15T03:41:17Z CommonsDelinker 62 "ڕەوتی_ئەسکەندەری_مەزن.png" سڕاوە؛ [[c:User:Krd|Krd]] ئەم پەڕگەی لەسەر کامانز سڕیەوە بە ھۆی: No license since 7 June 2026. 1590367 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائیل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ = [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]]<ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتووان =٩٬٥١٧٬١٨١ |پلە_مەزەندەی_دانیشتووان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتووان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتووان_ک. م. ٤گۆش =36503 |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لووتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M. , Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لەکاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024}}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەکاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=٢٦–٢٧}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=٨١–٩٢, ٣٥٠|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لەکاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لەکاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لەکاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆککۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت. ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[چاندی جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == === پێش مێژوو === [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١٫٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tchernov |یەکەم=Eitan |بەستەری نووسەر=Eitan Tchernov |ڕێکەوت=١٩٨٨|سەردێڕ=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |بەرگ=١٤|issue=2 |پەڕەکان=٦٣–٦٥| doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠٬٠٠٠ ساڵەیە لە [[دەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Wade |یەکەم=Lizzie |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |ناونیشان=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |بڵاوکەرەوە=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠٬٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Winfried Nöth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 |سەردێڕ=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٨٧٧٥٠-٢|پەڕە=٢٩٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Roger Blench, Matthew Spriggs |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |سەردێڕ=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٨١٦٢٣-١|پەڕە=٧٠}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hershkovitz |یەکەم١=Israel |بەستەری نووسەر١=Israel Hershkovitz |دوایین٢=Gopher |یەکەم٢=Avi |بەستەری نووسەر٢=Avi Gopher |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |سەردێڕ=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |بڵاوکەرەوە=Springer Science+Business Media |پەڕە=٤٦٥|doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |ژپنک= ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٨-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن === ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان]]ی» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Canaanites |ناونیشان=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=obo |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Glassman |یەکەم=Ronald M. |سەردێڕ=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ئیش=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |پەڕەکان=٤٧٣–٤٧٧|editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|شوێن=Cham |بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing |زمان=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Braunstein |یەکەم١=Susan L. |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٣٦٤|issue=364 |پەڕەکان=١–٣٦|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Miller |یەکەم١=James Maxwell |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient00mill |سەردێڕ=A History of Ancient Israel and Judah |دوایین٢=Hayes |یەکەم٢=John Haralson |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢١٢٦٢-٩}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gnuse |یەکەم١=Robert Karl |سەردێڕ=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Sheffield Academic Press Ltd |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٧٥-٦٥٧-٦|پەڕەکان=٢٨, ٣١}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=٦}} [[پەڕگە:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|وێنۆک|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lipschits |یەکەم١=Oded |سەردێڕ=The Jewish Study Bible |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٩٧٨٤٦-٥|editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |زمان=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuhrt |یەکەم=Amiele |ناونیشان=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |سەردێڕ=The Ancient Near East |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٧٦٢-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/ancientneareastc٠٠akuh/page/٤٣٨ ٤٣٨]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Finkelstein |یەکەم١=Israel |سەردێڕ=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |دوایین٢=Silberman |یەکەم٢=Neil Asher |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023}} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. … In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |سەردێڕ=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٩١١-٣|پەڕەکان=٦٥–٦٦; ٧٣; ٧٤; ٧٨; ٨٧–٩٤|oclc=٨٨٠٤٥٦١٤٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=١٩٤–٢٠٧|doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04"/> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broshi |یەکەم=Maguen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |سەردێڕ=Bread, Wine, Walls and Scrolls |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٧-٢٠١-٦|پەڕە=١٧٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠٬٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M. , & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023}}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lipschits |یەکەم=Oded |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |بەرگ=٢٦|issue=2 |پەڕەکان=١٥٥–١٩٠|doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wheeler |یەکەم=P. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |بەرگ=٧٩|issue=4 |پەڕەکان=٦٩٦–٦٩٧|doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === شانشینی ئیسرائیل و جودا === {{خاوێنکردن}} لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ. ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات]] و [[ئینجیل]] ئاماژەیان پێکراوە<ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپراتۆرییەتەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (٧٢٢ پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لە جووەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref><ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانییەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی ڕۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref><ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> دەسەڵاتداری یۆنانییەکان بەردەوام بوو ھەتا لەپڕێکدا ڕۆمانییەکان ([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینییەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (٦٣ پێش زایین)<ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === پاش ھاتنی ساڵی زایینی === لە ساڵی (٧٠ زایینی) دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان ھەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە ھێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ ھەندێک لە جووەکانیان کوشت و ھەندێکیشیان لابران.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref> ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنییەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینییەکان]] (ڕۆمانییەکان) ھێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی [[فەلەستین]] و [[کوردستان|کوردستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی ھەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref><ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref><ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|نەخشەی دەسەڵاتی ھێزی خاچھەڵگران لە ساڵی ١١٣٥ی زایینی]] === ھاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥–١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە دروستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچھەڵگران]]<ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بە دەسەڵاتی ئیسلامی بھێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی ھێزی خاچھەڵگران بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زایینی [[ئورشەلیم]]یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو.<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref> لە پاش ئەم ماوەیەدا ھێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوە و کۆتاییان ھێنا بە دەسەڵاتی مەسیحییەکان.{{کەی}}<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش ھاتن و ڕووخانی عوسمانییەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زایینی [[عوسمانییەکان]] [[فەلەستین]]یان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> ھەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی [[عوسمانی]] بوو لەلایەن [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانییەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === دەسەڵاتی بەریتانییەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زایینی دا بەریتانییەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکییەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە ھاوردەکان و ئیسرائیلییەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab–Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British‑led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> ھۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیارییەوە ئەمە بەردەوام بوو ھەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] نەخشەڕێگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی [[فەلەستین]] بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ [[عەرەب]]ەکان.<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref><ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref><ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا ئیسرائیل قبووڵی کرد بەڵام عەرەبەکان قبووڵیان نەکرد و دەوڵەتە عەرەبییەکانیش دەستیانکرد بە ھێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەر ئەنجام لە ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت و فراوانتر بوو ھەتا وەک و نزیکەیی ھەموو ڕووبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە. {{کێ وتی}}<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === {{سەرەکی|شەڕی شەش ڕۆژە}} ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت<ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل<ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> گرتنی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] و لە [[کەرتی ڕۆژاوا]] گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە [[کەرتی غەززە]] کۆنتڕۆڵکردنی [[نیمچەدوورگەی سینا]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref><ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> == ڕەگناسی == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] لە کۆندا یۆنانییەکان بە گەلی ناوچەی [[کەنعان]]یان دەگوت «فۆنیسیا-فینیقیا» ،{{تێبینی|ئەو ناوەیە کە [[ھۆمیرۆس]] و [[ھێرۆدۆت]] بە کەنارەکانی باکووری [[شام]] ([[لوبنان]]ی ئەمڕۆ، بەشێک لە کەنارەکانی [[سووریا]] و باکووری [[فەلەستین]])یان داوە. وشەکە لە یۆنانی «Phoinix» وەرگیراوە، بە واتای «وەنەوشەیی»، بەھۆی بۆیەی بەناوبانگی مورێکسیانەوە.<ref>https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/phoenicia-phoenicians</ref>}} کە دەستەواژەیەک بوو بۆ کەنعانییەکان. دەستەواژەی [[فەلەستین]] پەیوەست نییە بە زمانی [[عەرەبی]] لە ڕووی ڕەگ و ڕیشەوە.<ref>https://www.euppublishing.com/doi/10.3366/hlps.2016.0140</ref>{{تێبینی|یەکەم کەس کە ئەم ناوەی لە ڕووی جوگرافییەوە بە زمانی [[یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بەکارھێنا، مێژوونووسی یۆنانی [[ھێرۆدۆت]] بوو لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین (٤٥٠ پێش زایین) لە پەرتووکی «مێژووەکان». ناوبراو بە «پارێزگایەکی سووریا بە ناوی فەلەستین» وەسفی کردووە، و بە وردی سنوورەکانی بەو شێوەیە پێناسە کردووە کە دەکەوێتە باشووری فینیقیا و درێژدەبێتەوە بۆ سنوورەکانی [[میسر]].<ref>https://www.jpost.com/opinion/article-752532</ref>}} {{خاوێنکردن}} ناوەکانی [[خاکی ئیسرائیل]] و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی ئیسرائیل]]ی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی [[جووەکان|جوو]] بەکارھێنراون. [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی «ئیسرائیل»]] ([[عیبری]]: {{lang|he-Latn|Yīsrāʾēl}}؛ [[سەپتۆجینت]]، بە [[یۆنانیی کۆن]]: Ἰσραήλ، بە [[لاتینی]]: Israēl، «[[ئێل (خواوەند)|ئێل (خوا)]] بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا [[یەعقووب]] کە، بە بۆچوونی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتەی پەروەردگار]] [[زۆرانبازی]] کرد، ئەو ناوەی لێنرا.<ref>{{cite encyclopedia |author=Geoffrey W. Bromiley |url=https://books.google.com/books?id=yklDK6Vv0l4C&pg=PA907 |title=Israel |encyclopedia=[[International Standard Bible Encyclopedia]]: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0}}</ref> کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، [[کێلی مێرنێپتا]]ی [[میسری کۆن]]ە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}</ref> «کێلی مێرنێپتا… بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»<ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,"] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">[[تۆماس ل. تۆمپسۆن|Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,"] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی کەسیی «ئیسرائیل»]] زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە [[ئیبلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hasel |یەکەم=Michael G. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|سەردێڕ=Israel in the Merneptah Stela |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٢٩٦|issue=296 |پەڕەکان=٤٥–٦١|doi=10.2307/1357179 |jstor=1357179 |s2cid=164052192}}{{ھن}}{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bertman |یەکەم=Stephen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317 |سەردێڕ=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١}}{{ھن}}{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Meindert Dijkstra |سەردێڕ=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٧٣٧-٥|editor1-last=Becking |editor1-first=Bob |پەڕە=٤٧|chapter=Origins of Israel between history and ideology |وتەگێڕانەوە=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation. |editor2-last=Grabbe |editor2-first=Lester}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lemche |یەکەم١=Niels Peter |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=The Israelites in History and Tradition |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ناونیشان={{Google books |JIoy7PagAOAC |پەڕە=PA٣٥|plainurl=yes}} |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٧٢٧-٢}}</ref> لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|ژێرفەرمانی بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «[[فەلەستین]]» دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |سەردێڕ=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |نووسەر=Noah Rayman |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Avalon Project: The Palestine Mandate |ناونیشان=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=avalon.law.yale.edu}}</ref> لە کاتی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل|دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨]]، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» ({{langx|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}، {{Audio|He-Medinat Israel.ogg|{{transliteration|engvar=gb|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA|he|mediˈnat jisʁaˈʔel}}؛ {{langx|ar|دَوْلَة إِسْرَائِیل}}، {{transliteration|engvar=gb|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}, {{IPA|ar|dawlat ʔisra:ˈʔi:l}})ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل#ناو|پێشنیارکراو]] لەوانە «[[خاکی ئیسرائیل]]» ({{lang|he-Latn|Eretz Yisrael}})، «ئەبەر» (لە باپیری [[ئەبەر]])، «[[زایۆن]]»، و «[[یەھوودا]]»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[پەلەستاین پۆست|The Palestine Post]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧|پەڕە=١|سەردێڕ=Popular Opinion |ناونیشان=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/jj.18254265 |سەردێڕ=Israel: The First Decade of Independence |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٢٦٠-١}}</ref> ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن [[دەیڤید بن گوریۆن]] پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |سەردێڕ=One Day that Shook the world |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[قودس پۆست|The Jerusalem Post]] |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ١٩٩٨|نووسەر=Elli Wohlgelernter}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Forman |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |ناونیشان=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Moment Magazine |زمان=en-US}}</ref> لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «[[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]]»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ١٩٤٨|سەردێڕ=On the Move |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == جوگرافیا == [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بەپێی فەرمانە نێونەتەوەیییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩٫٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە<ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[ئورشەلیم]]ە<ref>https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/10/13/مدينة-تل-أبيب-من-حي-لليهود-إلى-عاصمة</ref><ref>https://www.aninews.in/news/world/middle-east/jerusalem-is-israels-largest-city-with-a-population-above-one-million20240603225145/</ref> کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا» دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاسایییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا دای نا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسییەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israeli_system_of_government</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/دول-عربية-قد-تتجه-نحو-تطبيع-علاقاتها-مع-إسرائيل/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری وڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئایینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لە ساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ ملیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩٫٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠٬٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == چاند == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چاندی جووەکان لە ئیسرائیل]] [[چاند]]ی ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووەکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە چاندی و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووەکان بەپێی پشووەکانی جووەکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === وێژە === وێژەی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی [[وێژە]] بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆیییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وای کردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی وێژەی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید دەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> === مۆسیقا و سەما === [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتاوە بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووەکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref>Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە [[تێل ئەڤیڤ]] دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تێل ئەڤیڤ سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووەکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە [[زانکۆی تێل ئەڤیڤ]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووەکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە چاندی ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|قاپێک کە بریتییە لە [[فەلافل]] و [[حووموس]] و [[پەتاتە]]ی سوورکراوە و [[زەلاتە]]ی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆیییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتایییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حووموس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووەکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووەکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووەکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپییەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووەکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە [[فەلەستینییەکان]] پەراوێز بخات و جووەکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە؛ و لە یانە بەناوبانگە وەرزشییەکانیان ماکابی تێل ئەڤیڤ و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشدارییان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری [[تۆپی پێ]] و [[باسکە]] کردووە. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژھەڵات]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] o42ofeimtq7af29azw6i0u9cpn1bx95 1590448 1590367 2026-06-15T11:07:44Z 1silent scientist 51740 پووچەڵکردنەوەی پێداچوونەوەی [[Special:Diff/1590018|1590018]] لە لایەن [[Special:Contributions/Darlingg00|Darlingg00]] ([[User talk:Darlingg00|لێدوان]]) 1590448 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائیل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ = [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]]<ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتووان =٩٬٥١٧٬١٨١ |پلە_مەزەندەی_دانیشتووان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتووان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتووان_ک. م. ٤گۆش =36503 |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لووتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M. , Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لەکاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024}}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەکاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=٢٦–٢٧}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=٨١–٩٢, ٣٥٠|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لەکاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لەکاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لەکاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆککۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت. ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[چاندی جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == === پێش مێژوو === [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١٫٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Tchernov |یەکەم=Eitan |بەستەری نووسەر=Eitan Tchernov |ڕێکەوت=١٩٨٨|سەردێڕ=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |بەرگ=١٤|issue=2 |پەڕەکان=٦٣–٦٥| doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠٬٠٠٠ ساڵەیە لە [[دەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Wade |یەکەم=Lizzie |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |ناونیشان=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |بڵاوکەرەوە=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠٬٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Winfried Nöth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 |سەردێڕ=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٨٧٧٥٠-٢|پەڕە=٢٩٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Roger Blench, Matthew Spriggs |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |سەردێڕ=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٤-٨١٦٢٣-١|پەڕە=٧٠}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hershkovitz |یەکەم١=Israel |بەستەری نووسەر١=Israel Hershkovitz |دوایین٢=Gopher |یەکەم٢=Avi |بەستەری نووسەر٢=Avi Gopher |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |سەردێڕ=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef |بڵاوکەرەوە=Springer Science+Business Media |پەڕە=٤٦٥|doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |ژپنک= ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٨-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن === ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان]]ی» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Canaanites |ناونیشان=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=obo |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Glassman |یەکەم=Ronald M. |سەردێڕ=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ئیش=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |پەڕەکان=٤٧٣–٤٧٧|editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|شوێن=Cham |بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing |زمان=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Braunstein |یەکەم١=Susan L. |ساڵ=٢٠١١|سەردێڕ=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٣٦٤|issue=364 |پەڕەکان=١–٣٦|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Miller |یەکەم١=James Maxwell |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient00mill |سەردێڕ=A History of Ancient Israel and Judah |دوایین٢=Hayes |یەکەم٢=John Haralson |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢١٢٦٢-٩}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gnuse |یەکەم١=Robert Karl |سەردێڕ=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |ڕێکەوت=١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Sheffield Academic Press Ltd |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٧٥-٦٥٧-٦|پەڕەکان=٢٨, ٣١}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=٦}} [[پەڕگە:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|وێنۆک|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lipschits |یەکەم١=Oded |سەردێڕ=The Jewish Study Bible |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٩٧٨٤٦-٥|editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |زمان=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kuhrt |یەکەم=Amiele |ناونیشان=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |سەردێڕ=The Ancient Near East |بڵاوکەرەوە=Routledge |ساڵ=١٩٩٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٧٦٢-٨|پەڕە=[https://archive.org/details/ancientneareastc٠٠akuh/page/٤٣٨ ٤٣٨]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Finkelstein |یەکەم١=Israel |سەردێڕ=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |دوایین٢=Silberman |یەکەم٢=Neil Asher |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023}} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. … In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |سەردێڕ=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٩١١-٣|پەڕەکان=٦٥–٦٦; ٧٣; ٧٤; ٧٨; ٨٧–٩٤|oclc=٨٨٠٤٥٦١٤٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Finkelstein |یەکەم=Israel |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |بەرگ=٣٨|issue=2 |پەڕەکان=١٩٤–٢٠٧|doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04"/> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Broshi |یەکەم=Maguen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |سەردێڕ=Bread, Wine, Walls and Scrolls |بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٧-٢٠١-٦|پەڕە=١٧٤|ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠٬٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M. , & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023}}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lipschits |یەکەم=Oded |ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |بەرگ=٢٦|issue=2 |پەڕەکان=١٥٥–١٩٠|doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Wheeler |یەکەم=P. |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |بەرگ=٧٩|issue=4 |پەڕەکان=٦٩٦–٦٩٧|doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === شانشینی ئیسرائیل و جودا === {{خاوێنکردن}} لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ. ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات]] و [[ئینجیل]] ئاماژەیان پێکراوە<ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپراتۆرییەتەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (٧٢٢ پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لە جووەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref><ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانییەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی ڕۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref><ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> دەسەڵاتداری یۆنانییەکان بەردەوام بوو ھەتا لەپڕێکدا ڕۆمانییەکان ([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینییەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (٦٣ پێش زایین)<ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === پاش ھاتنی ساڵی زایینی === لە ساڵی (٧٠ زایینی) دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان ھەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە ھێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ ھەندێک لە جووەکانیان کوشت و ھەندێکیشیان لابران.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref> ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنییەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینییەکان]] (ڕۆمانییەکان) ھێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی [[فەلەستین]] و [[کوردستان|کوردستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی ھەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref><ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref><ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|نەخشەی دەسەڵاتی ھێزی خاچھەڵگران لە ساڵی ١١٣٥ی زایینی]] === ھاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥–١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە دروستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچھەڵگران]]<ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بە دەسەڵاتی ئیسلامی بھێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی ھێزی خاچھەڵگران بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زایینی [[ئورشەلیم]]یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو.<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref> لە پاش ئەم ماوەیەدا ھێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوە و کۆتاییان ھێنا بە دەسەڵاتی مەسیحییەکان.{{کەی}}<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش ھاتن و ڕووخانی عوسمانییەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زایینی [[عوسمانییەکان]] [[فەلەستین]]یان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> ھەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی [[عوسمانی]] بوو لەلایەن [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانییەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === دەسەڵاتی بەریتانییەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زایینی دا بەریتانییەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکییەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە ھاوردەکان و ئیسرائیلییەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab–Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British‑led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> ھۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیارییەوە ئەمە بەردەوام بوو ھەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] نەخشەڕێگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی [[فەلەستین]] بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ [[عەرەب]]ەکان.<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref><ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref><ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا ئیسرائیل قبووڵی کرد بەڵام عەرەبەکان قبووڵیان نەکرد و دەوڵەتە عەرەبییەکانیش دەستیانکرد بە ھێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەر ئەنجام لە ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت و فراوانتر بوو ھەتا وەک و نزیکەیی ھەموو ڕووبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە. {{کێ وتی}}<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === {{سەرەکی|شەڕی شەش ڕۆژە}} ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت<ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل<ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> گرتنی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] و لە [[کەرتی ڕۆژاوا]] گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە [[کەرتی غەززە]] کۆنتڕۆڵکردنی [[نیمچەدوورگەی سینا]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref><ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> == ڕەگناسی == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] لە کۆندا یۆنانییەکان بە گەلی ناوچەی [[کەنعان]]یان دەگوت «فۆنیسیا-فینیقیا» ،{{تێبینی|ئەو ناوەیە کە [[ھۆمیرۆس]] و [[ھێرۆدۆت]] بە کەنارەکانی باکووری [[شام]] ([[لوبنان]]ی ئەمڕۆ، بەشێک لە کەنارەکانی [[سووریا]] و باکووری [[فەلەستین]])یان داوە. وشەکە لە یۆنانی «Phoinix» وەرگیراوە، بە واتای «وەنەوشەیی»، بەھۆی بۆیەی بەناوبانگی مورێکسیانەوە.<ref>https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/phoenicia-phoenicians</ref>}} کە دەستەواژەیەک بوو بۆ کەنعانییەکان. دەستەواژەی [[فەلەستین]] پەیوەست نییە بە زمانی [[عەرەبی]] لە ڕووی ڕەگ و ڕیشەوە.<ref>https://www.euppublishing.com/doi/10.3366/hlps.2016.0140</ref>{{تێبینی|یەکەم کەس کە ئەم ناوەی لە ڕووی جوگرافییەوە بە زمانی [[یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بەکارھێنا، مێژوونووسی یۆنانی [[ھێرۆدۆت]] بوو لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین (٤٥٠ پێش زایین) لە پەرتووکی «مێژووەکان». ناوبراو بە «پارێزگایەکی سووریا بە ناوی فەلەستین» وەسفی کردووە، و بە وردی سنوورەکانی بەو شێوەیە پێناسە کردووە کە دەکەوێتە باشووری فینیقیا و درێژدەبێتەوە بۆ سنوورەکانی [[میسر]].<ref>https://www.jpost.com/opinion/article-752532</ref>}} ناوەکانی [[خاکی ئیسرائیل]] و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی ئیسرائیل]]ی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی [[جووەکان|جوو]] بەکارھێنراون. [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی «ئیسرائیل»]] ([[عیبری]]: {{lang|he-Latn|Yīsrāʾēl}}؛ [[سەپتۆجینت]]، بە [[یۆنانیی کۆن]]: Ἰσραήλ، بە [[لاتینی]]: Israēl، «[[ئێل (خواوەند)|ئێل (خوا)]] بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا [[یەعقووب]] کە، بە بۆچوونی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتەی پەروەردگار]] [[زۆرانبازی]] کرد، ئەو ناوەی لێنرا.<ref>{{cite encyclopedia |author=Geoffrey W. Bromiley |url=https://books.google.com/books?id=yklDK6Vv0l4C&pg=PA907 |title=Israel |encyclopedia=[[International Standard Bible Encyclopedia]]: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0}}</ref> کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، [[کێلی مێرنێپتا]]ی [[میسری کۆن]]ە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}</ref> «کێلی مێرنێپتا… بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»<ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,"] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">[[تۆماس ل. تۆمپسۆن|Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,"] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی کەسیی «ئیسرائیل»]] زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە [[ئیبلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Hasel |یەکەم=Michael G. |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤|سەردێڕ=Israel in the Merneptah Stela |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |بەرگ=٢٩٦|issue=296 |پەڕەکان=٤٥–٦١|doi=10.2307/1357179 |jstor=1357179 |s2cid=164052192}}{{ھن}}{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bertman |یەکەم=Stephen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317 |سەردێڕ=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١}}{{ھن}}{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Meindert Dijkstra |سەردێڕ=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009 |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٧٣٧-٥|editor1-last=Becking |editor1-first=Bob |پەڕە=٤٧|chapter=Origins of Israel between history and ideology |وتەگێڕانەوە=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation. |editor2-last=Grabbe |editor2-first=Lester}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lemche |یەکەم١=Niels Peter |ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=The Israelites in History and Tradition |بڵاوکەرەوە=Westminster John Knox Press |ناونیشان={{Google books |JIoy7PagAOAC |پەڕە=PA٣٥|plainurl=yes}} |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٧٢٧-٢}}</ref> لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|ژێرفەرمانی بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «[[فەلەستین]]» دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |سەردێڕ=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |نووسەر=Noah Rayman |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Avalon Project: The Palestine Mandate |ناونیشان=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=avalon.law.yale.edu}}</ref> لە کاتی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل|دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨]]، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» ({{langx|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}، {{Audio|He-Medinat Israel.ogg|{{transliteration|engvar=gb|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA|he|mediˈnat jisʁaˈʔel}}؛ {{langx|ar|دَوْلَة إِسْرَائِیل}}، {{transliteration|engvar=gb|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}, {{IPA|ar|dawlat ʔisra:ˈʔi:l}})ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل#ناو|پێشنیارکراو]] لەوانە «[[خاکی ئیسرائیل]]» ({{lang|he-Latn|Eretz Yisrael}})، «ئەبەر» (لە باپیری [[ئەبەر]])، «[[زایۆن]]»، و «[[یەھوودا]]»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[پەلەستاین پۆست|The Palestine Post]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧|پەڕە=١|سەردێڕ=Popular Opinion |ناونیشان=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/jj.18254265 |سەردێڕ=Israel: The First Decade of Independence |ڕێکەوت=١٩٩٥|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٢٦٠-١}}</ref> ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن [[دەیڤید بن گوریۆن]] پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |سەردێڕ=One Day that Shook the world |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[قودس پۆست|The Jerusalem Post]] |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ١٩٩٨|نووسەر=Elli Wohlgelernter}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Forman |یەکەم=Jacob |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |ناونیشان=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Moment Magazine |زمان=en-US}}</ref> لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «[[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]]»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ١٩٤٨|سەردێڕ=On the Move |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> == جوگرافیا == [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بەپێی فەرمانە نێونەتەوەیییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩٫٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە<ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[ئورشەلیم]]ە<ref>https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/10/13/مدينة-تل-أبيب-من-حي-لليهود-إلى-عاصمة</ref><ref>https://www.aninews.in/news/world/middle-east/jerusalem-is-israels-largest-city-with-a-population-above-one-million20240603225145/</ref> کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا» دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاسایییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا دای نا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسییەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israeli_system_of_government</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/دول-عربية-قد-تتجه-نحو-تطبيع-علاقاتها-مع-إسرائيل/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری وڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئایینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لە ساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ ملیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩٫٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠٬٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == چاند == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چاندی جووەکان لە ئیسرائیل]] [[چاند]]ی ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووەکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە چاندی و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووەکان بەپێی پشووەکانی جووەکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === وێژە === وێژەی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی [[وێژە]] بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆیییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وای کردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی وێژەی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید دەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> === مۆسیقا و سەما === [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتاوە بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووەکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref>Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە [[تێل ئەڤیڤ]] دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تێل ئەڤیڤ سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووەکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە [[زانکۆی تێل ئەڤیڤ]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووەکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە چاندی ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|قاپێک کە بریتییە لە [[فەلافل]] و [[حووموس]] و [[پەتاتە]]ی سوورکراوە و [[زەلاتە]]ی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆیییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتایییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حووموس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووەکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووەکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووەکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپییەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووەکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە [[فەلەستینییەکان]] پەراوێز بخات و جووەکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە؛ و لە یانە بەناوبانگە وەرزشییەکانیان ماکابی تێل ئەڤیڤ و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشدارییان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری [[تۆپی پێ]] و [[باسکە]] کردووە. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژھەڵات]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] smorky35as6zkark01q2ow1a7mcgeyq 0 3047 1590290 896796 2026-06-14T20:15:18Z Bahoz ebrahimi 72394 Bahoz ebrahimi پەڕەی [[ئەحمەد پاشا]]ی گواستەوە بۆ [[ئەحمەد پاشای دووەم بابان]] 896796 wikitext text/x-wiki '''ئەحمەد پاشا کوڕی [[سلێمان پاشا]]''' دوا میری [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابانەکان]] بوو، ساڵی ١٨٤٧ لە ئیمارەتەکەیان لادا و ڕەوانەی ئیستەنبولیان کرد، لە ١٨٥٦ بوو بە والی [[یەمەن]] پاشان بوو بە والی وان لە ساڵی ١٨٦٣، ماوەیەکی زۆری پێ ناچێ دەیکەنەوە بە والی یەمەن بە پلەی وەزیر دوای دەبێتە والی ئەرزڕوم (١٨٦٧-١٨٨٠) دوای ئەوە دەبێتە والی ئەتەنە، لە کۆتایی ئەو ساڵەدا کۆچی دوایی کرد <ref>[http://www.pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf پەرتووکی ناودارانی کورد] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307170639/http://pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf |date= ٧ی ئازاری ٢٠١٦ }}</ref> == کوڕەکانی == ئەحمەد پاشا، [[خەلیل خالید پاشا]]، [[میر لیوا مستەفا پاشا]]، [[عیزەت پاشا]].<ref>[http://www.pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf پەرتووکی ناودارانی کورد] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307170639/http://pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf |date= ٧ی ئازاری ٢٠١٦ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{چەسپاندنی سەرچاوەکان وچوارچێوە}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] 5a89nz89hc1bagvosup0jrkxq5izubz 1590299 1590290 2026-06-14T20:33:43Z Bahoz ebrahimi 72394 1590299 wikitext text/x-wiki '''ئەحمەد پاشا کوڕی [[سلێمان پاشا]]''' دوا میری [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابانەکان]] بوو، ساڵی ١٨٤٧ لە ئیمارەتەکەیان لادا و ڕەوانەی ئیستەنبولیان کرد، لە ١٨٥٦ بوو بە والی [[یەمەن]] پاشان بوو بە والی وان لە ساڵی ١٨٦٣، ماوەیەکی زۆری پێ ناچێ دەیکەنەوە بە والی یەمەن بە پلەی وەزیر دوای دەبێتە والی ئەرزڕوم (١٨٦٧-١٨٨٠) دوای ئەوە دەبێتە والی ئەتەنە، لە کۆتایی ئەو ساڵەدا کۆچی دوایی کرد <ref>[http://www.pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf پەرتووکی ناودارانی کورد] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307170639/http://pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf |date= ٧ی ئازاری ٢٠١٦ }}</ref> == کوڕەکانی == ئەحمەد پاشا، [[خەلیل خالید پاشا]]، [[میر لیوا مستەفا پاشا]]، [[عیزەت پاشا]].<ref>[http://www.pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf پەرتووکی ناودارانی کورد] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307170639/http://pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf |date= ٧ی ئازاری ٢٠١٦ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{چەسپاندنی سەرچاوەکان وچوارچێوە}} {{سەرچاوەکان}} {{میرەکانی میرنشینی بابان}} [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:فەرمانڕەوا کوردەکان]] [[پۆل:مردووانی ۱۸۷۵]] s8whwf6pbxtnp334zhp6ohg8j5ssxhk 1590301 1590299 2026-06-14T20:35:31Z Bahoz ebrahimi 72394 1590301 wikitext text/x-wiki '''ئەحمەد پاشا کوڕی [[سلێمان پاشا]]''' دوا میری [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابانەکان]] بوو، ساڵی ١٨٤٧ لە ئیمارەتەکەیان لادا و ڕەوانەی ئیستەنبولیان کرد، لە ١٨٥٦ بوو بە والی [[یەمەن]] پاشان بوو بە والی وان لە ساڵی ١٨٦٣، ماوەیەکی زۆری پێ ناچێ دەیکەنەوە بە والی یەمەن بە پلەی وەزیر دوای دەبێتە والی ئەرزڕوم (١٨٦٧-١٨٨٠) دوای ئەوە دەبێتە والی ئەتەنە، لە کۆتایی ئەو ساڵەدا کۆچی دوایی کرد <ref>[http://www.pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf پەرتووکی ناودارانی کورد] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307170639/http://pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf |date= ٧ی ئازاری ٢٠١٦ }}</ref> == کوڕەکانی == ئەحمەد پاشا، [[خەلیل خالید پاشا]]، [[میر لیوا مستەفا پاشا]]، [[عیزەت پاشا]].<ref>[http://www.pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf پەرتووکی ناودارانی کورد] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307170639/http://pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf |date= ٧ی ئازاری ٢٠١٦ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{چەسپاندنی سەرچاوەکان وچوارچێوە}} {{سەرچاوەکان}} {{میرەکانی میرنشینی بابان}} [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:فەرمانڕەوا کوردەکان]] [[پۆل: مردووانی ١٨٧٥]] 5s0nakjdapi3zut53inpnef22y87lkx 0 4414 1590395 1473927 2026-06-15T04:47:47Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590395 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی = سوێد |ناو_فەرمی =[[شانشینی سوێد]] |ناوی_باو = |ئاڵا_وێنە = Flag of Sweden.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە = Great coat of arms of Sweden.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی = |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە = EU-Sweden.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ستۆکھۆڵم]] |latd=٥٩ |latm=٢١ |latNS=N |longd=١٨ |longm=٤ |longEW=E |شار_گەورەترین = [[پایتەخت]] |زمانەکان_فەرمی = [[سوێدی]] |زمانەکان_ناوچەیی = |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان = [[سوێدی]]، |جۆری_دەسەڵات = یەکەی کۆماری، پەرلەمانی دیموکراسی، دەستووری پاشایی |پلەی_سەرۆک١ = |ناوی_سەرۆک١ = |پلەی_سەرۆک٢ = |ناوی_سەرۆک٢ = |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات = |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات = |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ = |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر = ٥٧ |ڕووبەر_ک. م. ٤گ = ٤٤٩٩٤٦ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان = ٩٬٣٥٤٬٤٦٢ کەس |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان = ٨٨ |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان = ٢٠٠٩ |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک. م. ٤گۆش = ٢٠٫٦ |پلە_چڕیی_دانیشتوان = ١٩٢ |دراو = [[کرۆنی سوێدی]] |کۆدی_دراو = SEK |کاتی_ناوچەیی = CET بەپێی کاتی ئەوروۆای ناوەڕاست |قەرەبووی_کات = UTC +1 |لای_لێخوڕین = ڕاست |پاشگر_دۆمەین =.se |کۆدی_تەلەفوون = ژمارەی پەیوەندی لە ناوخۆی سوێد ٤٦}} '''سوێد'''<ref>المورد الحدیث قاموس إنکلیزیّ-عربیّ ومؤلفاە منیر البعلبکی ود.</ref> (بە [[زمانی سوێدی|سوێدی]]: Sverige) بە فەرمی '''شانشینی سوێد''' ([[زمانی سوێدی|بەسوێدی]]: ''Konungariket Sverige'' {{دەنگ|Sv-Konungariket Sverige.ogg}}) یەکێکە لە وڵاتەکانی [[سکاندیناڤیا]] کە کەوتۆتە [[ئەورووپای باکوور|باکووری ئەورووپا]]. سوێد سنووری وشکانی ھەیە لەگەڵ ھەریەکە لە [[نەرویژ]] لە ڕۆژاوا و [[فینلاند|فنلەندا]] لە باکووری ڕۆژھەڵاتی. و سنووری ئاوی ھەیە لەگەڵ ھەریەکە لە [[دانمارک|دانماڕک]] و [[ئەڵمانیا]] و [[پۆڵەندا]] لە باشوور و [[ئیستۆنیا]] و [[لاتڤیا|لاتیڤیا]] و [[لیتوانیا]] و [[ڕووسیا]] لە ڕۆژھەڵات. سوێد و [[دانمارک|دانماڕک]] بەیەکەوە بەستراونەتەوە لە ڕێگای پردەھۆینی ئۆریسەند. سوێد سێیەم گەورەترین وڵاتە لە [[یەکێتیی ئەورووپا]] لە ڕووی ڕووبەرەوە (٤٥٠٬٢٩٥ کم٢) ژمارەی دانیشتوانی نزیکەی  ٩٫٤ میلیۆن دەبێت.<ref name="population"><span class="citation web">[http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx "Befolkningsstatistik"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101223203946/http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx |date=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ }}. </span></ref> سوێد ژمارەی دانیشتوانی کەمە کە ٢١ کەس دەبێت بۆ ھەر کیلۆمەترێکی چوارگۆشە (٥٣ کەس بۆ یەک میلی چوارگۆشە)، ئەم ژمارەیەی دانیشتوانیش لە بەشی باشووری وڵاتەکە چڕ بوونەتەوە. نزیکەی ٨٥٪ی دانیشتوان لە شارەکانن، و چاوەڕوان دەکرێت ئەم ڕێژەیە بەرزبێتەوە وەک بەشێک لە کرداری بەشارنشین بوون.<ref name="Statistics Sweden">Statistics Sweden.</ref> ستۆکھۆڵم پایتەختی سوێدە و گەورەترین شاری وڵاتە (ژمارەی دانیشتوانی ١٫٣ ملیۆن کەسە لە ناوچەی پایتەخت و ٢ ملیۆن لەناوچەی شارە گەورەکانی تر).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Folkmängd i riket, län och kommuner 31 december 2009 och befolkningsförändringar 2009|بڵاوکەرەوە=[[Statistics Sweden]]|ناونیشان=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____287608.aspx}}</ref> سوێد وەک وڵاتێکی یەکگرتوو بەدیارکەوت لە [[سەدەکانی ناوین|سەدەکانی ناوەڕاست]]. و لە [[سەدەی حەڤدەھەم]]، ڕووبەری وڵاتەکە بەرفراوان بوو وەک [[ئیمپراتۆریەتی سوێد]].  لە گەشەسەندن بەردەوام بوو تاوەکو بوو بە بەھێزترین ھێزی [[ئەورووپای باکوور|باکووری ئەورووپا]] لە سەدەکانی حەڤدەھەم و ھەژدەھەم. تا دواھەمین جەنگ کە تێیدا سەرکەوت جەنگی ساڵی ١٨١٤، کاتێک سوێد نەرویژی ملکەچی خۆی کرد بە توانای ھێزی سەربازی تاوەکو ساڵی ١٩٠٥. لەدوای ئەم جەنگەوە سوێد ھەردەم وەک بێلایەن دەردەکەوێت لەکاتی [[جەنگ]]ەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2880.htm#foreign|سەردێڕ='&#39;U.S. State Department Background Notes: Sweden''|بڵاوکەرەوە=State.gov|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> سوێد پەیڕەوی ڕژێمێکی [[پاشایەتی پەڕلەمانی دەستوری|پاشایەتیی پەرلەمانی دەستووری]] دەکات بە [[ئابووری]]ەکی بەھێز. کە ھەردەم پێگەی یەکەم  بەدەست دێنێت لە [[جیھان]] دا لە [[توانستی ئابوری|توانستی ئابووری]]، و لە پێگەی حەوتەمە لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] بۆ [[پەرەپێدانی مرۆیی]]. سوێد ئەندامە لە یەکێتیی ئەورووپا لە ڕێکەوتی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥ەوە، و ھەروەھا ئەندامە لە [[ڕێکخراوی ھاوکاری و گەشەسەندنی ئابوری|ڕێکخراوی ھاوکاری و گەشەسەندنی ئابووری]]. == وشەڕەتناسی == ناوی "سوێد"ی نوێ لە وشەی "Sweoðeod"ەوە داتاشراوە، کە لە زمانی [[ئینگلیزیی کۆن]] خۆی خزاندووە بە واتای "[[نەتەوەی سوێدی]]" دێت؛ ڕەگەکەی دەگەڕێتەوە بۆ وشەی "Svíþjóð" لە زمانی [[نەوڕەسی کۆن]] دا، زمانی خەڵکی [[نەرویژ]]. ناوی "Sweden" یان ھاوشێوەکانی بەکاردێت لە زۆربەی [[زمانە نوێ یەکان|زمانە نوێیەکان]]، تەنھا خەڵکانی دانماڕکی و نەرویژی نەبێت کە ھەروەک سوێدیەکان دەڵێن "Sverige". لەگەڵ ھەندێ لە باری تایبەت لە [[زمانەوانی|زمانەکان]] ، وەک فنلەندیەکان وشەی "Ruotsi"  و ئەستۆنیەکان "Rootsi" بەکاردێنن و ئەم ناوانەش ڕیشە کێشی ناوی "Rus" ە کە نەتەوەیەک بوونە لە کەناراوەکانی سوێد ژیاون لەکاتێکی زۆر لە مەوبەر، و ئەم ناوەش پەیوەندی بە ڕووسەکانەوە نییە کە ھاوشێوەی "ڕوس" دەردەچێت. جگە لەمە بۆچوونەکان یەک نین لەسەر ئەوەی وشەکانی  "Swedes" و "Sweden" ھاوڕیشەن لە یەک [[زمان]] دا لە دەربڕینی  "Swihoniz" ی زمانی ئەڵمانی کۆن، کە بەواتای "پاشای تاک "دێت<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|الأخیر=Hellquist|الأول=Elof|العنوان=Svensk etymologisk ordbok|سنة=١٩٢٢|الناشر=Gleerups förlag|مکان=Stockholm|الصفحة=٩١٥}}</ref> و ئاماژەیەکە بۆ خێڵێکی ئەڵمانی. بەڵام ناونانە کوردیەکەی ئێستای سوێد لە سەرزاری خەڵکیەوە وەرگیراوە ئەمیش بەھۆی چاڵاک نەبوونی [[ئەکادیمیای کوردی]]. == مێژوو == === [[پێش مێژوو]] === مێژووی سوێد لە ماوەی پێش مێژوو لە ١٢٠٠٠ ساڵ پێش زایینەوە دەست پێدەکات. لەکۆتایی چاخی بەردینەوە لەکاتی ھەبوونی  چادری ڕاوکەرانی مامزی کێویەوە لە کۆتا باشووری سوێدەوە، ئەم ماوەیە دیاری دەکرێت بە بوونی چادرگای ڕاوکەران کە چەکی سادەی بەردینیان بەکار ھێناوە. سوێدیەکان لە ٤٠٠٠ پ. ز [[وەرزێری|کشتوکاڵ]] و بەخێوکردنی ئاژەڵیان زانیوە، جگە لە درووستکردنی کێڵ بۆ سەر گۆڕەکان وگڵکاری و نەخشەکاری کە ھەموو ئەمانە لە کیشوەری [[ئەورووپا|ئەوڕوپاوە]] ھاتووە. زیاتر دوو لەسەر سێی خاکی باشووری سوێد بۆ کشتوکاڵ گونجاوە، جگە لەوەی لە [[چاخی بڕۆنزی]] لەباکووری سوێد ئاژەڵداری و جامبازی کراوە، و زۆرینەی ڕۆشەنبیری سوێدی لە دانماڕکەوە ھاتووە بەھۆی ھێنانی بڕۆنزەوە چونکە ئەوکات نەزانراوە کە لە خاکی سوێد [[مس]] و [[بڕۆنز]] ھەیە. وڵاتانی باکووری ئەوڕوپا لە چاخی بڕۆنزی زۆر بە سادەیی ژییاون، ھەر خێزانە و بە تەنھا لە دارستانێک لەخانووێکی دارینی بچووکدا ژیاون تاوەکو نەکەونە بەرچاوی [[بیرگەی ھەر-خوێندنی|ڕۆمانیەکان]] و مڵکەچ بوونیان بە دانانی [[باج]] و سەرانە. لەپاشان [[چاخی ئاسنی]] ھات کە درێژەی کێشا تاوەکو  سەرھەڵدانی چاخی بیناسازی بەردینی و ئایینی لەسەدەی دوانزەھەمی زایینی. گەلێک لە زانایان ئەم ماوەیە وەک مێژوویێکی تۆمارنەکراو ھەژماری دەکەن. لە ھۆکارەکانی درەنگ گەیشتنی شارستانی بە باکوور کەشوھەوای ساردی ناوچەکە بوو، کە ئەسکەندەنافیەکان لەسەریان پێویست بوو [[ئاژەڵ]] و پەلەوەرەکانیان لە ژوورەوە بپارێزن لە ترسی سەرمای [[زستان]] و بەکارھێنانی [[ڕیخ]] و پاشماوەی ئاژەڵەکان بۆ سوتان و ھەڵسونیان لە خانووەکانیان تا گەرم بێتەوە، جگە لە سەختی پەیداکردنی [[خۆراک]] لە وەرزی بەفردا. و سەرنەکەوتنی سەربازانی ڕۆمان لەکاتی پەڕینەوەیان لە ڕووباری [[ڕاین]] بۆ [[ئەڵپ]] ھەوڵەکەیان شکستی ھێنا، بەھۆی بەرەنگاربوونەوەی ھۆزە [[گێرمەنیەکان]] بەسەرکردایەتی "[[فاروس]]" لە "[[جەنگی دارستانی تویتوبورگ]]". لە[[سەدەی دوەمی زایینی]]، زۆرینەی زەویە کشتوکاڵیەکانی سوێد دابەش کران ئەمیش بەھۆی ئەو دیوارە تەپۆڵکیانە بوو کە بە مەبەستی کۆکردنەوەی [[ئالیک]] و خۆراکی ئاژەڵەکانیان درووستیان کردبوو، ئەم دابەشکاریە پەرەی سەند تا ھاتنی سەربازانی ڕۆمانی و دەست بەسەرداگرتنی [[دەریای باڵتیک]] و زەویەکانی باکوور. ناوی سوێد لە پەرتووکی مێژووی گێرمانیادا ھاتووە کە [[مێژووناس|مێژوونووس]] "[[تاسیتس]]"لەساڵی ٩٨ ی زایینی نوسیویەتی، کە خێڵی (Suiones) ی سوێدی بە ئازا ناوزەند کردووە،((''نەک بەتەنھا چەک و پیاوەکانیان، بەڵکو بە کەشتیە بەھێزەکانیشیانەوە))''، ئەو پاشایانەی فەرمانڕەوایی ئەو خێڵانەیان کردووە ناناسرێن، ھەندێک لە [[میتۆلۆژیا|میتۆلۆژیانی]] باکوور وەک زنجیرە پاشایەکی [[ئەفسانە|ئەفسانەیی]] باسیان دەکەن، کە دەگەڕێنەوە بۆ سەدەکای کۆتایی پێش زایین. بەڵام بەگوێرەی سەرچاوە سوێدیەکان کەھەندێ لە شوێنەوار و پاشماوەی کۆنیان لە باشوور دۆزیوەتەوە تێبینی ئەوەیان کردوە کە بە ڕێنووسی "[[نۆردی]]"لەسەریان نووسراوە ناوی گەلێک لە [[ھۆز]] وخێڵەکانیان دۆزیوەتەوە. لەسەدەی شەشەمی زایینیەوە،"[[یوردانس]]"ی مێژوونووس ئاماژەی بە دوو ناو داوە ئەوانیش "Suehans" و "Suetidi" ن، کە لە [[ئەسکەندەنافیا]]ی کۆن ژیاون، ھەریەک لەو دوو ناوە ئاماژەن بۆ ھۆزی "Suehans" کە بە ئازایەتی و ئەسپی چاک و بوێری ناسراون. "[[سنۆڕی سترڵسۆن]]" دەڵێت پاشای سوێد "[[ئەدلیس]]"خاوەنی باشترین [[ئەسپ]] بووە لەسەردەمی خۆی، و ھۆزی "Suehans" پێستی [[ڕێویی سووری کوردستانی|ڕێویان]] بۆ ھێناوە لە [[بازاڕ|بازاری ڕەشی]] [[ڕۆمانیەکان]]، ھەروەھا "[[یوردانس]]"دەڵێت "Suetidi"ەکان لە درێژترین و گەورەترین پیاوانی جیھان بوون کە لەگەڵ دانماڕکیەکان یەک ڕەگەزیان ھەبووە و وەک یەک باڵابەرزن. یەکێک لە [[ئەفسانە]] ئەسکەندەنافیە کۆنەکان دەڵێت، کۆمەڵەیەک لە "[[گۆتی]]ەکان"کە ڕەگ و ڕیشەیان دەگەڕێتەوە بۆ شاری "[[گۆتڵاند]]" لە سەدەی دووەمی زایینەوە لە دەریای بالتیک پەڕیونەتەوە بۆ  "[[ئەسکیتیا]]"کە [[کازاخستان]] و باکووری [[ڕووسیا|ڕەسیا]] و [[ئوکراینا]] و [[ئازەربایجان|ئازەربێجان]] و [[کوردستان]] و [[بولگاریا]]ی ئەمڕۆ دەگرێتەوە، کە شوێنەوارەکانیان لەم ناوچەیە بە جێھێشتووە، پاشان ئەم [[گۆتی]]انە بوونەتە دوو بەش، گۆتیە ڕۆژھەڵاتیەکان و گۆتیە ڕۆژئاواییەکان، ڕۆژھەڵاتیەکان لەگەڵ [[کاردۆخ]]یەکان تێکەڵ دەبن و لە شاخەکانی [[زاگرۆس]] نیشتەجێ دەبن، ڕۆژئاواییەکان دێن لە ناوچەی "[[ئێبیریا]]"نیشتەجێ دەبن و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی]] دادەمەزرێنن.<ref>Ingemar Nordgren (2004).</ref> === ڤیکینگ و چەرخەکانی ناوەڕاست === چەرخی [[ڤیکینگ]] لە نێوان سەدەکانی ھەشتەم و یازدەھەم دا بووە، وا دادەنرێت کە سوێدیەکان لەم ماوەیە گەشەیان سەندوە و بەرەو ڕۆژھەڵات و باشوور پەلیان ھاوێشتوە، ئەوەی بەرەو ڕۆژھەڵات ڕۆیشتوون ڤیکینگیەکان بوون و ئەوانەی بەرەو باشوور ڕۆیشتوون گۆتیەکان([[گۆتڵاند]]) بوون، [[پەڕگە:Suecia 1-064 ; Gambla Ubsala högar.png|وێنۆک|220x220پیکسڵ|Gamla Uppsala، [[ئۆپساڵا]]ی کۆن، ئەم شوێنە گرنگیەکی [[ئایینی]] و [[سیاسەت|ڕامیاری]] گەورەی ھەیە لە مێژووی سوێد.<br/> ]] شوێنەواری سەرکێشیەکانی ڤیکینگەکان لە گەشتەکەیان دا بەرەو باشوور دۆزراوەتەوە لەسەر چەند بەردێک لە [[یۆنان]] و [[فەڕەنسا]] و لە کەناراوەکانی [[قەزوین]] و [[باکووری کوردستان]]، کە بە ڕێنووسی ئەسکەندەنافی دۆزراوەتەوە، لە سەدەی ھەڤدەھەم شانشینی ئەسکەندەنافیا چەند گەریدەیەک دەنێرێت بۆ ڵێکۆڵینەوە لەم بابەتە، ئەم گەریدانە چەندین بەردنووسیان چنگ دەکەوێت کە لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] دۆزرابوونەوە، بەڵام کەشتیەکە لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانیەکانەوە]] تێک دەشکێنرێت لە [[دەریای قەزوین|دەریای کاسپیەن]] بەسەرجەم سەرنشینانەوە. ====شانشینی سوێد==== تاکو ئێستا بە وردی نازانرێت کەی و چۆن [[شانشینی سوێد]] دامەزراوە، بەڵام زنجیرەی پاشا سوێدیەکان دەگەڕێتەوە بۆ شا [[ئیریک]]<nowiki/>ی سەرکەوتوو کە بە یەکەمی ھەموو پاشاکانی سوێد دادەنرێت کە فەرمانڕەوایی ھەریەکە لە "Svealand" و"Götaland" یان کردووە لە یەک فەرمانگەدا، پێشتر سوێد و گۆتڵاند دوو شانشینی سەربەخۆ بوونە بۆ ماوەیەکی درێژ، بەڵام بەھۆی ھەڵگیرسانی جەنگەوە لە نێوانیان لەسەدەی شەشەمی زایینەوە شا ئیریک ھەردووکی کردۆتە یەک لەژێر ناوی سوێد. ====پێشکەوتنی ڕۆشەنبیری==== لە ماوەی قۆناغە سەرەتاییەکان لە چاخی ڤیکینگی ئەسکەندەنافی ھەریەک لە "یەستاد" لە "سەکانیا" و "باڤکین" لە "گۆتڵاند" بازاڕگەرێکی گەشاوەیان لە نێوان دا ھەبووە، ئەوەی ماوەتەوە لە شوێنەوارەکانیان بریتیە لە بازاڕی گەورەی "یەستاد" کە مێژوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٦٠٠-٧٠٠ ی زایینی، بەڵام بازاڕی "باڤکین" شوێنەکەی نەماوە جگە لە بەندەرێکی گەورە کە دەکەوێتە سەر دەریای بەلتیک کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆیەم و دەیەمی زایینی، کە بەھۆیەوە کاربۆن و کانزاکانی تریان ھێناوە.<ref name="Sawyer">Sawyer, Birgit and Peter Sawyer (1993).</ref> قەشە "ئانسگار" بۆ یەکەم جار ئایینی کریستیانی ھێناوەتە سوێد لە ٨٢٩، بەڵام ئایینەکە نەیتوانیوە جێگای ئایینی "پاگانیزم "بگرێتەوە تا سەدەی دوازدەھەم، لە سەرەتای سەدەی یازدەھەم ئایینی کریستیانی زۆر گەشەی کرد و بووە ھۆی لاوازی پاشای باکوور و پاشاکانی باشووریش لە ڕێگای کلێساوە زەویەکانی باکووری دابەش کرد بەمە لە سەدەی دوازدەھەم ئایینی کریستیانی تەواوی سوێدی گرتەوە.<ref>Bagge, Sverre (2005) "The Scandinavian Kingdoms".</ref> [[پەڕگە:Valdemar Atterdag brandskattar Visby (1882).jpg|ڕاست|وێنۆک|198x198پیکسڵ|ڤاڵدیماری چوار‏‏‏ە‏‏‏م ف‏‏‏ە‏‏‏رمانڕ‏‏‏ە‏‏‏وایی له گۆتڵاند و‏‏‏ە‏‏‏رد‏‏‏ە‏‏‏گرێت‏‏‏ە‏‏‏وه ل‏‏‏ە‏‏‏د‏‏‏ە‏‏‏ر‏‏‏ە‏‏‏و‏‏‏ە‏‏‏ی دیواری ڤێسپی و کۆتایی ب‏‏‏ە‏‏‏ کوشتار د‏‏‏ە‏‏‏هێنێت ١٨٠٠.]] ====دامەزراوە پارچەییەکان لە سوێد==== جگە لە ناوچەی سکێن لە کۆتا لوتکەی باشووری سوێد ھیچ لە شوێنەکان دامەزراوەیان نەبووە بەھۆی ئەوەی لەژێردەستی دانماڕکیەکان بوو، وەک ھەموو شارەکانی تری ئەوڕوپا<ref>Franklin D. Scott, ''Sweden: The Nation's History'' (University of Minnesota Press: Minneapolis, 1977) p. 58.</ref> لەبەر ئەوە جوتیاران زەرەرمەندی یەکەمی ھەموو ئەم ستەمانە بوون، کە لە مێژووی سوێددا  ھەژارترین چین بوون<ref>[http://runeberg.org/nfcj/0106.html Träldom].</ref> بەڵام بە ھۆی گەشەسەندنی ئایینی کریستیانی دیاردەی بەندایەتی و ژێردەستی برەوی نەما و جوتیارەکان زەویان بەسەر دابەش کرا لەلایەن کڵێساوە.<ref>Scott, p. 55.</ref> لە ڕاستیدا ھەریەکە لە  بەندایەتی و ژێردەستی لەلایەن شا "ماگنۆس ئەریکسۆن" لە ١٣٣٥ کۆتایی پێ ھات. بەڵام خۆشگوزەرانی ھەر نەبوو بە بەشی جوتیاران چونکە جوتیارە بەندەکانی دوێنێ بوون بە کرێکار و بەردەست لە شارەکان بۆ درووستکردنی باڵەخانەکان، بۆ نموونە جوتیارەکانی ناوچەی "داسڵاند"ھەڵدەستان بە کۆکردنەوەی [[پەنیر]] لە شارەکان و ھێنانەوەیان تا بە ئاسن یان ماسی بگۆڕنەوە لە شارە کەناراویەکان کە لەوێوە ھاوردە دەکرا.<ref>Scott, pp. 55–56.</ref> ====پلێگا لە سوێد (تاعون)==== لە سەدەی چواردەھەم سوێد ڕووبەڕووی پلێگا (مەرگی ڕەش) بوویەوە، کە زۆرینەی خەڵکەکەی لەناو برد.<ref>Scott, pp. 56–57.</ref> لەو ماوەیە زۆرینەی خەڵک ناچاربوون ڕووبکەنە شارەکان و شاری گەورە سەر ھەڵبدەن و پەیوەست ببن بە "بزاڤی ھانزی بازرگانی" ئەڵمانەکان بەتایبەت لە "ڤیسبی"، لەساڵی ١٣٩٧ سوێد و نەروێژ لەژێر فەرمانڕەوایی شا "ماگنۆس ئەریکسۆن" یەکیان گرت، لەساڵی ١٣٩٧ شاژنی دانماڕک پێشنیاری یەکگرتنەوەی ھەریەک لە پاشایەتی سوێد و نەڕویژ و دانماڕکی ھێنا پێشەوە، بەڵام نەیتوانی دەسەڵاتی بەسەر سوێدیەکان بشکێنێتەوە. ====کۆشکی پاشایەتی و فەرمانڕەواکانی==== تەختی پاشایەتی سوێد بۆ گەلێک لە شازادەکان ماوەتەوە بە درێژایی مێژووی شانشینەکە، لەبەر ئەوە دەسەڵاتی ڕاستەقینەی جێبەجێکردن بەدەست شازادەکانەوە بووە بۆ ماوەیەکی درێژ تەنانەت بنەماڵەی شا ستیوەر کە پەڕلەمانی سوێدیان درووست کرد، "شا کریستانی دووەم" پاشای دانماڕک لە ١٥٢٠ بە ھێزی چەک دەسەڵاتی بەسەر سوێددا کێشا و بڕیاری لەناوبردنی وەچەی شانشینەکانی سوێد لەناو ببات، بەڵام خەڵک ڕووبەڕوویان بوونەوە و کوشتارگەیەکی گەورە ڕوویدا لە ستۆکھۆڵم، کە دواتر بە "خوێنی کۆترەکانی ستۆکھۆڵم" ناسانرا و لە ٦ ی یونیوی ١٥٢٣ (پشووی نیشتمانی سوێد) شا "گۆستاف ڤاسا" شانشینی مەزنی سوێدی ڕاگەیاند<ref>Scott, p. 121.</ref> پاشان کڕیستیانی کاسۆلیکی ڕەت کردەوە و ڕێچکەی پڕۆتستانتی گرتەبەر، و ناوچەی دەریای بەلتیکی خستە ژێر ڕکێفی لە "بزاڤی ھانزی بازرگانی".<ref>Scott, p. 132.</ref> === ئیمپراتۆری سوێدی === [[پەڕگە:Map of Sweden (1797).tif|ڕاست|وێنۆک|ن‏‏‏ە‏‏‏خش‏‏‏ە‏‏‏ی سوێد(١٧٩٧)]] لە چاخی ھەڤدەھەم سوێد وەک ھێزێکی گەورەی ئەوڕوپی دەرکەوت، و بیری لە جیۆپۆلەتیک ی خۆی کردەوە و شا "گۆستاف ئەدۆڵڤی دووەم " ھێرشی کردە سەر خاکی ڕەسیا و پۆڵەندا و لیتوانیا جەنگێکی سی ساڵی ڕوویدا. لە ماوەی جەنگە سی ساڵیەکە، سوێد نزیکەی نیوەی پاشماوەی خاکی ڕۆمانی کۆنی دەستەبەرکرد، کە مەبەستی "گۆستاف ئەدۆڵڤی دووەم " درووستکردنەوەی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی بوو لەسەر دەستی خۆی، بەڵام لە جەنگی "لۆتزن"(١٦٣٢) کوژرا و خەونی سوێدیەکان ڕاوەستا، و پاشان لەدوای جەنگی "نۆڕدلینگین"سوێدیەکان زۆرینەی خاکەکانیان لەدەستدا لە ئەڵمانیا، چونکە ئەڵمانەکان ڕووبەڕوویان بوونەوە بەوەی سوێدیەکان نزیکەی ٢٠٠٠ قەڵا و ١٨٠٠٠ گوند و ١٥٠٠ شارۆچکەی ئەڵمانیەکانیان خاپور کردبوو.<ref name="Population-HLS">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.historylearningsite.co.uk/population_thirty_years_war.htm|سەردێڕ=Population|بڵاوکەرەوە=History Learningsite|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٠٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠١٥|archive-url=https://web.archive.org/web/20150520062802/http://www.historylearningsite.co.uk/population_thirty_years_war.htm|url-status=dead}}</ref> [[پەڕگە:Suecia 1-054 ; Sodra Bancohuset.jpg|چەپ|وێنۆک|180x180پیکسڵ|ستۆکهۆڵم ل‏‏‏ە‏‏‏ناو‏‏‏ە‏‏‏ڕاستی س‏‏‏ە‏‏‏د‏‏‏ە‏‏‏ی ١٧]] لە ناوەڕاستی سەدەی ھەڤدەھەم سوێد سێیەم گەورەترین وڵاتانی ئەوڕوپا بوو  لە ڕوانگەی ڕووبەرەوە پاش ئیسپانیا و ڕەسیا، سوێد خاوەنداریەتی خاکێکی بەرفراوانی دەکرد لەسەر دەستی "شا کاڕڵ ی دەیەم "دوای پەیماننامەی (ڕۆسکیڵدێ)لە ١٦٥٨.<ref name="HayesPSH">"A Political and Social History of Modern Europe V.1.</ref><ref>However, Sweden's largest territorial extent lasted from 1319 to 1343 with Magnus Eriksson ruling all of the traditional lands of Sweden and Norway.</ref> ھۆکاری سەرکەوتن و مانەوەی شانشینەکە لەم ماوەیە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو گۆڕانکاریانەی کە "گۆستافی یەکەم" کردی لە بواری [[ئابوور]]یدا.<ref name="GusEB">"Gustav I Vasa – Britannica Concise" (biography), ''Britannica Concise'', 2007, webpage: [http://concise.britannica.com/ebc/article-9366349/Gustav-I-Vasa EBConcise-Gustav-I-Vasa] {{webarchive|url=https://archive.today/20121206031538/http://concise.britannica.com/ebc/article-9366349/Gustav-I-Vasa |date= ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢}}.</ref> لەسەدەی ھەڤدەھەم  سوێد بەشداری چەندین جەنگی گەورەدا کرد وەک جەنگی پۆڵەندی و لیتوانی کە کێبڕکێ بوو لەسەر دەستگرتن بەسەر دەریای بەڵتیک و وڵاتانی ھاوکەناری بەتایبەت جەنگی کێرکۆڵم<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.kismeta.com/diGrasse/images/kircholm_27_sept.htm|سەردێڕ=Battle of Kircholm 1605|بڵاوکەرەوە=Kismeta.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090614093403/http://www.kismeta.com/diGrasse/images/kircholm_27_sept.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سێ لەسەر دووی فنلەندیەکان ئاژەڵەکانیان تووشی نەخۆشی [[بەدخۆراکی]] بوون لە ١٦٩٦<ref>[http://countrystudies.us/finland/9.htm Finland and the Swedish Empire].</ref> ئەم نەخۆشیە لەوەڕگەی سوێدیەکانیشی گرتەوە<ref>[http://www.algonet.se/~hogman/sljordbruk_eng.htm Agricultural Yields and Years of Famine – Sweden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130114072225/http://www.algonet.se/~hogman/sljordbruk_eng.htm |date=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ }}.</ref> بەمە %١٠ سوێدیەکان نیشتمانیان جێھێشت<ref>Elizabeth Ewan, Janay Nugent (2008) "''[http://books.google.com/books?id=6oOCfHxQDtwC&pg=PA153 Finding the family in medieval and early modern Scotland]''".</ref> [[پەڕگە:Battle of Lutzen.jpg|ڕاست|وێنۆک|180x180پیکسڵ|کوشتنی گۆستاف ئ‏‏‏ە‏‏‏دۆڵڤی دوو‏‏‏ە‏‏‏م ل‏‏‏ە‏‏‏ ج‏‏‏ە‏‏‏نگی لۆتزن ١٦٣٢.]] بە ھۆی مردنی شا "گۆستاف ئەدۆڵڤی دووەم" و جەنگی پۆڵەندی و لیتوانی، ئابوروی سوێد وێران بوو، تا ھاتنی شا"کاڕڵ ی یازدەھەم"(١٦٥٥-١٦٩٧)کە ئابووری وڵات و سوپای بووژاندەوە، پاشان بۆشا "کاڕڵ ی دوازدەھەم" ی کوڕی بەجێ ھێشت. کە بوو بە خاوەنی گەورەترین سوپای ناوچەکە و خاوەنی گەورەترین کەشتیگەڵی سەربازی، تاکە ھێز کە بیتوانیبا بەرامبەریان بوەستێت ڕەسیا بوو. لە دوای جەنگی "نارڤا" (١٧٠٠) کە یەکێکە لە سەرەتای "جەنگە گەورەکانی باکوور" ڕەسیا زۆر لاواز ببوو بەجۆرێک سوێدیەکان دەیان توانی دەستی بەسەر دابگرن، بەڵام لە بڕی ڕەسیا جەنگی پۆڵۆنیا و لیتوانیای ھەڵبژارد و پۆڵۆنیای شکاند، ئەمە دەرفەت بوو  بۆ ڕەسیا تا ژێرخانی نوێ بکاتەوە. دوای ھاوپەیمانیەتی لەگەڵ "سەکسۆنیەکان"لە جەنگی "کڵیسزۆڤ" (١٧٠٢). دوای سەرکەوتنیان بەسەر پۆڵۆنیەکان، شا "کاڕڵی دوازدەھەم" ڕووی کردە ڕەسیا بەڵام توشی شکستێکی گەورە بوون بەتایبەت لە جەنگی (پۆڵتاڤا) ١٧٠٩، بەمە "پەتڕۆسی مەزن" و کەشە بەفراویەکەی خۆیان نتشانی ھەموو جیھان دا تا بزانن کێ ڕووبەڕوویان دەبێتەوە. ئەم کەوتنە سەرەتای کەوتنی شانشینی سوێد بوو. [[پەڕگە:Marten's Poltava.jpg|چەپ|وێنۆک|180x180پیکسڵ|جەنگی (پۆڵتاڤا) ١٧٠٩. سەرکەوتنی ڕوسەکان بەسەر سوێدیەکان<br/>]] "گۆستاف ئەدۆڵڤی دووەم"  جەنگی نەرویژی بەرپاکرد ١٧١٦، بەڵام بەھۆی کوژرانی لە قەڵای فردریکستن ١٧١٨، پاشەکشە بە سوێدیەکان کرا، ئەم شکستە بە ھۆی کوژرانی پاشاوە بوو نەک لاوازی ھێزەکەی.  سوێد ناچاربوو دەستبەرداری ڕووبەرێکی بەرفراون بێت لە ڕێککەوتن نامەی "نیستاد" ١٧٢١، جگە لەمە گەورەیی و زڵھێزی شانشینەکەی لەدەستدا لە"دەریای بەڵتیک"و ڕەسیا سەریھەڵدا وەک زلھێزێکی جیھانی، و لە جەنگی کۆتایی ساڵی ١٧٢١ سوێد ٢٠٠٠٠٠ پیاوی لە خاکی سوێدی ئێستا لەدەستدا و ١٥٠٠٠٠ پیاویش لە خاکی فنڵەندای ئەمڕۆ. لە سەدەی ھەژدەھەم، سوێد ھیچ نەبوو جگە لە ھێزێکی بچووک کە پارێزگاری لەو خاکە دەکرد کە بۆی مابوویەوە، جگە لە خاکی ڕۆژھەڵاتی ناچاربوو بۆ ڕەسیای جێبھێڵێت کە فنڵەندای ئەمڕۆیە(١٨٠٩) و بوو بە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتی ڕەسیا. لەژێر ناوی "ھەرێمی فنڵەندای گەورە". بۆ چاکسازی کردنەوەی سوێد لە "دەریای بەڵتیک" ھاوپەیمانێتی دوژمنێکی کۆنی کرد کە فەڕەنسا بوو  بۆ دژایەتیکردنی دانماڕک و نەرویژ لە جەنگەکانی ناپلیۆن، بەمە بەشداری "جەنگی لایبزیگ" ی کرد بۆ وەرگرتنەوەی خاکەکانی دانماڕک و نەرویژ بەرامبەر زەویەکانی ئەڵمانیا بۆ فەڕەنسیەکان، بەگوێرەی ڕێککەوتننامەی "کیڵ"، ١٤ یەنایەر ١٨١٤، کە نەرویژیەکان ئامادەی ملکەچبوون  نەبوون، بەمە سوێد جەنگی دژی نەرویژیەکانی ڕاگەیاند بەسەرکردایەتی شا"کاڕڵ ی سێزدەھەم" لە ٢٧ یۆلیۆ ١٨١٤، بەمە نەرویژ بوو بە بەشێک لە شانشینی سوێدی، ئەم بارودۆخە وەک خۆی مایەوە تا ١٩٠٥، لەو کاتەوە سوێد ھیچ شەڕێکی تری نەکردووە، جگە لە ھەندێک بەشداری بۆ پاراستنی ئاشتی لە کۆسۆڤۆ و ئەفغانستان و کوردستان. === مێژووی ھاوچەرخ === [[پەڕگە:Farewell to home, Göteborg, 1905.jpg|چەپ|وێنۆک|ک‏‏‏ە‏‏‏شتی‏‏‏ە‏‏‏ک سوێدی‏‏‏ە‏‏‏کانی ه‏‏‏ە‏‏‏ڵگرتوه ل‏‏‏ە‏‏‏کاتی جێهێشتنی وڵات ل‏‏‏ە‏‏‏ گۆتێنبێرگ ١٩٠٥.]] لە سەدەکانی ھەژدەھەم و نۆزدەھەم سوێد بەڕێژەیەکی بەرچاو ژمارەی دانیشتوانی بەرز بوویەوە، ئەمیش بەھۆی ئاشتی و شەڕنەکردن بوو بۆ ماوەیەکی درێژ.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|المؤلفین المشارکین=Paul Robert Magocsi|سنة=١٩٩٨|العنوان=Encyclopedia of Canada's Peoples|الناشر=University of Minnesota Press|الرقم المعیاری=٠-٨٠٢٠-٢٩٣٨-٨|الصفحة=١٢٢٠|المؤلف=Paul Robert Magocsi, editor.}}</ref> بەھۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی دانیشتوان کار و دەستکەوتنی نان بە کێشە کەوت کە بوور ھۆی کۆچکردنی سەدان سوێدی بۆ وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمێریکا کە لەم ماوەیە نزیکەی %١٠ ی سوێدیەکان خاکیان بەجێ دەھێشت بۆ ھەرساڵێک .<ref name="Einhorn">Einhorn, Eric and John Logue (1989).</ref> لەو ماوەیە سوێد بەدەستی ھەژاری دەیناڵاند و دانماڕکیەکانیش خەریکی خۆبەھێزکردنەوە بوون لە ڕووی پیشەسازیەوە<ref name="Einhorn">Einhorn, Eric and John Logue (1989).</ref><ref>Koblik, Steven (1975).</ref> سوێدیەکان کۆچیان دەکرد بۆ ئەمێریکا بە مەبەستی ژیانێکی باشتر، کە لەنێوان ساڵەکانی ١٨٥٠ بۆ ١٩١٠ نزیکەی یەک میلیۆن سوێدی بەرەو ئەمێریکا کۆچیان کرد<ref>Einhorn, Eric and John Logue (1989), p. 8.</ref> لە سەرەتای سەدەی بیستەم ژمارەی سوێدیەکانی شیکاگۆ زۆر زیاتر بوو لە ژمارەی سوێدیەکانی گۆتەنبۆڕگ (دووەم گەورە شاری سوێد)<ref>Ulf Beijbom, [http://www.americanwest.com/swedemigr/pages/emigra.htm "European emigration"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803004438/http://www.americanwest.com/swedemigr/pages/emigra.htm |date= ٣ی ئابی ٢٠٠٨}}, The House of Emigrants, Växjö, Sweden.</ref> ژمارەی ھەرە زۆری سوێدیەکان لە ھەرێمەکانی ڕۆژئاوای ناوەڕاست بوو لە ھەرێمی "مینیسوتا"، و ھەندێکیشیان لە ھەرێمەکانی تر و کەنەدا بوون. لەگەڵ ھەموو ئەو ھەژاریەی کە لەسەدەی نۆزدەھەم سوێدیەکان بینیان، ھەندێک گۆڕانکاری گرنگیش ڕوویاندا لە بواری کشتوکاڵ و ئاژەڵداری بەھۆی بەرزبوونەوەی ژمارەی دانیشتوانەوە.<ref name="Koblik9-10">Koblik, pp. 9–10.</ref> لەو گۆڕانکاریانە دابەشکردنی زەوی کشتوکاڵی بوو بەسەر ھەژاراندا و ھاتنی [[پەتاتە]] و چاندنی بوو بۆ سوێد<ref name="Koblik9-10">Koblik, pp. 9–10.</ref> چونکە وەک دەزانرا سوێدیەک وەک ئەوڕوپاییەکانی تر زۆر شارەزا نەبوون لە بەکارھێنانی خاکدا ئەویش بەھۆی نالەباری کەشوھەواوە بوو،<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-29865/Sweden#403810.hook Sweden: Social and economic conditions] (2007).</ref> و ڕۆشەنبیری کشتوکاڵی سوێد کاریگەری ھەبوو بەسەر ڕژێمی ڕامیاریەوە، و درووستبوونی پارت و کۆمەڵەی جیا بە جوتیاران وەک پارتی جوتیارانی نوێ (ئێستا "پارتی ناوەند").<ref>Koblik, p. 11: "The agrarian revolution in Sweden is of fundamental importance for Sweden's modern development.</ref> لەنێوان ساڵەکانی ١٨٧٠ تا ١٩١٤ سوێد دەستی کرد بە پێشکەوتنی ئابووری و پیشەسازی تاوەکو ئەمڕۆ<ref>Koblik, p. 90.</ref> لە کۆتای ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەم گەلێک کۆمەڵە و پارت و بزاڤی میللی دەرکەوتن وەک (سەندیکای کرێکاران، کۆمەڵەی پاراستن مەیخۆران، کۆمەڵەی ئایینە سەربەخۆکان)، کە بوونە بنەما بۆ درووستبوونی کۆمەڵگەیەکی دیموکرات، ئەم بزاوتانە بوونە ھۆی ئەوەی سوێد ھەنگاوێکی خێراتر ببڕێت بەرەو ڕژێمی پەڕلەمانی و دیموکراتی نوێ، کە لەدوای جەنگی جیھانی یەکەم، ھاوکات لەگەڵ شۆڕشی پیشەسازی بەردەست کەوت، کە خەڵک ھەنگاو بە ھەنگاو بەرەو شارەکان و کارگەکان بەڕێکەوتن، و بەشداریان لە سەندیکاکان کرد، و بەھۆی سەرھەڵدانی شۆڕشی شوعیەکان لەساڵی ١٩١٧ پەڕەیەکی نوێ لە ژیانی پەڕلەمانی ھەڵدرایەوە و بەرەو دیموکراتی ڕۆیشتن. === جەنگی جیھانی یەکەم و دووەم === [[پەڕگە:Swedish soldier during ww2.JPG|چەپ|وێنۆک|س‏‏‏ە‏‏‏ربازێکی سوێدی له ج‏‏‏ە‏‏‏نگی جیهانی دوو‏‏‏ە‏‏‏م.]] سوێد بێلایەن بوو بە درێژایی جەنگی جیھانی یەکەم و جەنگی جیھانی دووەم، لەگەڵ ئەوەش کە بێلایەنی زۆر سەخت بوو لە جەنگی جیھانی دووەم.<ref name="Koblik303-313">Koblik, pp. 303–313.</ref><ref>Nordstrom, p. 315: "Sweden's government attempted to maintain at least a semblance of neutrality while it bent to the demands of the prevailing side in the struggle.</ref> و سوێد لەم ماوەیە کەوتبووە ژێر ئابڵوقەکانی ئەڵمانیا کە بە ھۆیەوە لە جیھان دابڕابوو.<ref name="Koblik303-313">Koblik, pp. 303–313.</ref> پاشان سوێد کەوتە ھەوڵی ئەوەی کە کۆتایی بەم بارودۆخە بێنێت<ref name="NB313-319">Nordstrom, pp. 313–319.</ref> کە موڵکەچی چەندین  داواکاری ئەڵمانیا بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|الأخیر=Zubicky|الأول=Sioma|سنة=١٩٩٧|العنوان=Med förintelsen i bagaget|لغة=[[Swedish language|Swedish]]|الناشر=Bonnier Carlsen|مکان=Stockholm|الرقم المعیاری=٩١-٦٣٨-٣٤٣٦-٧|الصفحة=١٢٢}}</ref> ھەروەھا سوێدیەکان ئامێر و بەرھەمەکانی ئەڵمانیای بەکار دەھێنا بە درێژایی ماوەی جەنگەکان، ھەروەھا توانی بەرگری لە خۆی بکات بەرامبەر ھێرشەکانی نەرویژ، و لە ١٩٤٣ چەندین ھاوڵاتی جوولەکەی ڕزگار کرد کە ھانایان بۆ ھێنابوون لە ترسی ھێرشی نازیەکان، جگە لە ھاوکاریکردنی فنلەندیەکان لە "جەنگی زستان" و "جەنگی بەردەوام بوون" بە چەک و ڕاھێنان. لەگەڵ نزیک بونەووە لە کۆتایی جەنگ، سوێد ڕۆڵێکی گەورەی بینی لە ھاریکاری مرۆیی، بە وەرگرتنی ژمارەیەکی زۆر لە پەنابەر و کۆچبەران بەتایبەت جوولەکەکان، کە ژیانی گەلێک مرۆڤیان ڕزگار کرد بە ھاوکاریە جۆربەجۆرەکان<ref name="NB313-319">Nordstrom, pp. 313–319.</ref> لەبەر ئەمە دەڵێن کە سوێد زۆر بەتوندی ڕووبەڕووی نازیەکان بوونەوە  بە ڕێگای خۆیان ھەتا گەیشتە ئەو ئاستەی سەروەری خۆی خستە مەترسیەوە<ref name="NB313-319">Nordstrom, pp. 313–319.</ref> === جەنگی سارد === لەگەڵ ئەوەی سوێد بێلایەنی خۆی ڕاگەیاندبوو بەڵام پەیوەندیەکی قۆڵتر و بەھێزتری ھەبوو لەگەڵ وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمێریکا. لەدوا ساتی جەنگ، سوێد دەزگا پیشەسازیەکانی بەکارھێنانی بۆ بەھێزکردنی ژێرخانی ئابووری و سەقامگیری کۆمەڵایەتی و پەرەپێدانی [[زانست]]ی کە بووە بنەما بۆ پێشکەوتنی ئەوڕوپا<ref name="NB335-339">Nordstrom, pp. 335–339.</ref> سوێد بەشێک بوو لە "پڕۆژەی ماڕشاڵ" و ھوابەش بوو لە "ڕێکخراوی ھاریکاری و گەشەپێدانی ئابووری" لەماوەی دوای جەنگ "پارتی کرێکارانی کۆمەڵایەتی دیموکراتی" فەرمانڕەوایی سوێدی دەکرد، کە پەیڕەوی سەندیکا و "سەرمایەداری" دەکرد، بەتایبەت یەکێتی سەندیکای کرێکارانی سوێدی، کە ھاوپەیمانی پارتی ھاوبەشی دیموکراتی بوو<ref name="svensteinmo">''Globalization and Taxation: Challenges to the Swedish Welfare State''.</ref> کە ژمارەی بیرۆکراسییەکان لە شەستەکان و ھەشتاکان زۆر بەرزبوویەوە بەشێوەیەکی بەرچاو<ref name="svensteinmo">''Globalization and Taxation: Challenges to the Swedish Welfare State''.</ref> سوێد دەرگای واڵا کرد ڕووەو بازرگانی نێودەوڵەتی و پیشەسازی جیھانی کە گەشەسەندنێکی چاکی بەخۆوە بینی لە ھەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا. وەک ھەموو وڵاتە پیشەسازیەکان سوێد کەوتە باری پێویست بوون بە نەوت لە سەردەمی قەیرانی نەوتدا ١٩٧٣-١٩٧٤ و ١٩٧٨-١٩٧٩<ref>Nordstrom, p. 344: "During the last twenty-five years of the century a host of problems plagued the economies of Norden and the West.</ref> لە ھەشتاکاندا، دووبارە پەیکەری پیشەسازی سوێد داڕێژڕایەوە بەشێوەیەکی بەرفراوان، کە دەستبەرداری تەختە بوون لە درووستکردنی کەشتی و پیشەسازیەکانی تر، لە بری دار ماددەکانی ئاسن و مس و کانزاکانی تریان بەکارھێنا بۆ پیشەسازیە میکانیکیەکان و خۆکارەکان.<ref>Krantz, Olle and Lennart Schön. 2007.</ref> لە نێوان ساڵانی ١٩٧٠ بۆ ١٩٩٠ ڕێژەی باج بەرزبوویەوە بەوەر ھاوڵاتیان بە ڕێژەی %١٠ بەبەراورد ڕێژەی بەرھەمھێنان کەمی کرد لەچاو وڵاتانی تر وەک وڵاتانی ڕۆژئاوای ئەوڕوپا، پاشان ئەم ڕێژەیە بەرزبوویەوە بۆ %٨٠ لە کۆتایی دا دەوڵەت نیوەی توانای بەرھەمھێنانی لەدەستدا لە "کۆی بەرھەمی  خۆماڵی"، و سوێد پاشەکشەی کرد لە ڕێزبەندی پێنجەمی وڵاتە پێشکەوتووەکان لە ڕووی"کۆی بەرھەمی خۆماڵی" بۆ ھەر تاکێک، بەمە لە کۆتایی ھەفتاکان ڕامیاری ئابووری کاریگەری خستە سەر دەزگاکانی وڵات و وەزارەتەکان  .<ref name="svensteinmo">''Globalization and Taxation: Challenges to the Swedish Welfare State''.</ref> پاشایەتیکردنی کاڕڵ گۆستافی شازدەھەم لەسەر تەختی پاشایەتی لەساڵی ١٩٧٣ تاوەکو ئەمڕۆ. === ماوەی ئێستا === [[پەڕگە:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|چەپ|وێنۆک|ب‏‏‏ە‏‏‏ ئ‏‏‏ە‏‏‏ندام بوونی سوێد ل‏‏‏ە‏‏‏ ی‏‏‏ە‏‏‏کێتی ئ‏‏‏ە‏‏‏وڕوپا له ١٩٩٥ و واژووکردنی ب‏‏‏ە‏‏‏ڵێننام‏‏‏ە‏‏‏ی لیشبۆنا ل‏‏‏ە‏‏‏ ٢٠٠٧.]] بەھۆی کزبوونی بازاڕی خوانوبەرە و وەبەرھێنان لە سەرەتای نەوەدەکان داھاتی باج کەمی کرد جگە لەو بارەی کە ئابووری جیھان تێی کەوتبوو وڵات ناچار بوو کە ڕێژەی باج زیاتر بکات بەسەر ھاوڵاتیان دا<ref>Englund, P. 1990.</ref> بەمە ڕێژەی وەبەرھێنان کەمی کرد بە %٥ لە "کۆی بەرھەمی خۆماڵی" بەتایبەت لە ١٩٩٢ کە بانک ڕێژەی باجی بۆ %٥٠٠ بەرزکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1025624.html|سەردێڕ=Sweden's `Crazy' 500% Interest Rate; Fails to Faze Most Citizens, Businesses; Hike Seen as Short-Term Move to Protect Krona From Devaluation|بڵاوکەرەوە=Highbeam.com|ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ١٩٩٢|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی شوباتی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110215084954/http://www.highbeam.com/doc/1P2-1025624.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|مسار=http://books.google.com/books?id=NxFh9qk0wBYC&pg=PA44|العنوان=The Great Financial Crisis in Finland and Sweden|الناشر=Edward Elgar Publishing|الرقم المعیاری=١٨٤٨٤٤٣٠٥٦|المؤلف=Lars Jonung, Jaakko Kiander, Pentti Vartia|سنة=٢٠٠٩}}</ref> حکومەت نیگەران بوو بە نزمبوونەوەی ئاستی داھات، ھەستا بە ھەندێک چاکسازی لە بواری وەبەرھێنان و ڕکابەری جیھانی بۆ وەبەرھێنان و دانانی سنوورێک بۆ خۆشگوزەرانی ھاوڵاتیان و خزمەتگوزاری گشتی، بۆیە ھەوڵی بە ئەندامبوون درا لە یەکێتی ئەوڕوپا بۆ ئەم مەبەستە پەڕلەمان ڕێژەی %٥٢ ی دەنگەکانی بەدەست ھێنا لە ١٣ی نۆڤەنبەری ١٩٩٤، و سوێد بوو بە ئەندام لە یەکێتی ئەوڕوپا لە ١ یەنایەری ١٩٩٥. لەڕاستیدا سوێد بێلایەن نییە لە بواری سەربازیدا، و بەشدارە لە گەڵێک لە چاڵاکیە سەربازیەکاندا، و ھاوبەشە لە "ھاوپەیمانی باکووری ئەتلەسی" ([[ناتۆ]])، جگە لە بەشداریکردنی ھەندێک وڵات بۆ بەرھەمھێنان و پێشکەوتنی چەک و [[جبەخانە]]ی سەربازی، سوێد جۆرە چەکێکی بەرھەم ھێنا کە ئەمێریکیەکان بەکاریان ھێنا لە جەنگی دژ بە ئێراق.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thelocal.se/article.php?ID=3013&date=20060207|سەردێڕ=New Swedish weapon in Iraq|نووسەر=The Local|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> ھەروەھا سوێد مێژوویەکی درێژی ھەیە لە بەشداریکردنی چالاکیە سەربازیە نێودەوڵەتیەکان، بەھۆی ئەوەی ئەندامە لە "ھاوپەیمانی باکووری ئەتلەسی" کە لەژێر فەرمانڕەوایی یەکێتی ئەوڕوپادایە بۆ پاڕاستنی ئاشتی کە پاشکۆی "نەتەوە یەکگرتووەکانە"، سوێد پشکی سەرۆکایەتی یەکێتی ئەوڕوپای وەرگرتووە لە ١ یۆلیۆ بۆ ٣١ دیسەمبەری ٢٠٠٩. == جوگرافیا == [[پەڕگە:Suorvajaure in stora sjofallet park.jpg|چەپ|وێنۆک|دیم‏‏‏ە‏‏‏نێک له باخچ‏‏‏ە‏‏‏ی ستۆرا سیۆڤاڵیتی نیشتمانی.]] سوێد دەکەوێتە باکووری ئەوڕوپا، لە خۆڕئاوای دەریای بەڵتیک و کەنداوی پۆتنیا، و کەناڕێکی ڕیشاڵی و درێژی ھەیە، و بەشی خۆرھەڵاتی نیمچە دوورگەی ئەسکەندەنافیا پێک دێنێت، و لە خۆڕئاوی زنجیرە چیاکانی ئەسکەندەنافیا (سکاندیرنا) ھەڵکەوتوون، کە بۆتە سنووری نێوانیان لەگەڵ نەرویژ، و فنلەندا کەوتۆتە بەشی باکووری خۆرھەڵاتی، و سنوورێکی دەریایی ھەیە لەگەڵ دانماڕک و ئەڵمانیا و پۆڵۆنیا و لیتوانیا و لاتیڤیا و ئیستۆنیا و ڕەسیا، و لە ڕێگای پردەھۆینی ئۆریسەند بە دانماڕک بەستراوەتەوە. سوێد ڕێزبەندی پەنجاو پێنجەمین گەورەترین وڵاتی گرتوەو لە ڕووی ڕووبەرەوە کە (٤٤٩٬٩٦٤ کم٢)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Country Comparison: Area|ناونیشان=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html?countryName=Sweden&countryCode=sw&regionCode=eu&rank=55#sw|ئیش=Central Intelligence Agency|بڵاوکەرەوە=Cia.gov|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100602150716/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html?countryName=Sweden&countryCode=sw&regionCode=eu&rank=55#sw|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و چوارەمینە بە گوێرەی ئەوڕوپا جگە لە ڕەسیای ئەوڕوپی، و گەورەترینی باکووری ئەوڕوپایە، نزمترین خاڵی لە ئاستی دەریاوە کەوتۆتە کەنداوی ھاماڕسیۆن لە (کریستان ستاد) کە ٢٫٤ مەتر لە خوار ئاستی دەریایە، بەبەراورد بەرزترین خاڵی بریتیە لە (کیپنیکایسێ)  کە ٢١١١ مەتر لە [[ئاستی دەریا]] بەرزە. سوێد بەگوێرەی ڕۆشەنبیری و جوگرافیا و مێژوو بۆ ٢٥ پارێزگا دابەش کراوە، کە ھیچ مەبەستێکی کارگێڕی و ڕامیاری لە پشتەوە نیە، ھەریەکە لەم پارێزگانەش بەسەر سێ ھەرێم دابەش کراوە ئەوانیش (نۆردلاند) و (سڤیڵاندی ناوەند) و (گۆتۆ ڵاندی باشوور)، ھەرێمی (نۆردلاند) کەمترین ڕێژەی دانیشتوان و زۆرترین ڕووبەری لەخۆ گرتووە کە %٦٠ ھەموو خاکی سوێدە. %١٥ خاکی سوێد لە باکوور کەوتۆتە ناو ھێڵی پانی جەمسەری باکوور، کە زۆرینەی ڕووبەری دارستانی سوێد پێک دێنێت، بەرامبەری خاکی باشووری بۆ کشتوکاڵ گونجاوە و زۆرینەی ڕێژەی دانیشتوانی بەرکەوتووە (ئۆریسەند)، و دوورگەکانی (گۆتڵاند) و (ئۆوڵاند) گەورەترین دوو دوورگەی سوێدن، دەریاچەکانی (ڤێنێرن) و (ڤێتێرن) گەورەترین دوو دەریاچەن، دەریاچەی (ڤێتێرن) سێیەم گەورەترین دەریاچەی ئەوڕوپایە دوای دەریاچەکانی (لادۆگا) و (ئۆنیچا) لە ڕەسیا. === کەشوھەوا === زۆرینەی سوێد یەک جۆر کەشوھەوای ھەیە کە ساردە بەتایبەت بەشی باکووری، و خاوەنی چوار وەرزی تایبەتە، و پلەی گەرما نزمە بەشێوەیەکی گشتی، دەکرێت سوێد دابەش بکرێت بۆ سێ ناوچە بە گوێرەی کەشوھەواوە، ناوچەی باشوور کە کەش وھەوایەکی دەریایی ھەیە، ناوەڕاست کە کەشوھەوایەکی کیشوەری ھەیە، باکوور کە کەشوھەوایەکی جەمسەری ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Česky|ناونیشان=http://en.wikipedia.org/wiki/Köppen_climate_classification|سەردێڕ=Climate classification|بڵاوکەرەوە=En.wikipedia.org|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٠٩}}</ref> دەبینین ھەندێک ناوچە لەگەڵ ھەندێکی تر جیاوازن لە کاتێکدا لەسەر ھەمان [[ھێڵی درێژی]] زەویدان ھۆی ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ کاریگەری ئاوی کەنداوەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/climate/impact/gulf_stream.shtml|سەردێڕ=BBC Climate and the Gulf Stream|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/gs/|سەردێڕ=The Gulf Stream Myth|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref> بۆ نموونە زستان لە بەشی باشوور و ناوەڕاست گەرمترە وەک ئەوەی لە ڕەسیا و کەنەدا ھەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.fao.org/WAICENT/FAOINFO/SUSTDEV/EIdirect/climate/EIsp0002.htm|سەردێڕ=Global Climate Maps|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061117173015/http://www.fao.org/waicent/faoinfo/sustdev/EIdirect/climate/EIsp0002.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە کاتێکدا ماوەی ڕۆژ جیاوزە  بە جیاوازیەکی زۆر کە لە ھاویندا ڕۆژ ئاوانابێت بە درێژایی وەرزەکە لە ناوچەکانی ھێڵی جەمسەری باکوور، لە ستۆکھۆڵمی پایتەخت ماوەی ڕۆژ لە وەرزی ھاوین نزیکەی ١٨ کاژێرە لە زستانیش کەمترە لە ٦ کاژێر، سوێد ساڵانە ١٦٠٠ بۆ ٢٠٠٠ کاژێر [[تیشکی خۆر]]ی بەردەکەوێت لە ساڵێکدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=7608&a=21429&l=sv|سەردێڕ=Number of hours with sunshine (map)|بڵاوکەرەوە=Swedish Meteorological Institute|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200409055434/http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=7608&a=21429&l=sv|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/stralning/1.3052|سەردێڕ=Normal{{dead link|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٧|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} solskenstid för ett år|3=SMHI|زمان={{sv icon}}|بڵاوکەرەوە=Smhi.se|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826085626/http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/stralning/1.3052|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جیاوازیەکی زۆر ھەیە لە نێوان باکوور و باشوور لە ڕووی کەشوھەواوە، ناوەڕاستی سوێد زستانێکی سارد و ھاوینێکی گەرمی ھەیە کە ھاوینی تا ٢٥ پلە بەرزدەبێتەوە و زستانیشی بۆ ٤ پلە ژێر سفڕ<ref name="بەستەری مردوو|تاریخ=أغسطس ٢٠١٠">{{بەستەری مردوو|تاریخ=أغسطس ٢٠١٠}}</ref> لەکاتێک بەشی باکووری وڵات ھاوینی ساردە و زستانیشی زۆر زۆر سارد و بەفراویە و<ref name="بەستەری مردوو|تاریخ=أغسطس ٢٠١٠"/> ماوەکەی دڕێژە پلەی گەرما لە ھاوین بۆ ٣٠ پلە بەرز دەبێتەوە، لە زستانیش بۆ ٣٨ پلەی ژێر سفڕ نزم دەبێتەوە<ref name="بەستەری مردوو|تاریخ=أغسطس ٢٠١٠"/> نزمترین پلە تا ئێستا تۆمارکرابێت<ref name="بەستەری مردوو|تاریخ=أغسطس ٢٠١٠"/><ref name="بەستەری مردوو|تاریخ=أغسطس ٢٠١٠"/> لەساڵی ١٩٤٧ کە بۆ ٥٢ پلەی ژێر سفڕ نزم بوویەوە.<ref name="بەستەری مردوو|تاریخ=أغسطس ٢٠١٠"/><ref name="بەستەری مردوو|تاریخ=أغسطس ٢٠١٠"/> لە ھەموو ناوچەکانی سوێد بە گشتی بڕی ٥٠٠ بۆ ٨٠٠ ملم باران دەبارێت لە ساڵێکدا، لە بەشی باشوور بڕی ١٠٠٠ بۆ ١٢٠٠ ملم باران بەشێوەی لێزمە دادەبارێت، لە کاتێک لە ناوچە شاخاویەکان لە باکوور تا ٢٠٠٠ ملم دادەبارێت لەگەڵ بەفرێکی زۆر. لە باشوور وەرزی بەفر لەنێوان مانگەکانی دیسەمبەر و مارس دایە بەڵام لە باکوور لە نێوان مانگەکانی ئۆکتۆبەر بۆ مای یە، لە ھەندێک ساڵیش بەشی باشوور بەفر بەخاکەکەیەوە نابینرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=7618&a=21516&l=sv|سەردێڕ=Annual precipitation map|بڵاوکەرەوە=Swedish Meteorological Institute|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200409055440/http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=7618&a=21516&l=sv|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Sweden's climate">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=5441|سەردێڕ=Sweden's climate|بڵاوکەرەوە=Swedish Meteorological Institute|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080925183701/http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=5441|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" |+ ئاستی پلەکانی گەرما لەشارەکانی سوێد (بەپلەی سەدی)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=weather|ناونیشان=http://www.msn.com/weather|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080511023744/http://www.msn.com/weather|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=Local, National, and International Weather – Forecasts, Radar Maps, Video, and News|بڵاوکەرەوە=Msn.com|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ! scope="col" | [[شار]] ! scope="col" | [[یەنایەر]] ! scope="col" | [[فێبرایەر]] ! scope="col" | [[مارش]] ! scope="col" | [[ئەپریل]] ! scope="col" | [[مایۆ]] ! scope="col" | [[یونیۆ]] ! scope="col" | [[یولیۆ]] ! scope="col" | [[ئۆگستۆس]] ! scope="col" | [[ئەیلوول|سێپتەمبەر]] ! scope="col" | [[تشرینی یەکەم|ئۆکتۆبەر]] ! scope="col" | [[نۆڤەمبەر]] ! scope="col" | [[کانوونی یەکەم|دیسەمبەر]] |- style="background:#c5dfe1; color:black" ! scope="row" | [[کیڕۆنا]] | −١٠/−١٦ | −٨/−١٥ | −٤/−١٣ | ٢/−٧ | ٨/٠ | ١٤/٦ | ١٧/٨ | ١٤/٦ | ٩/٢ | ١/−٤ | −٥/−١٠ | −٨/−١٥ |- style="background:#f8f3ca" ! scope="row" | [[وێستەرسۆند]] | −٥/−١٠ | −٣/−٩ | ٠/−٦ | ٥/−٢ | ١٢/٣ | ١٦/٨ | ١٨/١٠ | ١٧/١٠ | ١٢/٦ | ٦/٢ | ٠/−٣ | −٣/−٨ |- style="background:#c5dfe1" ! scope="row" | [[ستۆکھۆڵم]] |١/−٢ |١/−٣ |٤/−٢ |١١/٣ |١٦/٨ |٢٠/١٢ |٢٣/١٥ |٢٢/١٤ |١٧/١٠ |١٠/٦ |٥/٢ |١/−١ |- style="background:#f8f3ca" ! scope="row" | [[گۆتەنبێڕگ]] | ٢/−١ | ٤/−١ | ٦/٠ | ١١/٣ | ١٦/٨ | ١٩/١٢ | ٢٢/١٤ | ٢٢/١٤ | ١٨/١٠ | ١٢/٦ | ٧/٣ | ٣/−١ |- style="background:#c5dfe1" ! scope="row" | [[ڤێسبی]] | ١/−٢ | ١/−٣ | ٣/−٢ | ٩/١ | ١٤/٦ | ١٨/١٠ | ٢١/١٣ | ٢٠/١٣ | ١٦/٩ | ١٠/٦ | ٥/٢ | ٢/٠ |- style="background:#f8f3ca" ! scope="row" | [[ماڵمۆ]] | ٣/−١ | ٣/−١ | ٦/٠ | ١٢/٣ | ١٧/٨ | ١٩/١١ | ٢٢/١٣ | ٢٢/١٤ | ١٨/١٠ | ١٢/٦ | ٨/٤ | ٤/١ |} == حکومەت و ڕامیاری == سوێد وڵاتێکی پاشایەتی دەستوریە، شا "کاڕڵ گۆستافی شازدەھەم " پاشای وڵاتە، بەڵام دەسەڵاتی جێبەجێکردنی نیە یاخود زۆر کەمە تەنھا نیشانەی سەروەری وڵاتە<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.sweden.se/templates/cs/CommonPage____2713.aspx|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070303012042/http://www.sweden.se/templates/cs/CommonPage____2713.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٧|سەردێڕ=Sweden in Brief/A Political Society|بڵاوکەرەوە=Sweden.se|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070303012042/http://www.sweden.se/templates/cs/CommonPage____2713.aspx |date= ٣ی ئازاری ٢٠٠٧ }}</ref> بەگوێرەی ھەفتەنامەی ئێکۆنۆمیست سوێد لە ڕێزبەندی وڵاتە ھەرە دیموکراتەکانە کە ١٦٧ وڵات لەخۆ دەگرێت<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.economist.com/media/pdf/DEMOCRACY_TABLE_2007_v3.pdf|سەردێڕ=Economist Intelligence Unit democracy index 2006|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ساڵ=٢٠٠٧|format=PDF|بڵاوکەرەوە=[[وحدة الاستخبارات الاقتصادیة]]}}</ref> لەگەڵ ئەوەی ئاسان نیە وڵاتێک ھەڵسەنگێنی بۆ ئاستێکی دیموکراتی، بەڵام دەزانین سوێد وڵاتێکی پەڕلەمانیە کە چوار ساڵ جارێک لە ١ ی ئازار ھەڵبژاردن ئەنجام دەدرێت، و پەڕلەمانیش [[سەرۆک وەزیران]] دیاری دەکات. [[پەڕگە:SWE-Map Kommuner2007.svg|وێنۆک|سنووری شار‏‏‏ە‏‏‏وانی‏‏‏ە‏‏‏کانی سوێد]] === کارگێڕیەکان === سوێد وڵاتێکی یەکگرتووە دابەش کراوە بۆ بیست و یەک یەکەی کارگێری، ستۆکھۆڵم و سۆدەرلاند و وەسترگۆتلاند و یۆنکۆپینگ کڕۆنۆبێڕگ و کاڵماڕ و گۆتلاند و بیڵکینگێ و سکێن و ھاڵاند و ڤێسترا و گۆتاڵاند و فێرمڵاند و ئۆرەبڕۆ و ڤێستمانلاند وداڵارنا و گێڤلبۆڕگ و ڤێستەر نۆردڵاند وێمتڵاند وڤێستەربۆتن و نۆڕبۆتن. بۆ ھەر یەکەیەک ئەنجومەنێکی کارگێڕی بۆ دامەزراوە لەلایەن حکومەتەوە، ئەم ئەنجومەنە بۆ ماوەی شەش ساڵ دەست بەکاردەبێت، ئەم جۆرە ڕژێمە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٦٣٤ کاتێک ئەم یەکە کارگێڕیانە دامەزرا لەلایەن لۆردی سوێدی "ئەکسڵ ئەکسنستێرا"، کە ئامانج لێی بەڕێوەبردنی ئەو یەکانەیە بە گوێرەی سروشتی ناوچەکە و بەرەو پێشبردنیان، کەلە ناو ھەر ئەنجومەنێک پەڕلەمانێکی بچوک ھەیە کە ڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵکەوە ھەڵدەبژێردرێت. ھەر یەکەیەک بۆ چەند شارەوانیەک دابەش دەبێت، کە کۆی گشتی ٢٩٠ شارەوانی ھەیە لەساڵی ٢٠٠٤، وەزارەتی شارەوانی وەکو لێژنەیەکی حکومی بەسەر شارەکان چاودێری دەکات، ئەنجومەنێکی شارەوانی ھەیە کە لەلایەن سەرۆک وەزیرانەوە سەرپەرشتی دەکرێت لە ٣١ تا ١٠١ ئەندام پێکدێت، کەلە ڕێگای ھەڵبژاردنی [[شارەوانی]]ەکان ھەڵدەبژێردرێن، کە چوار ساڵ جارێکە. لەناو شارەوانیەکان کۆمەڵە مسقۆفێک ھەن کە ژمارەیان ٢٥١٢ مسقۆف دەبێت، وەک نەریتێکی کۆن بەنوێنەرایەتی کڵێسا بەشداری دەکەن. بەڵام ھیچ ڕۆڵێکی ئەوتۆیان نیە، چونکە دەنگی دەنگدەران بڕیاڕ دەردەکات، === مێژووی ڕامیاری === [[پەڕگە:Scandinavia-12th century.png|ڕاست|وێنۆک|شانشینی سڤێر و گۆتی‏‏‏ە‏‏‏کان ل‏‏‏ە‏‏‏س‏‏‏ە‏‏‏د‏‏‏ە‏‏‏ی دوازد‏‏‏ە‏‏‏ه‏‏‏ە‏‏‏م، بڕوانه چۆن داب‏‏‏ە‏‏‏ش ببون.]] تائێستاش تەمەنی ڕاستەقینەی شانشینی سوێد ڕوون نیە<ref name="sh">Hadenius, Stig; Nilsson, Torbjörn; Åselius, Gunnar (1996) ''Sveriges historia: vad varje svensk bör veta''.</ref> ھۆکاری ئەمەش بەھۆی سەرھەڵدانی ھۆز و نوێنەرێ خێڵەکان لەژێر فەرمانڕەوایی چەندین کەس لە گۆتڵاند یان لە سڤێڵاند دەگەڕێتەوە، کە نازانرێت چەندە فەرمانڕەوایی کرایە، یاخود چەندە ئاڵوگۆڕی کرایە لە نێوان ئەم دوو میرنشینە. بەڵام مێژوونووسانی سوێد زنجیرەی پاشاکانی سوێد بۆ یەکگرتنەوەی ھەردوو شانشینی سڤێڵاند و گۆتڵاند لەژێر فەرمانڕەوایی ئیریکی سەرکەوتوو و کوڕەکەی "سکۆتکۆنۆنگ " لە سەدەی دەیەم بەڵام بۆ مێژووی بەر لەو دوو پاشایەی ھیچ سەرچاوەی تری مێژوویی نیە، ئەگەر ھەشبێت لەشێوەی ئەفسانەدان، کە ناویان لەسەر گاشەبەردی گۆڕستانەکان نووسراون. شا گۆستافی یەکەم  یەکەم کەسە کە نازناوی پاشای سوێد و گۆتیەکانی ھەڵگرتووە لە [[بەڵگە (ڕاستی)|بەڵگە]]نامە فەرمیەکاندا، تاوەکو نیوەی دوەمی سەدەی بیستەم دەستەواژەی "''پاشای سوێد و گۆتی و وێندیەکان ''" بەکارھاتووە واتا تاوەکو ١٩٧٣<ref>[http://lagen.nu/1973:702 Kungl.]</ref> پاشای ئێستای سوێد "کارڵ گۆستافی شازدەھەم " بە فەرمی خۆی وەک " پاشای سوێد" ڕاگەیاند بەبێ ئەوەی ناوی ھیچ نەتەوەیەکی تر بھێنێت. دەستەواژەی "ریکس داگ" بۆ یەکەم جار لە چلەکانی سەدەی شازدەھەم  بەکارھاتووە، و لە یەکەم کۆبوونەوەی نوێنەرایەتی کۆمەڵەی خەڵکان ئەنجام درابێت، تاوەکو گوێ لە خەڵکی تر بگیرێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی وڵات، لە سەرەتاکانی ١٤٣٥ لە شاری ئاڕبۆگا.<ref name="Riksdagen">The Swedish Parliament.</ref> لە ماوەی کۆبوونەوەکان لەنێوان ١٥٢٧ بۆ ١٥٤٤، لە سەردەمی گۆستاف ڤاسا، کە خەڵکی بانگێشت کرد لەسەر چوار ئاست (پیاوانی ئایینی، خانەدانەکان، دانیشتوانی  شار، جوتیاران).<ref name="Riksdagen">The Swedish Parliament.</ref> لەساڵی ١٥٤٤ بۆ یەکەم جار ڕژێمی پاشایەتی دەستاودەست لە باوانەوە گواسترایەوە بۆ نەوەکانیان. دەسەڵاتی جێبەجێکار لەڕووی مێژوویەوە، تاساڵی ١٦٨٠ بە ھاوبەشی بووە لەنێوان پاشا و ئەنجومەنی پاشایەتی و خانەدانەکان. بەڵام دوای شکستی "جەنگی گەورەی باکوور" ڕژێمی پەڕلەمانی پێشنیار کرا لە ١٧١٩، ئەمیش دوای سێ جۆری جیاوازی پاشایەتی دەستوری لە ١٧٧٢ و ١٧٨٩ و ١٨٠٩، جێبەجێکرا، ئەوەی دوایی گەلێک لە ئازادیەکانی لە خەڵک وەرگرتبۆوە. لەساڵی ١٨٦٦ "ڕیکسداگ" دامەزرا، کەوا سوێد پاشایەتی دەستوری  بێت بەبوونی پەڕلەمان کە لە دوو ئەنجومەن پێک ھاتبێت، کە ئەنجومەنی یەکەم ڕاستەوخۆ لەلایەن حکومەتە خۆجێیەکانەوە ھەڵبژێردرێت، ئەنجومەنی دووەمیش لەلایەن خەڵکەوە بێت کە چوار ساڵ جارێک دەبێت، بەڵام لە ١٩٧١ "ڕیکسداگ" بوو بە ژوورێکی بچووک لە دەسەڵات، ھێز لەنێوان پەڕلەمان و پاشا مایەوە تاوەکو ١٩٧٥، کە تەنھا "ڕیکسداگ"(پەڕلەمان) دەسەڵاتی مایەوە، کە لەسەر باج دەژیا. سوێد مێژوویەکی دێرینی ھەیە لە بەشداری پێکردنی خەڵک بە دەسەڵات لە ڕێگای "چالاکیە میللیەکان" دیارترینیان (یەکێتی سەندیکاکان و بزوتنەوەی کریستیانە سەربەخۆکان و بزوتنەوەی یەکسانی مرۆڤ و بزاڤی ئافرەتان..... ھتد) سوێد لە پێشەنگی وڵاتە ئەوڕوپیەکانە بۆ یەکسانی لە ڕژێمی ڕامیاری و ڕژێمی خوێندن<ref name="EUEqualityReport">European Commission Directorate General for Employment, Social Affairs And Equal Opportunities, ''Report On The Equality Between Men And Women'',{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ec.europa.eu/employment_social/publications/2006/keaj06001_en.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070817175053/http://ec.europa.eu/employment_social/publications/2006/keaj06001_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠٠٧}} February 2006</ref> و بە گوێرەی ڕاپۆرتی ڕێکخراوی جێندەری جیھانی ٢٠٠٦ سوێد بەیەکەم وڵات دەستنیشان کرا بۆ یەکسانی لە نێوان ڕەگەزەکان دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.norden.org/webb/news/news.asp?lang=6&id=6605|سەردێڕ=Nordic countries rank highest in gender equality|بڵاوکەرەوە=Norden.org|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٠٩}}</ref> === ڕژێمی ڕامیاری نوێ (ئێستا) === [[پەڕگە:Sveriges riksdag fr vasabron.JPG|وێنۆک|185x185پیکسڵ|پ‏‏‏ە‏‏‏ڕل‏‏‏ە‏‏‏مانی سوێد]] بەگوێرەی دەستور پەڕلەمان پێکدێت لە ٣٤٩ ئەندام، کە دەسەڵاتی ڕەھایان ھەیە لە سوێدی نوێدا، پەڕلەمان بەرپرسە لە ھەڵبژاردنی سەرۆک وەزیران، کە ئەویش وەزیرەکان ھەڵدەبژێرێت، بەم جۆرە "دەسەڵاتی ڕێپێدان" تەنھا بەدەست پەڕلەمانەوەیە، و حکومەت "دەسەڵاتی جێبەجێکردنی" ی ھەیە، و "دەسەڵاتی دادوەری" سەربەخۆیانە کاردەکات، لەبەرئەوە حکومەتی خەڵکی پێدەڵێن چونکە لەلایەن ئەندام پەرڵەمانەکانەوە ھەڵدەبژێردرێن کە ئەوانیش ڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵکەوە ھەڵبژێردراون بۆ ماوەی چوار ساڵ، پەڕلەمان دەتوانێت دەستوری وڵات ھەموار بکاتەوە، و سوێد خاوەنی سێ یاسای دەستوریە کە بریتین لە [[یاسا]]ی خاوەنداریەتی خود، ئازادی [[ڕۆژنامەوانی]]، ئازادی بیروڕا. [[پەڕگە:King Carl XVI Gustaf at National Day 2009.jpg|چەپ|وێنۆک|177x177پیکسڵ|کاڕڵ گۆستافی شازد‏‏‏ە‏‏‏ه‏‏‏ە‏‏‏م پاشای سوێد و شکۆی وڵات.]] پارتی دیموکراتی کۆمەڵایەتی سوێد ڕۆڵێکی پێشەنگی ھەبووە لە ١٩١٧ وەو بەسەر فەرمانڕەوایی سوێد، لەساڵی ١٩٣٢ پارتی ھاوبەشی دیموکراتی باڵی بەسەر پەڕڵەمانی سوێددا کێشا، پاشان لە ھەڵبژاردنەکانی (١٩٧٦، ١٩٧٩، ١٩٩١، ٢٠٠٦، ٢٠١٠) ڕاستڕەوەکان زۆرینەی کورسیەکانی پەڕلەمانیان مسۆگەر کرد لە سەرەتای ھەفتاکان سوێد بەدەست قەیرانی ئابووری دەیناڵاند تا نەوەدەکان کە زیاتر بوو، سوێد ناچار بوو چاکسازی لە ڕژێمە ڕامیاریەکەی بکات تا بگاتەوە ئاست وڵاتە ئەوڕوپیەکانی تر، لە ھەڵبژاردنی ٢٠٠٦ پارتی یەکسانی لەگەڵ پارتی ناوەند و پارتی گەلی لیبراری و پارتی دیموکراتی کریستیانی زۆرینەی دەنگەکانیان بەدەست ھێنا و حکومەتێکی بنکە فراوانیان درووست کرد بە پێشەنگی پارتی یەکسانی و ڕێبەری "فرێدریک ڕاینفیڵدت"، لە ھەڵبژاردنی ٢٠١٠ پارتە دیموکراتیەکان ژمارەیەکی زۆر لە دەنگیان لەدەستدا کە ١٧  کورسی بوو بەڵام ڕکابەرەکانیش نەیانتوانی دەنگی تەواو بەدەست بێنن بۆیە دیموکراتەکان حکومەتێکی ھاوبەشیان دروست کرد.<ref name="forsvarsmakten.se">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.forsvarsmakten.se/sv/Rekrytering/Varnplikt/|سەردێڕ=Värnplikt [Conscription]|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠١٠}}</ref> [[پەڕگە:Stockholm Palace at night.jpg|ڕاست|وێنۆک|190x190پیکسڵ|کۆشکی ستۆکهۆڵم، بار‏‏‏ە‏‏‏گای س‏‏‏ە‏‏‏ر‏‏‏ە‏‏‏کی پاشای سوێد]] ڕێژەی بەشداربووان لە ھەڵبژاردنەکان ھەمیشە بەرز بووە لەچاو وڵاتەکانی تر، ھەرچەندە بەرەو کزی ڕۆیشتووە لەو ماوانەی دوایی دا،(%٨٠٫١١ لە ٢٠٠٢ وە %٨١٫٩٩ لە ٢٠٠٦) ئەمیش بەھۆی ھەبوونی متمانەی ڕامکاران لەلایەن ھاوڵاتیانەوە.<ref name="svt.se">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://svt.se/2.22620/1.1595556/allmanna_varnplikten_skrotas?lid=puff_1597044&lpos=extra_0|سەردێڕ=Allmänna värnplikten skrotas [General conscription scrapped]|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠١٠}}</ref> لە کەسایەتیە سوێدیە  ھەرە ناسراوەکانی جیھان (ڕائوڵ وڵنبێڕگ وە ۆڵک بڕنادۆت و سەرۆکی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان داگ ھەمەرشۆڵد و سەرۆک وەزیران ئولۆڤ بالمێ وەزیری دەرەوە کاڕڵ بێڵدت و پشکنەری نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ [[وزەی ناوەکی]] لە ئێراق ھانز پلێکس. === یاسا و جێبەجێکردنی یاسا و ڕژێمی دادوەری === دادگای باڵای سوێد بە ھەنگاوی سێیەم و کۆتایی دادەنرێت لە دەرکردنی یاساکانی سوێد بۆ ھەموو بارەکان، پێش پێشکەشکردنی ھەر دۆسیەیەک بە دادگای باڵا پێویستە ھەموارکرابێتەوە چونکە دوای دادگای باڵا دەرفەتی سکاڵا نادرێتەوە. تەنھا لە بابەتی زۆر گرنگ و چارەنووسساز نەبێت. "جێبەجێکردنی یاسا" لەلایەن چەند دەزگایەکەوە دەبێت، پۆلیسی سوێد وەک دەزگای دیاری کراوی سەرەکی حکومەتە، "تیپی کاری نیشتمانی" تیپێکی خێرای ئامادەیە بۆ ڕووداوە نیشتمانیەکان، بەڵام "فەرمانگەی ئاسایشی سوێد" ئەرکی پاراستن و پارێزگاری دەستور و تاکی سوێدە. === پەیوەندیە دپلۆماسیەکان === پەیوەندی سوێد بەدەرەوە پەیوەندیەکی بێلایەنانە بووە بە درێژایی سەدەی بیستەم لە کاتەکانی ئاشتی و لە شەڕدا، لەسەر ڕێچکەیەکی ڕاستەوان دەڕوات کە بنەمایەکی بێلایەنانەو ئاشتیانەیە.<ref name="NB335-339">Nordstrom, pp. 335–339.</ref> ھۆکاری بێلایەنی سوێد دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆزدەھەم  بەو بنەمایەی بەشداری ھیچ شەڕێکی نەکردووە لەوەتەی خۆداکوتانی نەرویژەوە لە ١٨١٤، و لەکاتی جەنگی جیھانی دووەمیش نەچووە پاڵ ھیچ ھێزێک لەلایەکانی "ھاپەیمانان" و "چاترگاکان" لەگەڵ ئەوەش یارمەتی پێشکەش نازیەکان کرد تا ھێڵی ئاسنین بەکاربێنن بۆ گواستنەوەی سەرباز و [[جبەخانە]]کانیان، لەھەمان کاتیش ئەو خەڵکانەیان پاراست کە ھانایان بۆ بردبوون لە ترسی نازیەکان.<ref name="Koblik303-313">Koblik, pp. 303–313.</ref><ref name="NB313-319">Nordstrom, pp. 313–319.</ref> بەتایبەت کانە ئاسنینەکانی باکوور کە ژێرخانی پیشەسازی سەربازی ئەڵمانەکان بوو.<ref name="NB313-319">Nordstrom, pp. 313–319.</ref><ref>Nordstrom p. 302: "In fact, the plans were mostly a ruse to establish control of the crucial Norwegian port of Narvik and the iron mines of northern Sweden, which were vitally important to the German war efforts."</ref> بە ڕۆڵێکی کەمیش بەشداری ھاریکاریەکانی فنلەندای کرد لە "جەنگی زستان" کە ڕێگای دا لەخاکەکەی ڕاھێنان ئەنجام بدەن. لەجەنگی ساردیش بێلایەن مایەوە.<ref>As context, according to Edwin Reischauer, "To be neutral you must be ready to be highly militarized, like Switzerland or Sweden." -- ''see'' Chapin, Emerson.</ref> ئەرکی سوپای سوێد بەرگری بوو لە خەڵک<ref>Nordstrom, p 336: "As a corollary, a security policy based on strong national defences designed to discourage, but not prevent, attack was pursued.</ref> لەھەمان کات توانی پەیوەندی ژێربەژێری لەگەڵ خۆڕئاوا درووست بکاتن.<ref>National Geographical News, web article, ''Cold War Spy Plane Found in Baltic Sea''[http://news.nationalgeographic.com/news/2003/10/1010_031010_swedishspyplane.html] 10 November 2003.</ref> و بەژداری کردووە لە ھەندێک کاری ھەواڵگری بۆ "ناتۆ"، کە لەلایەن سۆڤیەتەوە ئاشکرا کرا ئەویش دوای کەوتنی فڕۆکەیەکی لە ئاسمانی "دەریای بەڵتیک"، لە کۆتایی شەستەکان ویستی ڕۆڵێکی گەورەتر ببینی لە پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکان بەتایبەت بۆ ئاشتی نێودەوڵەتی لەساڵی ١٩١٨ کاتێک "ژێرئاو"ێکی سۆڤیەتی لە جۆری وێسکی لە بنکەیەکی سەربازی دەریایی سوێدی نزیک بوویەوە لە "کاڕڵسکۆنە" دەزگای سەربازی سوێدی ھیچ پەرچەکردارێکی نیشان نەدا و پەنای بۆ ئاخاوتنی دپلۆماسی بردو ئاماژەی بەوەدا کە بە ھەڵە نزیک بۆتەوە، ئەمە بە زیرەکترین کارەکانی سوێد دادەنرێت لە مێژوویدا چونکە وڵاتی لە جەنگێکی خوێناوی پاراست. و ئەندامی یەکێتی ئەوڕوپایە لەساڵی ١٩٩٥  ەوە بۆ پاراستنی ئاشتی وچالاکی دپلۆماسی و ژێرخانی ئابووری === ھێزی چەکدار === [[پەڕگە:Swedish JAS-39 Gripen landing.jpg|وێنۆک|ساب جاس-٣٩ گریپێن فڕۆک‏‏‏ەيھ‏‏‏‌کی ش‏‏‏ە‏‏‏ڕک‏‏‏ە‏‏‏ری سوێدی‏‏‏ە‏‏‏]] ھێزی چەکداری سوێد دەزگایەکی حکومیە و ڕاپۆرتەکانی بۆ وەزارەتی بەرگری بەرزدەکاتەوە و بەرپرسە بۆ جولەی سەربازی لەکاتی ئاشتیدا، ئامانجی سەرەکی ڕاھێنان و پاڵپشتی کردنی ھێزە ئاشتیپارێزەکانە لە دەرەوەی وڵات، پاراستنی سوێدە لە ھەر ھێرشێکی لەناکاو، ھێزی چەکداری سوێد دابەش دەبێت بۆ چەند یەکەیەک (سوپا، بەرگری ئاسمانی، بەرگری دەریایی، زێرەڤانی) سەرۆکی ھێزی چەکداری سوێد بەرزترین پلەی سەربازی ھەیە لە وڵاتدا، تا ساڵی ١٩٧٤ سەرکردەی وڵات شا "ئای" سەرۆکی ھێزی چەکداری سوێد بوو، بەڵام لە ڕاستیدا لەسەدەی بیستەمەوە پاشا ھیچ ڕۆڵێکی گەورەی نەبوو، چونکە کاتێک شا (گۆستافی پێنجەم)) ھاتە سەر تەخت ئەو بوارەی بۆ پسپۆرەکان جێھێشت. [[پەڕگە:Swedish CV9040.JPG|ڕاست|وێنۆک|زریپۆشێکی ش‏‏‏ە‏‏‏ڕک‏‏‏ە‏‏‏ر ل‏‏‏ە‏‏‏جۆری سترڤ ٩٠ که سوێد ب‏‏‏ە‏‏‏ره‏‏‏ە‏‏‏می دێنێت.]] تاکۆتایی جەنگی سارد سەربازیبوون بە زۆرەملێ بوو بۆ ھەموو نێرێکی پێگەیشتوو.<ref name="forsvarsmakten.se"/><ref name="svt.se"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thelocal.se/21494/20090816/|سەردێڕ=Military conscription phase out under fire|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠١٠}}</ref> ژمارەی سەربازانی سوێد نزیکەی یەک میلیۆن سەرباز دەبوو تا داڕمانی یەکێتی سۆڤیەت بەڵام دواتر ئەم ڕێژەیە دابەزی بۆ  ٦٠٬٠٠٠ سەرباز.  * یەکینە سەربازیەکانی سوێد بەشداریان لە شەڕی پاراستنی ئاشتیدا کردووە لە کۆنگۆ و کوبرس و بۆسنە و ھەرچیگۆڤینیا و کۆسۆڤۆ و لێبیریا و لوبنان و ئەفغانستان و چاد. * ئێستا گرنگترین کاری بەشداریکردنیەتی کۆمەڵەی چەنگاوەرانی ئەوڕوپی بە ڕابەری سوێد کە ھەریەکە لە فنلندا و نەرویژ و ئێرلەندا و ئیستۆنیا بەشدارن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.imd.ch/research/publications/wcy/index.cfm|سەردێڕ=IMD Competitiveness Yearbook 2008|بڵاوکەرەوە=Imd.ch|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> جگە لە ڕاھێنانیان بە ھێزەکانی [[پێشمەرگە]] لە کوردستانی باشوور. == ئابوری == [[پەڕگە:Sweden GRP per Capita2004.svg|ڕاست|وێنۆک|کۆی ب‏‏‏ە‏‏‏ره‏‏‏ە‏‏‏می ه‏‏‏ە‏‏‏رێمی (GRP) بۆ ه‏‏‏ە‏‏‏رتاکێک به ه‏‏‏ە‏‏‏زاران کڕۆن (2004).]] [[پەڕگە:Nordstan Öst.JPG|چەپ|وێنۆک|195x195پیکسڵ|نۆڕدیستن، گ‏‏‏ە‏‏‏ور‏‏‏ە‏‏‏ترین ناو‏‏‏ە‏‏‏ندی بازاڕگ‏‏‏ە‏‏‏ری ل‏‏‏ە‏‏‏ باکوری ئ‏‏‏ە‏‏‏وڕوپا]] سوێد ئوابوریەکی تێکەڵی ھەیە بەئاڕاستەی ھەناردەکردن، و تایبەتمەندە بە بەرنامەیەکی دابەشکاری نوێ، بەرھەمھێنەرێکی پێشکەوتووی جیھانیە لە ھەموو بوارەکانی ئەلیکترۆنی و دارتاشی و بەرنامەکاری ئابووری و دەستی کاری لێھاتوو و وزەی کارۆئاوی، %٥٠ بەرھەمی ھەناردەی سوێدی بریتیە لە کەرتی ئەندازیاری، پاشان لە بواری پەیوەندیەکان ئینجا پیشەسازی تڕومبێل و دەرمانسازی و بوارە جۆربەجۆرەکانی تر، بەڵام لە بواری کشتوکاڵ تەنھا %٢ ی"کۆی بەرھەمی خۆماڵی" پێکدێنێت. ئابوروی سوێد بەوە تایبەتمەندە، کە خاوەنی کەرتێکی پیشەسازی ھەناردەکارە، زۆرینەی بەرھەمە پیشەیی و دەستیەکانی دەنێرێتە بازاڕە جیھانیەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.infoexport.gc.ca/science/nordics_sweden_report-en.htm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061004050916/http://www.infoexport.gc.ca/science/nordics_sweden_report-en.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Doing Business Abroad – Innovation, Science and Technology|بڵاوکەرەوە=Infoexport.gc.ca|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خاوەنی گەورەترین ٢٠ ھاوبەشگەی جیھانە بۆ بەرھەمەکانی ڤۆلڤۆ و ئەریکسۆن و ڤاتینڤۆڵ و سکانسکا و سۆنی ئەریکسۆن و سڤینسکا سیللیۆزا و ئەکتیبۆلاگێت و ئەلیکترۆلۆکس و تیلیا و سۆنێرا و ساندڤیک وسکانیا و ئای سی ئێ و ھێنیزئاند و مۆریتز و نۆردیا  کۆپکۆ و نۆردستێیرنان و...... ھتد [[پەڕگە:Sw real gdp growth.svg|چەپ|وێنۆک|گ‏‏‏ە‏‏‏ش‏‏‏ە‏‏‏ی کۆی ب‏‏‏ە‏‏‏ره‏‏‏ە‏‏‏می خۆماڵی ڕاست‏‏‏ە‏‏‏قین‏‏‏ە‏‏‏ له سوێد ١٩٩٦-٢٠٠٦.]] نزیکەی ٤٫٥ میلیۆن کەسی بێگانە لە سوێد کاردەکەن، نیوەی ئەو ژمارەیە لەکەرتی خوێندنن لەزانکۆکان، کۆی بەرھەمی خۆماڵی بۆ ھەر کاژێرێک ٣١ دۆڵارە لە ٢٠٠٦، کە لە ڕێزبەندی نۆیەمین وڵاتانی جیھانە،<ref name="oecd2007"/> گەشەی"کۆی بەرھەمی خۆماڵی" بەڕێژەی %٢ بۆ ھەر کاژێرێک بەرزدەبێتەوە.<ref name="oecd2007"/> بەگوێرەی لێکۆڵینەوەکان جیھانگەرایی (عەولەمە) ھۆکاری سەرەکی ئەو پێشکەوتنانەیە.<ref name="oecd2007">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oecd.org/document/37/0,3343,en_2649_34569_38048997_1_1_1_1,00.html|سەردێڕ=Economic survey of Sweden 2007|بڵاوکەرەوە=Oecd.org|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٧٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> سوێد لە وڵاتە ھەرە پیشکەوتووەکانی جیھانە بۆ کرێی دەست و پارەی خانەنشین.<ref>[http://www.heritage.org/Research/SocialSecurity/bg1381.cfm Pension Reform in Sweden: Lessons for American Policymakers] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113085905/http://www.heritage.org/Research/SocialSecurity/bg1381.cfm |date=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠}} by Goran Normann, Ph.D. and Daniel J. Mitchell, Ph.D. June 29, 2000.</ref> [[پەڕگە:Euro accession.svg|ڕاست|وێنۆک|سوێد ب‏‏‏ە‏‏‏شێکه ل‏‏‏ە‏‏‏ناوچ‏‏‏ە‏‏‏ی شنگن و ی‏‏‏ە‏‏‏کێتی ئ‏‏‏ە‏‏‏وروپا ل‏‏‏ەيھ‏‏‏‌ک بازار.]] ھەر کرێکارێکی ئاسایی %٤٠ ی داھاتی بۆ دەمینێتەوە دوای دەرکردنی باج.<ref name="oecd2005">OECD Economic Surveys: Sweden – Volume 2005 Issue 9 by OECD Publishing</ref> لە ڕێزبەندی کێبڕکێکردنی جیھان سوێد لە پلەی چوارەم دێت ٢٠٠٩-٢٠١٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.weforum.org/en/initiatives/gcp/Global%20Competitiveness%20Report/index.htm|سەردێڕ=World Economic Forum – Global Competitiveness Report|بڵاوکەرەوە=Weforum.org|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩}}</ref> لە ڕێزبەندی کێبڕکێکردنی جیھان سوێد بەپلەی دووەم دێت ٢٠١٠-٢٠١١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.weforum.org/en/initiatives/gcp/Global%20Competitiveness%20Report/index.htm|سەردێڕ=World Economic Forum – Global Competitiveness Report|بڵاوکەرەوە=Weforum.org|ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٠}}</ref><ref name="imd">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.imd.ch/research/publications/wcy/index.cfm|سەردێڕ=IMD Competitiveness Yearbook 2008|بڵاوکەرەوە=Imd.ch|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> سوێدیەکان لەکاردا بە دڵسۆزی لە کارەکانیان دەناسرێنەوە ئەمەش بۆ پەروەردەکردنی قوتابخانەکان دەگەڕێننەوە.<ref>"[http://www.isa.se/templates/News____59355.aspx ''Sweden most creative country in Europe & top talent hotspot''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070521053538/http://www.isa.se/templates/News____59355.aspx |date=٢١ی ئایاری ٢٠٠٧}}<sup class="noprint Inline-Template">&#x5B;''وصلة مکسورة''&#x5D;</sup>, Invest in Sweden Agency, 25 June 2005.</ref> تا ئێستا سوێد دراوی "کڕۆن"بەکاردێنن، ئەمیش دوای ئەوەی سوێدیەکان بەدەنگدان یۆرۆیان ڕەت کردەوە، "بانکی ناوەندی سوێدی" لە ١٦٦٨ دامەزراوە کە کۆنترین بانکی جیھانە.<ref name="oecd2007"/> زۆرترین پەیوەنی بازرگانی لەگەڵ ئەڵمانیا و ئەمێریکا و نەرویژ و [[شانشینی یەکگرتوو]] و دانماڕک و فنڵەندا ھەیە. === وزە و گواستنەوە === بازاڕی وزەی سوێد زۆر تایمەتمەندە، کە بازاڕی نۆردی سوێدی بۆ وزە یەکەمی ھەموو ئەوڕوپایە، لە ٢٠٠٦ نۆڕد پۆڵ و نۆڕد پۆڵ سپۆت بەیەکەوە وزەی کاڕۆئاویان بەرھەم ھێنا کە ڕێژەکەی زۆر زیاتر بوو لەو وزەیەی لە ئەتۆم دەست دەکەوێت.<ref>[https://web.archive.org/web/20070615105600/http://www.svenskenergi.se/upload/Statistik/Tidigare%20statistik/Kraftl%C3%A4get%20i%20%C3%A5r/ve_07-01.pdf Kraftläget i Sverige, Vattensituationen]<sup class="noprint Inline-Template">&#x5B;''وصلة مکسورة''&#x5D;</sup></ref> سوێد سوود لە [[وزەی با]] وەردەگرێت بۆ بەرھەمەکانی کارەبا و گەرمی. بەھۆی قەیرانی نەوتی جیھانیەوە لە ١٩٧٣ سوێد پشتی بە نەوت نەبەستووە تەنھا سەرچاوەی ئاو و وزەی ئەتۆم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://world-nuclear.org/info/inf42.html|سەردێڕ=Nuclear Power in Sweden|بڵاوکەرەوە=[[World Nuclear Association]]|تاریخ=سبتمبر ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100213132916/http://www.world-nuclear.org/info/inf42.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سوێد ھەمیشە ھەوڵ دەدات خۆی لە وزەی نەوت دووربخاتەوە.<ref name="Agenda21">Ministry of Foreign Affairs, Sweden.</ref><ref name="Vidal">Vidal, John.</ref> بۆ پاراستنی ژینگە باجێکی زۆری خستۆتە سەر ئەو بزوێنەرانەی کە دووەم ئۆکسیدی کاربۆن دەردەدەن.<ref name="Agenda21">Ministry of Foreign Affairs, Sweden.</ref> [[پەڕگە:Stockholm subway odenplan 20050808 002.jpg|چەپ|وێنۆک|185x185پیکسڵ|ڕێبڕکی ستۆکهۆڵم.]] [[پەڕگە:Öresundsbron i solnedgång 2.jpg|ڕاست|وێنۆک|185x185پیکسڵ|پردی ئۆریسۆند ل‏‏‏ە‏‏‏نێوان ماڵمۆ و کۆپنهاگن ی دانماڕکی.]] [[پەڕگە:Hall, Stockholm Central Station.jpg|چەپ|وێنۆک|190x190پیکسڵ|وێستگ‏‏‏ە‏‏‏ی ستۆکهۆڵمی ناو‏‏‏ە‏‏‏ندی.]] لە سوێد ١٦٢٧٠٧ کیلۆمەتری ڕێگا ھەیە، لەگەڵ ١٤٢٨ کیلۆمەتر ڕێگای خێرا لەنێوان شارەکان، جگە لەوەی ئەم بڕە بەردەوام لە زیاد بوون دایە، پردی ئۆریسۆند لەنێوان ماڵمۆ و کۆپنھاگنی دانماڕکی ڕێگایەکی خێرای ھاوبەشە جگە لەو ڕێگا خێرایانەی کە تەواوی سوێد بەیەک دەبەستێتەوە. ھەروەھا سوێد خاوەنی ڕێگایەکی درێژی شەمەندەفەرە، ھێلە ئاسنینەکان تەواوی شارەکانی سوێدی بەیەک دەبەستێتەوە. چەندین کۆمپانیای بواری ئاسنینی ھەیە، وەک ئیس ئی و ڤیۆلا. چەندین فڕۆکەخانەی گەورەی ھەیە کە سوێد بە جیھان دەبەستێتەوە، وەک فڕۆکەخانەی ئاڕلەندا لە ستۆکھۆڵم کە تەنھا لەساڵی ٢٠٠٧ نزیکەی ١٧٩١ میلیۆن گەشتیار لە ڕێگایەوە گەشتیان کردووە، جگە لە فڕۆکەخانەی گۆتەنبێڕگ کە ٤٫٣ میلیۆن گەشتیار لە ٢٠٠٦ گەشتیان کردووە. جگە لە چەندین لەنگەری ئاوی لە ماڵمۆ و گۆتەنبێڕگ. === ڕامیاری گشتی === == زانست و فێرکردن == [[پەڕگە:Entrance hall of Uppsala University main building.jpg|وێنۆک|208x208پیکسڵ|زانکۆی ئۆپساڵا (دام‏‏‏ە‏‏‏زراوه ل‏‏‏ە‏‏‏ ١٤٧٧)]] ئەو منداڵانەی تەمەنیان لە نێوان ١ بۆ ٥ ساڵانن باخچەی ساوایانیان بۆ دامەزراوە، بەڵام ئ ەومنداڵانەی تەمەنیان لە ٦ بۆ ١٦ خوێندنی زۆرەملێیان بۆ دانراوە، لە دوای تەواوکردنی قۆناغی ئامادەیی خوێندنی زانکۆ دەست پێدەکات یاخود پەیمانگا پیشەیی کە پیشەوەری باڵایان لێ درووست دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oecd.org/dataoecd/42/8/39700724.pdf|سەردێڕ=PISA results for Sweden|format=PDF|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> لە سوێد زۆرینەی خوێندکاران ئارەزووی خوێندنی پیشەییان ھەیە. لەسو ێد قوتابخانەی گشتی و تایبەت ھەیە بەڵام بەیەکسانی بەجۆرێک کە لە یەک ئاست دان<ref name="swedishmodeleconomist">[http://www.economist.com/business/displaystory.cfm?story_id=11535645 The Swedish model], [[ئێکۆنۆمیست|ذی إیکونومیست]]</ref> سوێد لەدوای چاکسازیەکانی ١٩٩٢ بوو بەیەکێک لە پێشکەوتوترین وڵات بۆ خوێندن و زانست، کە بە پلەی دووەم دێت لەدوای ھۆڵەندا لە ئاستی جیھاندا. لە سوێد ژەمی خواردن پێشکەش دەکرێت لە سەرجەم قۆناغەکانی خوێندن، لە قوتابخانەکان سێ ژەم و وەرزشی بەیانیان ھەیە بەڵام لە خوێندنگەکان دەکرێت بۆ دوو ژەمی گەرم لەگەڵ میوە و وەرزشی بەرزتر. چەندین زانکۆ و پەیمانگا و بەشی جۆربەجۆر ھەیە لە بوارە جیاوازەکانی زانست، زانکۆی ئۆپساڵا و گۆتەنبێڕگ و ستۆکھۆڵم ھاوشانیان کەمە لەسەر ئاستی جیھان کە پێش زانکۆکانی کەنەدا و [[ژاپۆن]] و [[کۆریای باشوور]] کەوتونەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=by: Studyinsweden.se|ناونیشان=http://www.studyinsweden.se/Home/News-archive/2010/Tuition-fees-from-2011/|سەردێڕ=Sweden introduces tuition fees and offers scholarships for students from outside EU – Study in Sweden – SWEDEN.SE|بڵاوکەرەوە=Studyinsweden.se|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100628053602/http://www.studyinsweden.se/Home/News-archive/2010/Tuition-fees-from-2011/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === زانست و تەکنەلۆژیا === [[پەڕگە:AlfredNobel adjusted.jpg|ڕاست|وێنۆک|215x215پیکسڵ|ئ‏‏‏ە‏‏‏ڵفرێد نۆبڵ، داهێن‏‏‏ە‏‏‏ری دینامیت دام‏‏‏ە‏‏‏زرێن‏‏‏ە‏‏‏ری د‏‏‏ە‏‏‏زگای نۆبڵ]] [[پەڕگە:Carl von Linné.jpg|چەپ|وێنۆک|169x169پیکسڵ|کاڕڵ لینیۆس پۆڵێنکار و داهێن‏‏‏ە‏‏‏ری ناونان‏‏‏ە‏‏‏و‏‏‏ە‏‏‏ی نوێ، ک‏‏‏ە‏‏‏ به باوکی پۆلێنکاری داد‏‏‏ە‏‏‏نرێت، و‏‏‏ە‏‏‏ک پێش‏‏‏ە‏‏‏نگی زانستی ژینگ‏‏‏ە‏‏‏ی نوێ ه‏‏‏ە‏‏‏ژمار د‏‏‏ە‏‏‏کرێت.]] [[پەڕگە:Headshot of Anders Celsius.jpg|چەپ|وێنۆک|207x207پیکسڵ|ئ‏‏‏ە‏‏‏ندرس سێلسۆن داهێن‏‏‏ە‏‏‏ری پل‏‏‏ە‏‏‏ی گ‏‏‏ە‏‏‏رمی س‏‏‏ە‏‏‏دی.]] زانست و لێکۆڵینەوە ئەکادیمیەکان ڕۆڵێکی گەورەیان بینیوە لە پێشکەوتنی ئابووری و کۆمەڵایەتی. سوێد ئاستێکی بەرزی ھەیە لە لێکۆڵینەوە و زانستگەرایی کە خاوەنی چەندین دەزگاو گۆڤاری زانستیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.swedenabroad.se/Page____50008.aspx|سەردێڕ=Embassy of Sweden New Delhi – Science & Technology|بڵاوکەرەوە=Swedenabroad.se|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080916211008/http://www.swedenabroad.se/Page____50008.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەگەڵ ئەوەی ژمارەی دانیشتوانی کەمە بەڵام بەگوێرەی ئەو ڕێژە کەمە زانای گەورەی لێ ھەڵکەوتووە، زانایەکانیان جێگای متمانە و لێکۆڵینەوە زانستیەکانن لە ئاستی جیھاندا. سوێد بە پلەی یەکەم و دووەم دێت بۆ ڕاپۆرتە زانستیەکان لە ئاستی جیھان، بەتایبەت لە بواری پزیشکی و سروشت و ئەندازیاری. [[شۆڕشی زانستی]] سوێد لە سەدەی ھەژدەھەم سەری ھەڵدا، لە ١٧٣٩ "ئەکادیمیای پاشایەتی سوێد بۆ زانست" دامەزرا.<ref name="si91e">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sweden.se/upload/Sweden_se/english/factsheets/SI/SI_FS91e_Swedish_inventions_and_discoveries/Swedish_inventions_and_discoveries_FS91e_Hires.pdf|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071029030823/http://www.sweden.se/upload/Sweden_se/english/factsheets/SI/SI_FS91e_Swedish_inventions_and_discoveries/Swedish_inventions_and_discoveries_FS91e_Hires.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|format=PDF|سەردێڕ=Swedish inventions and discoveries|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ساڵ=٢٠٠٧|month=January|ئیش=Fact Sheet FS 91 e|بڵاوکەرەوە=Swedish Institute|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تاوەکو ئێستاش ئەندازەی پیشەسازی میللی، ڕۆڵێکی بەرچاویان ھەیە لە داھێنانەکان.<ref name="si91e"/> == دیمۆگرافیا == [[پەڕگە:Estocolmo de Noche..... " Blue hour ".jpg|ڕاست|وێنۆک|200x200پیکسڵ|[[ستۆکھۆڵم|ستۆکهۆڵم]] پایتەخت و گەورەترین شاری سوێدە.]] ژمارەی دانیشتوانی سوێد لە ٢٠٠٩ بە ٩٬٣٥٤٬٤٦٢ کەس خەمڵێنرا.<ref name="Statistics Sweden">Statistics Sweden.</ref> بۆ یەکەم جار لە ١٢ ئۆگست ٢٠٠٤ ژمارەی دانیشتوانی بۆ نۆ میلیۆن تێپەڕاند. نزیکەی %٨٥  ی سوێدیەکان لەبەشی باکوور دەژیین، نزیکەی ٨٠٠ ھەزار کەس لە ستۆکھۆڵم دەژین<ref name="Statistics Sweden">Statistics Sweden.</ref> لەدوای ئەویش شارەکانی گۆتەنبێڕگ و ماڵمۆ دێت. لە سەرژمێری ٢٠٠٧ دەرکەوت کە % ١٣٫٤ لەدایکبووان لە پەنابەرانن.<ref>Statistics Sweden. {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____26040.aspx |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی ئایاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131004231414/http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____26040.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref> سوێد لەکاتی جەنگە جیھانیەکانی یەکەم و دووەم ھاوڵاتیان جێیان دەھێشت بەرەو ئەمەریکا، بەڵام لە ھەشتاکان ئەم کۆچە پێچەوانە بوویەوە کە لە سەرجەم وڵاتانی جیھان ڕوویان تێکرد بەمە پێکھاتەی دیمۆگرافیای گۆڕدرا، کە تەنھا لە ٢٠٠٨  ١٠١٫١٧١ کەس ڕووی تێکرد.<ref>Statistics Sweden. [http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____26046.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023101214/http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____26046.aspx |date=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ }}</ref> [[پەڕگە:Invandrare utvandrare Sverige 1850-2007.svg|وێنۆک|400x400پیکسڵ|کۆچک‏‏‏ە‏‏‏ران و پ‏‏‏ە‏‏‏ناب‏‏‏ە‏‏‏ران له نێوان ١٨٥٠-٢٠٠٧]] زۆرترین ڕێژەی لەدایکبووانی پەنابەران لە ٢٠٠٨ بریتین لە [[فینلاند|فنلەندا]] (١٧٥٬١١٣) و ئێراق (١٠٩٬٤٤٦) و یۆگسلافیا (٧٢٬٢٨٥) و پۆڵەندا (٦٣٬٨٢٢) و ئێران (٥٧٬٦٦٣) و بۆسنە و ھەرسیگۆڤینیا (٥٥٬٩٦٠) و دانماڕک (٤٤٬٣١٠)و نەرویژ (٤٤٬٣١٠) و چیلی (٢٨٬١١٨) و تایلەند (٢٥٬٨٥٨) و سۆمالیا (٢٥٬١٥٩) و لوبنان (٢٣٬٢٩١).<ref name="Statistics Sweden"/> لە ماوەی نێوان ١٨٢٠-١٩٣٠ نزیکەی ١٫٣ میلیۆن سوێدی بۆ ئەمێریکا کۆچیان کرد، ئێستا ٤٫٤ میلیۆن سوێدی لە ئەمێریکا دەژین<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-ds_name=ACS_2006_EST_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format=|سەردێڕ=U.S. Census|بڵاوکەرەوە=U.S. Census Bureau|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٠٨}}{{بەستەری مردوو|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-ds_name=ACS_2006_EST_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format= |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ }}</ref> و ٣٣٠٫٠٠٠ کەسیش لە کەنەدا دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000|سەردێڕ=Ethnocultural Portrait of Canada Highlight Tables, 2006 Census|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190106221808/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Table=2&Data=Count&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><center class=""> {| align="center" style="text-align:center; width:60%!important; margin-right:10px; font-size:90%" ! colspan="7" style="background:#e9e9e9; padding:0.3em;" |گەورەترین شارەکانی سوێد <br/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.scb.se/Pages/ProductTables____13001.aspx |سەردێڕ=2010A01O |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130806054700/http://www.scb.se/Pages/ProductTables____13001.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئابی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! rowspan="21" | [[پەڕگە:GamlaStan from Katarinahissen Stockholm Swe.jpg|135x135پیکسڵ]] <small>[[ستۆکھۆڵم]]</small> [[پەڕگە:Göteborg 03.jpg|سنوور|135x135پیکسڵ]] <small>[[گۆتەنبێرگ]]</small> [[پەڕگە:3000' ovanför Västerås.jpg|سنوور|135x135پیکسڵ]] <small> [[ڤاستەرۆس]]</small> [[پەڕگە:Örebro castle in Sweden.jpg|سنوور|135x135پیکسڵ]] <small>[[ئۆڕەبڕۆ]] </small> ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;" | <small>#</small> ! style="text-align:left; background:#f5f5f5;" | شار ! style="text-align:center; background:#f5f5f5;" | دانیشتوان ! rowspan="21" | [[پەڕگە:Turning torso by night1.jpg|سنوور|135x135پیکسڵ]] <small>[[ماڵمۆ]]</small> [[پەڕگە:Uppsala Cathedral.JPG|سنوور|135x135پیکسڵ]] <small>ئۆپساڵا </small> [[پەڕگە:Stora torget, Linköping, juli 2005.jpg|سنوور|135x135پیکسڵ]] <small>[[لینشوبینغ]]</small> [[پەڕگە:Helsingborg-300px.jpg|سنوور|135x135پیکسڵ]] <small>[[ھلسینغبورغ]]</small> |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" | ١ | align="left" | '''[[ستۆکھۆڵم]]''' | ٢٬٠١٩٬١٨٢ (٢٠١٠) |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" | ٢ | align="left" | '''[[گۆتەنبێرگ]]''' | ٩٢٦٬٦٥٤ |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" | ٣ | align="left" |'''[[ماڵمۆ]]''' |٦٣٥٬٢٢٤ |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" | ٤ | align="left" |'''[[ئۆپساڵا]]''' |١٩٧٬٣٥٦ |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" | ٥ | align="left" | '''[[ڤاستەرۆس]]''' | ١٣٥٬٩٣٦ |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" | ٦ | align="left" |'''[[ئۆڕەبڕۆ]]''' |١٣٥٬٤٢١ |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" | ٧ | align="left" | '''[[لینشۆپینگ]]''' | ١٢٧٬١٠٠ |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" | ٨ | align="left" |'''[[ھێڵسنگ بۆڕگ]]''' | ٩٧١٢٢ |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" | ٩ | align="left" |'''[[یۆن شۆپینگ]]''' |٨٩٣٩٦ |- | style="text-align:center; background:#f0f0f0;" | ١٠ | align="left" | '''[[نۆڕ شۆپینگ]]''' | ١٢٩٬٨٦٧ |} </center> === زمان === [[پەڕگە:Svenska språkets utbredning.png|ڕاست|وێنۆک|داب‏‏‏ە‏‏‏شبونی زمانی سوێدی]] زمانی فەرمی لە سوێد بریتیە لە [[زمانی سوێدی]]  یەکێکە لە لقەکانی خێزانی زمانەکانی ئەڵمانیای بواکور، و زۆر نزیکە لەگەڵ دانماڕکی و نەرویژی، نەرویژیەکان قورس لە سوێدیەکان دەگەن، بەڵام سوێدیەکان لە دانمارکی و نەرویژیەکان دەگەن، و دان بە زمانی فنلەندی دەنرێت وەک زمانێکی لاوەکی. زۆرینەی سوێدیەکان بە ئینگلیزی دەدوێن ئەمیش بەھۆی نزیکی لە زمانەکەیان، ھەروەھا بەوەی زمانی زانستە و حکومەت وەک سوێدی گرنگی پێدەدات. جگە لەمەش بەھۆی کۆچی سوێدیەکان لەکاتی جەنگ ڕوویان لە ئەمێریکا و کەنەدا و ئینگڵتەرا کرد، بۆیە %٨٩ سوێدیەکان دەتوانن بە ئینگلیزی بدوێن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc631_en.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131116073533/http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc631_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131116073533/http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc631_en.pdf |date=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ }}</ref> === ئایین === سوێدیەکان تاوەکو سەدەی یازدەھەم لەسەر ئایینی "نۆڕدی" بوون کە خواوەند (ئەیسێر) یان دەپەرست کە بنکەی سەرەکیان لە ئۆپساڵا بوو، بەڵام بە ھاتنی ئایینی کریستیانی یاساکانی وڵات گۆڕدرا و تا سەدەی نۆزدەھەم ئایینی "نۆڕدی" قەدەغەکرا. لە دوای چاکسازیەکانی پڕۆتستانتی لە سییەکانی سەدەی شازدەھەم، لە ڕێچکەی کاسۆلۆکی لایاندا و لە کڵێسای ئیتاڵیا جیا بوونەوە، لە ١٥٩٣ کڵێسای سوێدی دامەزرا بەسەربەخۆیی. [[پەڕگە:Uppsala Cathedral.JPG|ڕاست|وێنۆک|کاتیدڕاڵی ئۆپساڵا]] {| rules="all" style="margin: 1em; background: #ffffff; border: 2px solid #aaa; font-size: 100%;" width="250" cellspacing="0" cellpadding="3" align="left" | align="center" colspan="8" | '''کڵێسای سوێدی<ref>(سویدیة) [http://www.svenskakyrkan.se/default.aspx?di=23758&refdi=23673 Svenska Kyrkan Statistiek pagina Medlemmar 1972–2008 excel file] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100813164944/http://www.svenskakyrkan.se/default.aspx?id=100243&did=246083 |date=١٣ی ئابی ٢٠١٠}}</ref><ref>(سویدیة) [{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.svenskakyrkan.se/default.aspx?id=100243&did=340397 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100825145618/http://www.svenskakyrkan.se/default.aspx?id=100243&did=340397 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٠}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825145618/http://www.svenskakyrkan.se/default.aspx?id=100243&did=340397 |date=٢٥ی ئابی ٢٠١٠ }} Svenska kyrkans medlemsutveckling år 1972–2009</ref>'''<br/> |- align="center" bgcolor="#f0f0f0" !ساڵ ! دانیشتوان ! ئەندامانی کڵێسا ! ڕێژەی سەدی |- align="center" | ١٩٧٢ | ٨٬١٤٦٬٠٠٠ | ٧٬٧٥٤٬٧٨٤ | ٩٥٫٢% |- align="center" | ١٩٨٠ | ٨٬٢٧٨٬٠٠٠ | ٧٬٦٩٠٬٦٣٦ | ٩٢٫٩% |- align="center" | ١٩٩٠ | ٨٬٥٧٣٬٠٠٠ | ٧٬٦٣٠٬٣٥٠ | ٨٩٫٠% |- align="center" | ٢٠٠٠ | ٨٬٨٨٠٬٠٠٠ | ٧٬٣٦٠٬٨٢٥ | ٨٢٫٩% |- align="center" | ٢٠٠٥ | ٩٬٠٤٨٬٠٠٠ | ٦٬٩٦٧٬٤٩٨ | ٧٧٫٠% |- align="center" | ٢٠٠٦ | ٩٬١١٩٬٠٠٠ | ٦٬٨٩٣٬٩٠١ | ٧٥٫٦% |- align="center" | ٢٠٠٧ | ٩٬١٧٩٬٠٠٠ | ٦٬٨٢٠٬١٦١ | ٧٤٫٣% |- align="center" | ٢٠٠٨ | ٩٬٢٦٢٬٠٠٠ | ٦٬٧٥١٬٩٥٢ | ٧٢٫٩% |- align="center" | ٢٠٠٩ | ٩٬٣٢٥٬٤٢٩ | ٦٬٦٦٤٬٠٦٤ | ٧١٫٣%<ref name="Swedes depart church in droves">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thelocal.se/26878/20100527/|سەردێڕ=Swedes depart church in droves|بڵاوکەرەوە=Thelocal.se|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> |} تاوەکو کۆتایی سەدەی ھەژدەھەم جگە لە کریستیانی ھیچ ئایینێکی تر ڕێگاپێدراو نەبوو، لە ١٩٥١ یاسای ئازادی ئایین دەرچوو، لە ٢٠٠٠ ئایین لە حکومەت جیا کرایەوە. بەھۆی پەنابەرانەوە ئایینی [[ئیسلام]] گەیشتە سوێد، کە نزیکەی نیو میلیۆن موسڵمان دەبێت، کە بە ئازادی چالاکیە ئایینیەکانیان جێبەجێ دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://sydsvenskan.se/sverige/article140868.ece|سەردێڕ=Sydsvenskan (a Swedish newspaper) – in Swedish|بڵاوکەرەوە=Sydsvenskan.se|ڕێکەوت=٨ی شوباتی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120113112554/http://www.sydsvenskan.se/sverige/article140868.ece|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەھۆی بەرزبوونەوەی ئاستی زانست ڕێژەی باوەڕ بوون بە ئایین و بۆ خودا کەمی کردووە، لە کۆتایی ٢٠٠٠ ڕێژەی بێ باوەڕی بۆ %٨٥ بەرز بوویەوە، لە سەرژمێریەکی ٢٠١٠ تەنھا %٢٣ ی سوێدیەکان باوەڕیان بە ئایین و ھەبوونی خوا ھەیە.<ref>Zuckerman [https://web.archive.org/web/20070610084208/http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/atheism.html pitzer.edu]</ref>  === تەندروستی === ئاستی خزمەتگوزاریە تەندروستیەکان لەو پەڕی پێشکەوتن دایە، یەکێکە لە پێنج وڵاتە ھەرە پێشکەوتووەکانی جیھان لە بواری تەندروستی، سوێد بەرنامەی پزیشکی خێزانی پەیڕەو دەکات بۆ پاراستنی ھاوڵاتیانی. == ڕۆشەنبیری == [[پەڕگە:Swedish flag with blue sky behind ausschnitt.jpg|ڕاست|وێنۆک|180x180پیکسڵ|ئاڵای سوێد.]] [[پەڕگە:Nationalmuseum Stockholm.jpg|چەپ|وێنۆک|213x213پیکسڵ|ت‏‏‏ە‏‏‏لار‏‏‏ە‏‏‏کانی ستۆکهۆڵم.]] == ئەمانەش ببینە == * [[سنووری فینلاند-سوێد]] == سەرچاوەکان == {{Reflist|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://web.archive.org/web/20160729012443/https://sweden.se/ دەروازەی سوێد] * [http://www.sweden.gov.se/ حکومەتی سوێد] * [http://www.riksdagen.se/default____56.aspx پەڕلەمانی سوێد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060701043401/http://www.riksdagen.se/default____56.aspx |date= ١ی تەممووزی ٢٠٠٦ }} * [https://web.archive.org/web/20110527225553/http://www.royalcourt.se/ پێگەی فەڕمی کۆشکی شاھانە] {{وڵاتانی ئەندام لە یەکێتیی ئەورووپا}} {{پۆلی کۆمنز|Sweden}} {{تووڵی دەروازە|ئەورووپا|وڵاتەکان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:وڵات و مەڵبەندە ئاڵمانییەکان]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا]] [[پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان]] [[پۆل:سکاندیناڤیا]] [[پۆل:سوید]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:وڵاتەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:ئەورووپای باکووری]] [[پۆل:شارەکانی سوید]] [[پۆل:زمانی سویدی]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی سەدەی ١٢یەم]] [[پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی]] [[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی باکوور]] [[پۆل:وڵاتانی ئەورووپای باکوور]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ]] [[پۆل:سوێد]] cvz0qbafjm7dtuq69vhlszmjm2nvx9r 0 4925 1590307 1590025 2026-06-14T21:00:09Z IIXZER0XII 68933 چاککردنەوەی ھەڵەی ڕێنووس/ڕێزمان زیادکردن/لابردنی ویکیبەستەر 1590307 wikitext text/x-wiki '''جووتبوون''' یان '''سێکس''' کردارێکی ژینییە<ref>https://www.britannica.com/science/sexual-intercourse</ref> ؛ بەشێوەیەکی باو تێکردنی [[کێری مرۆڤ|ئەندامێکی نێرینە]]ی [[ڕەپبوونی کێر|ڕەقبوو]] بۆناو [[قوز|ئەندامی مێینە]]([[زێ]]) کە بەدوایدا جووڵەی لەگەنەیی دێت بۆ [[ووژاندنی سێکسی]] یان [[زاوزێ|زۆربوون]] یاخوود هەردووکیان لەخۆدەگرێت<ref>https://www.dictionary.com/browse/sexual-intercourse</ref>. هەندێکجار مرۆڤەکان یان ئاژەڵەکان ئەوانەی کە توانای زۆربوونیان هەیە جووتدەبن بە مەبەستی خستنەوەی وەچە<ref>https://www.britannica.com/science/sexual-reproduction</ref> <ref>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4730888/</ref> <ref>https://www.erknet.org/patients/your-kidney-disease/genetics-inheritance#:~:text=In%20biology%2C%20the%20term%20inheritance,is%20passed%20on%20through%20reproduction.</ref>. [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (13).jpg|وێنۆک|510x510پیکسڵ|''شێوازی جووتبوونی میشنەری''؛ تابلۆکە کێشراوە لەلایەن ئێدوارد هێنری ساڵی ١٨٩٠]] باوترین جۆری جووتبوون ناو دەبرێت بە [[سێکسی زێیی|جووتبوونی زێی]] (یان زێیە جووتبوون)<ref>https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-319-16999-6_3365-1</ref>؛ لە هەمانکاتدا شێوازەکانی تری جووتبوون بوونیان هەیە وەک؛ [[سێکسی کۆمی]]<ref>https://jenseyatvajameh.wordpress.com/wp-content/uploads/2008/07/the-ultimate-guide-to-anal-sex-for-women.pdf</ref> (بردنە ناوەوەی نێرە ئەندام بۆ ناو کۆم)؛ [[کرداری جنسیی دەمی|سێکسی دەمی]]<ref>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2840968/</ref> (بردنە ناوەوەی نێرە ئەندام یان مێیە ئەندام بۆ ناو دەم)؛ [[پەنجەکردن]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Fingering_(sexual_act)</ref> (بەکار هێنانی پەنجە بۆ ناو زێ یاخود کۆم بۆ و[[روژاندنی سێکسی]])؛ لەگەڵ برنە ناوەوەی [[یاریی سێکسی|یاریە سێکسیەکان]] یان [[یاریی سێکسی|لەرزێنەرەکان]]. ئەم ویست و ئارەزووە بۆ ئەم کردارانە داڕێژراوەتەوە لە ناو [[بۆماوە|زگماک]]ی سرووشتی مرۆڤدا کە ویستی جەستەیی لە نێوان دوو مرۆڤ یان زیاتری تێوەگلاوە، بە زۆری لەلایەن مرۆڤەوە بۆ چێژوەرگرتنی جەستەیی-هەستی دەکرێت؛ هەندێکجاریش دەکرێت هاوبەشەکان لە پەیوەندییەکی قووڵدابن کە ناسراوە بە [[بەندی مرۆڤ]]<ref>https://www.britannica.com/science/sexual-intercourse</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Human_bonding</ref>. ==کردارەکان== ===ناساندن=== زۆربەیکات مەبەست لە جووتبوون(زێیە جووتبوونە) لەهەمانکاتدا دەکرێت شێوازەکانی دیکەش بە جووتبوون ناوببرێن وەک جووتبوونە ناوەکییەکان(جووتبوونی کۆمی و جووتبوونی دەمی)<ref>https://www.britannica.com/topic/human-sexual-activity/Sociosexual-activity</ref> و هەندێک کات جووتبوونە دەرەکییەکانیش (پەنجەکردن، لێکخشاندن، ماچ، دەستپێداهێنان، سێکسی مەمکی و هەندێک کاتیش باوەش) دەکرێت وەک جووتبوونی دەرەکی بناسێندرێن. <ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref> [[پەڕگە:Paul Avril - Les Sonnetts Luxurieux (1892) de Pietro Aretino, 2.jpg|وێنۆک|249x249پیکسڵ|''شێوازی جووتبوونی میشنەری''؛ تابلۆکە کێشراوە لەلایەن ئێدوارد هێنری، ساڵی ١٨٩٣]] لەهەمانکاتدا دەکرێت هاوبەشەکان لە جووتبووون ڕەگەزی بەرامبەر بن و هەندێک کاتیش دەکرێت هەمان ڕەگەزبن دەشکرێت دوو هاوبەش یان زیاتر بن.<ref>https://www.britannica.com/dictionary/orgy</ref> ===جووتبوونە دەرەکییەکان=== [[پەڕگە:Gustave Courbet - Le Sommeil (1866), Paris, Petit Palais.jpg|وێنۆک|جووتبوونی لێسبیانی لە ''تابلۆی خەوتووەکان''، کێشراو لەلایەن گوستاڤ کۆربێرت، ساڵی ١٨٦٦]] جووتبوونە دەرەکییەکان جۆرێکن لە جووتبوون کە بەبێ بردنە ناوەوەی ئەندمی نێرینە و دەست یاخود یاری سێکسی<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Non-penetrative_sex</ref> . وەک پەنجەکردن، لێکخشاندن، ماچ، دەستپێداهێنان، سێکسی مەمکی و جووتبوونی لێسبیانی و هەندێک کاتیش باوەش<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Non-penetrative_sex</ref> لەوانەیە ئەنجام بدرێت بە هەبوون یان بێ هەبوونی هاوبەش ([[خۆوروژانن|خۆ وروژاندن]])<ref>https://www.britannica.com/topic/masturbation</ref> جووتبوونی لێسبیانی جۆرێکە لە جووتبوونی دەرەکی کە لە جۆری جووتبوونی (زێ-زێیە)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Sexual_practices_between_women</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/lesbianism</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/homosexuality</ref> لەکاتێکدا جووتبوونی مەمکی جووتبوونی (نێرە ئەندام-مەمکە)<ref>https://www.scribd.com/document/330458260/Mammary-Intercourse</ref> <ref>https://loveangels.ie/blogs/news/boob-sex-the-loveangels-guide-to-mammary-intercourse?srsltid=AfmBOorefqyjGCcm5ces5cW2RGjLryyHaaNmNc8J__E6njOr5HuGD-N8</ref> ؛ هەروەها [[خۆوروژانن|خۆ وروژاندنیش]] هەندێک کات بە جووتبوونی دەرکی هەژماردەکرێت<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref>؛ جووتبوونی دەرەکی لەلایەن هاوەشەکان هەندێک کات لەوانەیە ئانجامبدرێت لە جیاتی جووتبوونی ناوەکی ئەمەش بۆ مەبەستی هێشتنەوەی پاکیزەیی.<ref>https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/virginity</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Virginity#:~:text=Virginity%20is%20a%20social%20construct,or%20the%20lack%20thereof%2C%20vary.</ref> ===جووتبوونە ناوەکییەکان=== [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (14).jpg|وێنۆک|تابلۆیەکی ئێدوارد هێنری؛ ''شێوازی خانمان لەسەرەوە'' شێوازێکە کە ئەگەری زیاتری هەیە میتکە بوروژێنێت.<ref>https://badgirlsbible.com/woman-on-top-sex-position</ref>]] [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (24).jpg|وێنۆک|تابلۆیەکی ئێدوارد هێنری؛ کە سافۆ و هاوبەشەکەی پشاندەدات]] جووتبوونی ناوەکی باوترین جۆری جووتبوونە لەنێوان [[گوانداران|شیردەرەکان]] وەک(مرۆڤ و زۆربەی ئاژەڵەکان) و ئەو بوونەوەرانەی کە توانای [[زاوزێ|توخمە زۆربوون]]<nowiki/>یان هەیە<ref>https://www.cambridge.org/core/books/abs/mammalian-sexuality/act-of-mating/E7EF7C14E4620206A439326EC6CE34AE</ref> جووتبوونی ناوەکی هەر جۆرێکی جووتبوونە کە بردنەنە ناوەوەی تێدا ئەنجام بدرێت وەک؛ زێیە جووتبوون، جووتبوونی کۆمی، جووتبوونی دەمی.<ref>https://www.sciencedirect.com/topics/biochemistry-genetics-and-molecular-biology/penetrative-sex</ref> لە مرۆڤدا دەکرێت جووتبوونی ناوەکی بە زۆر شێواز ئەنجامبدرێت باوترین شێوازەکانی چووتبوونی ناوەکی شێوازی میشنەری<ref>https://www.webmd.com/sex/what-is-missionary-position</ref> و خانمان لەسەرەوەن<ref>https://www.yahoo.com/lifestyle/16-woman-top-sex-positions-160000722.html?guccounter=1</ref> . == تەندرووستی == === سوود === لە مرۆڤدا جووتبوون یان جووتبوونە چالاکییەکان بە گشتی دەرکەوتووە کە چەند سوودێکی زۆریان هەیە<ref>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10903655/</ref> وەک بەهێزکردنی بەرگری لەش دژ بە [[نەخۆشخەر|هۆکاری نەخۆشی]] بە زیادکردنی بڕی [[دژەتەن|دژەتەنەکان]] لە خوێندا<ref>https://www.webmd.com/sex-relationships/sex-and-health</ref> بەدوایدا دابەزاندنی [[پەستانی خوێن]]<ref>https://www.ohsu.edu/womens-health/benefits-healthy-sex-life</ref> لەگەڵیشیاندا دابەزاندنی مەترسی [[شێرپەنجەی پرۆستات|شێرپەنجەی پڕۆستات]]<ref>https://hsph.harvard.edu/news/why-more-sex-may-lower-prostate-cancer-risk/</ref>. [[چالاکیی جنسیی مرۆڤ|ویستە سێکسییەکان]] و [[ئۆرگازم]]<nowiki/>ەکان [[ھۆرمۆن|هۆڕمۆنەکانی]] وەک [[ئۆکسیتۆسین]] (کە بە هۆڕمۆنی [[خۆشەویستی]]ش ناسراوە) لە خوێندا زیاددەکەن کە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە پەیوەندی خۆشەویستی قووڵ و درووستکردنی ىڕوا<ref>https://www.healthdirect.gov.au/oxytocin#:~:text=Oxytocin%20is%20a%20hormone%20that,prevent%20or%20treat%20heavy%20bleeding.</ref>؛ باوەڕ وایە کە هۆڕمۆنی ئۆکسیتۆسین کاریگەری زیاتری هەبێت لەسەر خانمان وەک لە پیاوان کە ئەمەش دەکرێت هۆکاری ئەوەبێت کە خانمان سەرنجی سێکسی یان چالاکی سێکسی دەبەستنەوە بە خۆشەویستی و ڕۆمانسی بوون زیاتر لە پیاوان.<ref>https://www.vinmec.com/eng/blog/hormones-and-transmitters-produced-during-sexual-activity-en#:~:text=In%20terms%20of%20sexual%20function,causing%20contractions%20in%20the%20uterus.</ref> توێژینەوەیەکی درێژ مەودا کە لەسەر ٣٥٠٠ فێرخواز کراوە کە تەمەنیان لە نێوان ١٨ بۆ ١٠٢ ساڵدا بووە لە کلنکی دەمارزانی دەیڤ ویکس ئەوەی ەرخستووە کە بەپێی وێنەو پشکنینی فۆتۆگرافی زۆرینەی ئەوانەی کە بە شێوەیەکی رۆژانە جووتدەبن پەیوەندی هەیە بە گەنج دەرکەوتنی زیاتر وەک لەوانی دیکە<ref>https://www.medicalnewstoday.com/articles/262990</ref>؛ لە هەمانکاتدا ئەمەش لەوانەیە بۆ هەموو کەس ڕاست نەبێت بەڵام بۆ زۆرینە ڕاستە<ref>https://books.google.iq/books?id=V9S3keMnie8C&pg=PA232&redir_esc=y</ref> . === مەترسی === '''جووتبوونە نەخۆشییە گواستروەکان'''<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sexually-transmitted-infections-(stis)</ref> هۆکاری نەخۆشیەکان دەکرێت بەکتریابن، ڤایرۆس یاخوود مشەخۆری دیکە بن کە بڵاو دەبنەوە بە جووتبوونە پەیوەندیەکان بە تایبەتی جووتبوونە زێیەکان، کۆمییەکان، یان دەمیەکان یاخود جووتبوونی نەپارێزراو<ref>https://www.nhs.uk/live-well/sexual-health/sex-activities-and-risk/ </ref> . سێکسی دەمی مەترسی کەمترە لە زێی یان کۆمی لە زۆربەی ئەگەرەکاندا جووتبوونە نەخۆشییە گواستروەکان ڕاستەوخۆ نیشانەیان نییە، کە مەترسی تووشکردنی جووتبوونە هاوبەشەکانی تری کەسی توشبوو زیاد دەکات بەبێ ئاگایی. لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ١٩ ملیۆن کەیسی نوێی جووتبوونە نەخۆشییە گواستراوەکان هەیە هەموو ساڵێک<ref>https://www.ashasexualhealth.org/stds_a_to_z/</ref>، لە ساڵی ٢٠٠٥ [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] وای دانا کە ٤٤٨ ملیۆن کەس کە تەمەنیان لەنێوان ١٨ بۆ ٤٨ ساڵدایە تووشدەبن هەمووساڵێک بەو نەخۆشیانەی کە چارەسەریان هەیە وەک(سفلیس، سووزەنەک، و کڵامێدیا) هەروەها ساڵی ٢٠٢یش ٣٧٤ ملیۆن کەسی خەمڵاند.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sexually-transmitted-infections-(stis)</ref> لەگەڵ ئەمەشدا جووتبوونە نەپارێزراوەکان ئەگەری تووشکردن و گواستنەوەی [[ڤایرۆسی نەمانی بەرگری لە مرۆڤ|HIV]] دە هێندە زیاددەکان ڤایرۆسی جگەریش Hepatitis B دەکرێت لە ڕێگای جووتبوونە پەیوەندیەکانەوە بگوازرێتەوە لە ساڵی ٢٠٢٤ لە جیهاندا بەنزیکەیی ٢٤٠ ملیۆن هەڵگری درێژخایەنی ڤایرۆسی جگەری Hepatitis B بوونیان هەبوو.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b</ref> HIV کە کوشندەترین ڤایرۆسی جیهانە ٣٠ ملیۆن کەس بە نزیکەیی مردوون بەهۆیەوە لەوەتەی بڵاوبۆتەوە HIV بەتەنها بەرگری لەشی مرۆڤ لەکاردەخات لەڕێگەی لەناوبردنی خانەکانی T-یاریدەدەر کە گرنگترین خانەن بۆ ڕوودانی وەڵامدانەوە بەرگرییەکان<ref>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3543107/</ref> لە بەرگری تایبەتتدا و خودی خۆی نابێتە هۆی کوشتنی ڕاستەوخۆی کەسەکە <ref>لاپەڕە ٥٩ تا ٦٢ ، کتێبی مۆدێرن بایۆلۆجی،https://www.scribd.com/document/769622464/Bio-12-MoE-Lot-28-10-Servis </ref> بەڵکوو ئەوەی دەبێتە هۆی کوشتنی کەسی توشبوو '''نەخۆشییە هەلپەرستەکانە'''<ref>https://hivinfo.nih.gov/understanding-hiv/fact-sheets/what-opportunistic-infection</ref> لەپاش ئەوەی ڤایرۆسی HIV بەرگرییە کۆئەندام لەکاردەخات نەخۆشییەکانی دیکە کە لەباری ئاساییدا کۆئەندامی بەرگری لەش وەڵامیان دەداتەوە و تێکیاندەشکێنێت دێنە ناو لەشەوە بەڵام چوونکە ئێستا کۆئەندامی بەرگری لەکارکەوتووە بەهۆی HIV وە بەرگرییە کۆئەندام هیچ وەڵامێکی نابێت بۆیان و پاش ماوەیەکەی کەم لە توشبوون بە هەلپەرستەکان کەسەکە گیانلەدەستدەدات<ref>لاپەڕە ٥٩ تا ٦٢ ، کتێبی مۆدێرن بایۆلۆجی،https://www.scribd.com/document/769622464/Bio-12-MoE-Lot-28-10-Servis </ref>. ٢.٧ ملیۆن تووشبووی نوێ تۆمارکرا لە ساڵی ٢٠١٠ کە بە نزیکەیی ١.٩ ملیۆنیان واتە (٪٧٠)یان لە ئەفریقا تۆمارکرابوون لە هەمانکاتدا [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] وای دانا کە کە ١.٨ ملیۆن مردن ڕوویداوە بەهۆی نەخۆشی هەلپەرستەکان کە پەیوەندیدارن بە HIV لە هەمان ساڵدا کە ١.٢ ملیۆنیان واتە (٪٦٩) لە ئەفریقابوون. زیاتر لە ٤٠ ملیۆن تووشبووی ڤایرۆسی HIV لە جیهاندا هەبووە هەتا کۆتایی ٢٠٢٤<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hiv-aids</ref>. ==پەیوەندی ڕۆمانسی== [[پەڕگە:Lawrence Alma-Tadema Courtship - The Proposal.jpg|وێنۆک|تابلۆی لاورێنس ئاڵما؛ ''داوای هاوسەرگیری'']] [[پەڕگە:Frank Bernard Dicksee - Romeo and Juliet, 1884.jpg|وێنۆک|تابلۆی فڕانک بێرنارد؛ ی''ەکەم یەکبینینی [[ڕۆمیۆ و جولیەت|ڕۆمیۆ و جولێت]]'']] لە مێژوودا و لە زۆربەی کۆمەڵگەکانی ئەمڕۆ دا جووتبوونی ڕیگەپێدراو سەرەتا پێویستی بە [[ھاوسەرگیری|هاوسەرگیری]] هەیە<ref>https://www.britannica.com/topic/marriage/Marriage-rituals</ref>؛ هەرچەندە لە زۆرێک لە کۆمەڵگەکانی دیکەدا هاوبەشەکان جووتبوون تەنیا بۆ [[وروژاندنی سێکسی]] یان [[چێژ]] ئەنجامدەدەن بێ هاوسەرگیری پێشوەختە یان پەیوەندی ڕۆمانسی یان هەردووکیان. لە هەمەنکاتدا لە مێژوودا جووتبوون لە نێوان [[پێگەیشتوویی لە مرۆڤدا|پێگەیشتوو]]<nowiki/>ەکان پێویستی بە هاوسەرگیری هەبووە و پێویستی بەڕەزامەندی خانمەکە هەبووە بۆ پیاوەکە بۆ هاوسەرگیریکردن<ref>https://www.berose.fr/IMG/pdf/a-short-history-of-marriage.pdf</ref>؛ لەپاشاندا یەکەم جوتبوون لە دوای هاوسەرگیری وەک یەکەم جووتبوونی ڕێگەپێدراو دا دەندرا ، لە ئەگەری شکستهێنانی ئەم جووتبوونە بە هەر هۆکارێک پڕۆسەی هاوسەرگیرییەکە وەک بەتاڵ سەیردەکرا و وا هەژمار دەکرا کە ڕووینەداوە و ئەم پڕۆسەیەش پێویستی بە جیابوونەوە نەبووە چوونکە بە هاوسەرگیریەکە بە هەڵوەشێندراوە دانراوە<ref>https://www.britannica.com/topic/marriage/Marriage-rituals</ref>. == ئاژەڵەکان == [[پەڕگە:Lion sex.jpg|وێنۆک|جووتبوونی دوو شێری کینی]] لە ئاژەڵزانیدا جووتبوون زۆربەیکات بەمانای ئەوەدێت کە نێرە [[تۆو (ژینناسی)|تۆو]] بکاتە ناو لەشی مێیەوە لەڕێگەی زێوە؛ هاوشێوەی مرۆڤ ئاژەڵەکانیش بەتایبەتی [[گوانداران|شیردەرەکان]] جووتدەبن بە مەبەستی [[چێژ]] کە دواتر دەبێتە هۆی خستنەوەی وەچە بۆ نموونە وەک جووتبوونی [[شێر]]<nowiki/>ەکان و بانبووەکان لە باخچەی ئاژەڵان.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Animal_sexual_behaviour</ref> [[پەڕگە:Bonobo sexual behavior 1.jpg|وێنۆک|جووتبوونی دوو بانبوو لە باخچەی ئاژەڵان]] {{تووڵی دەروازە|سێکسناسی|ژینناسی|پزیشکی}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Human sexual activity}} [[پۆل:سێکسناسی]] [[پۆل:بەبەری]] [[پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان]] [[پۆل:کرداری جنسی]] [[پۆل:زایەند]] [[پۆل:دەروونناسی]] mwxhyjkdu5gn92oh7j56hchz4pe9162 1590326 1590307 2026-06-14T22:46:52Z IIXZER0XII 68933 زیادکردن/لابردنی ویکیبەستەر 1590326 wikitext text/x-wiki '''جووتبوون''' یان '''سێکس''' کردارێکی ژینییە<ref>https://www.britannica.com/science/sexual-intercourse</ref> ؛ بەشێوەیەکی باو تێکردنی [[کێری مرۆڤ|ئەندامێکی نێرینە]]ی [[ڕەپبوونی کێر|ڕەقبوو]] بۆناو [[قوز|ئەندامی مێینە]]([[زێ]]) کە بەدوایدا جووڵەی لەگەنەیی دێت بۆ [[ووژاندنی سێکسی]] یان [[زاوزێ|زۆربوون]] یاخوود هەردووکیان لەخۆدەگرێت<ref>https://www.dictionary.com/browse/sexual-intercourse</ref>. هەندێکجار مرۆڤەکان یان ئاژەڵەکان ئەوانەی کە توانای زۆربوونیان هەیە جووتدەبن بە مەبەستی خستنەوەی وەچە<ref>https://www.britannica.com/science/sexual-reproduction</ref> <ref>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4730888/</ref> <ref>https://www.erknet.org/patients/your-kidney-disease/genetics-inheritance#:~:text=In%20biology%2C%20the%20term%20inheritance,is%20passed%20on%20through%20reproduction.</ref>. [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (13).jpg|وێنۆک|510x510پیکسڵ|''شێوازی جووتبوونی میشنەری''؛ تابلۆکە کێشراوە لەلایەن ئێدوارد هێنری ساڵی ١٨٩٠]] باوترین جۆری جووتبوون ناو دەبرێت بە [[سێکسی زێیی|جووتبوونی زێی]] (یان زێیە جووتبوون)<ref>https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-319-16999-6_3365-1</ref>؛ لە هەمانکاتدا شێوازەکانی تری جووتبوون بوونیان هەیە وەک؛ [[سێکسی کۆمی]]<ref>https://jenseyatvajameh.wordpress.com/wp-content/uploads/2008/07/the-ultimate-guide-to-anal-sex-for-women.pdf</ref> (بردنە ناوەوەی نێرە ئەندام بۆ ناو کۆم)؛ [[کرداری جنسیی دەمی|سێکسی دەمی]]<ref>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2840968/</ref> (بردنە ناوەوەی نێرە ئەندام یان مێیە ئەندام بۆ ناو دەم)؛ [[پەنجەکردن]]<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Fingering_(sexual_act)</ref> (بەکار هێنانی پەنجە بۆ ناو زێ یاخود کۆم بۆ و[[روژاندنی سێکسی]])؛ لەگەڵ برنە ناوەوەی [[یاریی سێکسی|یاریە سێکسیەکان]] یان [[یاریی سێکسی|لەرزێنەرەکان]]. ئەم ویست و ئارەزووە بۆ ئەم کردارانە داڕێژراوەتەوە لە ناو [[بۆماوە|زگماک]]ی سرووشتی مرۆڤدا کە ویستی جەستەیی لە نێوان دوو مرۆڤ یان زیاتری تێوەگلاوە، بە زۆری لەلایەن مرۆڤەوە بۆ چێژوەرگرتنی جەستەیی-هەستی دەکرێت؛ هەندێکجاریش دەکرێت هاوبەشەکان لە پەیوەندییەکی قووڵدابن کە ناسراوە بە [[بەندی مرۆڤ]]<ref>https://www.britannica.com/science/sexual-intercourse</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Human_bonding</ref>. ==کردارەکان== ===ناساندن=== زۆربەیکات مەبەست لە جووتبوون(زێیە جووتبوونە) لەهەمانکاتدا دەکرێت شێوازەکانی دیکەش بە جووتبوون ناوببرێن وەک جووتبوونە ناوەکییەکان(جووتبوونی کۆمی و جووتبوونی دەمی)<ref>https://www.britannica.com/topic/human-sexual-activity/Sociosexual-activity</ref> و هەندێک کات جووتبوونە دەرەکییەکانیش (پەنجەکردن، لێکخشاندن، ماچ، دەستپێداهێنان، سێکسی مەمکی و هەندێک کاتیش باوەش) دەکرێت وەک جووتبوونی دەرەکی بناسێندرێن. <ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref> [[پەڕگە:Paul Avril - Les Sonnetts Luxurieux (1892) de Pietro Aretino, 2.jpg|وێنۆک|249x249پیکسڵ|''شێوازی جووتبوونی میشنەری''؛ تابلۆکە کێشراوە لەلایەن ئێدوارد هێنری، ساڵی ١٨٩٣]] لەهەمانکاتدا دەکرێت هاوبەشەکان لە جووتبووون ڕەگەزی بەرامبەر بن و هەندێک کاتیش دەکرێت هەمان ڕەگەزبن دەشکرێت دوو هاوبەش یان زیاتر بن.<ref>https://www.britannica.com/dictionary/orgy</ref> ===جووتبوونە دەرەکییەکان=== [[پەڕگە:Gustave Courbet - Le Sommeil (1866), Paris, Petit Palais.jpg|وێنۆک|جووتبوونی لێسبیانی لە ''تابلۆی خەوتووەکان''، کێشراو لەلایەن گوستاڤ کۆربێرت، ساڵی ١٨٦٦]] جووتبوونە دەرەکییەکان جۆرێکن لە جووتبوون کە بەبێ بردنە ناوەوەی ئەندمی نێرینە و دەست یاخود یاری سێکسی<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Non-penetrative_sex</ref> . وەک پەنجەکردن، لێکخشاندن، ماچ، دەستپێداهێنان، سێکسی مەمکی و جووتبوونی لێسبیانی و هەندێک کاتیش باوەش<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Non-penetrative_sex</ref> لەوانەیە ئەنجام بدرێت بە هەبوون یان بێ هەبوونی هاوبەش ([[خۆوروژانن|خۆ وروژاندن]])<ref>https://www.britannica.com/topic/masturbation</ref> جووتبوونی لێسبیانی جۆرێکە لە جووتبوونی دەرەکی کە لە جۆری جووتبوونی (زێ-زێیە)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Sexual_practices_between_women</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/lesbianism</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/homosexuality</ref> لەکاتێکدا جووتبوونی مەمکی جووتبوونی (نێرە ئەندام-مەمکە)<ref>https://www.scribd.com/document/330458260/Mammary-Intercourse</ref> <ref>https://loveangels.ie/blogs/news/boob-sex-the-loveangels-guide-to-mammary-intercourse?srsltid=AfmBOorefqyjGCcm5ces5cW2RGjLryyHaaNmNc8J__E6njOr5HuGD-N8</ref> ؛ هەروەها [[خۆوروژانن|خۆ وروژاندنیش]] هەندێک کات بە جووتبوونی دەرکی هەژماردەکرێت<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref>؛ جووتبوونی دەرەکی لەلایەن هاوەشەکان هەندێک کات لەوانەیە ئانجامبدرێت لە جیاتی جووتبوونی ناوەکی ئەمەش بۆ مەبەستی هێشتنەوەی پاکیزەیی.<ref>https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/virginity</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Virginity#:~:text=Virginity%20is%20a%20social%20construct,or%20the%20lack%20thereof%2C%20vary.</ref> ===جووتبوونە ناوەکییەکان=== [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (14).jpg|وێنۆک|تابلۆیەکی ئێدوارد هێنری؛ ''شێوازی خانمان لەسەرەوە'' شێوازێکە کە ئەگەری زیاتری هەیە میتکە بوروژێنێت.<ref>https://badgirlsbible.com/woman-on-top-sex-position</ref>]] [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (24).jpg|وێنۆک|تابلۆیەکی ئێدوارد هێنری؛ کە سافۆ و هاوبەشەکەی پشاندەدات]] جووتبوونی ناوەکی باوترین جۆری جووتبوونە لەنێوان [[گوانداران|شیردەرەکان]] وەک(مرۆڤ و زۆربەی ئاژەڵەکان) و ئەو بوونەوەرانەی کە توانای [[زاوزێ|توخمە زۆربوون]]<nowiki/>یان هەیە<ref>https://www.cambridge.org/core/books/abs/mammalian-sexuality/act-of-mating/E7EF7C14E4620206A439326EC6CE34AE</ref> جووتبوونی ناوەکی هەر جۆرێکی جووتبوونە کە بردنەنە ناوەوەی تێدا ئەنجام بدرێت وەک؛ زێیە جووتبوون، جووتبوونی کۆمی، جووتبوونی دەمی.<ref>https://www.sciencedirect.com/topics/biochemistry-genetics-and-molecular-biology/penetrative-sex</ref> لە مرۆڤدا دەکرێت جووتبوونی ناوەکی بە زۆر شێواز ئەنجامبدرێت باوترین شێوازەکانی چووتبوونی ناوەکی شێوازی میشنەری<ref>https://www.webmd.com/sex/what-is-missionary-position</ref> و خانمان لەسەرەوەن<ref>https://www.yahoo.com/lifestyle/16-woman-top-sex-positions-160000722.html?guccounter=1</ref> . == تەندرووستی == === سوود === لە مرۆڤدا جووتبوون یان جووتبوونە چالاکییەکان بە گشتی دەرکەوتووە کە چەند سوودێکی زۆریان هەیە<ref>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10903655/</ref> وەک بەهێزکردنی بەرگری لەش دژ بە [[نەخۆشخەر|هۆکاری نەخۆشی]] بە زیادکردنی بڕی [[دژەتەن|دژەتەنەکان]] لە خوێندا<ref>https://www.webmd.com/sex-relationships/sex-and-health</ref> بەدوایدا دابەزاندنی [[پەستانی خوێن]]<ref>https://www.ohsu.edu/womens-health/benefits-healthy-sex-life</ref> لەگەڵیشیاندا دابەزاندنی مەترسی [[شێرپەنجەی پرۆستات|شێرپەنجەی پڕۆستات]]<ref>https://hsph.harvard.edu/news/why-more-sex-may-lower-prostate-cancer-risk/</ref>. [[چالاکیی جنسیی مرۆڤ|ویستە سێکسییەکان]] و [[ئۆرگازم]]<nowiki/>ەکان [[ھۆرمۆن|هۆڕمۆنەکانی]] وەک [[ئۆکسیتۆسین]] (کە بە هۆڕمۆنی [[خۆشەویستی]]ش ناسراوە) لە خوێندا زیاددەکەن کە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە پەیوەندی خۆشەویستی قووڵ و درووستکردنی ىڕوا<ref>https://www.healthdirect.gov.au/oxytocin#:~:text=Oxytocin%20is%20a%20hormone%20that,prevent%20or%20treat%20heavy%20bleeding.</ref>؛ باوەڕ وایە کە هۆڕمۆنی ئۆکسیتۆسین کاریگەری زیاتری هەبێت لەسەر خانمان وەک لە پیاوان کە ئەمەش دەکرێت هۆکاری ئەوەبێت کە خانمان سەرنجی سێکسی یان [[چالاکیی جنسیی مرۆڤ|چالاکی سێکسی]] دەبەستنەوە بە خۆشەویستی و [[ڕۆمانس (ئەوین)|ڕۆمانسی بوون]] زیاتر لە پیاوان.<ref>https://www.vinmec.com/eng/blog/hormones-and-transmitters-produced-during-sexual-activity-en#:~:text=In%20terms%20of%20sexual%20function,causing%20contractions%20in%20the%20uterus.</ref> توێژینەوەیەکی درێژ مەودا کە لەسەر ٣٥٠٠ فێرخواز کراوە کە تەمەنیان لە نێوان ١٨ بۆ ١٠٢ ساڵدا بووە لە کلیتنکی دەمارزانی دەیڤ ویکس ئەوەی ەرخستووە کە بەپێی وێنەو پشکنینی فۆتۆگرافی زۆرینەی ئەوانەی کە بە شێوەیەکی رۆژانە جووتدەبن پەیوەندی هەیە بە گەنج دەرکەوتنی زیاتر وەک لەوانی دیکە<ref>https://www.medicalnewstoday.com/articles/262990</ref>؛ لە هەمانکاتدا ئەمەش لەوانەیە بۆ هەموو کەس ڕاست نەبێت بەڵام بۆ زۆرینە ڕاستە<ref>https://books.google.iq/books?id=V9S3keMnie8C&pg=PA232&redir_esc=y</ref> . === مەترسی === '''جووتبوونە نەخۆشییە گواستروەکان'''<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sexually-transmitted-infections-(stis)</ref> هۆکاری نەخۆشیەکان دەکرێت بەکتریابن، ڤایرۆس یاخوود مشەخۆری دیکە بن کە بڵاو دەبنەوە بە جووتبوونە پەیوەندیەکان بە تایبەتی جووتبوونە زێیەکان، کۆمییەکان، یان دەمیەکان یاخود جووتبوونی نەپارێزراو<ref>https://www.nhs.uk/live-well/sexual-health/sex-activities-and-risk/ </ref> . سێکسی دەمی مەترسی کەمترە لە زێی یان کۆمی لە زۆربەی ئەگەرەکاندا جووتبوونە نەخۆشییە گواستروەکان ڕاستەوخۆ نیشانەیان نییە، کە مەترسی تووشکردنی جووتبوونە هاوبەشەکانی تری کەسی توشبوو زیاد دەکات بەبێ ئاگایی. لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ١٩ ملیۆن کەیسی نوێی جووتبوونە نەخۆشییە گواستراوەکان هەیە هەموو ساڵێک<ref>https://www.ashasexualhealth.org/stds_a_to_z/</ref>، لە ساڵی ٢٠٠٥ [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] وای دانا کە ٤٤٨ ملیۆن کەس کە تەمەنیان لەنێوان ١٨ بۆ ٤٨ ساڵدایە تووشدەبن هەمووساڵێک بەو نەخۆشیانەی کە چارەسەریان هەیە وەک(سفلیس، سووزەنەک، و کڵامێدیا) هەروەها ساڵی ٢٠٢یش ٣٧٤ ملیۆن کەسی خەمڵاند.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sexually-transmitted-infections-(stis)</ref> لەگەڵ ئەمەشدا جووتبوونە نەپارێزراوەکان ئەگەری تووشکردن و گواستنەوەی [[ڤایرۆسی نەمانی بەرگری لە مرۆڤ|HIV]] دە هێندە زیاددەکان ڤایرۆسی جگەریش [[ ھەوکردنی جگەر ب|Hepatitis B]] دەکرێت لە ڕێگای جووتبوونە پەیوەندیەکانەوە بگوازرێتەوە لە ساڵی ٢٠٢٤ لە جیهاندا بەنزیکەیی ٢٤٠ ملیۆن هەڵگری درێژخایەنی ڤایرۆسی جگەری Hepatitis B بوونیان هەبوو.<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b</ref> HIV کە کوشندەترین ڤایرۆسی جیهانە ٣٠ ملیۆن کەس بە نزیکەیی مردوون بەهۆیەوە لەوەتەی بڵاوبۆتەوە HIV بەتەنها بەرگری لەشی مرۆڤ لەکاردەخات لەڕێگەی لەناوبردنی خانەکانی T-یاریدەدەر کە گرنگترین خانەن بۆ ڕوودانی وەڵامدانەوە بەرگرییەکان<ref>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3543107/</ref> لە بەرگری تایبەتتدا و خودی خۆی نابێتە هۆی کوشتنی ڕاستەوخۆی کەسەکە <ref>لاپەڕە ٥٩ تا ٦٢ ، کتێبی مۆدێرن بایۆلۆجی،https://www.scribd.com/document/769622464/Bio-12-MoE-Lot-28-10-Servis </ref> بەڵکوو ئەوەی دەبێتە هۆی کوشتنی کەسی توشبوو '''نەخۆشییە هەلپەرستەکانە'''<ref>https://hivinfo.nih.gov/understanding-hiv/fact-sheets/what-opportunistic-infection</ref> لەپاش ئەوەی ڤایرۆسی HIV بەرگرییە کۆئەندام لەکاردەخات نەخۆشییەکانی دیکە کە لەباری ئاساییدا کۆئەندامی بەرگری لەش وەڵامیان دەداتەوە و تێکیاندەشکێنێت دێنە ناو لەشەوە بەڵام چوونکە ئێستا کۆئەندامی بەرگری لەکارکەوتووە بەهۆی HIV وە بەرگرییە کۆئەندام هیچ وەڵامێکی نابێت بۆیان و پاش ماوەیەکەی کەم لە توشبوون بە هەلپەرستەکان کەسەکە گیانلەدەستدەدات<ref>لاپەڕە ٥٩ تا ٦٢ ، کتێبی مۆدێرن بایۆلۆجی،https://www.scribd.com/document/769622464/Bio-12-MoE-Lot-28-10-Servis </ref>. ٢.٧ ملیۆن تووشبووی نوێ تۆمارکرا لە ساڵی ٢٠١٠ کە بە نزیکەیی ١.٩ ملیۆنیان واتە (٪٧٠)یان لە ئەفریقا تۆمارکرابوون لە هەمانکاتدا [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] وای دانا کە کە ١.٨ ملیۆن مردن ڕوویداوە بەهۆی نەخۆشی هەلپەرستەکان کە پەیوەندیدارن بە HIV لە هەمان ساڵدا کە ١.٢ ملیۆنیان واتە (٪٦٩) لە ئەفریقابوون. زیاتر لە ٤٠ ملیۆن تووشبووی ڤایرۆسی HIV لە جیهاندا هەبووە هەتا کۆتایی ٢٠٢٤<ref>https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hiv-aids</ref>. ==پەیوەندی ڕۆمانسی== [[پەڕگە:Lawrence Alma-Tadema Courtship - The Proposal.jpg|وێنۆک|تابلۆی لاورێنس ئاڵما؛ ''داوای هاوسەرگیری'']] [[پەڕگە:Frank Bernard Dicksee - Romeo and Juliet, 1884.jpg|وێنۆک|تابلۆی فڕانک بێرنارد؛ ی''ەکەم یەکبینینی [[ڕۆمیۆ و جولیەت|ڕۆمیۆ و جولێت]]'']] لە مێژوودا و لە زۆربەی کۆمەڵگەکانی ئەمڕۆ دا جووتبوونی ڕیگەپێدراو سەرەتا پێویستی بە [[ھاوسەرگیری|هاوسەرگیری]] هەیە<ref>https://www.britannica.com/topic/marriage/Marriage-rituals</ref>؛ هەرچەندە لە زۆرێک لە کۆمەڵگەکانی دیکەدا هاوبەشەکان جووتبوون تەنیا بۆ [[وروژاندنی سێکسی]] یان [[چێژ]] ئەنجامدەدەن بێ هاوسەرگیری پێشوەختە یان پەیوەندی ڕۆمانسی یان هەردووکیان. لە هەمەنکاتدا لە مێژوودا جووتبوون لە نێوان [[پێگەیشتوویی لە مرۆڤدا|پێگەیشتوو]]<nowiki/>ەکان پێویستی بە هاوسەرگیری هەبووە و پێویستی بەڕەزامەندی خانمەکە هەبووە بۆ پیاوەکە بۆ هاوسەرگیریکردن<ref>https://www.berose.fr/IMG/pdf/a-short-history-of-marriage.pdf</ref>؛ لەپاشاندا یەکەم جوتبوون لە دوای هاوسەرگیری وەک یەکەم جووتبوونی ڕێگەپێدراو دا دەندرا ، لە ئەگەری شکستهێنانی ئەم جووتبوونە بە هەر هۆکارێک پڕۆسەی هاوسەرگیرییەکە وەک بەتاڵ سەیردەکرا و وا هەژمار دەکرا کە ڕووینەداوە و ئەم پڕۆسەیەش پێویستی بە جیابوونەوە نەبووە چوونکە بە هاوسەرگیریەکە بە هەڵوەشێندراوە دانراوە<ref>https://www.britannica.com/topic/marriage/Marriage-rituals</ref>. == ئاژەڵەکان == [[پەڕگە:Lion sex.jpg|وێنۆک|جووتبوونی دوو شێری کینی]] لە ئاژەڵزانیدا جووتبوون زۆربەیکات بەمانای ئەوەدێت کە نێرە [[تۆو (ژینناسی)|تۆو]] بکاتە ناو لەشی مێیەوە لەڕێگەی زێوە؛ هاوشێوەی مرۆڤ ئاژەڵەکانیش بەتایبەتی [[گوانداران|شیردەرەکان]] جووتدەبن بە مەبەستی [[چێژ]] کە دواتر دەبێتە هۆی خستنەوەی وەچە بۆ نموونە وەک جووتبوونی [[شێر]]<nowiki/>ەکان و بانبووەکان لە باخچەی ئاژەڵان.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Animal_sexual_behaviour</ref> [[پەڕگە:Bonobo sexual behavior 1.jpg|وێنۆک|جووتبوونی دوو بانبوو لە باخچەی ئاژەڵان]] {{تووڵی دەروازە|سێکسناسی|ژینناسی|پزیشکی}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Human sexual activity}} [[پۆل:سێکسناسی]] [[پۆل:بەبەری]] [[پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان]] [[پۆل:کرداری جنسی]] [[پۆل:زایەند]] [[پۆل:دەروونناسی]] tdfrmvtu4gydxmed3usrqwm6vahfi7w 1 7411 1590450 38828 2026-06-15T11:09:23Z Zemen 40346 /* ناو */ بەشی نوێ 1590450 wikitext text/x-wiki ==ناوی کەسایەتی== سەردێڕی ئەم وتارە پێشتر [[ئۆکلیدس]] بوو. بەڵام من ئۆکلیدسم لە ھیچ شوێنێکی تر نەدۆزیەوە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%86%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3+-wiki+-ckb&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. بەڵام ئیقلیدس ھەیە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%8C%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. لە ڕۆژھەڵاتیشدا ئیقلیدس یان ئۆقلیدس ئەڵێن. کەوایە ناوەکەم گۆڕا بە ئیقلیدس کە ھەم بۆ ڕۆژھەڵات و ھەم بۆ باشوور ئاشنایە. عەرەبەکان بەم پیاوە دەڵێن "ئیقلیدس". کتێبەکەی ئیقلیدس زیاتر لە ١٠٠٠ ساڵ لەومەوبەر تەرجومە کراوەتەوە لە بەغدا کە ئەو دەم ناوەندی زانستی جیھان بووە و پڕ بووە لە زانستگای جۆربەجۆر. فارس و کوردیش لە عەرەبیان گرتووە (ناچار بوونە چونکە ئەو سەردەمە عەرەبی زمانی زانست بووە) و ١٠٠٠ ساڵە فارس و کوردی دەرس خوێندووش ئەڵێن ئیقلیدس. ئیتر نازانم ئێمە بۆ بیگۆڕین؟ بۆ ناوەکانی ئەفلاتوون و ئەرەستوو و سوقراتیش ھەر ئاوەھایە. تکایە پێش لێدوان ناوی ئەم وتارە مەگۆڕن. سپاس--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٠:٥٥, ٢٢ ئاب ٢٠١٠ (UTC) ببوورن دڵنیا نیم [[توخمەکانی ئیقلیدس]] یەکەم جار کەی تەرجومە کراوە بە عەرەبی. ڕەنگە ١٠٠٠ ساڵ نەبووبێ!--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٥:٢٩, ٢٣ ئاب ٢٠١٠ (UTC) == ناو == @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] بیانووەکەی سەرێت بۆ وەرگرتنی ناوە عەرەبییەکە زۆر نالۆجیکییە. کوردی خۆمان عەرەب زۆر گەورە دەبینن، ھەر شەکرێ بشکێنن کورد چەپڵەیان بۆ لێ ئەدا، بڵێن ماست ڕەنگی ڕەشە کوردیش ئەشەوبیلای بۆ دەکات. کابرا ناوی ئیکلدیس (ئێکلدەس یان ئۆکلیدس) بووە، ئەم قافە لە کوێوە ھات؟ ئەگەر دژ نەبوو، دەیگوازمەوە بۆ ناوە ڕەسەنەکەی خۆی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١١:٠٩، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) sgrtgtqztir7v2kp704671tnqe4dt8r 1590452 1590450 2026-06-15T11:10:34Z Zemen 40346 1590452 wikitext text/x-wiki == ناو == سەردێڕی ئەم وتارە پێشتر [[ئۆکلیدس]] بوو. بەڵام من ئۆکلیدسم لە ھیچ شوێنێکی تر نەدۆزیەوە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%86%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3+-wiki+-ckb&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. بەڵام ئیقلیدس ھەیە [http://www.google.com/search?hl=en&client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&q=%D8%A6%DB%8C%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%B3&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=]. لە ڕۆژھەڵاتیشدا ئیقلیدس یان ئۆقلیدس ئەڵێن. کەوایە ناوەکەم گۆڕا بە ئیقلیدس کە ھەم بۆ ڕۆژھەڵات و ھەم بۆ باشوور ئاشنایە. عەرەبەکان بەم پیاوە دەڵێن "ئیقلیدس". کتێبەکەی ئیقلیدس زیاتر لە ١٠٠٠ ساڵ لەومەوبەر تەرجومە کراوەتەوە لە بەغدا کە ئەو دەم ناوەندی زانستی جیھان بووە و پڕ بووە لە زانستگای جۆربەجۆر. فارس و کوردیش لە عەرەبیان گرتووە (ناچار بوونە چونکە ئەو سەردەمە عەرەبی زمانی زانست بووە) و ١٠٠٠ ساڵە فارس و کوردی دەرس خوێندووش ئەڵێن ئیقلیدس. ئیتر نازانم ئێمە بۆ بیگۆڕین؟ بۆ ناوەکانی ئەفلاتوون و ئەرەستوو و سوقراتیش ھەر ئاوەھایە. تکایە پێش لێدوان ناوی ئەم وتارە مەگۆڕن. سپاس--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٠:٥٥, ٢٢ ئاب ٢٠١٠ (UTC) :ببوورن دڵنیا نیم [[توخمەکانی ئیقلیدس]] یەکەم جار کەی تەرجومە کراوە بە عەرەبی. ڕەنگە ١٠٠٠ ساڵ نەبووبێ!--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ١٥:٢٩, ٢٣ ئاب ٢٠١٠ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] بیانووەکەی سەرێت بۆ وەرگرتنی ناوە عەرەبییەکە زۆر نالۆجیکییە. کوردی خۆمان عەرەب زۆر گەورە دەبینن، ھەر شەکرێ بشکێنن کورد چەپڵەیان بۆ لێ ئەدا، بڵێن ماست ڕەنگی ڕەشە کورد ئەشەوبیلای بۆ دەکات. کابرا ناوی ئیکلدیس (ئێکلدەس یان ئۆکلیدس) بووە، ئەم قافە لە کوێوە ھات؟ ئەگەر دژ نەبوو دەیگوازمەوە بۆ ناوە ڕەسەنەکەی خۆی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١١:٠٩، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) tv48g6y4s5fpdxkdtte8p2skttitgly 0 8717 1590424 1568818 2026-06-15T10:04:07Z 1Midomani 77104 /* ناوەکانی */ ئەستانبول 1590424 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئەستەمبوڵ | ناوی_فەرمی = Istanbul | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = ئیستانبوڵ | جۆری_نیشتنگە = [[شارەکانی تورکیا|شار]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە =Istanbul collage.png|350px | قەبارەی_وێنە = 250px | شرۆڤەی_وێنە = شاری ئەستەمبوڵ | وێنەی_ئاڵا = Flag of Turkey.svg | قەبارەی_ئاڵا = 50px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = 100px | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Turkey | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێرستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|تورکیا}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ناوچەکانی تورکیا|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ناوچەی مەرمەرە|مەرمەرە]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگاکانی تورکیا|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ئەستەنبوڵ|ئەستەمبوڵ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = [[بێزەنتە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ٦٦٠ پ.ز | سەردێڕی_دامەزران١ = [[قوستەنتینە]] | ڕێکەوتی_دامەزران١ = ٣٣٠ ز | سەردێڕی_دامەزران٢ = ئەستەمبوڵ | ڕێکەوتی_دامەزران٢ = [[١٩٣٠]] (بە ڕەسمی) | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = پارێزگا | حیزبی_سەرۆک = [[ئاک پارتی]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٥٬١٤٩٬٣٥٨ | دانیشتووان_لە = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | دانیشتووانی_لادێیی = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = بە پێی کاتی ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا | جیاوازی١_لە_utc = +٢ | کاتناوچە١_DST = +٣ | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٣٤٠١٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = ٣٤٨٥٠ | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = (+٩٠) ٢١٢ (بەشی ئەوروپا) ، (+٩٠) ٢١٦ (بەشی ئاسیا) <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://www.ibb.gov.tr www.ibb.gov.tr] | پەراوێزەکان = }} '''ئەستەمبوڵ''' ھەروەھا دەوترێت '''ئەستەنبوڵ''' ([[زمانی تورکی|بەتورکی]]: İstanbul، [[زمانی عەرەبی|بەعەرەبی]]: إسطنبول) گەورەترین شاری کۆماری تورکیایە کە بەشێکی لە ئاسیا و بەشێکی لە ئەورووپایە. ئەم شارە پایتەختی [[دەوڵەتی عوسمانی]] بووە و '''قوستەنتەنییە'''ی پێ دەوترا. ٣٤ ھەمین گەورەترین شاری جیھانە لە ڕووی [[ئابووری|ئابوورییەوە]] و گەورەترین شاری [[ئەوروپا|ئەورووپا]]یە لە ڕووی دانیشتووانەوە. ئەستەمبوڵ دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای [[تورکیا]]وە . ئەستەمبوڵ و دەوروبەری لە ٣٩ شارۆچکە پێک ھاتوون. ئەستەمبوڵ یەکێکە لە ھەرە شارە کۆنەکانی جیھان کە لە ساڵەکانی (٣٣٠ - ٣٩٥ز) بنکەی [[ئیمپراتۆری ڕۆم]] بووە و (٣٩٥ - ١٢٠٤ز) پایتەختی [[ئیمپراتۆریی بیزانس]] بووە و (١٢٠٤ - ١٢٦١ز) بووەتە پایتەختی [[ئیپراتۆریەتی لاتینی]] و لە کۆتاییشدا لە (١٤٥٣ - ١٩٢٢ز) پایتەختی [[دەوڵەتی عوسمانی]] بووە. لە (١٥١٧ - ١٩٢٤) کە [[دەوڵەتی عوسمانی]] ھەبووە بووەتە بنکەی [[ئیسلام]]. == ناوەکانی == بە درێژاییی مێژوو کە چەندین جۆر میللەت لە ناویدا ژیاون، چەندین جار ناوی گۆڕدراوە؛ ناوەکانی لە کۆنەوە ئەمانە بوون: «[[بێزەنتە]]، ئاوگوستا ئەنتۆنینا، نۆڤا ڕۆما، کۆنستانتینۆپۆلیس، [[قوستەنتینە]]، ئیسلامبول و، ئێستاش ئەستەنبوڵ» == مێژوو == [[پەڕگە:Istanbul PU889.jpg|چەپ|250px|وێنۆک|نەخشەیەکی دانراوی شاری ئەستەمبوڵ لە ساڵی ١٩٢٢ز دا]] مێژووی ئەستەنبوڵ لە ڕووی نیشتەجێبوونەوە دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠ ھەزار ساڵ و لە ڕووی شارەوە ٣ ھەزار ساڵ و مێژووی بە[[پایتەخت|پایتەختبوونیشی]] بۆ ١٦٠٠ ساڵ دەگەڕێتەوە. بە درێژاییی مێژوو ئەم شارە بووەتە شوێنی سەرەکیی چەندین کولتوور و [[شارستانیەت]] و بە درێژاییی چەندین سەدە بووەتە شوێنی پێکەوەژیانی چەندین ڕەچەڵەک و دین و زمان و فرەڕەگەزی و فرە نەتەوەییی بەخۆوە بینیوە. لەم قۆناغە مێژوویییەدا ڕۆڵێکی گەورەی بینیوە و شارێکی بێھاوتا بووە . بە درێژاییی قۆناغەکانی [[مێژوو]]، ھەموو کات بووەتە مەرکەز و شوێنێکی بەدەسەڵات و یەکێک لە پایتەختە کەموێنەکانی [[جیھان]] بووە بۆ نیشتەجێبوون. مێژووی ئەستەنبوڵ دابەش دەبێت بەسەر پێنج سەردەمدا کە ئەمانەن : * سەردەمەکانی پێش [[مێژوو]]. * سەردەمی بێزەنتییەکان. * سەردەمی قوستەنتین [[پۆلیس]]. * سەردەمی قوستەنتینییە. * سەردەمی ئەستەنبوڵ. == ژمارەی دانیشتووان == بەپێی وەزارەتی ئامار و سەرژمێریی وڵاتی [[تورکیا]] لە ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی شاری ئەستەنبوڵ (١٣.٢٥٥.٦٨٥) کەسە، بێجگە لە ملیۆنان گەشتیار کە ساڵانە دێن بۆ ئەم شارە.<ref name="٣">[http://tuik.gov.tr/AltKategori.do?ust_id=11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709230748/http://www.tuik.gov.tr/AltKategori.do?ust_id=11 |date= ٩ی تەممووزی ٢٠١٧ }}، ماڵپەڕی وەزارەتی ئامار و سەرژمێری وڵاتی [[تورکیا]].</ref> بەپێی تۆماری ساڵی ٢٠١٠ی حکوومەتی [[تورکیا]] ئەم خشتەیە ڕێژەی تەمەن و ژمارەی کەسەکان لەخۆ دەگرێت. <table> <caption>'''٢٠١٠'''<ref name="٧">[http://tuik.gov.tr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051124010357/http://tuik.gov.tr/ |date=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ }}، وێب سایتی ڕەسمی حکومەتی [[تورکیا]].</ref></caption> <tr> <td> ٠ － ٤ ساڵ</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">١.٠٦٠.٢٠٣</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=206 TITLE= 546.204 align=center>پیاو</td><td BGCOLOR="#ff9999" width=195,38 TITLE=517.999 align=center>ئافرەت</td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٥ － ٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">١.٠٣٠.١٣٢</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=200,17 TITLE=530.694><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=188,38 TITLE=499.438><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>١٠－١٤</td><td style="text-align:right;padding-left:1em"> ١.٠٧٠.٧٨٥</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=208,10 TITLE=551.703><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=195,79 TITLE= 519.082><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>١٥－١٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em"> ١.٠٣١.٨٦٦</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=201,20 TITLE= 533.428><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=188 TITLE= 498.438><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٢٠－٢٤</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">١.٠٨٨.٥٤١ </td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=196,81 TITLE= 521.787><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=213,77 TITLE=566.754><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٢٥－٢٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em"> ١.٣٤٧.٧٩٨</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=257,01 TITLE= 681.369><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=251,37 TITLE= 666.429><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٣٠－٣٤</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">١.٣٣١.٣٩٥</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=256,08 TITLE= 678.917><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=246,09 TITLE= 652.442><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٣٥－٣٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em"> ١.١٦٠.٥٠١</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=222,83 TITLE= 590.770><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=214,90 TITLE= 569.731><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٤٠－٤٤</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">٩٠٤.٧١٦</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=175,4 TITLE= 465.012><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=165,85 TITLE=439.704><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٤٥－٤٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">٨٧٨.٤٨٤</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=167,71 TITLE= 444.625><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=163,65 TITLE=433.859><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٥٠－٥٤</td><td style="text-align:right;padding-left:1em"> ٦٧٢.٢٩٠</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=128,95 TITLE= 341.888 ><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=124,62 TITLE=330.402 ><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٥٥－٥٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">٥٤٦.٢٧٠</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=101,86 TITLE=270.057><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=104,18 TITLE=276.213><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٦٠－٦٤</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">٣٩٣.٣١٦</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=71,25 TITLE=188.899><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=77,10 TITLE=204.417><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٦٥－٦٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">٢٦٣.٤٨٦</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=46,44 TITLE=123.125><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=52,94 TITLE=140.361><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٧٠－٧٤</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">١٨٨.٧١٦</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=30,53 TITLE=80.949><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=40,64 TITLE= 107.767><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٧٥－٧٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em"> ١٤٤.٥٧٩</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=22,90 TITLE=60.731><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=31,62 TITLE= 83.848><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٨٠－٨٤</td><td style="text-align:right;padding-left:1em"> ٨٩.٧٦١</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=11,49 TITLE=30.485><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=22,35 TITLE= 59.276><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <td>٨٥－٨٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em"> ٣٧.٣٩٨</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=4,40 TITLE=11.685><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=9,69 TITLE= 25.713><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٩٠+</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">١١.٤٨٤</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=1,04 TITLE= 2.766><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=3,28 TITLE=8.718><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> </table> == زمان == زۆربەی دانیشتووانی ئەم شارە بە [[زمانی تورکی]] قسە دەکەن. هەروەها دوای [[تورک]]ەکان لەم شارە ژمارەیەکی زۆریشی [[کورد]]ی لێن کە بە [[زمانی کوردی]] (شێوازەی [[کورمانجی]] و [[زازاکی]]) قسه دەکەن و ژیانی خۆیان بەڕێوە دەبەن. == ئایین == زۆرترین ڕێژەی شوێنکەوتوانی [[ئایین]] لە ئەستەنبوڵ موسوڵمانەکانن. زۆربەی موسوڵمانانی ئەم شارە [[سوننی]]ین و ھەندێکیان [[شیعە]]ن. لە ساڵی [[٢٠٠٧]] ژمارەی ئەو [[مزگەوت]]انەی کە لەم شارە نوێژیان تیا دەکرا بە (٢٩٤٤) [[مزگەوت]] مەزەندە کراون.<ref>[https://web.archive.org/web/20120317052808/http://haber.gazetevatan.com/Haber/188144/1/Gundem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317052808/http://haber.gazetevatan.com/Haber/188144/1/Gundem |date=١٧ی ئازاری ٢٠١٢ }}، ٧٩،٠٩٦ مزگەوت لە تورکیا هەیە.</ref> ھەروەھا چەندین جۆری تری بیر و باوەڕ لەم شارەدا ھەن لەوانەش : مەسیحییە یۆنانییەکان، مەسیحیە ئەرمینیەکان، [[کاتۆلیک|کاتۆلیکیەکان]] و، [[جولەکە]]کان. ئەستەنبوڵ مەڵبەندی سەرەکیی [[خەلافەتی عوسمانی]] بووە لە نێوان ساڵانی ([[١٥١٧]]-[[١٩٢٤]]). لە ساڵی [[١٩٢٤]] کۆتایی بە دوا [[خەلافەتی عوسمانی]] ھات و حکوومەتی کۆماری لەلایەن [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]] دامەزرا. == ئابووری == ئەستەنبوڵ گەورەترین شاری [[تورکیا]]یە و پایتەختی پێشووی تورکیایە. بەھۆی ھەردوو جۆری بازرگانیی وشکانی و ئاوی و ھەروەھا گرنگیی شوێنی ئەم شارە و ستراتیژیبوونی شوێنەکەیەوە بووەتە ناوەندی بازرگانی لە وڵاتی [[تورکیا]]. ھەروەھا، ئەم شارە مەرکەزی وەبەرھێنانە لە [[تورکیا]]. لە ٢٠% وەبەرھێنانی [[تورکیا]] لەم شارەدایە. ھەروەھا لە ٣٨% بازرگانی شتومەک پێک دەھێنێت. ئەستەنبوڵ بە شارۆچکەکانی دەوروبەریەوە بەرھەمەکانی وەک : [[میوە]]، [[ڕۆنی زەیتون]]، [[سابون|سابوون]]، [[لۆکە]] و، [[توتن]] بەرھەم دەھێنێت. == مزگەوتەکان == شاری ئەستەنبوڵ ھەر لە کۆنەوە بە (شاری منارەکان) ناسراوە ئەویش بەھۆی زۆریی مزگەوتەکانی ئەم شارەوە. === مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد === {{سەرەکی|مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد}} [[مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد]] بە [[تورکی]] ( Sultan Ahmet Camii ) بە [[عەرەبی]] ( مَسجِدُ السلطان أحمد ) لە نێوان ساڵانی (١٦٠٩-١٦١٦) لەلایەن [[سوڵتان ئەحمەدی یەکەم]]ی [[دەوڵەتی عوسمانی]] و بە سەرپەرشتی ئەندازیاری بە توانای ئەو سەردەمە ( سەدەفکار محمد ئاغا) دروست کراوە. بەھۆی شوێنەکەی و منارە بەرزەکانیەوە بووەتە یەکێک لە ھەرە شوێنە بەناوبانگەکانی شاری ئەستەنبوڵ. == گەشتوگوزار == شاری ئەستەنبوڵ بەھۆی ئەو شوێنە مێژوویییانەی کە لە سەردەمی [[ڕۆمەکان]] و [[دەوڵەتی عوسمانی]] بەجێ ماون و ھەروەھا بەھۆی ئەو دەریاچەیەی کە پیایدا تێپەڕ دەبێ بووەتە خاڵێکی گرنگی گەشتوگوزار لە وڵاتی [[تورکیا]]. بەپێی ئامارەکان لە ساڵی ٢٠٠٥ ( ٥ ملیۆن و ٣٤٦ ھەزار کەس) ڕوویان لەم شارە کردووە بۆ گەشتیاری کە نیو ملیۆنیان بە پێی ئامارەکە زیاد بوون.<ref name="٥">[https://web.archive.org/web/20170428122148/http://arsiv.sabah.com.tr/2007/01/09/gnd121.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428122148/http://arsiv.sabah.com.tr/2007/01/09/gnd121.html |date=٢٨ی نیسانی ٢٠١٧ }}، زیاد بوونی گەشتیاران لە شاری ئەستەمبوڵ.</ref> گواستنەوە بۆ سەرێ == وەرزش == لەم سەردەمەدا وەرزشەکانی وەک [[دوو گۆڵی]] و [[باسکە]] و [[بالە]] لە ھەرە وەرزشە بە ناوبانگەکانی ئەم شارەن. ھەروەھا یانەکانی [[گاڵاتاسارای]] و [[فەنەرباخچە]] و [[بەشیکتاش]] لە ھەرە یانە بە ناوبانگەکانی [[تورکیا]] و ئەستەمبوڵن. [[یاریگای ئۆڵمپی ئەتاتورک]] کە پێنج ئەستێرەیە گەورەترین یاریگای وەرزشە جیاوازەکانە لە [[تورکیا]] و بە یەکێک لە یاریگا بە نرخەکان دەژمێردرێت لەلایەن (UEFA)وە. شاری ئەستەمبوڵ ھەڵبژێردراوە بۆ یاریە ئۆڵمپیەکانی ساڵی ٢٠٢٠.<ref name="٢">[http://www.insidethegames.biz/olympics/summer-olympics/2020/13893-istanbul-2020-will-be-qplatform-for-changeq-promises-turkish-prime-minister] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131225132651/http://www.insidethegames.biz/olympics/summer-olympics/2020/13893-istanbul-2020-will-be-qplatform-for-changeq-promises-turkish-prime-minister |date=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ }}، هەڵبژاردنی شاری ئەستەمبوڵ بۆ یاریە ئۆڵمپیەکانی ساڵی ٢٠٢٠.</ref> == ئەمانەش ببینە == [[تاوەری گالاتا]] == سەرچاوەکان == * [http://tr.wikipedia.org ویکیپێدیای تورکی] {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Istanbul|ئەستەمبوڵ}} شارەکانی تورکیا {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|جوگرافیا|شارەکان}} [[پۆل:ئەستەمبوڵ| ]]<!-- تکایە بۆشایییە بەتاڵەکە مەسڕەوە --> [[پۆل:ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] [[پۆل:پایتەختەکانی خەلافەتی ئیسلامی]] [[پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] [[پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا]] [[پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی تورکیا]] [[پۆل:شارە پیرۆزەکان]] [[پۆل:شارەکانی یۆنانی کۆن]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم]] [[پۆل:قوستەنتینە]] [[پۆل:پایتەختە پێشووەکان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٧ەمی پ.ز]] [[پۆل:پارێزگاکانی تورکیا]] gjtt8hjfkxtqx4b4gpis8pf2eu55zun 1590425 1590424 2026-06-15T10:05:15Z 1Midomani 77104 ئەستانبول 1590425 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ئەستەمبوڵ | ناوی_فەرمی = Istanbul | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = ئیستانبوڵ | جۆری_نیشتنگە = [[شارەکانی تورکیا|شار]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە =Istanbul collage.png|350px | قەبارەی_وێنە = 250px | شرۆڤەی_وێنە = شاری ئەستەمبوڵ | وێنەی_ئاڵا = Flag of Turkey.svg | قەبارەی_ئاڵا = 50px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = 100px | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Turkey | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێرستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|تورکیا}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ناوچەکانی تورکیا|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ناوچەی مەرمەرە|مەرمەرە]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگاکانی تورکیا|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ئەستەنبوڵ|ئەستەمبوڵ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = [[بێزەنتە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ٦٦٠ پ.ز | سەردێڕی_دامەزران١ = [[قوستەنتینە]] | ڕێکەوتی_دامەزران١ = ٣٣٠ ز | سەردێڕی_دامەزران٢ = ئەستەمبوڵ | ڕێکەوتی_دامەزران٢ = [[١٩٣٠]] (بە ڕەسمی) | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = پارێزگا | حیزبی_سەرۆک = [[ئاک پارتی]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٥٬١٤٩٬٣٥٨ | دانیشتووان_لە = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | دانیشتووانی_لادێیی = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = بە پێی کاتی ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا | جیاوازی١_لە_utc = +٢ | کاتناوچە١_DST = +٣ | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٣٤٠١٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = ٣٤٨٥٠ | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = (+٩٠) ٢١٢ (بەشی ئەوروپا) ، (+٩٠) ٢١٦ (بەشی ئاسیا) <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://www.ibb.gov.tr www.ibb.gov.tr] | پەراوێزەکان = }} '''ئەستەنبوڵ''' ھەروەھا دەوترێت '''ئەستەنبوڵ''' ([[زمانی تورکی|بەتورکی]]: İstanbul، [[زمانی عەرەبی|بەعەرەبی]]: إسطنبول) گەورەترین شاری کۆماری تورکیایە کە بەشێکی لە ئاسیا و بەشێکی لە ئەورووپایە. ئەم شارە پایتەختی [[دەوڵەتی عوسمانی]] بووە و '''قوستەنتەنییە'''ی پێ دەوترا. ٣٤ ھەمین گەورەترین شاری جیھانە لە ڕووی [[ئابووری|ئابوورییەوە]] و گەورەترین شاری [[ئەوروپا|ئەورووپا]]یە لە ڕووی دانیشتووانەوە. ئەستەنبوڵ دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای [[تورکیا]]وە . ئەستەنبوڵ و دەوروبەری لە ٣٩ شارۆچکە پێک ھاتوون. ئەستەمبوڵ یەکێکە لە ھەرە شارە کۆنەکانی جیھان کە لە ساڵەکانی (٣٣٠ - ٣٩٥ز) بنکەی [[ئیمپراتۆری ڕۆم]] بووە و (٣٩٥ - ١٢٠٤ز) پایتەختی [[ئیمپراتۆریی بیزانس]] بووە و (١٢٠٤ - ١٢٦١ز) بووەتە پایتەختی [[ئیپراتۆریەتی لاتینی]] و لە کۆتاییشدا لە (١٤٥٣ - ١٩٢٢ز) پایتەختی [[دەوڵەتی عوسمانی]] بووە. لە (١٥١٧ - ١٩٢٤) کە [[دەوڵەتی عوسمانی]] ھەبووە بووەتە بنکەی [[ئیسلام]]. == ناوەکانی == بە درێژاییی مێژوو کە چەندین جۆر میللەت لە ناویدا ژیاون، چەندین جار ناوی گۆڕدراوە؛ ناوەکانی لە کۆنەوە ئەمانە بوون: «[[بێزەنتە]]، ئاوگوستا ئەنتۆنینا، نۆڤا ڕۆما، کۆنستانتینۆپۆلیس، [[قوستەنتینە]]، ئیسلامبول و، ئێستاش ئەستەنبوڵ» == مێژوو == [[پەڕگە:Istanbul PU889.jpg|چەپ|250px|وێنۆک|نەخشەیەکی دانراوی شاری ئەستەمبوڵ لە ساڵی ١٩٢٢ز دا]] مێژووی ئەستەنبوڵ لە ڕووی نیشتەجێبوونەوە دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠ ھەزار ساڵ و لە ڕووی شارەوە ٣ ھەزار ساڵ و مێژووی بە[[پایتەخت|پایتەختبوونیشی]] بۆ ١٦٠٠ ساڵ دەگەڕێتەوە. بە درێژاییی مێژوو ئەم شارە بووەتە شوێنی سەرەکیی چەندین کولتوور و [[شارستانیەت]] و بە درێژاییی چەندین سەدە بووەتە شوێنی پێکەوەژیانی چەندین ڕەچەڵەک و دین و زمان و فرەڕەگەزی و فرە نەتەوەییی بەخۆوە بینیوە. لەم قۆناغە مێژوویییەدا ڕۆڵێکی گەورەی بینیوە و شارێکی بێھاوتا بووە . بە درێژاییی قۆناغەکانی [[مێژوو]]، ھەموو کات بووەتە مەرکەز و شوێنێکی بەدەسەڵات و یەکێک لە پایتەختە کەموێنەکانی [[جیھان]] بووە بۆ نیشتەجێبوون. مێژووی ئەستەنبوڵ دابەش دەبێت بەسەر پێنج سەردەمدا کە ئەمانەن : * سەردەمەکانی پێش [[مێژوو]]. * سەردەمی بێزەنتییەکان. * سەردەمی قوستەنتین [[پۆلیس]]. * سەردەمی قوستەنتینییە. * سەردەمی ئەستەنبوڵ. == ژمارەی دانیشتووان == بەپێی وەزارەتی ئامار و سەرژمێریی وڵاتی [[تورکیا]] لە ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی شاری ئەستەنبوڵ (١٣.٢٥٥.٦٨٥) کەسە، بێجگە لە ملیۆنان گەشتیار کە ساڵانە دێن بۆ ئەم شارە.<ref name="٣">[http://tuik.gov.tr/AltKategori.do?ust_id=11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709230748/http://www.tuik.gov.tr/AltKategori.do?ust_id=11 |date= ٩ی تەممووزی ٢٠١٧ }}، ماڵپەڕی وەزارەتی ئامار و سەرژمێری وڵاتی [[تورکیا]].</ref> بەپێی تۆماری ساڵی ٢٠١٠ی حکوومەتی [[تورکیا]] ئەم خشتەیە ڕێژەی تەمەن و ژمارەی کەسەکان لەخۆ دەگرێت. <table> <caption>'''٢٠١٠'''<ref name="٧">[http://tuik.gov.tr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051124010357/http://tuik.gov.tr/ |date=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ }}، وێب سایتی ڕەسمی حکومەتی [[تورکیا]].</ref></caption> <tr> <td> ٠ － ٤ ساڵ</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">١.٠٦٠.٢٠٣</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=206 TITLE= 546.204 align=center>پیاو</td><td BGCOLOR="#ff9999" width=195,38 TITLE=517.999 align=center>ئافرەت</td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٥ － ٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">١.٠٣٠.١٣٢</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=200,17 TITLE=530.694><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=188,38 TITLE=499.438><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>١٠－١٤</td><td style="text-align:right;padding-left:1em"> ١.٠٧٠.٧٨٥</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=208,10 TITLE=551.703><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=195,79 TITLE= 519.082><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>١٥－١٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em"> ١.٠٣١.٨٦٦</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=201,20 TITLE= 533.428><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=188 TITLE= 498.438><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٢٠－٢٤</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">١.٠٨٨.٥٤١ </td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=196,81 TITLE= 521.787><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=213,77 TITLE=566.754><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٢٥－٢٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em"> ١.٣٤٧.٧٩٨</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=257,01 TITLE= 681.369><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=251,37 TITLE= 666.429><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٣٠－٣٤</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">١.٣٣١.٣٩٥</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=256,08 TITLE= 678.917><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=246,09 TITLE= 652.442><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٣٥－٣٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em"> ١.١٦٠.٥٠١</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=222,83 TITLE= 590.770><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=214,90 TITLE= 569.731><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٤٠－٤٤</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">٩٠٤.٧١٦</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=175,4 TITLE= 465.012><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=165,85 TITLE=439.704><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٤٥－٤٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">٨٧٨.٤٨٤</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=167,71 TITLE= 444.625><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=163,65 TITLE=433.859><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٥٠－٥٤</td><td style="text-align:right;padding-left:1em"> ٦٧٢.٢٩٠</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=128,95 TITLE= 341.888 ><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=124,62 TITLE=330.402 ><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٥٥－٥٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">٥٤٦.٢٧٠</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=101,86 TITLE=270.057><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=104,18 TITLE=276.213><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٦٠－٦٤</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">٣٩٣.٣١٦</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=71,25 TITLE=188.899><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=77,10 TITLE=204.417><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٦٥－٦٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">٢٦٣.٤٨٦</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=46,44 TITLE=123.125><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=52,94 TITLE=140.361><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٧٠－٧٤</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">١٨٨.٧١٦</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=30,53 TITLE=80.949><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=40,64 TITLE= 107.767><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٧٥－٧٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em"> ١٤٤.٥٧٩</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=22,90 TITLE=60.731><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=31,62 TITLE= 83.848><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٨٠－٨٤</td><td style="text-align:right;padding-left:1em"> ٨٩.٧٦١</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=11,49 TITLE=30.485><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=22,35 TITLE= 59.276><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <td>٨٥－٨٩</td><td style="text-align:right;padding-left:1em"> ٣٧.٣٩٨</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=4,40 TITLE=11.685><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=9,69 TITLE= 25.713><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> <td>٩٠+</td><td style="text-align:right;padding-left:1em">١١.٤٨٤</td><td NOWRAP><table cellspacing=0 HEIGHT=16> <tr> <td BGCOLOR="#9999ff" width=1,04 TITLE= 2.766><br /></td><td BGCOLOR="#ff9999" width=3,28 TITLE=8.718><br /></td> </tr> </table></td> </tr> <tr> </table> == زمان == زۆربەی دانیشتووانی ئەم شارە بە [[زمانی تورکی]] قسە دەکەن. هەروەها دوای [[تورک]]ەکان لەم شارە ژمارەیەکی زۆریشی [[کورد]]ی لێن کە بە [[زمانی کوردی]] (شێوازەی [[کورمانجی]] و [[زازاکی]]) قسه دەکەن و ژیانی خۆیان بەڕێوە دەبەن. == ئایین == زۆرترین ڕێژەی شوێنکەوتوانی [[ئایین]] لە ئەستەنبوڵ موسوڵمانەکانن. زۆربەی موسوڵمانانی ئەم شارە [[سوننی]]ین و ھەندێکیان [[شیعە]]ن. لە ساڵی [[٢٠٠٧]] ژمارەی ئەو [[مزگەوت]]انەی کە لەم شارە نوێژیان تیا دەکرا بە (٢٩٤٤) [[مزگەوت]] مەزەندە کراون.<ref>[https://web.archive.org/web/20120317052808/http://haber.gazetevatan.com/Haber/188144/1/Gundem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317052808/http://haber.gazetevatan.com/Haber/188144/1/Gundem |date=١٧ی ئازاری ٢٠١٢ }}، ٧٩،٠٩٦ مزگەوت لە تورکیا هەیە.</ref> ھەروەھا چەندین جۆری تری بیر و باوەڕ لەم شارەدا ھەن لەوانەش : مەسیحییە یۆنانییەکان، مەسیحیە ئەرمینیەکان، [[کاتۆلیک|کاتۆلیکیەکان]] و، [[جولەکە]]کان. ئەستەنبوڵ مەڵبەندی سەرەکیی [[خەلافەتی عوسمانی]] بووە لە نێوان ساڵانی ([[١٥١٧]]-[[١٩٢٤]]). لە ساڵی [[١٩٢٤]] کۆتایی بە دوا [[خەلافەتی عوسمانی]] ھات و حکوومەتی کۆماری لەلایەن [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]] دامەزرا. == ئابووری == ئەستەنبوڵ گەورەترین شاری [[تورکیا]]یە و پایتەختی پێشووی تورکیایە. بەھۆی ھەردوو جۆری بازرگانیی وشکانی و ئاوی و ھەروەھا گرنگیی شوێنی ئەم شارە و ستراتیژیبوونی شوێنەکەیەوە بووەتە ناوەندی بازرگانی لە وڵاتی [[تورکیا]]. ھەروەھا، ئەم شارە مەرکەزی وەبەرھێنانە لە [[تورکیا]]. لە ٢٠% وەبەرھێنانی [[تورکیا]] لەم شارەدایە. ھەروەھا لە ٣٨% بازرگانی شتومەک پێک دەھێنێت. ئەستەنبوڵ بە شارۆچکەکانی دەوروبەریەوە بەرھەمەکانی وەک : [[میوە]]، [[ڕۆنی زەیتون]]، [[سابون|سابوون]]، [[لۆکە]] و، [[توتن]] بەرھەم دەھێنێت. == مزگەوتەکان == شاری ئەستەنبوڵ ھەر لە کۆنەوە بە (شاری منارەکان) ناسراوە ئەویش بەھۆی زۆریی مزگەوتەکانی ئەم شارەوە. === مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد === {{سەرەکی|مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد}} [[مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد]] بە [[تورکی]] ( Sultan Ahmet Camii ) بە [[عەرەبی]] ( مَسجِدُ السلطان أحمد ) لە نێوان ساڵانی (١٦٠٩-١٦١٦) لەلایەن [[سوڵتان ئەحمەدی یەکەم]]ی [[دەوڵەتی عوسمانی]] و بە سەرپەرشتی ئەندازیاری بە توانای ئەو سەردەمە ( سەدەفکار محمد ئاغا) دروست کراوە. بەھۆی شوێنەکەی و منارە بەرزەکانیەوە بووەتە یەکێک لە ھەرە شوێنە بەناوبانگەکانی شاری ئەستەنبوڵ. == گەشتوگوزار == شاری ئەستەنبوڵ بەھۆی ئەو شوێنە مێژوویییانەی کە لە سەردەمی [[ڕۆمەکان]] و [[دەوڵەتی عوسمانی]] بەجێ ماون و ھەروەھا بەھۆی ئەو دەریاچەیەی کە پیایدا تێپەڕ دەبێ بووەتە خاڵێکی گرنگی گەشتوگوزار لە وڵاتی [[تورکیا]]. بەپێی ئامارەکان لە ساڵی ٢٠٠٥ ( ٥ ملیۆن و ٣٤٦ ھەزار کەس) ڕوویان لەم شارە کردووە بۆ گەشتیاری کە نیو ملیۆنیان بە پێی ئامارەکە زیاد بوون.<ref name="٥">[https://web.archive.org/web/20170428122148/http://arsiv.sabah.com.tr/2007/01/09/gnd121.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428122148/http://arsiv.sabah.com.tr/2007/01/09/gnd121.html |date=٢٨ی نیسانی ٢٠١٧ }}، زیاد بوونی گەشتیاران لە شاری ئەستەمبوڵ.</ref> گواستنەوە بۆ سەرێ == وەرزش == لەم سەردەمەدا وەرزشەکانی وەک [[دوو گۆڵی]] و [[باسکە]] و [[بالە]] لە ھەرە وەرزشە بە ناوبانگەکانی ئەم شارەن. ھەروەھا یانەکانی [[گاڵاتاسارای]] و [[فەنەرباخچە]] و [[بەشیکتاش]] لە ھەرە یانە بە ناوبانگەکانی [[تورکیا]] و ئەستەمبوڵن. [[یاریگای ئۆڵمپی ئەتاتورک]] کە پێنج ئەستێرەیە گەورەترین یاریگای وەرزشە جیاوازەکانە لە [[تورکیا]] و بە یەکێک لە یاریگا بە نرخەکان دەژمێردرێت لەلایەن (UEFA)وە. شاری ئەستەمبوڵ ھەڵبژێردراوە بۆ یاریە ئۆڵمپیەکانی ساڵی ٢٠٢٠.<ref name="٢">[http://www.insidethegames.biz/olympics/summer-olympics/2020/13893-istanbul-2020-will-be-qplatform-for-changeq-promises-turkish-prime-minister] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131225132651/http://www.insidethegames.biz/olympics/summer-olympics/2020/13893-istanbul-2020-will-be-qplatform-for-changeq-promises-turkish-prime-minister |date=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ }}، هەڵبژاردنی شاری ئەستەمبوڵ بۆ یاریە ئۆڵمپیەکانی ساڵی ٢٠٢٠.</ref> == ئەمانەش ببینە == [[تاوەری گالاتا]] == سەرچاوەکان == * [http://tr.wikipedia.org ویکیپێدیای تورکی] {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Istanbul|ئەستەمبوڵ}} شارەکانی تورکیا {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|جوگرافیا|شارەکان}} [[پۆل:ئەستەمبوڵ| ]]<!-- تکایە بۆشایییە بەتاڵەکە مەسڕەوە --> [[پۆل:ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] [[پۆل:پایتەختەکانی خەلافەتی ئیسلامی]] [[پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] [[پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا]] [[پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی تورکیا]] [[پۆل:شارە پیرۆزەکان]] [[پۆل:شارەکانی یۆنانی کۆن]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم]] [[پۆل:قوستەنتینە]] [[پۆل:پایتەختە پێشووەکان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٧ەمی پ.ز]] [[پۆل:پارێزگاکانی تورکیا]] 3t6nca1sot3prgn514kvzllva6eg47q 0 9185 1590194 1590128 2026-06-14T12:03:08Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590194 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پەیمانی ڤێرسای''' پەیماننامەیەکی ئاشتی بوو لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩١٩ واژوو کرا. وەک گرینگترین پەیماننامەی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کۆتایی بە دۆخی جەنگی نێوان [[کۆماری ڤایمار|ئەڵمانیا]] و زۆربەی [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی یەکەم|ھێزە ھاوپەیمانەکان]] ھێنا. لە [[کۆشکی ڤێرسای]] واژوو کرا، پێنج ساڵ دوای [[تیرۆرکردنی ئەرشیبۆن فرانس فێردیناند]]، کە بووە ھۆی جەنگەکە. [[ھێزەکانی ناوەند|ھێزە ناوەندییەکان]]ی دیکە لە لایەنی ئەڵمانیا پەیماننامەی جیاوازیان واژوو کرد. لەگەڵ ئەوەی [[ئاگربەست لەگەڵ ئەڵمانیا (کۆمپیێن)|ئاگربەست]]ی ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ کۆتایی بە شەڕی ڕاستەقینە ھێنا، بەڵام شەش مانگ دانوستانی ھاوپەیمانانی خایاند لە [[کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس (١٩١٩–١٩٢٠)|کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس]] بۆ ئەنجامدانی پەیماننامەی ئاشتی. ڕێگە بە ئەڵمانیا نەدرا پێش واژووکردنی پەیماننامەکە بەشداری لە دانوستانەکاندا بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Treaty of Versailles: a reassessment after 75 years |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=German Historical Institute; Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٦٢١٣٢-٨|editor-last=Boemeke |editor-first=Manfred F. |زنجیرە=Publications of the German Historical Institute |شوێن=Washington, D.C.: Cambridge, UK; New York, NY |editor-last2=Feldman |editor-first2=Gerald D. |editor-last3=Gläser |editor-first3=Elisabeth}}</ref> پەیماننامەکە [[چەکداماڵینی ئەڵمانیا|داوای لە ئەڵمانیا کرد چەک دابماڵێت]]، دەستبەرداربوون لە خاک، ڕادەستکردنی تۆمەتبارانی جەنگ، ڕازیبوون لەسەر دادگاییکردنی [[ڤیلھێلمی دووەم|قەیسەر ڤیلھێلم]]، ناساندنی سەربەخۆیی ئەو دەوڵەتانەی کە پێشتر خاکەکەیان بەشێک بووە لە ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیا، و دانی [[قەرەبووەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم|قەرەبووەکان]] بە ھێزەکانی [[ئیتیلافی سێ قۆڵی|ئیتیلاف]]. گرینگترین و پڕ لە مشتومڕترین بڕگەی ناو پەیماننامەکە ئەوە بوو: «حکوومەتە ھاوپەیمان و ھاوکارەکان دووپاتی دەکەنەوە و ئەڵمانیاش بەرپرسیارێتیی ئەڵمانیا و ھاوپەیمانەکانی لە ئەستۆ دەگرێت بۆ دروستکردنی ھەموو ئەو زیان و زیانانەی کە حکوومەتە ھاوپەیمان و ھاوکارەکان و نەتەوەکانیان تووشی بوون وەک دەرەنجامی ئەو جەنگەی کە بەھۆی دەستدرێژیی ئەڵمانیا و ھاوپەیمانەکانی بەسەریاندا سەپێنراوە.»<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Neiberg |یەکەم=Michael S. |سەردێڕ=The Treaty of Versailles: a concise history |ڕێکەوت=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٠٦٥٩١٨-٩|شوێن=New York, NY}}</ref> ئەندامانی دیکەی ھێزە ناوەندییەکان پەیماننامەی ھاوشێوەیان واژوو کرد. ئەم ماددەیە، [[ماددەی ٢٣١ی پەیماننامەی ڤێرسای|ماددەی ٢٣١]]، بە بڕگەی «تاوانی جەنگ» ناسرا. ڕەخنەگران لەوانە [[جۆن مەینارد کەینز]] ڕایان گەیاند کە پەیماننامەکە زۆر توندە، و وەک [[ئاشتیی کارتاژی]] ناویان برد. ھەروەھا وتی قەرەبووەکان زۆر بوون و دەرەنجامی پێچەوانەیان ھەبوو، ھەندێکی دیکەش ئاماژەیان بەوە کرد کە قەرەبووەکان بە شێوەیەکی بەرچاو بەشداربوون لە [[ھەڵاوسانی زۆر لە کۆماری ڤایمار|ھەڵاوسانی زۆری دوای ئەوە]]. لە لایەکی دیکەوە، کەسایەتییە دیارەکانی ھاوپەیمانان وەک مارشاڵی فەڕەنسی [[فێردیناند فۆش]] ڕەخنەیان لە پەیماننامەکە گرت کە زۆر بە نەرمی مامەڵەی لەگەڵ ئەڵمانیا کردووە. ئەمە تا ئێستاش بابەتی گفتوگۆی بەردەوامی مێژوونووسان و ئابووریناسانە. ئەنجامی ئەم ئامانجە کێبڕکێکاران و ھەندێکجار دژبەیەک لە نێوان سەرکەوتووەکاندا، سازانێک بوو کە ھیچ کەسێکی ڕازی نەکرد. بە تایبەتی ئەڵمانیا نە ھێور کرایەوە، نە ئاشت بووەوە، نە بە شێوەیەکی ھەمیشەیی لاواز کرا. ویلایەتە یەکگرتووەکان ھەرگیز پەیماننامەی ڤێرسای پەسەند نەکرد؛ لە جیاتی ئەوە پەیماننامەیەکی ئاشتیی جیاوازی لەگەڵ ئەڵمانیا واژوو کرد، ھەرچەندە لەسەر بنەمای پەیماننامەی ڤێرسای بوو. ئەو کێشانەی کە لە پەیماننامەکە کەوتنەوە بوونە ھۆی [[پەیماننامەکانی لۆکارنۆ]]، کە پەیوەندییەکانی نێوان ئەڵمانیا و ھێزە ئەورووپییەکانی دیکەی باشتر کرد. سیستمی قەرەبووکردنەوە ڕێکخرایەوە و پارەدانەکان لە [[پلانی دۆز]] و [[پلانی یۆنگ]]دا کەمکرانەوە. ناڕەزایەتییە توندەکان بەرامبەر بە پەیماننامەکە بووە ھۆی [[سەرکەوتنی ھیتلەر بۆ دەسەڵات|سەرکەوتن]]ی [[پارتی نازی]]، و لە کۆتاییدا ھەڵگیرسانی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]. ھەرچەندە زۆرجار بە «کۆنفرانسی ڤێرسای» ناودەبرێت، بەڵام تەنھا واژووکردنی ڕاستەقینەی پەیماننامەکە لە کۆشکی مێژووییدا ڕوویدا. زۆربەی دانوستانەکان لە پاریس بوو، کۆبوونەوەکانی «چوار گەورە» بە شێوەیەکی گشتی لە وەزارەتی دەرەوەی فەرەنسا لەسەر کوای دی ئۆرسای ئەنجامدرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|جەنگی جیھانیی یەکەم|سیاسەت|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Treaty of Versailles}} [[پۆل:فەڕەنسا لە ١٩١٩]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی فەڕانسا]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئالمانیا]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ئیتالیا]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ژاپۆن]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئاشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:پەیماننامەکان، بەسرانی ١٩١٩]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئیمپراتۆرێتیی ژاپۆن]] [[پۆل:پەیماننامەکانی ئیمپراتۆرێتیی ئەڵمانیا]] [[پۆل:پەیماننامەکانی شەڕی جیھانیی یەکەم]] [[پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان]] [[پۆل:ڕووداوەکانی تەممووزی ١٩١٩]] [[پۆل:کۆشکی ڤێرسای]] [[پۆل:پەیماننامەکانی کەنەدا]] 3hqb220qerkt6znmkfk630ryk7b8jcy 0 10254 1590472 1490248 2026-06-15T11:51:12Z CommonsDelinker 62 ئاڵوگۆڕی Bratislava-bratislava-flag.svg لەگەڵ [[File:Flag_of_Bratislava.svg]] (لەلایەن [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] بە ھۆی:[[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name).) 1590472 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = براتسیلاڤا | ناوی_فەرمی = Bratislava | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Bratislava_Montage.jpg | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی چەند شوێنی شاری براتسیلاڤا | وێنەی_ئاڵا = Flag of Bratislava.svg | قەبارەی_ئاڵا = 80px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = Coat_of_Arms_of_Bratislava.svg | قەبارەی_نیشان = 80px | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = وڵات | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|سلۆڤاکیا}} | جۆری_دابەشکراو١ = | ناوی_دابەشکراو١ = | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٧١,٠٦١ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٩]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [https://archive.today/20050225015410/http://www.bratislava.sk/en www.bratislava.sk] | پەراوێزەکان = }} '''براتسیلاڤا''' پایتەختی وڵاتی [[سلۆڤاکیا]]یە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی [[٢٠٠٩]] ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٤٧١,٠٦١ کەس بووە. {{کۆلکە}} == سەرچاوەکان == {{reflist}} [http://en.wikipedia.org/wiki/Bratislava ویکیپیدیای ئینگلیسی] {{پایتەختەکانی ئەورووپا}} {{پۆلی کۆمنز|Bratislava}} {{تووڵی دەروازە|ئەورووپا|جوگرافیا}} [[پۆل:براتسیلاڤا]] [[پۆل:شار و شارۆچکەکانی سلۆڤاکیا]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی دانووب]] [[پۆل:پایتەختەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:شارەکانی سلۆڤاکیا]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١٠یەم]] [[پۆل:سلۆڤاکیا]] iw6qgifpwrye11rri6z2nzw7ntuiz9u 1 10889 1590200 1590133 2026-06-14T12:31:13Z IIXZER0XII 68933 /* سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی */ وەڵامدانەوە 1590200 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:هیڤجا|هیڤجا]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێک دەقەکەی بە شێوازێکی <s>ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرستی</s> بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] [[وپ:پەلاماری کەسی قەدەغەیە]]! بەسەر ئەو تۆمەتانەی نووسیتن ھێڵێکم دا ھێنا، ئێمە ناتوانین لە ڕووی دەستکاریی ھیچ کەسێکەوە بیروڕاکەی دەستنیشان بکەین. بۆ دەستکارییەکەش با بەکارھێنەر:@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] خۆی وەڵامت بداتەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سپاس بۆ ڕوونکردنەوەی یاساکان؛ بەڵام من پەلەماری کەسم نەداوە و '''ناوی هیچ کەسێکم نەهێناوە''' بۆ ئەوەی تۆمەتباری بکەم بەشێوەی کەسی؛ ئەو ئاماژانەی من تانها '''مەبەستم شێوازی دەستکاریکردنی دەقەکەیە''' کە بە شێوەیەکی ڕەگەزپەرستانە دەستکاریەکەی ئەنجامداوە '''بێ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە من زیاتر لە ٦٠ سەرچاوەم داناوە بۆ قسەکانم''' ؛ بەڵام کە دەقەکەی سڕیوەتەوە '''هیچ ئاماژەیەکی بە هۆکارەکەی نەداوە''' وە لە هەمانکاتدا '''ئەم بەکارهێنەرە دەستکاری مۆبایلی ئەنجام''' دەدات کە پێم وایە شێوەیەکی پڕۆفیشناڵ نییە بۆ دەستکاریکردنی دەق؛ لەهەمانکاتدا '''زۆرینەی سەرچاوەکانی کە دامنابوو وەک ئاماژەیەک بۆ بەهێزی ئەم دەقە هەمووی سڕیوەتەوە بێ هیچ ئاماژەیەک کە<u>'' بۆچی''</u>''' ؟! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:٤٣، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کاک ھیڤجا تۆ من لە ڕێگەی دەستکارییەکانمەوە دەناسیت و دەزانیت چۆنم، پەرەپێدەری ویکی سۆرانیم بە زمانی فارسی وعەرەبی و ئینگلیزی، ٣٪ی وتارەکانی کوردی سۆرانی من دروستم کردوون، سەروو ٨٠٠ وتارم فراوان کردووە، بابەتی «ناونان»ی وتاری «ئیسرائیل» لە ڕووی دەق و سەرچاوە ھەڵە بوو، ئایا سەرچاوەی ئینگلیزی درۆ دەکات؟ من تەنھا ھەڵە ڕاست دەکەمەوە، ئەسڵەن من پەرەپێدەری ئەو وتارەم، و حەز دەکەیت بگەڕێ و بزانە ئەو دەقانە ڕاستن یان نا. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٩:١٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سپاس کە ھاتوون بۆ ئێرە و دەتانەوێ پەرە بدەنە وتارەکانی ویکیپیدیای کوردی. من خۆم لەمێژە بەڕێز سایلێنت دەناسم، ھەر ئەو جۆرەی خۆشی وتی ماوەیەکی زۆرە لێرە خزمەتی پرۆژەکە دەکات. من پێم وایە ئەوی ڕوویداوە لێرە لە یەک تێنەگەیشتنە، ئەگەرنا ھەر دووتان دەتانەوێ خزمەتی پرۆژەکە بکەن. من خۆم سەیری بابەتەکانم نەکردووە، بەڵام دەستکاریی هەر دووتان بە سەرچاوە بووە. بۆ ئەوەی سەرچاوەکانت باشتر و ڕێکوپێکتر بن پێشنیار دەکەم سەیری [[داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب|<nowiki>{{بیرخستنەوەی وێب}}</nowiki>]] بەکاربێنی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ئەگەر بۆ بابەتێک ناکۆکیتان ھەیە و ھەر دووتان بۆ دەستکاریی خۆتان سەرچاوەی متمانەپێکراوتان ھەیە ئەوە دەتوانن وەک دوو ڕوانگەی جیاواز دەقی خۆتان بنووسن؛ بۆ نموونە ھەندێک لایەن لەبەر فڵان ھۆکار پێیان وایە ناوی ئیسرائیل لە فڵان شتەوە ھاتووە و ھەندێکی تر ......... بە پێچەوانە .... . [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] سەرچاوەی ئینگلیزی درۆناکات وایە ؟ کەواتە من ٨ سەرچاوەی ئینگلیزیم بۆ دانابوویت کە '''٣ دانەیان لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە'''<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Philistia</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_name_Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Syria_Palaestina</ref> ::::::: وەرم گرتووە ٣ دانای تریش لە '''ئینساکڵۆپییای بریتانسیا''' <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Phoenicia</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Phoenician</ref> کە ''باوەڕ پێکراوترین ئینسایکڵۆپێدیای جیهانییە''؛ ٢ دانەش سەرچاوەی مێژووی یۆنانییە .<ref>https://monografie.fnp.org.pl/monografie/images/Files/l.niesiolowski-spano_chapter_2%5b0%5d.pdf</ref> <ref>https://books.google.iq/books?id=hAMMx3O2ZrYC&pg=PA37&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ::::::: بەڕیز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] لە ئینگلیزی شتێک هەیە کە پێی دەوترێت '''QUALLITY > QUANTITY''' واتە کوالێتی شتێک گەورەترە لە بڕی شتەکە؛ بەڕێز @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] لێرەدا ئاماژە بەوە دەکات کە زۆر وتاری دەستکاری کردوە لە ویکی کوردی بەڵام '''''ئایا بڕی دەستکاری کردن = کوالێتی دەستکاری کردنەکانی ؟!''''' بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] من لە ساڵی ٢٠٢١وە لە ویکی کوردی دەستکاری دەکەم زیاتر لە ١،٢٠٠ دەستکاریم ئەنجام داوە بە ناوی جیاوازەوە؛ ئەمە کەمترە لەوەی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئاماژەی پێدەکات لە پەڕەی بەکارهێنەرەکەی خۆی بەڵام ئایا هەمان کوالێتیە دەستکاریەکانمان ؟ خۆت بڕیار بدە ئەم بەڕیزە @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] دەستکاری بە مۆبایل ئەنجام دەدات و زۆربەی دەستکاریەکانیشی '''MISSLEADING''' ە واتە بەلاڕیدا بەرە؛ زۆر پێش ئەم بەڕیزە کارم کردووە بەڵام پاش ماوەیەکی زۆر دابڕان ئێستا گەڕاومەتەوەو دەمەوێت خزمەت بە ویکی کوردی بکەم ناکرێت من هەر شتێک دابنێم ئەم بەڕێزە @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] بێت بیسڕێتەوە بەبێ هۆکار ! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٠١:٤١، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ئەوەی وتم بەڕێز سایلێنت دەناسم و دەستکارییەکانی باش و بەسوودن، مەبەستم ئەوە نەبوو بەڕێزت پێچەوانەی وی دەستکاری دەکەیت؛ بەڵکوو دەستکارییەکانی بەڕێزت سایلێنتم بینیوە بەڵام دەستکارییەکانی بەڕێزتم نەبینیوە. ئێستاش سەیرێکی دەستکارییەکانی بەڕێز سایلێنتم کرد و بە پرسین لە ژیریی دەستکردیش بۆم دەرکەوت کە دەستکارییەکانی دروستن. ئەگەر درۆ نەبێ سەیری دەستکارییەکانی بەڕێزتم نەکردووە؛ بەڵام هەر ئەو جۆرەی منیش پێشتر وتم و ئێستا بەڕێوەبەر تێسلا ئاماژەی پێکرد ئەوە ئەگەر پێت وایە دەستکارییەکانی بەڕێزیشت دروستن، بە سەرچاوەی متمانەپێکراو و ڕێکوپێک و وەک ڕوانگەیەکی جیاواز نووسینەکانی خۆت بڵاو بکەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٣، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :: :تکایە هەردوولاتان هێمن ببنەوە و کۆتایی بە شەڕە دەستکاری لە ناو وتارەکەدا بھێنن و تەنیا لێرە (پەڕەی وتووێژ) درێژە بە بابەتەکە بدەن. ئەگەر هەردوولاتان پێتان وایە ڕای جیاواز هەیە لەسەر مێژووی بابەتەکە، ئەوا دەتوانن هەردوو ڕاکە بنووسن و سەرچاوەکان بەرامبەریان دابنێن، بەو مەرجەی بە شێوەیەکی بێلایەن دایبڕێژنەوە؛ بۆ نموونە: «بەپێی هەندێک سەرچاوە ئەمە بەم شێوەیەیە، لە کاتێکدا بەپێی هەندێک سەرچاوەی تر بەم شێوەیەیە». تکایە تەنیا سەرچاوەی باوەڕپێکراو بەکاربھێنن؛ ئینسایکلۆپیدیای بەریتانیکا و سەرچاوە ئەکادیمییەکان جێگەی متمانەی تەواوی ویکیپیدیان. بەردەوامبوونی شەڕە دەستکاری و سڕینەوەی سەرچاوەی باوەڕپێکراو بەبێ کۆدەنگی، دەبێتە هۆی پاراستنی وتارەکە (قفڵکردن) یان گرتنەبەری ڕێکاری کارگێڕی بەرامبەر لایەنی سەرپێچیکار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٤٩، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]، @[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٥٠، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] خۆم بەشی «ڕەگناسی»م چاک کردەوە بە زانیارییەکانی ئەویشەوە بە گۆڕانکاری و ڕاستکردنەوەی ھەڵە، ھەڵبەت لە بەشی «شانشینی ئیسرائیل و جودا» تا کۆتایی پێداچوونەوەیەکی دەوێت. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٢:٢٧، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]: دەستتان خۆش، لەبڕی شەڕەدەستکاری، دەتوانن بە سەرچاوەی متمانەپێکراو زانیاری هەردوولا دابنێن و وەک ئەو شێوەیەی سەرەوە کە باسم کرد. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٥٨، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::من وەک خۆم <span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ JJ ] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤١، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] و @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بەڕیزان من '''هەرگیز شەڕە دەستکساری ناکەم''' دەتوانن خۆتان تێیبڕوانن لە پەڕەی '''''[https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&action=history مێژووی دەستکاری ووتارەکە]''''' ::::بەڵام دەتوانن خۆتان بڕیار بدەن ئایا من دەقی ئەوم ڕاستکردۆتەوە یان ئە دەقەکانی منی ڕاستکرووەتەوە '''<u>نموونەیەکی زۆر بچووک؛</u>''' [[پەڕگە:سەرچاوەیەکی بەکارهێنەر سایڵێنت ساینتست.png]] ::::لێرەدا @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئاماژە بەوە دەکات ::::----<span style="color:#cc3333; font-family:monospace;">[ کە گوایە ئیسرائیل دەوڵەتێکی ڕەگەزپەرستە '''سەرچاوەشی بۆ ئەم قسەیە ماڵپەڕی جەزیرەیە !!!''' ]</span>---- ::::ئەمەش [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&diff=prev&oldid=1589511#mw-diffpage-visualdiff-cite_note-100 '''''پەڕەی دەستکاری ئەم دەقە'''''] ::::----<span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">[ بەڵام سەرچاوەکانی من ئینسایکڵۆپیدیای بڕیتانسیا و وەکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی کتێبی میژوویی هیرۆدۆت و یۆنانی و ڕۆمانی و سەرچاوەی فەرمی باوەڕپێکراوە ]</span>---- ::::بەڕێزان خۆتان بڕیار بدەن ئایا دەستکاریکرنەکانی من شیاوە یان ئەو بەڕێزە ئایا بۆ ویکیپێدیا شیاوە سەرچاوەیەکی وەک و '''NEWS AGENCY''' دابنێیت ؟ هەر وەک ئەم بەڕێزە دایناوە؟ ::::'''یاخوود سەرچاوەی پتەوی وەک بڕیتانسیا و ویکی ئینگلیزی.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤١، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::[[پەڕگە:تۆمەتە هەڵبەەستراوەکانی سایلێنت ساینتست.png]] :::::بەڕێز @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] :::::----<span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">[ پێم وایە تۆ لەم دێڕە تێنەگەییشتوویت مەبەستم لە ناوجە دێرینەکانی خۆی شانشینی ئیسرائیل و جوودایە کە بنزیکەیی یەکسانە بە ڕووبەی ئەمڕۆی وڵاتی ئیسرائیل :::::<ref>https://academic.oup.com/jts/advance-article/doi/10.1093/jts/flaf090/8345985?utm_source=chatgpt.com&login=false</ref><ref>https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/land-israel-geographical-survey?utm_source=chatgpt.com</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Israel_and_Judah?utm_source=chatgpt.com</ref><ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948</ref> ]</span>---- :::::----<span style="color:#00ffff; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END |✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٥٩، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٥٩، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ھەرچەندە دروستە کە ڕەخنەیەکی زۆر لەسەر سیاسەتە دەرەکییەکانی ئیسرائیل ھەیە، بەڵام من وەک خۆم پێموایە ئەلجەزیرە ماڵپەڕێکی بێلایەن نییە و تا ئاستێکی زۆر لایەنگریی تێدایە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٦، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: تکایە ڕەنگی تر زۆر بەکارمەهێنە جگە لە ڕەش لەکاتی نووسیندا، ڕێگەپێدراو نییە. @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]: وادیارە هەردووکتان نەگەیشتوونە ڕێککەوتن، ئەم بابەتەش هەستیارە و نابێت لەخۆوە شت زیاد بکرێت، و ئێمەش توانا و وزەی پێداچوونەوەم نییە لەبەر بێچالاکی، هەربۆییە گەر لێدوانتان نییە، من بۆ وەشانێکی کۆن وتارەکە دەگەڕێنمەوە و دەیپارێزم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:١٢، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] هیچ کێشەیەکمان نەمەوە بەڕێز تێسلا ئەوەی هەبوو کەمێک هەڵە تێگەیشتن بوو؛ دەتوانیت لە بەشی [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&action=history مێژووی دەستکاری پەڕەکەش] سەیری بکەیت کە شەڕە دەستکاریم نەکردووە ئەو ەشەی کە سڕیبوویەوە هێنایەوە جێی خۆی؛ و هیص کێشەیەکیشمان نەاوە لەسەر دەقەکە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٢:٣١، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) n6uh67wl4zyx40r1gcjulrnsfot43xq 1590201 1590200 2026-06-14T12:33:16Z IIXZER0XII 68933 /* سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی */ 1590201 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:هیڤجا|هیڤجا]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق بێ سەرچاوە یان هیچ هۆکارێک بۆ کردنی == سڵاو؛ @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] من دوێنێ لەسەر ئەم پەڕەیەم خوێندەوە بەشی ناونانی تێدابوو بەڵام ئێستا سڕدراوەتەوە بێ هیچ هۆکارێک؛ من '''بۆ ڕیسێرچێک پێویستیم بەمەبوو''' چوونکە '''زانیای زۆر گرنگی مێژووی تێدابوو لەبارەی ناونانی ئەو ناوچەیەوە''' ڕێک ئەوەبوو کە من بۆی دەگەڕام لەکۆتاییدا ''سەرچاوەیەکی کوردیم دۆزیەوە بۆ ئەوەی زیاتر ئەمە پشتڕاست بکاتەوە کە ناوی فەڵەستین یۆنانی - ڕۆمانییەو پەیوەست نییە بە عەرەبەوە''؛ من ڕیسێرچەکەم نووسی و ئاماژەم پێدا بە سەرچاوەکەی بەڵام '''کاتێک دکتۆرەکەمان چوو بەدوای سەرچاوەکانم گەڕا یەکێک لەوانە ئەم پەڕەیە بوو کە بە داخەوە لابرا بوو لەلایەن کەسێک بۆیە نمرەی زۆرم لێ شکا بەو بۆنەیەوە؛''' <u>هیوادارم کەس بەپێی جەوی خۆی و تاقەتی خۆی دەستکاری دەقی کەس نەکات ئەو دەقەی کە من بینیم ئاماژەی بە ٧ جۆری جیاواز سەرچاوە کردبوو ئەمڕۆ پڕۆفیسۆرەکەمان سەیری کرد بەڵام نەمابوو؛ ئەمە چەنی بەچەن ؟</u> [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-33059-05|&#126;2026-33059-05]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-33059-05|talk]]) ١٤:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :[[پەڕگە:Name of isreal.png]] :<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] ✡ JJ ✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ '''<u>پێم وابێت ئەم بەشە دەڵێیت؛ ئەمە کاری خۆمە و ئاماژەم با ٧ سەرچاوە دابوو تەنها لەبەر ئەو دەقە بەڵام وادیارە کەسێک دەقەکەی بە شێوازێکی <s>ڕەگەزپەرست و عەرەب پەرستی</s> بەتەواوەتی سڕیویەتیەوە بێ هیچ ئاماژەیەک!</u>''' ]</span>---- :----<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END | [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- ::<span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ USER_NOTE ] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ::. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] [[وپ:پەلاماری کەسی قەدەغەیە]]! بەسەر ئەو تۆمەتانەی نووسیتن ھێڵێکم دا ھێنا، ئێمە ناتوانین لە ڕووی دەستکاریی ھیچ کەسێکەوە بیروڕاکەی دەستنیشان بکەین. بۆ دەستکارییەکەش با بەکارھێنەر:@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] خۆی وەڵامت بداتەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سپاس بۆ ڕوونکردنەوەی یاساکان؛ بەڵام من پەلەماری کەسم نەداوە و '''ناوی هیچ کەسێکم نەهێناوە''' بۆ ئەوەی تۆمەتباری بکەم بەشێوەی کەسی؛ ئەو ئاماژانەی من تانها '''مەبەستم شێوازی دەستکاریکردنی دەقەکەیە''' کە بە شێوەیەکی ڕەگەزپەرستانە دەستکاریەکەی ئەنجامداوە '''بێ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە من زیاتر لە ٦٠ سەرچاوەم داناوە بۆ قسەکانم''' ؛ بەڵام کە دەقەکەی سڕیوەتەوە '''هیچ ئاماژەیەکی بە هۆکارەکەی نەداوە''' وە لە هەمانکاتدا '''ئەم بەکارهێنەرە دەستکاری مۆبایلی ئەنجام''' دەدات کە پێم وایە شێوەیەکی پڕۆفیشناڵ نییە بۆ دەستکاریکردنی دەق؛ لەهەمانکاتدا '''زۆرینەی سەرچاوەکانی کە دامنابوو وەک ئاماژەیەک بۆ بەهێزی ئەم دەقە هەمووی سڕیوەتەوە بێ هیچ ئاماژەیەک کە<u>'' بۆچی''</u>''' ؟! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:٤٣، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کاک ھیڤجا تۆ من لە ڕێگەی دەستکارییەکانمەوە دەناسیت و دەزانیت چۆنم، پەرەپێدەری ویکی سۆرانیم بە زمانی فارسی وعەرەبی و ئینگلیزی، ٣٪ی وتارەکانی کوردی سۆرانی من دروستم کردوون، سەروو ٨٠٠ وتارم فراوان کردووە، بابەتی «ناونان»ی وتاری «ئیسرائیل» لە ڕووی دەق و سەرچاوە ھەڵە بوو، ئایا سەرچاوەی ئینگلیزی درۆ دەکات؟ من تەنھا ھەڵە ڕاست دەکەمەوە، ئەسڵەن من پەرەپێدەری ئەو وتارەم، و حەز دەکەیت بگەڕێ و بزانە ئەو دەقانە ڕاستن یان نا. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٩:١٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سپاس کە ھاتوون بۆ ئێرە و دەتانەوێ پەرە بدەنە وتارەکانی ویکیپیدیای کوردی. من خۆم لەمێژە بەڕێز سایلێنت دەناسم، ھەر ئەو جۆرەی خۆشی وتی ماوەیەکی زۆرە لێرە خزمەتی پرۆژەکە دەکات. من پێم وایە ئەوی ڕوویداوە لێرە لە یەک تێنەگەیشتنە، ئەگەرنا ھەر دووتان دەتانەوێ خزمەتی پرۆژەکە بکەن. من خۆم سەیری بابەتەکانم نەکردووە، بەڵام دەستکاریی هەر دووتان بە سەرچاوە بووە. بۆ ئەوەی سەرچاوەکانت باشتر و ڕێکوپێکتر بن پێشنیار دەکەم سەیری [[داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب|<nowiki>{{بیرخستنەوەی وێب}}</nowiki>]] بەکاربێنی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] @[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ئەگەر بۆ بابەتێک ناکۆکیتان ھەیە و ھەر دووتان بۆ دەستکاریی خۆتان سەرچاوەی متمانەپێکراوتان ھەیە ئەوە دەتوانن وەک دوو ڕوانگەی جیاواز دەقی خۆتان بنووسن؛ بۆ نموونە ھەندێک لایەن لەبەر فڵان ھۆکار پێیان وایە ناوی ئیسرائیل لە فڵان شتەوە ھاتووە و ھەندێکی تر ......... بە پێچەوانە .... . [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٤٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] سەرچاوەی ئینگلیزی درۆناکات وایە ؟ کەواتە من ٨ سەرچاوەی ئینگلیزیم بۆ دانابوویت کە '''٣ دانەیان لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە'''<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Philistia</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_name_Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Syria_Palaestina</ref> ::::::: وەرم گرتووە ٣ دانای تریش لە '''ئینساکڵۆپییای بریتانسیا''' <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Phoenicia</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Phoenician</ref> کە ''باوەڕ پێکراوترین ئینسایکڵۆپێدیای جیهانییە''؛ ٢ دانەش سەرچاوەی مێژووی یۆنانییە .<ref>https://monografie.fnp.org.pl/monografie/images/Files/l.niesiolowski-spano_chapter_2%5b0%5d.pdf</ref> <ref>https://books.google.iq/books?id=hAMMx3O2ZrYC&pg=PA37&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ::::::: بەڕیز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] لە ئینگلیزی شتێک هەیە کە پێی دەوترێت '''QUALLITY > QUANTITY''' واتە کوالێتی شتێک گەورەترە لە بڕی شتەکە؛ بەڕێز @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] لێرەدا ئاماژە بەوە دەکات کە زۆر وتاری دەستکاری کردوە لە ویکی کوردی بەڵام '''''ئایا بڕی دەستکاری کردن = کوالێتی دەستکاری کردنەکانی ؟!''''' بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] من لە ساڵی ٢٠٢١وە لە ویکی کوردی دەستکاری دەکەم زیاتر لە ١،٢٠٠ دەستکاریم ئەنجام داوە بە ناوی جیاوازەوە؛ ئەمە کەمترە لەوەی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئاماژەی پێدەکات لە پەڕەی بەکارهێنەرەکەی خۆی بەڵام ئایا هەمان کوالێتیە دەستکاریەکانمان ؟ خۆت بڕیار بدە ئەم بەڕیزە @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] دەستکاری بە مۆبایل ئەنجام دەدات و زۆربەی دەستکاریەکانیشی '''MISSLEADING''' ە واتە بەلاڕیدا بەرە؛ زۆر پێش ئەم بەڕیزە کارم کردووە بەڵام پاش ماوەیەکی زۆر دابڕان ئێستا گەڕاومەتەوەو دەمەوێت خزمەت بە ویکی کوردی بکەم ناکرێت من هەر شتێک دابنێم ئەم بەڕێزە @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] بێت بیسڕێتەوە بەبێ هۆکار ! [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٠١:٤١، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ئەوەی وتم بەڕێز سایلێنت دەناسم و دەستکارییەکانی باش و بەسوودن، مەبەستم ئەوە نەبوو بەڕێزت پێچەوانەی وی دەستکاری دەکەیت؛ بەڵکوو دەستکارییەکانی بەڕێزت سایلێنتم بینیوە بەڵام دەستکارییەکانی بەڕێزتم نەبینیوە. ئێستاش سەیرێکی دەستکارییەکانی بەڕێز سایلێنتم کرد و بە پرسین لە ژیریی دەستکردیش بۆم دەرکەوت کە دەستکارییەکانی دروستن. ئەگەر درۆ نەبێ سەیری دەستکارییەکانی بەڕێزتم نەکردووە؛ بەڵام هەر ئەو جۆرەی منیش پێشتر وتم و ئێستا بەڕێوەبەر تێسلا ئاماژەی پێکرد ئەوە ئەگەر پێت وایە دەستکارییەکانی بەڕێزیشت دروستن، بە سەرچاوەی متمانەپێکراو و ڕێکوپێک و وەک ڕوانگەیەکی جیاواز نووسینەکانی خۆت بڵاو بکەوە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٣، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٣١، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :: :تکایە هەردوولاتان هێمن ببنەوە و کۆتایی بە شەڕە دەستکاری لە ناو وتارەکەدا بھێنن و تەنیا لێرە (پەڕەی وتووێژ) درێژە بە بابەتەکە بدەن. ئەگەر هەردوولاتان پێتان وایە ڕای جیاواز هەیە لەسەر مێژووی بابەتەکە، ئەوا دەتوانن هەردوو ڕاکە بنووسن و سەرچاوەکان بەرامبەریان دابنێن، بەو مەرجەی بە شێوەیەکی بێلایەن دایبڕێژنەوە؛ بۆ نموونە: «بەپێی هەندێک سەرچاوە ئەمە بەم شێوەیەیە، لە کاتێکدا بەپێی هەندێک سەرچاوەی تر بەم شێوەیەیە». تکایە تەنیا سەرچاوەی باوەڕپێکراو بەکاربھێنن؛ ئینسایکلۆپیدیای بەریتانیکا و سەرچاوە ئەکادیمییەکان جێگەی متمانەی تەواوی ویکیپیدیان. بەردەوامبوونی شەڕە دەستکاری و سڕینەوەی سەرچاوەی باوەڕپێکراو بەبێ کۆدەنگی، دەبێتە هۆی پاراستنی وتارەکە (قفڵکردن) یان گرتنەبەری ڕێکاری کارگێڕی بەرامبەر لایەنی سەرپێچیکار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٤٩، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]، @[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٥٠، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] خۆم بەشی «ڕەگناسی»م چاک کردەوە بە زانیارییەکانی ئەویشەوە بە گۆڕانکاری و ڕاستکردنەوەی ھەڵە، ھەڵبەت لە بەشی «شانشینی ئیسرائیل و جودا» تا کۆتایی پێداچوونەوەیەکی دەوێت. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ١٢:٢٧، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]: دەستتان خۆش، لەبڕی شەڕەدەستکاری، دەتوانن بە سەرچاوەی متمانەپێکراو زانیاری هەردوولا دابنێن و وەک ئەو شێوەیەی سەرەوە کە باسم کرد. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٢:٥٨، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::من وەک خۆم <span style="color:#00aa00; font-family:monospace;">[ JJ ] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤١، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</span> ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] و @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بەڕیزان من '''هەرگیز شەڕە دەستکساری ناکەم''' دەتوانن خۆتان تێیبڕوانن لە پەڕەی '''''[https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&action=history مێژووی دەستکاری ووتارەکە]''''' ::::بەڵام دەتوانن خۆتان بڕیار بدەن ئایا من دەقی ئەوم ڕاستکردۆتەوە یان ئە دەقەکانی منی ڕاستکرووەتەوە '''<u>نموونەیەکی زۆر بچووک؛</u>''' [[پەڕگە:سەرچاوەیەکی بەکارهێنەر سایڵێنت ساینتست.png]] ::::لێرەدا @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ئاماژە بەوە دەکات ::::----<span style="color:#cc3333; font-family:monospace;">[ کە گوایە ئیسرائیل دەوڵەتێکی ڕەگەزپەرستە '''سەرچاوەشی بۆ ئەم قسەیە ماڵپەڕی جەزیرەیە !!!''' ]</span>---- ::::ئەمەش [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&diff=prev&oldid=1589511#mw-diffpage-visualdiff-cite_note-100 '''''پەڕەی دەستکاری ئەم دەقە'''''] ::::----<span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">[ بەڵام سەرچاوەکانی من ئینسایکڵۆپیدیای بڕیتانسیا و وەکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی کتێبی میژوویی هیرۆدۆت و یۆنانی و ڕۆمانی و سەرچاوەی فەرمی باوەڕپێکراوە ]</span>---- ::::بەڕێزان خۆتان بڕیار بدەن ئایا دەستکاریکرنەکانی من شیاوە یان ئەو بەڕێزە ئایا بۆ ویکیپێدیا شیاوە سەرچاوەیەکی وەک و '''NEWS AGENCY''' دابنێیت ؟ هەر وەک ئەم بەڕێزە دایناوە؟ ::::'''یاخوود سەرچاوەی پتەوی وەک بڕیتانسیا و ویکی ئینگلیزی.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٥:٤١، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::[[پەڕگە:تۆمەتە هەڵبەەستراوەکانی سایلێنت ساینتست.png]] :::::بەڕێز @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] :::::----<span style="color:#00bfff; font-family:monospace;">[ پێم وایە تۆ لەم دێڕە تێنەگەییشتوویت مەبەستم لە ناوجە دێرینەکانی خۆی شانشینی ئیسرائیل و جوودایە کە بنزیکەیی یەکسانە بە ڕووبەی ئەمڕۆی وڵاتی ئیسرائیل :::::<ref>https://academic.oup.com/jts/advance-article/doi/10.1093/jts/flaf090/8345985?utm_source=chatgpt.com&login=false</ref><ref>https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/land-israel-geographical-survey?utm_source=chatgpt.com</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Israel_and_Judah?utm_source=chatgpt.com</ref><ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948</ref> ]</span>---- :::::----<span style="color:#00ffff; font-family:monospace;">[ SYSTEM LOG END |✡ [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٥٩، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ]</span>---- [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٥٩، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ھەرچەندە دروستە کە ڕەخنەیەکی زۆر لەسەر سیاسەتە دەرەکییەکانی ئیسرائیل ھەیە، بەڵام من وەک خۆم پێموایە ئەلجەزیرە ماڵپەڕێکی بێلایەن نییە و تا ئاستێکی زۆر لایەنگریی تێدایە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٦، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: تکایە ڕەنگی تر زۆر بەکارمەهێنە جگە لە ڕەش لەکاتی نووسیندا، ڕێگەپێدراو نییە. @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]]: وادیارە هەردووکتان نەگەیشتوونە ڕێککەوتن، ئەم بابەتەش هەستیارە و نابێت لەخۆوە شت زیاد بکرێت، و ئێمەش توانا و وزەی پێداچوونەوەم نییە لەبەر بێچالاکی، هەربۆییە گەر لێدوانتان نییە، من بۆ وەشانێکی کۆن وتارەکە دەگەڕێنمەوە و دەیپارێزم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:١٢، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] هیچ کێشەیەکمان نەمەوە بەڕێز تێسلا ئەوەی هەبوو کەمێک هەڵە تێگەیشتن بوو؛ دەتوانیت لە بەشی [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&action=history مێژووی دەستکاری پەڕەکەش] سەیری بکەیت کە شەڕە دەستکاریم نەکردووە ئەو ەشەی کە سڕیبوویەوە هێنایەوە جێی خۆی؛ و هیچ کێشەیەکیشمان نەماوە لەسەر دەقەکە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٢:٣١، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) bcbn4c2x8yekmypf284kmvo02juzwqt 10 12902 1590359 1589681 2026-06-15T03:02:00Z Hivja 64112 1590359 wikitext text/x-wiki {{بۆکسی ئەرشیڤ| [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٠|٢٠١٠]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١١|٢٠١١]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٢|٢٠١٢]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٣|٢٠١٣]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٤|٢٠١٤]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٥|٢٠١٥]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٦|٢٠١٦]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٧|٢٠١٧]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٨|٢٠١٨]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠١٩|٢٠١٩]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢٠|٢٠٢٠]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢١|٢٠٢١]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢٣|٢٠٢٣]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢٤|٢٠٢٤]] {{•}} [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ/ئەرشیڤی ٢٠٢٥|٢٠٢٥]]}} <!--تکایە ھەواڵەکانی ٢٠٢٦ لە خوارەوەی ئەم تێبینییە ئەرشیڤ بکە بە زیادکردنی ئاستێک بۆ ھەر مانگێک بە تەنیا--> == ٢٠٢٦ == === کانوونی یەکەم === === تشرینی دووەم === === تشرینی یەکەم === === ئەیلوول === === ئاب === === تەممووز === === حوزەیران === === ئایار === * [[٩ی ئایار]] – '''[[پیتەر ماگیار]]''' وەک [[سەرۆک وەزیرانی مەجارستان]] دەستبەکار بوو و جێگای [[ڤیکتۆر ئۆربان]]ی گرتەوە. * [[٦ی ئایار]] – '''[[تێد تەرنەر]]'''، خاوەن میدیا و خێرخوازی ئەمریکی لە تەمەنی ٨٧ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد. * [[٢ی ئایار]] – لە درێژەی شەپۆلی نوێی [[سزای مەرگ|لەسێدارەدانەکان]] لە [[ئێران]]، '''[[ناسر بەکرزادە]]'''، بەندکراوی سیاسیی کورد لە سێدارە درا. === نیسان === * [[٢٧ی نیسان]] – '''[[عەلی زەیدی]]''' وەک [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] ھەڵبژێردرا و لە جێگای [[محەممەد شیاع سوودانی]] داندرا. * [[١٤ی نیسان]] – '''[[کوژرانی غەزال مەولان]]'''، پێشمەرگەیەکی [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان|کۆمەڵە]] لە کەمپی سوورداش بەھۆی ھێرشی درۆنیی ئێرانەوە کاردانەوەی زۆری لێکەوتەوە، بەتایبەتی ئەوەیکە [[نەخۆشخانەی بەخشین]] وەرگرتن و چارەسەرکردنی غەزالی ڕەت کردەوە. * [[١٢ی نیسان]] – '''[[نزار ئامێدی]]''' وەک [[سەرۆک کۆماری عێراق]] دەستبەکار بوو و جێگای [[لەتیف ڕەشید]]ی گرتەوە. * [[١ی نیسان]] – [[ناسا]] مرۆڤھەڵگری [[فڕین لە نزیک (فڕینی بۆشایی)|فڕین لە نزیک]]ی مانگی '''[[ئارتێمیس ٢]]''' ڕەوانە دەکات، کە لە ساڵی ١٩٧٢ەوە یەکەم ئەرکی [[فڕینی بۆشاییی مرۆڤ|مرۆڤھەڵگر]]ە بۆ ئەو دیوی [[خولگەی نزیکی زەوی]] لە دوای [[ئەپۆلۆ ١٧]]. === ئازار === * [[١٥ی ئازار]] – لە '''[[٩٨ەمین خەڵاتەکانی ئۆسکار|خەڵاتەکانی ئۆسکاردا]]'''، فیلمی [[جەنگێک دوای جەنگێکی تر]] شەش خەڵات دەباتەوە، لەوانە [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین فیلم|باشترین فیلم]] و [[خەڵاتی ئۆسکار بۆ باشترین دەرھێنەر|باشترین دەرهێنەر]] بۆ [[پۆڵ تۆماس ئەندەرسن]]. * [[١١ی ئازار]] – '''[[ساڵح موسلیم]]'''، سیاسەتوانی کورد و ھاوسەرۆکی پێشووی [[پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا)|پەیەدە]] لە نەخۆشخانەیەکی [[ھەولێر]] کۆچی دواییی کرد. * [[٨ی ئازار]] – [[موجتەبا خامنەیی]]، کوڕی [[عەلی خامنەیی]] دوای [[کوشتنی عەلی خامنەیی|کوژرانی باوکی]] وەک سێیەمین [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]] '''[[ھەڵبژاردنی ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران (٢٠٢٦)|ھەڵبژێردرا]]'''. === شوبات === * [[٢٨ی شوبات]] – ئیسرائیل و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشیان کردە سەر ئێران]]، کە بووە ھۆی '''[[کوشتنی عەلی خامنەیی|کوشتن]]ی''' [[عەلی خامنەیی]]، [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]] لەگەڵ چەندین بەرپرسی تری باڵای وڵاتەکە. * [[٢٣ی شوبات]] – '''[[ڕۆپ یێتە]]''' وەکوو یەکەمین سەرۆک وەزیرانی [[ھاوزایەندخوازی|ھاوزایەندخواز]] لە [[ھۆڵەندا]] ھەڵبژێردرا. === کانوونی دووەم === * [[٣ی کانوونی دووەم]] – [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] '''[[ھێرشی ٢٠٢٦ی ئەمریکا بۆ سەر ڤێنیزوێلا|ھێرشی ئاسمانیی کردە]]''' سەر [[ڤێنیزوێلا]] و [[نیکۆلاس مادۆرۆ]]، سەرۆک کۆماری ئەو وڵاتەی دەستبەسەر کرد. <!--کۆتاییی ھەواڵەکان--> 5aabictt350n0ea56vu2nje06z1sn1f 3 13682 1590315 1588151 2026-06-14T21:23:27Z Sakura emad 42467 /* تەلەگرام */ بەشی نوێ 1590315 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(31d) |counter = 2 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan/سەرپەڕە}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 2 }} سلام و علیکم.. ببورن مامۆستا پیرەهەلۆ من مافی پاسدراوی خۆگەڕم پێدراوە یاخود نا!؟ رێز و مەحەبەت. == بەڕێوەبەرانی تەکنیکی == سڵاو بەڕێزان. ئەمە پەیامێکی ئاگادارییە: دامەزراوەی ویکیمیدیا بڕیاری داوە کە گرووپی بەڕێوەبەران دابەش بکرێن بەسەر دوو گرووپدا: بەڕێوەبەرانی ئاسایی و بەڕێوەبەرانی تەکنیکی. بەڕێوەبەرانی ئاسایی (ئەوانەی ئێستا ھەن) ھەندێک لە مافەکانیان، وەک دەستکاریکردنی پەڕەکانی CSS و JS، لەدەست دەدەن دوای دامەزرانی گرووپی بەڕێوەبەرانی تەکنیکی، کە ئیتر ئەندامانی ئەو گرووپە مافی دەستکاریکردنی ئەو جۆرە پەڕانەیان دەبێت لەپاڵ مافە گشتییەکانی تری بەڕێوەبەران. ئێستا لە '''[[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)/بەڕێوەبەری تەکنیکی]]''' پڕۆسەی پاڵاوتن و گواستنەوەی ئەو بەڕێوەبەرانەی کە دەیانەوێت مافی دەستکاریکردن و دروستکردنی ئەو پەڕانەیان ھەبێت بەڕێوەدەچێت. داواکراوە کە کۆمەڵگەی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی بەشداری لەم ھەڵبژاردن و لێدوانە بکات تاکوو تا کۆتایی ماوەی دیاریکراو بەڕێوەبەرە تەکنیکییەکان دیاریکرابێتن. سوپاس. <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Épine@ckbwiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%D8%A8%DB%95%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%AA%DB%95%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C&oldid=578207 -->{{واژۆنەکراو|Eyubm}} == واژووکردنی لێدوانی واژوونەکراو == سڵاو کاک Pirehelokan، بۆ واژووکردنی لێدوانە واژوونەکراوەکان پێشناز دەکەم [[بەکارھێنەر:Aram/unsignedhelper]] تاقی بکەیتەوە، کە ئەمە خۆگەڕانە کاتی واژووکردنەکەیش زیاد دەکات نەوەکوو تەنیا ناوی بەکارھێنەرەکە. ئەم لێدوانەم واژوو ناکەم و بۆ تۆی بەجێ دەھێڵم. سپاس! == Invitation for Functionary consultation 2021 == Greetings, Admins of the emerging community, I'm letting you know in advance about a meeting I'd like to invite you to regarding the [[:m:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] and the community's ownership of its future enforcement. I'm still in the process of putting together the details, but I wanted to share the date with you: 10/11 July, 2021. I do not have a time on this date yet, but I will let you soon. We have created a [[:m:Universal Code of Conduct/Functionary consultations/June and July 2021|meta page]] with basic information. Please take a look at the meta page and sign up your name under the appropriate section. Thank you for your time.--[[User:BAnand (WMF)|BAnand (WMF)]] 15:14, 10 June 2021 (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:BAnand (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=MassMessage/Lists/UCoC_Group&oldid=21568660 --> == داوای گەڕانەوەی وتاری ئەنجام شەوالی == سڵاو کاک Pirehelokan، هیوای باشی. من سەبارەت بە سڕینەوەی وتاری (ئەنجام شەوالی) پەیوەندیت پێوە دەکەم. ئەم کەسایەتییە ڕۆژنامەنووس و کۆمێنتاتۆری فەرمییە لە کەناڵی ئاسمانی کەرکووک و خاوەنی پلەی دووەمی پێشبڕکێی جیهانیی beIN SPORTSـە. ​داواکارم وتارەکە بگەڕێنیتەوە بۆ شێوازی "ڕەشنووس" (Draft) یان لاپەڕە ئاساییەکە، چونکە من چەندین سەرچاوەی متمانەپێکراوم ئامادە کردووە وەک وەرەقەی فەرمی کەناڵ و چاوپێکەوتنی دەیان میدیای کوردی و سوری و عێراقس و Hathalyoum تا بیسەلمێنم کە مەرجەکانی ناوداریی تێدایە. سوپاس." [[بەکارھێنەر:Ali Word|Ali Word]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ali Word|لێدوان]]) ١٣:٠٤، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Ali Word}}، ناوەرۆکی وتارەکە و گرنگیی کەسایەتییەکە بە سەرچاوەکان پشتڕاست نەدەکرانەوە. تکایە [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون]] بخوێنەوە. فەیسبووک و ماڵپەڕی کەسی نابن بە سەرچاوە. [[ویکیپیدیا:ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان]]یش بخوێنەوە با لە ھەستیاریی بابەتەکە باشتر تێبگەی. سپاس. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٠:٠٥، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::سوپاس کاک Pirehelokan بۆ ڕوونکردنەوەکەت. من تێدەگەم کە سەرچاوەی شەخسی پێوەر نییە، بۆیە لێرەدا چەند سەرچاوەیەکی میدیایی سەربەخۆ دەخەمە ڕوو کە ڕاپۆرت و چاوپێکەوتنیان لەسەر کارەکانم کردووە وەک بێژەر و کۆمێنتاتۆر: ::١. ڕاپۆرتی دەزگای میدیایی 964media دەربارەی سەرکەوتنی ئەنجام شەوالی لە کێبڕکێی beIN SPORTS: ::https://ku.964media.com/363726/ ::٢. ئەرشیفی هەواڵ و چاوپێکەوتنەکان لە ماڵپەڕی Hathalyoum: ::https://krd.hathalyoum.net/articles/1015152 ::٣. ڤیدیۆی ڕاپۆرتی فەرمی کەناڵی ئاسمانی کەرکووک دەربارەی ژیانی پیشەیی ناوبراو: ::https://kirkuktv.net/KU/Details/31976 ::داواکارم تەنها بۆ ماوەیەکی کاتی وتارەکە بگەڕێنیتەوە تا بتوانم ئەم سەرچاوانە و چەندین سەرچاوەی تری هاوشێوەی تێدا جێگیر بکەم و وتارەکە بەپێی یاساکانی ویکیپیدیا ڕێکبخەمەوە. سوپاس بۆ هاوکاریت." [[بەکارھێنەر:Ali Word|Ali Word]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ali Word|لێدوان]]) ٢١:٠٨، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::ھەمووی ئەم سێ سەرچاوەیە باسی ھەواڵێک دەکەن کە یەک دێڕە: ئەم کەسایەتییە دەستی لە کار کێشاوەتەوە. جا من نازانم ئەو وتارە دوور و درێژەی کە سڕایەوە زانیارییەکانی تری لە کوێوە ھاتبوو. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٣:١١، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::زۆر زۆر داوای لێبوردن دەکەم بۆ بێزارکردنت کە سەربەخۆ و خەمخۆرانە لەخزمەتی ویکیپیدیای بێ نازی کوردیدایت ، ببورە دیسانەوه ، بەڕاستی ئەم ویکیپیدیایە بۆ ئێمە زۆر گرنگ بوو بەڕادەیەک ئەکرا ببێتە پەڕینەوەیەک بۆ ئەنجام شەوالی تاکوو بگاتە پڕۆگرامێکی جیهانی لە وڵاتی قەتەڕ و بەناوی کووردستانەوە بەشداربێت ، بەڕاستی سەرچاوەی دیکە جگە لەو بابەتی وازهێنانە زۆرن تەنانەت ڤیدیۆ هەیە خودی کەناڵی بی ئێن سپۆرتی قەتەڕی بابەتی لەسەر بڵاوکردۆتەوە جیالەوەی کەناڵەکانی سوریا کاری تایبەتیان لەگەڵدا کردوە ، زۆر زۆر سوپاس بۆ پاڵپشتیت ببورە ئەگەر بێزارم کردبیت [[بەکارھێنەر:Ali Word|Ali Word]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ali Word|لێدوان]]) ١٥:٥٩، ٢٩ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ١٨:٣٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) </div> <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Keegan (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == تەلەگرام == سڵاو پیرەھەڵۆکان لە تەلەگرام ئەکاونتتان ھەیە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٣، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 40vgaucbchdlbnsxgmoizj8vn26fl7c 4 14120 1590445 1587758 2026-06-15T11:05:14Z -Haryad 40333 /* داوای ئاڵای بۆت بۆ [[بەکارھێنەر:HaryaddBot|HaryaddBot]] */ داخستنی بەش: 1590445 wikitext text/x-wiki '''ئەم پەڕە لە دیوەخان تایبەتە بە کاروباری بۆتەکان.''' لە ڕاپرسییەکان و داواکارییەکاندا بە <nowiki>{{بەڵێ}}</nowiki> و <nowiki>{{نەخێر}}</nowiki> و <nowiki>{{بێلایەن}}</nowiki> دەنگی خۆت دربڕە. * '''[http://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=Special%3AListUsers&username=&group=bot لیستی بۆتەکانی ئێستای ویکیپیدیای کوردی]''' {{ltr}} * '''en:''' Requests for the [[m:bot|bot]] flag should be made on this page. This wiki uses the [[m:bot policy|standard bot policy]], and allows [[m:bot policy#Global_bots|global bots]] and [[m:bot policy#Automatic_approval|automatic approval of certain types of bots]]. Other bots should apply below, and then [[m:Steward requests/Bot status|request access]] from a steward if there is no objection. {{ltr/end}} == داواکارییە پێشووەکان == * [[ویکیپیدیا:دیوەخان (تەکنیکی)#داوای ئاڵای بۆت MariBot|داوای ئاڵای بۆت MariBot]] * [[ویکیپیدیا:دەروازەی بەکارھێنەران/ئەرشیڤ#ڕاپرسی بۆ دەستبەکارکردنی Xqbot|ڕاپرسی بۆ دەستبەکارکردنی Xqbot]] * [[ویکیپیدیا:دەروازەی بەکارھێنەران/ئەرشیڤ#Bot Flag Status for Purbo_T|Bot Flag Status for Purbo_T]] == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:AsoBot|AsoBot]] == {{بەسراو|دەق=سپاس بەڕێزان، جێبەجێکرا--[[بەکارھێنەر:ئاسۆ|ئاسۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئاسۆ|وتووێژ]]) ٠٦:٢٩, ١٠ نیسان ٢٠١٢ (UTC) من، [[بەکارھێنەر:ئاسۆ]]، بۆتی [[بەکارھێنەر:AsoBot|AsoBot]] بەڕێوەدەبەم. ئەم بۆتە بە pywikipedia کاردەکات و بۆ دانانی خۆگەڕی ژمارەیەکی زۆری وتار و داڕێژە و گواستنەوە پێویستەکان بێ ئەوەی کە لە دوایین گۆڕانکارییەکاندا نیشانبدرێت ئاڵای بۆتی پێویستە. تکایە دەنگی خۆتان سەبارەت بەم داواکارییەکە لە بەشی دەنگەکاندا بنووسن. [[تایبەت:بەشدارییەکان/AsoBot|دەستکارییەکان تا ئێستا]]. سپاس --[[بەکارھێنەر:ئاسۆ|ئاسۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئاسۆ|talk]]) ٢٠:٣٤, ٣ نیسان ٢٠١٢ (UTC) === دەنگەکان === {{لەگەڵ}} سپاس کاک ئاسۆ گیان بۆ ئەم کارە جوانەی که بۆ پێشخستنی ویکیپیدیای کوردی کردووتە، ماندوو نەبوونیت لێ دەکەم. بژیت!--<code style="background:yellow">:]</code>[[بەکارھێنەر: Calak|چالاک]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:Calak|وتووێژ]]} ٢٠:٤٩, ٣ نیسان ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، هەربژیت مامە ئاسۆ، پڕ بەدڵی دەستخۆشیت لێ ئەکەم. ماندوو نەبن تۆش و هاوڕێیانیش. --[[بەکارھێنەر:Broosk|برووسک]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Broosk|وتووێژ]]) ٢٣:٢٣, ٤ نیسان ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، سپاس.--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|وتووێژ]]) ١٠:٠٦, ٥ نیسان ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، دڵ و دەماخت ساخ بێ و بەردەوام.-- [[بەکارھێنەر:Baneh k|بزاڤ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Baneh k|وتووێژ]]) ١٥:٤٦, ٥ نیسان ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، دەست خۆش شتێکی زۆر چاکە ماندوو نەبیت ... [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|وتووێژ]]) ١٥:٥٥, ٥ نیسان ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، [[بەکارھێنەر:Kurdbuddha|Kurdbuddha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdbuddha|لێدوان]]) ٠٩:٢٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، بۆ دانانی وتار و داڕێژەکان کێشەی نییە، بەڵام بۆ گواستنەوەکان، پێشتر بەکارھێنەران ئاگادار بکەنەوە. سەرکەوتوو بی.--'''[[بەکارھێنەر:Merkhas|<span style="color:#FF0000">me</span><span style="color:Gold">rkh</span><span style="color:#008000">as</span>]]</sub> _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:merkhas|<span style="color:Maroon">وتووێژ</span>]]''' ٢٠:٠٢, ٩ نیسان ٢٠١٢ (UTC) :'''Bot flag granted''' - [[بەکارھێنەر:Fr33kman|Fr33kman]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Fr33kman|وتووێژ]]) ٢٣:٢٤, ٩ نیسان ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:DarafshBot|DarafshBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC) برایان بڕیارە ئەم بۆتە ئەگەر ئاڵای بدرێتە، ژمارەیەکی زۆری وتار بەشێوەی خۆگر دابنێ. ھەر ئێستا زۆرتر لە ٢٠٠٠ وتار ئامادەیە. بۆتێکی یەکجار زۆر بەسوودە. تکایە دەنگی خۆتان زوو بنووسن ھەتا بۆتەکە وەکار کەوێ. سپاس. === دەنگەکان === {{لەگەڵ}} --[[بەکارھێنەر: Calak|چالاک]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:Calak|وتووێژ]]} ١٦:١٨, ٢٧ تەمموز ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} , [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|وتووێژ]]) ١٦:٤٧, ٢٧ تەمموز ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Twana.ismail|توانا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Twana.ismail|وتووێژ]]) ١٦:٤٩, ٢٧ تەمموز ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} بە هیوای سەرکەوتوویی. --[[بەکارھێنەر:Diyar se|DIYAR DESIGN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyar se|وتووێژ]]) ١٧:٢٢, ٢٧ تەمموز ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Muhammed taha|Muhammed taha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|وتووێژ]]) ١٩:٢٢, ٢٧ تەمموز ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، [[بەکارھێنەر:Kurdbuddha|Kurdbuddha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdbuddha|لێدوان]]) ٠٩:٢٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:ElphiBot|ElphiBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC) It's a request for bot flag of [[بەکارھێنەر:ElphiBot|ElphiBot]]. you can see it's tasks below.--<span style="font: 18px 'Andalus'">[[بەکارھێنەر:Elph|<span style="color: Brown">''عباس''</span>]]</span> <span style="cursor:crosshair"><span style="font-size: 2">[[لێدوانی بەکارھێنەر:Elph|<span style="font-size:150%; color:Red;solid black;">☢</span>]]</span></span> <span style="font: 21px 'Andalus'">[[تایبەت:ئیمەیل_بەکارھێنەر/Elph|<span style="color: Red">✉</span>]]</span> ٠٩:٥٣, ٢٠ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) # [[بەکارھێنەر:Elph/With bots|Update user's ranking by Contributions]] # Giving articles Samecat ([http://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%88%D8%A7&curid=8116&diff=145832&oldid=136537 بۆتی پۆلی ھاوپلە]) # Interwiki links === دەنگەکان === {{لەگەڵ}} --[[بەکارھێنەر: Calak|چالاک]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٣٠ی خەرمانانی ٢٧١٢)</font> ١٢:٠٢, ٢٠ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر: min.neel|مادی]] ^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:min.neel|وتووێژ]]} <font size="0.5px">(٣٠ی خەرمانانی {{#time:xiY|now +1321 years}})</font> ٢٢:١٩, ٢٠ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٦:٤٥, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Kurdbuddha|Kurdbuddha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdbuddha|لێدوان]]) ٠٩:٢٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} ----[[بەکارھێنەر:Twana.ismail|توانا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Twana.ismail|لێدوان]]) ١٢:٠١, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} --[[بەکارھێنەر:Diyar se|DIYAR DESIGN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyar se|لێدوان]]) ١٨:١٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} --[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:١٠, ٢٢ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:CalakBot|CalakBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC) بەداخەوە بە ھۆی کەمبوونی بەشدارییەکان لە ویکی کوردیدا ئێمە ناچارین ئەم بۆشایییە بە بۆت پڕ بکەینەوە. ئەم بۆتەم بڕیارە بۆ دروستکردنی پەڕەکان٬ زیادکردنی پۆلەکان٬ گواستنەوەی ناوەکان بە یوونیکۆدی ھەڵە٬ خاوێنکردنەوی ویکی و زۆر کاری تر بە کار بگیرێ. [[تایبەت:بەشدارییەکان/CalakBot|دەستکارییەکان ھەتا ئێستا]]. زۆر سپاس.--[[بەکارھێنەر: Calak|چالاک]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٣٠ی خەرمانانی ٢٧١٢)</font> ٢١:٣٩, ٢٠ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) === دەنگەکان === {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر: min.neel|مادی]] ^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:min.neel|وتووێژ]]} <font size="0.5px">(٣٠ی خەرمانانی {{#time:xiY|now +1321 years}})</font> ٢٢:١٩, ٢٠ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٦:٤٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٠٨:٤٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Kurdbuddha|Kurdbuddha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdbuddha|لێدوان]]) ٠٩:٢٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- --[[بەکارھێنەر:Twana.ismail|توانا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Twana.ismail|لێدوان]]) ١٢:٠٢, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} --[[بەکارھێنەر:Diyar se|DIYAR DESIGN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyar se|لێدوان]]) ١٨:١٧, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:FerxwazBot|FerxwazBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC)}} من، [[بەکارھێنەر:Ferxwaz]]، بۆتی [[بەکارھێنەر:FerxwazBot|FerxwazBot]] بەڕێوەدەبەم. ئەم بۆتە بە pywikipedia کاردەکات و بۆ دانانی خۆگەڕی ژمارەیەکی زۆری وتار پێوستم پێیەتی. تکایە دەنگی خۆتان سەبارەت بەم داواکارییەکە لە بەشی دەنگەکاندا بنووسن. [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ferxwaz]]، زۆر سوپاس.--[[بەکارھێنەر:Ferxwaz|Ferxwaz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ferxwaz|لێدوان]]) ١٨:٣٧, ٢٥ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) === دەنگەکان === {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٥ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ١٨:٥٨, ٢٥ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} --'''«'''<span style="color:#FF0000; background:#FFFF00">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span> ^{<span style="background:#FAEBD7"> [[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوانی محمد طە]]</span>} ١٩:٤٣, ٢٥ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot Flag) بۆ [[بەکارھێنەر:CdRBot|CdRBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC) من [[بەکارھێنەر:Muhammed taha|Muhammed taha]] کە بۆتی [[بەکارھێنەر:CdRBot|CdRBot]] بەڕێوەدەبەم، داوای ئاڵای بۆت دەکەم بۆ ئەوەی بۆتەکە لە ئایندەدا وتارەکانی تایبەت بە [[جامی شای ئیسپانیا]] جێگیر بکات لەم ویکییەدا.. === دەنگەکان === * {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Ferxwaz|Ferxwaz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ferxwaz|لێدوان]]) ١٩:٥٤, ٢٥ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) * {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٥ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ٢٠:٠٠, ٢٥ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:MahdiBot|MahdiBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC) برای پسرم:) مجوز ربات رانی میخواستم. برای کد میان ویکی البته. به کارش آشناست و تضمینش میکنم:). همانطور هم که میدانید میان ویکی از کدهای پای ویکی است. در بیش از شصت ویکی نیز پرچم دارد[http://toolserver.org/~quentinv57/sulinfo/MahdiBot ببینید] ممنون ازشما [[بەکارھێنەر:Mahdiz|Mahdiz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Mahdiz|لێدوان]]) ١٥:٤٩, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) :دەڵێ ئاڵام بۆ کوڕەکەم دەوێ (بۆتەکەی دەڵێ :)) و ھەروەھا دەڵێ لە ٦٠ ویکی تردا ئاڵای ھەیە و بڕیارە نێوانویکی دابنێت.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٦ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ١٦:٠٤, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) === دەنگەکان === *{{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٦ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ١٦:٠٤, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) <s>{{دژ}}شێوازی داواکردنی ئاڵای زۆر بە گاڵتەجاڕانە نووسیوە ئێرە دایەنگە و باخچەی ساوایان نیە تا کوڕەکەی بێنێت بۆ ئێرە.--[[بەکارھێنەر:Ferxwaz|Ferxwaz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ferxwaz|لێدوان]]) ١٦:١٣, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC)</s> :مامە فێرخواز تکایە دەست ڕابگرە. یەکەم تۆ کە دژ بە ئەو دەنگت داوە ئەویش دژ بە تۆ دەنگ دەدا. دووەم ئەم بۆتە کە لە ٦٠ ویکییاندا ئاڵای ھەیە، بۆتێکی بەسوودە بۆ ئێرە تۆش نەزانی من باشم دەزانم ئێمە لێرەدا پێداویستمان بە بۆت ھەیە چون ژمارەی بۆتی چالاک لێرە یەکجار کەمە. سێھەم بانگ کردنی بۆتی کەسێک بە خاوەنەکەی بە ناوی کوڕ شتێکی یەکجار باوە لە ھەموو شوێنێکدا ئەمە گاڵتە نییە و فارسی نازانی دەنا دەموت پەڕەی لێدوانی من لە ویکی فارسیدا تماشا بکەی لەوێشدا بە CalakBotیان وتووە کوڕەکەم. لەگەڵ ڕێزم.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٦ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ١٦:٢٨, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) :یەکەم کاکە دەبوو تۆ ڕوونکردنەوە بدەیت کە ئەم قسەیە شتێکی باوە و بە فارسی مانای خراپ نادات و بێژەری قسەکەش نیازی خراپی نییە، چونکە ئەو قسەیە لای ئێمە زۆر قسەیەکی ناشیرینە. *{{لەگەڵ}} ئەوەش لەسەر قسەی تۆ ڕای خۆم گۆڕی (کە دەڵێی کابرا مەبەستی خراپی نییە).--[[بەکارھێنەر:Ferxwaz|Ferxwaz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ferxwaz|لێدوان]]) ١٦:٥٠, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) :مامە تۆ دەبا دڵنیا بای ئەو قسەیە گاڵتە نییە ئەی من چ کارەم بزانم گاڵتەمان پێ دەکا و بەربەستی نەکەم؟ خەتای منیش نییە و ھی تۆش نییە چون جارێ بۆت لێرەدا زۆر جێ نەکەوتووە ھەتا زارەوکانی جێ بکەوە! ئەوە من ھەم و بەو نەختە سەوادەی لە بۆتدا ھەمە وەڵامدەرەوی پرسیارەکانتان دەبم. لەگەڵ ڕێزم.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٦ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ١٦:٥٧, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) }} == ElphiBot == {{بەسراو|دەق={{کرا}} [[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢٣ی ڕەشەمەی ٢٧١٢)</font> ٢٠:٥٢, ١٣ ئازار ٢٠١٣ (UTC) <div class="mw-content-ltr">Hi dears.<br /> My bot has flag already but i want to run new script to removing interwiki links from pages that already have there links on wikidata and update links of ckb.wiki in wikidata.--<span style="font: 18px 'Andalus'">[[بەکارھێنەر:Elph|<span style="color: Brown">''عباس''</span>]]</span> <span style="cursor:crosshair"><span style="font-size: 2">[[لێدوانی بەکارھێنەر:Elph|<span style="font-size:150%; color:Red;solid black;">☢</span>]]</span></span> <span style="font: 21px 'Andalus'">[[تایبەت:ئیمەیل_بەکارھێنەر/Elph|<span style="color: Red">✉</span>]]</span> ٢٠:١٣, ١٣ ئازار ٢٠١٣ (UTC) [http://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=219646&oldid=159894 This is] an example of this bot's edits.--<span style="font: 18px 'Andalus'">[[بەکارھێنەر:Elph|<span style="color: Brown">''عباس''</span>]]</span> <span style="cursor:crosshair"><span style="font-size: 2">[[لێدوانی بەکارھێنەر:Elph|<span style="font-size:150%; color:Red;solid black;">☢</span>]]</span></span> <span style="font: 21px 'Andalus'">[[تایبەت:ئیمەیل_بەکارھێنەر/Elph|<span style="color: Red">✉</span>]]</span> ٢٠:٣١, ١٣ ئازار ٢٠١٣ (UTC) {{لەگەڵ}} No problem, Thank you.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢٣ی ڕەشەمەی ٢٧١٢)</font> ٢٠:٣٣, ١٣ ئازار ٢٠١٣ (UTC) please translate below code--<span style="font: 18px 'Andalus'">[[بەکارھێنەر:Elph|<span style="color: Brown">''عباس''</span>]]</span> <span style="cursor:crosshair"><span style="font-size: 2">[[لێدوانی بەکارھێنەر:Elph|<span style="font-size:150%; color:Red;solid black;">☢</span>]]</span></span> <span style="font: 21px 'Andalus'">[[تایبەت:ئیمەیل_بەکارھێنەر/Elph|<span style="color: Red">✉</span>]]</span> ٢٠:٤٠, ١٣ ئازار ٢٠١٣ (UTC) <syntaxhighlight lang='python'> Orgine_lang='ckb' Ignore_templates=[u'داڕێژە:سڕینەوە',u'داڕێژە:کردنەیەک'] Confilict_Template=u'\n{{ناکۆکیی نێوانویکی}}' Local_Remove_IWs_Summary=u'بۆت: لابردنی بەستەرە دابین‌کراوەکانی سەر [[d:|ویکیدراوە]]: ' Interwwiki_name=u' نێوانویکی' </syntaxhighlight> </div> }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] == {{بەسراو|دەق={{کرا}}. سپاس.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢٢ی خەرمانانی ٢٧١٣)</font> ٠٧:٤٥, ١٣ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) سڵاو. بەڕێزان داوای ئاڵای بۆت دەکەم بۆ [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]]. ئەم بۆتە ھی بیوروکراتی ویکی فارسیە. ھەم ئەم بۆتە و ھەم خاوەنەکەی تا ئێستا یارمەتییەکی زۆریان داوە بە ئێمە. بۆتەکە تا ئێستا زیاتر لە پێنج میلیۆن دەستکاری ھەبووە و بە تایبەت لە ویکیدراوەدا بۆ گواستنەوە و زیادکردنی نێوانویکی و ئاخاوتەکان چالاکە. ھەروەھا دەبێ بڵێم بۆتەکە خۆی ھەژماری بۆتی جیھانی ھەیە. لە ویکی فارسیشدا بۆتی بەڕێوەبەرە. تکایە بۆ پێدانی ئاڵای بۆت بەم بۆتە دەنگی خۆتان بنووسن. زۆر سپاس.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(١٤ی خەرمانانی ٢٧١٣)</font> ١١:٠٩, ٥ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) === دەنگەکان === {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(١٤ی خەرمانانی ٢٧١٣)</font> ١١:٠٩, ٥ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) {{لەگەڵ}} > [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٥:٢٣, ٥ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) {{لەگەڵ}} '''«'''<span style="color:#FF0000; background:#FFFF00">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span> ^{<span style="background:#FAEBD7"> [[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوانی محمد طە]]</span>} ١٧:٠٤, ٥ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر: min.neel|مادی]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:min.neel|وتووێژ]]} <font size="0.5px">(١٥ی خەرمانانی ٢٧١٢)</font> ٠٧:٤٨, ٦ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:KovanBot|KovanBot]] == {{بەسراو|دەق= کرا... '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٥:٠٦، ١٩ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) سڵاو بەڕێزان، من [[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|KovanBarzinji]] داوای ئاڵای بۆت ئەکەم بۆ [[بەکارھێنەر:KovanBot|KovanBot]] بۆ دروستکردنی وتارەکانی (پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان) و (ژمارەی تەلەفۆن) و چەندانی تر...--[[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|<span style="color:green">'''<span style="font-size:13px">کۆڤان'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:KovanBarzinji|'''<span style="color:royalblue">(وتووێژ)</span>''']]} ‏٠٦:٠٣، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) : {{وب|Kushared}}، {{وب|Min.neel}}، {{وب|Serchia}} بەڕێزان بەڕێوەبەرانی ویکی (و ئەندامەکان) ئەگەر ھیچ تێبینی و ڕایەکتان نیە، ئەرک بکێشن داواکارییەکە لە ([[m:Steward_requests/Bot_status|مێتا]]) پێشکەش بکەن بۆ ئەوەی ئاڵای بۆت وەربگرێت. '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٩:٣٧، ٩ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) === پرسیار لە خاوەنی بۆت === :دەکرێت سوودەکانی تریشی بزانین؟—[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠٧:٢٧، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) ::لەئێستایا تەنیا دروستکردنی خۆگەڕی ئەو ووتارانەییە کە زۆرن و بەبۆت دروست بکرێن وەک لەوەو پێش باسمکرد.--[[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|<span style="color:green">'''<span style="font-size:13px">کۆڤان'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:KovanBarzinji|'''<span style="color:royalblue">(وتووێژ)</span>''']]} ‏٠٧:٥١، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) :::چەندی ڕێژەی بۆتەکان زیادبێت کە بێ هەڵە بن، خۆ شتێکی خراپ نیە. ئەگەر کاک کۆڤان چاڵاکیەکانی زیاتر بکەی و وتاری زیاتر دابنێت ئەوا باشتر دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">ئیبراهیم'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|'''<span style="color:pink">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٨:٣١، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) ::::وایە بۆتەکان زۆرن زۆرینەشیان فارسی و عەڕەبیین کەمیان کوردین!، کاکە ئیبراهیم من بەپێی کات چالاکم و بەشداریەکان ئەکەم. --[[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|<span style="color:green">'''<span style="font-size:13px">کۆڤان'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:KovanBarzinji|'''<span style="color:royalblue">(وتووێژ)</span>''']]} ‏٠٩:١٧، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) ::بوونی بۆتێک شتێکی خراپ نییە، بۆ زۆر کاری تریش پێویستمان دەبێت. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue"><span style="font-size:14px">'''سەرچیا'''</span></span>]] — ‏١٢:٠١، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) :ھیوادارم بۆ کاری تری تەکنیکی و پێویستیش سوودی لێوەربگرین و تەنھا زیادکردنی وتار نەبێت.. '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٧:١٢، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) زۆر سوپاس بەڕێزان {{وب|Serchia|Ibrahim aziz|Lost Whispers|Muhammed taha}} بۆ لێدوانەکانتان. === دەنگەکان === *{{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue"><span style="font-size:14px">'''سەرچیا'''</span></span>]] — ‏١٢:٠١، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) * {{لەگەڵ}} '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٧:١٢، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) * {{لەگەڵ}}> [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٩:٣٢، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">ئیبراهیم'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|'''<span style="color:pink">وتووێژ</span>''']]} ‏٢٠:١٤، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) {{لەگەڵ}} - دەستخۆش —[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٠٤، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) * {{لەگەڵ}} --<span style="font:tahoma;color#F08080; text-shadow: -2px 5px 0.1em#696969; font-size:10pt">[[بەکارھێنەر:Diyako kazm|'''دیاکۆ ماد''']]</span><span style="font:times new roman;#F08080; font-size:10pt">([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyako kazm|بدوێ]]) </span> ‏١١:٢٩، ١٤ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:AlaaBot|AlaaBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}}. --[[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|<span style="color:green">'''<span style="font-size:13px">کۆڤان'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:KovanBarzinji|'''<span style="color:royalblue">(وتووێژ)</span>''']]} ‏١٨:٥٦، ٢٢ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) مرحباً، أود طلب علم بوت (bot flag) لبوتي [[بەکارھێنەر:AlaaBot|AlaaBot]] وذلك بهدف: * إضافة قوالب الصيانة للمقالات (مثل [[داڕێژە:ھەتیو]] وَ[[داڕێژە:بێ پۆل]] وَ[[داڕێژە:پۆلی کۆمنز]] وغيرها). * إضافة [[داڕێژە:Reflist]] للمقالات التي تحتوي على مراجع ولا تحتوي على القالب. * إضافة نصوص أو تصنيفات أو ملفات إلى المقالات. (حسب الطلب) * تغييرات تجميلية، مِثل: إزالة الفراغات الزائدة، إضافة فراغات في عناوين الأقسام. '''--'''[[بەکارھێنەر:علاء |<font size="3" face="Script MT Bold" style="color:black;">علاء</font> ]] [[لێدوانی بەکارھێنەر:علاء |:)..!]] ‏١٧:٤٥، ١٥ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) :سڵاو ھاوڕێیان، بەڕێز [[بەکارھێنەر:علاء|علاء]] یەکێکە لە بەڕێوەبەرەکانی ویکیپیدیای عەرەبی و ئێستا داوای ئاڵای بۆت ئەکات بۆ [[بەکارھێنەر:AlaaBot|AlaaBot]]، تاکو بەم ئەرکانە ھەستێت: :*زیادکردنی داڕێژەکان بۆ وتارەکان (وەک [[داڕێژە:ھەتیو]] و [[داڕێژە:بێ پۆل]] و [[داڕێژە:پۆلی کۆمنز]] چەندینی تر) :*زیادکردنی [[داڕێژە:سەرچاوەکان]] بۆ ئەو وتارانەی کە ژێدەریان ھەیە بەڵام داڕێژەکەیان بۆ دانەندراوە. :*زیادکردنی نووسین و پۆلەکان و پەڕگەکان بۆ وتارەکان لەسەر داواکاری بەکارھێنەران. :*لەگەڵ کردنی چەند کارێکی تر بۆ جوانکاری وتارەکان وەک لابردنی بۆشاییە زیادەکان و چەندینی تر. —[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٧:٥٤، ١٥ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) === دەنگەکان === {{لەگەڵ}} —[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٧:٥٥، ١٥ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) {{لەگەڵ}} > [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٥:٣٧، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) {{لەگەڵ}} '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٨:٤٥، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) : ھیوادارم وەبەرھێنانی ناوخۆیی لەبوارە تەکنیکی و پێویستەکان زیاد بکەین و بگەینە ئاستی خۆبەڕێوەبەریی... {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|<span style="color:green">'''<span style="font-size:13px">کۆڤان'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:KovanBarzinji|'''<span style="color:royalblue">(وتووێژ)</span>''']]} ‏١٩:١٠، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏١٦:٢٧، ١٩ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">ئیبراهیم'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|'''<span style="color:pink">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٥:٥٦، ٢٠ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) === تێبینییەکان === {{وب|Muhammed taha}} {{وب|KovanBarzinji}} {{وب|Serchia}} {{وب|Shushe.yu}} {{وب|Ibrahim aziz}} تکایە ئێوەش ڕای خۆتان بڵێن.—[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠٨:٥٦، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) :{{ر|Lost Whispers}} هل من الممكن أن تترجم تعليق محمد طه؟ تحياتي'''--'''[[بەکارھێنەر:علاء |<font size="3" face="Script MT Bold" style="color:black;">علاء</font> ]] [[لێدوانی بەکارھێنەر:علاء |:)..!]] ‏٢١:٠٨، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) ::{{و|علاء}} ‏بالتأكيد: «أتمنى أن يزيد التطوير التقني الداخلي [أي في الويكيبيديا الكردية] ونصل إلى مستوى الإدارة-الذاتية.»—[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:١٩، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) ::{{وب|Muhammed taha}} ھیوادارم ھەڵە وەرم نەگێڕابێت. :)—[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٢١، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) :::{{وب|Lost Whispers}} باشە :) بێ کێشەیە... '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٧:١٩، ١٧ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) :{{وب|علاء}} تهانينا، يمكنك الآن استخدام بوتك في الويكيبيديا الكوردية ‏الوسطية!—[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٩:٣٨، ٢٢ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}} سپاس. ◂ [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">♬</span>]]} ‏٢٢:٠٩، ٧ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) ---- This was requested by the community of this Wikipedia. Please see [[:en:User_talk:Cyberpower678/Archive_47#InternetArchiveBot|this discussion]]. This bot's job is to combat the ongoing issue of dying links.—[[:en:User:Cyberpower678|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">CYBERPOWER</span>''']] <span style="font-family:Rockwell">([[:en:User talk:Cyberpower678|<span style="color:red">لێدوان</span>]])</span> ‏٠١:١٩، ٣١ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) ;وەرگێڕان: ھاوڕێیان، ئەم بۆتە ناوی [[ب:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] و لە لایەن {{بەستەری بەکارھێنەر|Cyberpower678}}ـەوە بەڕێوەدەچێت. من لەسەر پەڕەی تایبەتی خۆی داوام لێ کرد کە لە ویکیپیدیاکەی ئێمەش داوای ئاڵا بۆ ئەم بۆتە بکات. ئەم بۆتە کاری ئەرشیڤکردنی بەستەرە دەرەکییەکانە و ڕزگارکردنی بەستەرە مردووەکانە و زۆر سوودی دەبێت بۆ بەشی سەرچاوەکان. ◂ [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">♬</span>]]} ‏٠١:٣٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) === دەنگەکان === *{{لەگەڵ}} ◂ [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">♬</span>]]} ‏٠١:٣٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) *{{لەگەڵ}} > [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٥:٠٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) *{{لەگەڵ}} - [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue"><span style="font-size:14px">'''سەرچیا'''</span></span>]] — ‏٢٠:٥٥، ١ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) *{{لەگەڵ}} '''--'''[[بەکارھێنەر:علاء |<font size="3" face="Script MT Bold" style="color:black;">علاء</font> ]] [[لێدوانی بەکارھێنەر:علاء |:)..!]] ‏١٦:٢٥، ٤ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) === تێبینییەکان === {{و|Serchia}} ◂ [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">♬</span>]]} ‏١٩:٠٥، ١ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}}. زۆر سپاس بۆ پشتگیریتان! (بڕوانە [[metawiki:Special:Diff/20006306|ئەنجام]]) -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١١:٢١، ٢٣ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) ---- سڵاو ھاوڕێیان، بەپێی ئەوەی ویکیپیدیایەکەی ئێمە بە ڕاددەیەک بچووکە، و بۆ ئەوەی کاتمان بە بڕێ دەستکارییەوە نەکوژین، من «[[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]»م دروست کردووە و ئێستا داواتان لێ دەکەم بۆ وەرگرتنی ئاڵای بۆت متمانەی خۆتانم پێ بدەن تا بتوانم لەمەودوا دەستکارییە دووپات و وەڕەزکەرەکان لەڕێگەی بۆتەوە ئەنجام بدەم. بڕوانە [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|بەشدارییەکانم تا ئێستا لە ویکیپیدیا]] یان [https://xtools.wmflabs.org/globalcontribs/AramBot بەشدارییە سەرانسەرییەکانم لە ئێکستووڵز] من لە ئێستادا و وەکوو سەرەتایەک کار بە [[:en:Wikipedia:AWB]] دەکەم، و پاشان [[:mw:Manual:Pywikibot]]. بۆ ئێستا من دەتوانم ئەم کارانەی خوارەوە ئەنجام بدەم: * زیادکردن، سڕینەوە و دەستکاریکردنی تاگەکان، داڕێژەکان، پۆلەکان، پەڕگەکان بە وتارەکان بەشێوەی بەکۆمەڵ. * گۆڕین و لەجیاتیدانانی وشەکان بەکۆمەڵ. * فراوانکردنی داڕێژەکان. * نوێکردنەوەی ناوی پارامەتری داڕێژەکان بەخێرایی. * داواکاریی بەکارھێنەران (ئەگەر لەتوانادا بوو). * زۆری تر و لە داھاتوویشدا ھەوڵی چوونەپێش و کاری باشتر دەدەم پشت بە خوا. سپاس بۆ پشتگیریتان! -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٨:٤٠، ١٠ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) === دەنگەکان === <!-- تکایە بە * دەنگەکەت پێڕست بکە. --> ==== {{لەگەڵ}} ==== * {{لەگەڵ}}[[بەکارھێنەر:Amine yousefi|<span style="font-family:Segoe print; color: magenta; font-size:13px;">'''Şûşe'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Amine yousefi|<span style="color: pink">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٨:٤٤، ١٠ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) * {{لەگەڵ}} - [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٩:٤٧، ١٠ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) * {{لەگەڵ}} - [[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arya sarhan|لێدوان]]) ‏١١:٥٩، ٢٢ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) * {{لەگەڵ}}--&#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏١٤:٣٩، ٢٢ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت بۆ [[بەکارھێنەر:RojBot|RojBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}} (بڕوانە [[metawiki:Special:Diff/23617264#RojBot@ckb.wikipedia|ئەنجام]]) -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١١:٢٥، ٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) ---- سڵاو، وەک دەزانن شوێنکەوتنی [[وپ:شێواز]] کارێکی زۆر گرنگە، گەنگرین بەشیش [[وپ:ڕێنووسی زمانی کوردی|ڕێنووس]]ە. بەداخەوە، تا ئێستا زۆربەی وتارەکانی پێشتر چەندان هەڵەی ڕێنووسی و ڕێزمانییان تێدا هەیە. دەمەوێت بەم بۆتە ئەو هەڵە باوانەی ڕێنووس و ڕێزمان ڕاست بکەمەوە کە بەئاسانی بە بەکارهێنەری ئاسایی ناکرێت. لە داهاتووشدا، ئەگەر پێویست بوو، ڕاستکردنەوەی هەندێک هەڵە دەکەم بە خۆکار. بەدڵنیاییشەوە پێشنیار وەردەگرم لەسەر چۆنێتیی کارکردنی :) هەر کارێکی پێ بکەم کۆدەکەەی [https://github.com/roj1512/ckbwikibot لێرە] بڵاو دەکەمەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە هیچ ڕاستکردنەوەیەک بەخراپی ناکات، هەروەها بۆ ئەوەی هەرکەسێک ویستی بتوانێت ڕاستەوخۆ هاوکار بێت لە پێشخستنی یان چارەسەرکردنی هەڵەکانی. بۆ دڵنیابوونەوەی زیاتریش لە پارێزراویی، هەموو کارەکانی لە ویکیی تاقیکاریدا پێشتر تاقی کراونەتەوە و دەکرێنەوە. — [[بەکارھێنەر:ڕۆژ سەربەست|<b>ڕۆژ</b>]] ‏١٨:٤٩، ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) === دەنگەکان === * {{لەگەڵ}} -- بەکارھێنەر ڕۆژ لە تویتەر دەناسم، بەرنامەسازە. پێم وایە بەوەی بۆتێکی ھەبێت دەتوانێت کارئاسانی باش بکات لە ڕاستکردنەوەی ھەڵەی ڕێنووسی نێو وتارەکان و چەند ئەرکی دیکەش کە کاتی زۆر لە بەشداربووان دەبەن. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ‏١٨:٥٧، ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٩:٠٨، ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) * {{لەگەڵ}} بەپێی ڕوونکردنەوەکەی بەڕێز سەرچیا وە بەپێی بەشدارییەکانی بەڕێزیان وا دیارە دەزانن چیدەکەن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٩:٣٢، ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) * {{لەگەڵ}} – ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٠٨:١٢، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) === لێدوانەکان === سڵاو {{وب|ڕۆژ سەربەست}} بەوەی کە ئاوا داوای دەستکاری لەسەر پەڕەکانی میدیاویکی پێشکەش دەکەیت، دیارە کە ناشارەزا نیت. ویستم بڵێم ھەندێ ڕوونکردنەوەی زیاترمان پێ بدە کە کارەکانت چی و چۆن دەبن، بەڵام کاتمان نییە و لەگەڵم. ئێوەش یەکەم کەسی نوێن بۆ ئەو کارانە کە من بەبێ لێکۆڵینەوە ئاوا متمانەی پێ بکەم. تەنیا تکایە پێش ئەوەی ھەر کارێکی بەکۆمەڵ بکەیت، سەرەتا یەک، دوو یان چەند دەستکارییەکی کەم کە خۆت بزانیت کارەکەت بەبێ کێشە دەچێتە ڕێوە بکە ئینجا دەستکارییە بەکۆمەڵەکە بکە. ھەرچیش بە ئێمە کرا، بەپێی توانا ھاوکارین. بەھیوای کاری باشین لێت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٠٨:١٢، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) :سڵاو لە تۆش کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]. سپاس بۆ پشتگیریت. :{{وتە|سەرەتا یەک، دوو یان چەند دەستکارییەکی کەم کە خۆت بزانیت کارەکەت بەبێ کێشە دەچێتە ڕێوە بکە ئینجا دەستکارییە بەکۆمەڵەکە بکە}} :بەدڵنیاییەوە، سەرەتا هەر وا دەکەم. دواتر کە زانیم کارێک بەباشی دەڕوات، دەیگوازمەوە ڕاژەی تووڵفۆرج. — [[بەکارھێنەر:ڕۆژ سەربەست|<b>ڕۆژ</b>]] ‏٠٩:١٩، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) :: بژیت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٠٩:٥٥، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت بۆ [[بەکارھێنەر:SakuraBot|Sakura Bot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}} بڕوانە [[metawiki:Special:Diff/23752470#SakuraBot@ckb.wikipedia|ئەنجام]] لە مێتا [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٣:٤٢، ٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ (UTC) ---- سڵاو بەڕێزان، من ساکورا بۆتم درووستکردووە بۆ مەبەستی جێبەجێ کردنی چەند کارێکی تەکنیکی پێویست، بیرم کردەوە کاتی ئەوەیە [[بەکارھێنەر:SakuraBot]] چالاک بکەم و کارە تەکنیکییەکانی پێ بکەم ھەر بۆیە لەم دوو ڕۆژەی پێشوو دروستم کرد. ئێستا پێویستم بە پشتگیریی ئێوەیە تا ئاڵای بۆت وەرگرم. ھەوڵ دەدەم کار بە [[:en:Wikipedia:AWB|AWB]]، [[:en:Wikipedia:WPCleaner|WPCleaner]] و [[:mw:Manual:Pywikibot|Pywikibot]] بکەم، وە وەک زۆربەی بۆتەکانی تر بە تایبەت Arambot ھەوڵی چاکسازیکردن لە ناوەڕۆک دەدەم و داواکانی بەکارھێنەرانی تر جێبەجێ دەکەم و لە ئایندەشدا ھەوڵ دەدەم زۆر زیاتر فێربم. سپاس بۆ پشتگیریتان [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٩، ٢١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) === دەنگەکان === <!-- تکایە دەنگەکەت بە * پێڕست بکە. --> * {{لەگەڵ}} ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٢٢:٥٤، ٢١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٣:٢١، ٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) * {{لەگەڵ}}⇐ [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏١٣:٥١، ٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) === لێدوانەکان === }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:TesslaBot|TesslaBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}} ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Bot_status#TesslaBot@ckb.wikipedia ئەنجام]). <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏٠٦:٣٢، ١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) ---- سڵاو لەھەموو بەکارھێنەرانی ویکیی کوردی، چەند ڕۆژێک دەبێت کە [[بەکارھێنەر:TesslaBot|TesslaBot]]م درووست کردووە، و پێشتریش دەمویست کە بۆتێک دروست بکەم لەبڕی بۆتە ناچالاکەکان هەنێک ئاسانکاری بۆ بەکارهێنەران بکات، بەڵام نەدەگونجا بۆم، ئەمجا بەتەواوی ئەم داوایەم لەسەری کردووەتەوە و تا بتوانم بە یارمەتی کۆمەڵگا متمانە و ئاڵا بۆ ئەم بۆتە بەدەست بھێنم. دەمەوێت ئەم بۆتە نوێیە کاری "کۆمەڵەوتارەکان" بکات. کۆمەڵێک وتار هەن کە پێویست ناکات خۆمان بە دەست بیان نووسین و ژمارەیان زۆرە، ئەوا ئەم بۆتە ئاسانکاری دەکات لە نووسینی ئەو وتارانە. هەڵبەت بۆتێکی هاوشێوەمان هەیە [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] بەڵام زۆر چالاک نییە(کاتی پێویستی نییە) بۆ ئەو کارە. هەروەها گەر پێشنیاری کاری تریش دەکەن ئەوە پێ خۆشحاڵ دەبم. ئاشکرایە کەمن بەڕێوەبەری تەکنیکی نیم، و ئەوەش ئەمە دەرەخات کەمن شارەزاییەکی زۆرم لە کۆد و سکرێپتەکان نییە، بەڵام لێیان تێدەگەم. بۆیە ساکورا خان خۆشی دەتوانێت لێدوان بدات، و یارمەتیدەرم دەبێت تا بەتەواوەتی پێویستم بەکەس نامێنێت. سوپاس بۆ متمانە و هەوڵەکانتان بۆ بەرەو پێشچوونی ویکی. <!-- داڕێژە:واژوونەکراو --><small class="autosigned">—&nbsp;ئەم لێدوانە لەلایەن [[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوونەکراوە]]. ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Tessla#top|لێدوان]] • [[تایبەت:بەشدارییەکان/Tessla|بەشدارییەکان]]) ١١:٣٢، ١٨ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC)</small> === دەنگەکان === * {{لەگەڵ}} — بە ھیوای کاری باش! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١١:٣٧، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) * {{لەگەڵ}} ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ‏١١:٥٨، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) === لێدوان === * سڵاو {{وب|Tessla}} پێشەکی سپاس بۆ بەشدارییەکانت و خۆشحاڵ دەبین کە بۆتێکی چوست و چالاکمان بۆ زیاد ببێت! ڕوونکردنەوەیەکی وات لەسەر کاری بۆتەکە نەداوە بۆیە دەمەوێ بپرسم تەنیا دەتەوێت کۆمەڵەوتاری پێ دروست بکەیت؟ دەکرێ پێم بڵێی چۆن کۆمەڵەوتارەکان دروست دەکەیت؟ دەتوانی پەلەی بڵاوکردنەوەت نەبێ و زۆر زۆر زۆر بەوردی ئەو کارە بکەیت و، تا تەواو دڵنیا نەبیت بڵاویان نەکەیتەوە؟ من خۆم لەگەڵ چەند بەکارھێنەرێک کۆمەڵەوتارمان بە بۆت دروست کردووە تا ئێستا ٦٬٧٢٤ وتارمان بڵاو کردووەتەوە، بەڵام [[ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان/شارەکانی ئێران]] نزیکەی ساڵ و نیوێکە ھێشتا بڵاومان نەکردووەتەوە چونکە تا دڵنیا نەبین لەوەی کە ھیچ ھەڵەیەکی تێدا ناکەین، بڵاویان ناکەینەوە. ئینجا چیی تر بە بۆتەکەت دەکەیت و ھەر داواکردنی ئاڵای بۆت بەس نییە و دەبێ ڕوونی بکەیتەوە کارەکانی چی و چین. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١١:٠٧، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) *:سڵاو کاکە @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]، هەروەک لەسەرەوە وتوومە: "کاری کۆمەڵەوتارەکان بە بۆتەکە دەکەم و بەڵام گەر پێشنیاری کاری تریش دەکەن بۆ ئاسانکاری بەکارھێنەران، ئەوا پێ خۆشحاڵ دەبم". بۆیە لێرە دەرەکەوێت کە هەر کارێک بۆنموونە جەنابت پێشنیاری بکەیت ئەوا ئامادەم بیکەم بەو بۆتە. هەروەها بەڵێ بێگوومان بە وردی و لەسەر خۆیی کارەکان دەکەم و دڵنیا دەبمەوە لێیان، وە شارەکانی ئێران ڕاستە دەتانەوێت بە وردی کاری لێبکەن بەڵام خایاندنی ئەو ڕۆژە زۆرە دەشگەڕێتەوە بۆ ناچالاکی بۆتەکە، بۆیە حەزم کرد کاری کۆمەڵەوتارەکانیش بگرێتە ئەستۆ و هەر کارێکی تریش بێت ئامادەم بیکەم، و نامەوێت ویکی سۆرانی ناچالاک بێت. سوپاس بۆ تۆش. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١١:١٩، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) *:: {{وب|Tessla}} پڕۆژەی شارەکانی ئێران پەیوەندیی بە بۆتەوە نییە و ئێستاش دەتوانین بڵاویان بکەینەوە، بەڵام تەنیا دەمانەوێت ھەڵەیان تێدا نەکەین تا دواتر ناچاری چاککردنیان ببینەوە. بەھەرحاڵ، من نابمە ڕێگرت و دەنگیشت پێ دەدەم چونکە زۆر دەمێکە خواستت لەسەر بۆتێک بووە و دەمەوێ بزانم دەتەوێ چیی پێ بکەیت. تەنیا ئەوە بزانە کە ئێمە لێرە وەک بەشێک لە ویکیپیدیاکانی تر پێشبڕکێی زۆرکردنی وتار ناکەین تا ئاوا ھەوڵی چوونەپێش بدەین. بەداخەوەش بەشێک لە بەکاربەران ھەر ئەوەندەی ئاڵاکەیان وەرگرت، ئیتر چوار دەستکاریی پێ ناکەن و ھەر ناڵێی ڕۆژێک داوای ئاڵای بۆتیان کردووە و نموونەشمان زۆرە و بڕوانە [[ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان]]. ئەوەشت لەبیر نەچێ کە دەستکاریی ناپێویست نەکەیت و ھەوڵ بدە بە وتووێژەوە کاری پێ بکەیت. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١١:٣٦، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) *:::سوپاس @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بۆ قسە بەنرخەکانت، هیوادارم '''باشی و بەنرخی''' ڕەچەڵەکی کارەکانم بگەڕێتەوە سەر کارەکانی تۆ. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١٥:١٢، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) }} == داوای دەسەڵاتی بەڕێوەبەری (botadmin) بۆ [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}}. زۆر سپاس بۆ پشتگیریتان! (بڕوانە [[metawiki:Special:Diff/27270094|ئەنجام]]) ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٣:٤٦، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ---- سڵاو ھاوڕێیان، داوای دەسەڵاتی بەڕێوەبەری بۆ بۆتەکەم دەکەم. دەسەڵات دەداتە بۆتەکە تا سڕینەوە و پاراستن ئەو شتانەی تر بکات کە بەڕێوەبەر دەتوانێت بیانکات. لە ئێستادا زیاتر لە ٦٬٠٠٠ داڕێژە ھەن بۆ سڕینەوە. جا یان دەبێ لە مێتاویکی داوا لە کەسێ بکەین بیانسڕێتەوە یانیش ئەم دەسەڵاتەمان پێویستە. خۆشتان ئاگاداری ئیش و چالاکییەکانی بۆتەکەم ھەن و بڕیار لە دەست ئێوەدایە. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٩:٢٦، ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :{{لەگەڵ}}- ھەر کارێک تۆ ئەنجامی بدەی بە دڵنیایییەوە من لەگەڵیم. [[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arya sarhan|لێدوان]]) ‏٢٢:١٠، ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :{{لەگەڵ}} ماندوونەبیت. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١٧:١١، ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت بۆ [[بەکارھێنەر:HaryaddBot|HaryaddBot]] == {{بەسراو|کات=20260615110514}} ​​سڵاو دۆستان، من داوای ئاڵای بۆت ئەکەم بۆ HaryaddBot. وەک ئەزانن، ئەکرێ بۆ ڕاپەڕاندنی کۆمەڵێک کاری دووبارەبۆوە کە بە دەست وەڕسکەرن و کات زۆر ئەبەن، کەڵک لە بۆت وەرگیرێ. لەو کارانەی پێی ئەکرێ وەک: دروستکردنی پەڕە، زیادکردنی پۆل، گواستنەوەی ناو، دانان و لابردنی داڕێژە لەسەر پەڕەکان و زۆر شتی تر. من وەک سەرەتایەک کار بە [[:wikitech:PAWS|PAWS]] ئەکەم، کە بۆ پڕۆژەی [[ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان|کۆمەڵەوتارەکان]] یارمەتیدەرێکی باش ئەبێ. بەپێی کات ھەوڵەیەم دەستکاریکەرەکانی تر تاقی بکەمەوە وەک [[:en:Wikipedia:AWB|AWB]] و [[:mw:Manual:Pywikibot|Pywikibot]]. لە دەستپێکی کارەکانما، سەرەتا چەن دەستکارییەکی کەم ئەکەم تا بزانم بێکێشە کارەکانم ئەچێتە پێشەوە، دواتر کۆمەڵە دەستکارییەکان ئەکەم. لەبەر ئەوە، وەرگرتنی ئەم مافە یارمەتیم ئەیا کارەکانی بۆتەکە بە ڕێکخراوی بڕۆن و بەبێ ئەوەی پشێوی و ئاڵۆزی لە پەڕەی دوایین گۆڕانکارییەکان دروست بکەن. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٣٨، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) === دەنگەکان === * {{لەگەڵ}}: بۆتێکی نوێمان پێویستە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٥٠، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}}: بەپێی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja#سڵاو|ئێرە]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٤، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) === لێدوان === {{کۆتایی بەسراو}} == داوای ئاڵای بۆت بۆ [[بەکارھێنەر:HivjaBot|HivjaBot]] == سڵاوتان لێ بێت، داواکارییەکەی منیش ھەر وەک داواکاریی کاک ھەریادە بۆیە نامەوێ دیسان سەرتان بێشێنمەوە، تەنیا ئەوەیکە ئامانج لە ھیڤجابۆت بڵاوکردنەوەی وتارەکان بەکۆمەڵ (بەتایبەتی بۆ [[ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان]])، ھەروەھا لە داھاتووشدا ئەگەر کرا بۆ پۆل و داڕێژە و بابەتەکانی تریش بەکاریدێنین. بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر ئەو داواکارییە سەیری [[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja#سڵاو|ئێرە]] بکەن. زۆر سپاس بۆ ھەمووان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٤، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) === دەنگەکان === * {{لەگەڵ}}: ئاڵای تێسلا بۆت وەردەگرینەوە و هیڤجابۆت و هەریادبۆت لەمەودوا بەکاردێن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٤، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}}: بە دوو بۆت، باشتر کارەکان بەڕێوە ئەچن. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:٢٢، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) === لێدوان === 1z4e9l4ew8tearh8de2xyvp214zw99r 1590451 1590445 2026-06-15T11:10:27Z -Haryad 40333 /* داوای ئاڵای بۆت بۆ HaryaddBot */ داخستن 1590451 wikitext text/x-wiki '''ئەم پەڕە لە دیوەخان تایبەتە بە کاروباری بۆتەکان.''' لە ڕاپرسییەکان و داواکارییەکاندا بە <nowiki>{{بەڵێ}}</nowiki> و <nowiki>{{نەخێر}}</nowiki> و <nowiki>{{بێلایەن}}</nowiki> دەنگی خۆت دربڕە. * '''[http://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=Special%3AListUsers&username=&group=bot لیستی بۆتەکانی ئێستای ویکیپیدیای کوردی]''' {{ltr}} * '''en:''' Requests for the [[m:bot|bot]] flag should be made on this page. This wiki uses the [[m:bot policy|standard bot policy]], and allows [[m:bot policy#Global_bots|global bots]] and [[m:bot policy#Automatic_approval|automatic approval of certain types of bots]]. Other bots should apply below, and then [[m:Steward requests/Bot status|request access]] from a steward if there is no objection. {{ltr/end}} == داواکارییە پێشووەکان == * [[ویکیپیدیا:دیوەخان (تەکنیکی)#داوای ئاڵای بۆت MariBot|داوای ئاڵای بۆت MariBot]] * [[ویکیپیدیا:دەروازەی بەکارھێنەران/ئەرشیڤ#ڕاپرسی بۆ دەستبەکارکردنی Xqbot|ڕاپرسی بۆ دەستبەکارکردنی Xqbot]] * [[ویکیپیدیا:دەروازەی بەکارھێنەران/ئەرشیڤ#Bot Flag Status for Purbo_T|Bot Flag Status for Purbo_T]] == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:AsoBot|AsoBot]] == {{بەسراو|دەق=سپاس بەڕێزان، جێبەجێکرا--[[بەکارھێنەر:ئاسۆ|ئاسۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئاسۆ|وتووێژ]]) ٠٦:٢٩, ١٠ نیسان ٢٠١٢ (UTC) من، [[بەکارھێنەر:ئاسۆ]]، بۆتی [[بەکارھێنەر:AsoBot|AsoBot]] بەڕێوەدەبەم. ئەم بۆتە بە pywikipedia کاردەکات و بۆ دانانی خۆگەڕی ژمارەیەکی زۆری وتار و داڕێژە و گواستنەوە پێویستەکان بێ ئەوەی کە لە دوایین گۆڕانکارییەکاندا نیشانبدرێت ئاڵای بۆتی پێویستە. تکایە دەنگی خۆتان سەبارەت بەم داواکارییەکە لە بەشی دەنگەکاندا بنووسن. [[تایبەت:بەشدارییەکان/AsoBot|دەستکارییەکان تا ئێستا]]. سپاس --[[بەکارھێنەر:ئاسۆ|ئاسۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئاسۆ|talk]]) ٢٠:٣٤, ٣ نیسان ٢٠١٢ (UTC) === دەنگەکان === {{لەگەڵ}} سپاس کاک ئاسۆ گیان بۆ ئەم کارە جوانەی که بۆ پێشخستنی ویکیپیدیای کوردی کردووتە، ماندوو نەبوونیت لێ دەکەم. بژیت!--<code style="background:yellow">:]</code>[[بەکارھێنەر: Calak|چالاک]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:Calak|وتووێژ]]} ٢٠:٤٩, ٣ نیسان ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، هەربژیت مامە ئاسۆ، پڕ بەدڵی دەستخۆشیت لێ ئەکەم. ماندوو نەبن تۆش و هاوڕێیانیش. --[[بەکارھێنەر:Broosk|برووسک]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Broosk|وتووێژ]]) ٢٣:٢٣, ٤ نیسان ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، سپاس.--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|وتووێژ]]) ١٠:٠٦, ٥ نیسان ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، دڵ و دەماخت ساخ بێ و بەردەوام.-- [[بەکارھێنەر:Baneh k|بزاڤ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Baneh k|وتووێژ]]) ١٥:٤٦, ٥ نیسان ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، دەست خۆش شتێکی زۆر چاکە ماندوو نەبیت ... [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|وتووێژ]]) ١٥:٥٥, ٥ نیسان ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، [[بەکارھێنەر:Kurdbuddha|Kurdbuddha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdbuddha|لێدوان]]) ٠٩:٢٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، بۆ دانانی وتار و داڕێژەکان کێشەی نییە، بەڵام بۆ گواستنەوەکان، پێشتر بەکارھێنەران ئاگادار بکەنەوە. سەرکەوتوو بی.--'''[[بەکارھێنەر:Merkhas|<span style="color:#FF0000">me</span><span style="color:Gold">rkh</span><span style="color:#008000">as</span>]]} _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:merkhas|<span style="color:Maroon">وتووێژ</span>]]''' ٢٠:٠٢, ٩ نیسان ٢٠١٢ (UTC) :'''Bot flag granted''' - [[بەکارھێنەر:Fr33kman|Fr33kman]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Fr33kman|وتووێژ]]) ٢٣:٢٤, ٩ نیسان ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:DarafshBot|DarafshBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC) برایان بڕیارە ئەم بۆتە ئەگەر ئاڵای بدرێتە، ژمارەیەکی زۆری وتار بەشێوەی خۆگر دابنێ. ھەر ئێستا زۆرتر لە ٢٠٠٠ وتار ئامادەیە. بۆتێکی یەکجار زۆر بەسوودە. تکایە دەنگی خۆتان زوو بنووسن ھەتا بۆتەکە وەکار کەوێ. سپاس. === دەنگەکان === {{لەگەڵ}} --[[بەکارھێنەر: Calak|چالاک]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:Calak|وتووێژ]]} ١٦:١٨, ٢٧ تەمموز ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} , [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|وتووێژ]]) ١٦:٤٧, ٢٧ تەمموز ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Twana.ismail|توانا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Twana.ismail|وتووێژ]]) ١٦:٤٩, ٢٧ تەمموز ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} بە هیوای سەرکەوتوویی. --[[بەکارھێنەر:Diyar se|DIYAR DESIGN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyar se|وتووێژ]]) ١٧:٢٢, ٢٧ تەمموز ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Muhammed taha|Muhammed taha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|وتووێژ]]) ١٩:٢٢, ٢٧ تەمموز ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، [[بەکارھێنەر:Kurdbuddha|Kurdbuddha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdbuddha|لێدوان]]) ٠٩:٢٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:ElphiBot|ElphiBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC) It's a request for bot flag of [[بەکارھێنەر:ElphiBot|ElphiBot]]. you can see it's tasks below.--<span style="font: 18px 'Andalus'">[[بەکارھێنەر:Elph|<span style="color: Brown">''عباس''</span>]]</span> <span style="cursor:crosshair"><span style="font-size: 2">[[لێدوانی بەکارھێنەر:Elph|<span style="font-size:150%; color:Red;solid black;">☢</span>]]</span></span> <span style="font: 21px 'Andalus'">[[تایبەت:ئیمەیل_بەکارھێنەر/Elph|<span style="color: Red">✉</span>]]</span> ٠٩:٥٣, ٢٠ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) # [[بەکارھێنەر:Elph/With bots|Update user's ranking by Contributions]] # Giving articles Samecat ([http://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%88%D8%A7&curid=8116&diff=145832&oldid=136537 بۆتی پۆلی ھاوپلە]) # Interwiki links === دەنگەکان === {{لەگەڵ}} --[[بەکارھێنەر: Calak|چالاک]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٣٠ی خەرمانانی ٢٧١٢)</font> ١٢:٠٢, ٢٠ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر: min.neel|مادی]] ^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:min.neel|وتووێژ]]} <font size="0.5px">(٣٠ی خەرمانانی {{#time:xiY|now +1321 years}})</font> ٢٢:١٩, ٢٠ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٦:٤٥, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Kurdbuddha|Kurdbuddha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdbuddha|لێدوان]]) ٠٩:٢٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} ----[[بەکارھێنەر:Twana.ismail|توانا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Twana.ismail|لێدوان]]) ١٢:٠١, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} --[[بەکارھێنەر:Diyar se|DIYAR DESIGN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyar se|لێدوان]]) ١٨:١٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} --[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:١٠, ٢٢ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:CalakBot|CalakBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC) بەداخەوە بە ھۆی کەمبوونی بەشدارییەکان لە ویکی کوردیدا ئێمە ناچارین ئەم بۆشایییە بە بۆت پڕ بکەینەوە. ئەم بۆتەم بڕیارە بۆ دروستکردنی پەڕەکان٬ زیادکردنی پۆلەکان٬ گواستنەوەی ناوەکان بە یوونیکۆدی ھەڵە٬ خاوێنکردنەوی ویکی و زۆر کاری تر بە کار بگیرێ. [[تایبەت:بەشدارییەکان/CalakBot|دەستکارییەکان ھەتا ئێستا]]. زۆر سپاس.--[[بەکارھێنەر: Calak|چالاک]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٣٠ی خەرمانانی ٢٧١٢)</font> ٢١:٣٩, ٢٠ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) === دەنگەکان === {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر: min.neel|مادی]] ^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:min.neel|وتووێژ]]} <font size="0.5px">(٣٠ی خەرمانانی {{#time:xiY|now +1321 years}})</font> ٢٢:١٩, ٢٠ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٦:٤٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٠٨:٤٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Kurdbuddha|Kurdbuddha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdbuddha|لێدوان]]) ٠٩:٢٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- --[[بەکارھێنەر:Twana.ismail|توانا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Twana.ismail|لێدوان]]) ١٢:٠٢, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} --[[بەکارھێنەر:Diyar se|DIYAR DESIGN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyar se|لێدوان]]) ١٨:١٧, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:FerxwazBot|FerxwazBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC)}} من، [[بەکارھێنەر:Ferxwaz]]، بۆتی [[بەکارھێنەر:FerxwazBot|FerxwazBot]] بەڕێوەدەبەم. ئەم بۆتە بە pywikipedia کاردەکات و بۆ دانانی خۆگەڕی ژمارەیەکی زۆری وتار پێوستم پێیەتی. تکایە دەنگی خۆتان سەبارەت بەم داواکارییەکە لە بەشی دەنگەکاندا بنووسن. [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ferxwaz]]، زۆر سوپاس.--[[بەکارھێنەر:Ferxwaz|Ferxwaz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ferxwaz|لێدوان]]) ١٨:٣٧, ٢٥ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) === دەنگەکان === {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٥ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ١٨:٥٨, ٢٥ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} --'''«'''<span style="color:#FF0000; background:#FFFF00">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span> ^{<span style="background:#FAEBD7"> [[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوانی محمد طە]]</span>} ١٩:٤٣, ٢٥ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot Flag) بۆ [[بەکارھێنەر:CdRBot|CdRBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC) من [[بەکارھێنەر:Muhammed taha|Muhammed taha]] کە بۆتی [[بەکارھێنەر:CdRBot|CdRBot]] بەڕێوەدەبەم، داوای ئاڵای بۆت دەکەم بۆ ئەوەی بۆتەکە لە ئایندەدا وتارەکانی تایبەت بە [[جامی شای ئیسپانیا]] جێگیر بکات لەم ویکییەدا.. === دەنگەکان === * {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Ferxwaz|Ferxwaz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ferxwaz|لێدوان]]) ١٩:٥٤, ٢٥ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) * {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٥ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ٢٠:٠٠, ٢٥ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:MahdiBot|MahdiBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC) برای پسرم:) مجوز ربات رانی میخواستم. برای کد میان ویکی البته. به کارش آشناست و تضمینش میکنم:). همانطور هم که میدانید میان ویکی از کدهای پای ویکی است. در بیش از شصت ویکی نیز پرچم دارد[http://toolserver.org/~quentinv57/sulinfo/MahdiBot ببینید] ممنون ازشما [[بەکارھێنەر:Mahdiz|Mahdiz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Mahdiz|لێدوان]]) ١٥:٤٩, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) :دەڵێ ئاڵام بۆ کوڕەکەم دەوێ (بۆتەکەی دەڵێ :)) و ھەروەھا دەڵێ لە ٦٠ ویکی تردا ئاڵای ھەیە و بڕیارە نێوانویکی دابنێت.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٦ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ١٦:٠٤, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) === دەنگەکان === *{{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٦ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ١٦:٠٤, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) <s>{{دژ}}شێوازی داواکردنی ئاڵای زۆر بە گاڵتەجاڕانە نووسیوە ئێرە دایەنگە و باخچەی ساوایان نیە تا کوڕەکەی بێنێت بۆ ئێرە.--[[بەکارھێنەر:Ferxwaz|Ferxwaz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ferxwaz|لێدوان]]) ١٦:١٣, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC)</s> :مامە فێرخواز تکایە دەست ڕابگرە. یەکەم تۆ کە دژ بە ئەو دەنگت داوە ئەویش دژ بە تۆ دەنگ دەدا. دووەم ئەم بۆتە کە لە ٦٠ ویکییاندا ئاڵای ھەیە، بۆتێکی بەسوودە بۆ ئێرە تۆش نەزانی من باشم دەزانم ئێمە لێرەدا پێداویستمان بە بۆت ھەیە چون ژمارەی بۆتی چالاک لێرە یەکجار کەمە. سێھەم بانگ کردنی بۆتی کەسێک بە خاوەنەکەی بە ناوی کوڕ شتێکی یەکجار باوە لە ھەموو شوێنێکدا ئەمە گاڵتە نییە و فارسی نازانی دەنا دەموت پەڕەی لێدوانی من لە ویکی فارسیدا تماشا بکەی لەوێشدا بە CalakBotیان وتووە کوڕەکەم. لەگەڵ ڕێزم.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٦ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ١٦:٢٨, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) :یەکەم کاکە دەبوو تۆ ڕوونکردنەوە بدەیت کە ئەم قسەیە شتێکی باوە و بە فارسی مانای خراپ نادات و بێژەری قسەکەش نیازی خراپی نییە، چونکە ئەو قسەیە لای ئێمە زۆر قسەیەکی ناشیرینە. *{{لەگەڵ}} ئەوەش لەسەر قسەی تۆ ڕای خۆم گۆڕی (کە دەڵێی کابرا مەبەستی خراپی نییە).--[[بەکارھێنەر:Ferxwaz|Ferxwaz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ferxwaz|لێدوان]]) ١٦:٥٠, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) :مامە تۆ دەبا دڵنیا بای ئەو قسەیە گاڵتە نییە ئەی من چ کارەم بزانم گاڵتەمان پێ دەکا و بەربەستی نەکەم؟ خەتای منیش نییە و ھی تۆش نییە چون جارێ بۆت لێرەدا زۆر جێ نەکەوتووە ھەتا زارەوکانی جێ بکەوە! ئەوە من ھەم و بەو نەختە سەوادەی لە بۆتدا ھەمە وەڵامدەرەوی پرسیارەکانتان دەبم. لەگەڵ ڕێزم.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٦ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ١٦:٥٧, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) }} == ElphiBot == {{بەسراو|دەق={{کرا}} [[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢٣ی ڕەشەمەی ٢٧١٢)</font> ٢٠:٥٢, ١٣ ئازار ٢٠١٣ (UTC) <div class="mw-content-ltr">Hi dears.<br /> My bot has flag already but i want to run new script to removing interwiki links from pages that already have there links on wikidata and update links of ckb.wiki in wikidata.--<span style="font: 18px 'Andalus'">[[بەکارھێنەر:Elph|<span style="color: Brown">''عباس''</span>]]</span> <span style="cursor:crosshair"><span style="font-size: 2">[[لێدوانی بەکارھێنەر:Elph|<span style="font-size:150%; color:Red;solid black;">☢</span>]]</span></span> <span style="font: 21px 'Andalus'">[[تایبەت:ئیمەیل_بەکارھێنەر/Elph|<span style="color: Red">✉</span>]]</span> ٢٠:١٣, ١٣ ئازار ٢٠١٣ (UTC) [http://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=219646&oldid=159894 This is] an example of this bot's edits.--<span style="font: 18px 'Andalus'">[[بەکارھێنەر:Elph|<span style="color: Brown">''عباس''</span>]]</span> <span style="cursor:crosshair"><span style="font-size: 2">[[لێدوانی بەکارھێنەر:Elph|<span style="font-size:150%; color:Red;solid black;">☢</span>]]</span></span> <span style="font: 21px 'Andalus'">[[تایبەت:ئیمەیل_بەکارھێنەر/Elph|<span style="color: Red">✉</span>]]</span> ٢٠:٣١, ١٣ ئازار ٢٠١٣ (UTC) {{لەگەڵ}} No problem, Thank you.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢٣ی ڕەشەمەی ٢٧١٢)</font> ٢٠:٣٣, ١٣ ئازار ٢٠١٣ (UTC) please translate below code--<span style="font: 18px 'Andalus'">[[بەکارھێنەر:Elph|<span style="color: Brown">''عباس''</span>]]</span> <span style="cursor:crosshair"><span style="font-size: 2">[[لێدوانی بەکارھێنەر:Elph|<span style="font-size:150%; color:Red;solid black;">☢</span>]]</span></span> <span style="font: 21px 'Andalus'">[[تایبەت:ئیمەیل_بەکارھێنەر/Elph|<span style="color: Red">✉</span>]]</span> ٢٠:٤٠, ١٣ ئازار ٢٠١٣ (UTC) <syntaxhighlight lang='python'> Orgine_lang='ckb' Ignore_templates=[u'داڕێژە:سڕینەوە',u'داڕێژە:کردنەیەک'] Confilict_Template=u'\n{{ناکۆکیی نێوانویکی}}' Local_Remove_IWs_Summary=u'بۆت: لابردنی بەستەرە دابین‌کراوەکانی سەر [[d:|ویکیدراوە]]: ' Interwwiki_name=u' نێوانویکی' </syntaxhighlight> </div> }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] == {{بەسراو|دەق={{کرا}}. سپاس.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢٢ی خەرمانانی ٢٧١٣)</font> ٠٧:٤٥, ١٣ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) سڵاو. بەڕێزان داوای ئاڵای بۆت دەکەم بۆ [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]]. ئەم بۆتە ھی بیوروکراتی ویکی فارسیە. ھەم ئەم بۆتە و ھەم خاوەنەکەی تا ئێستا یارمەتییەکی زۆریان داوە بە ئێمە. بۆتەکە تا ئێستا زیاتر لە پێنج میلیۆن دەستکاری ھەبووە و بە تایبەت لە ویکیدراوەدا بۆ گواستنەوە و زیادکردنی نێوانویکی و ئاخاوتەکان چالاکە. ھەروەھا دەبێ بڵێم بۆتەکە خۆی ھەژماری بۆتی جیھانی ھەیە. لە ویکی فارسیشدا بۆتی بەڕێوەبەرە. تکایە بۆ پێدانی ئاڵای بۆت بەم بۆتە دەنگی خۆتان بنووسن. زۆر سپاس.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(١٤ی خەرمانانی ٢٧١٣)</font> ١١:٠٩, ٥ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) === دەنگەکان === {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(١٤ی خەرمانانی ٢٧١٣)</font> ١١:٠٩, ٥ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) {{لەگەڵ}} > [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٥:٢٣, ٥ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) {{لەگەڵ}} '''«'''<span style="color:#FF0000; background:#FFFF00">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span> ^{<span style="background:#FAEBD7"> [[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوانی محمد طە]]</span>} ١٧:٠٤, ٥ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر: min.neel|مادی]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:min.neel|وتووێژ]]} <font size="0.5px">(١٥ی خەرمانانی ٢٧١٢)</font> ٠٧:٤٨, ٦ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:KovanBot|KovanBot]] == {{بەسراو|دەق= کرا... '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٥:٠٦، ١٩ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) سڵاو بەڕێزان، من [[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|KovanBarzinji]] داوای ئاڵای بۆت ئەکەم بۆ [[بەکارھێنەر:KovanBot|KovanBot]] بۆ دروستکردنی وتارەکانی (پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان) و (ژمارەی تەلەفۆن) و چەندانی تر...--[[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|<span style="color:green">'''<span style="font-size:13px">کۆڤان'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:KovanBarzinji|'''<span style="color:royalblue">(وتووێژ)</span>''']]} ‏٠٦:٠٣، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) : {{وب|Kushared}}، {{وب|Min.neel}}، {{وب|Serchia}} بەڕێزان بەڕێوەبەرانی ویکی (و ئەندامەکان) ئەگەر ھیچ تێبینی و ڕایەکتان نیە، ئەرک بکێشن داواکارییەکە لە ([[m:Steward_requests/Bot_status|مێتا]]) پێشکەش بکەن بۆ ئەوەی ئاڵای بۆت وەربگرێت. '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٩:٣٧، ٩ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) === پرسیار لە خاوەنی بۆت === :دەکرێت سوودەکانی تریشی بزانین؟—[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠٧:٢٧، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) ::لەئێستایا تەنیا دروستکردنی خۆگەڕی ئەو ووتارانەییە کە زۆرن و بەبۆت دروست بکرێن وەک لەوەو پێش باسمکرد.--[[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|<span style="color:green">'''<span style="font-size:13px">کۆڤان'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:KovanBarzinji|'''<span style="color:royalblue">(وتووێژ)</span>''']]} ‏٠٧:٥١، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) :::چەندی ڕێژەی بۆتەکان زیادبێت کە بێ هەڵە بن، خۆ شتێکی خراپ نیە. ئەگەر کاک کۆڤان چاڵاکیەکانی زیاتر بکەی و وتاری زیاتر دابنێت ئەوا باشتر دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">ئیبراهیم'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|'''<span style="color:pink">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٨:٣١، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) ::::وایە بۆتەکان زۆرن زۆرینەشیان فارسی و عەڕەبیین کەمیان کوردین!، کاکە ئیبراهیم من بەپێی کات چالاکم و بەشداریەکان ئەکەم. --[[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|<span style="color:green">'''<span style="font-size:13px">کۆڤان'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:KovanBarzinji|'''<span style="color:royalblue">(وتووێژ)</span>''']]} ‏٠٩:١٧، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) ::بوونی بۆتێک شتێکی خراپ نییە، بۆ زۆر کاری تریش پێویستمان دەبێت. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue"><span style="font-size:14px">'''سەرچیا'''</span></span>]] — ‏١٢:٠١، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) :ھیوادارم بۆ کاری تری تەکنیکی و پێویستیش سوودی لێوەربگرین و تەنھا زیادکردنی وتار نەبێت.. '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٧:١٢، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) زۆر سوپاس بەڕێزان {{وب|Serchia|Ibrahim aziz|Lost Whispers|Muhammed taha}} بۆ لێدوانەکانتان. === دەنگەکان === *{{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue"><span style="font-size:14px">'''سەرچیا'''</span></span>]] — ‏١٢:٠١، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) * {{لەگەڵ}} '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٧:١٢، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) * {{لەگەڵ}}> [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٩:٣٢، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">ئیبراهیم'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|'''<span style="color:pink">وتووێژ</span>''']]} ‏٢٠:١٤، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) {{لەگەڵ}} - دەستخۆش —[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٠٤، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) * {{لەگەڵ}} --<span style="font:tahoma;color#F08080; text-shadow: -2px 5px 0.1em#696969; font-size:10pt">[[بەکارھێنەر:Diyako kazm|'''دیاکۆ ماد''']]</span><span style="font:times new roman;#F08080; font-size:10pt">([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyako kazm|بدوێ]]) </span> ‏١١:٢٩، ١٤ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:AlaaBot|AlaaBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}}. --[[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|<span style="color:green">'''<span style="font-size:13px">کۆڤان'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:KovanBarzinji|'''<span style="color:royalblue">(وتووێژ)</span>''']]} ‏١٨:٥٦، ٢٢ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) مرحباً، أود طلب علم بوت (bot flag) لبوتي [[بەکارھێنەر:AlaaBot|AlaaBot]] وذلك بهدف: * إضافة قوالب الصيانة للمقالات (مثل [[داڕێژە:ھەتیو]] وَ[[داڕێژە:بێ پۆل]] وَ[[داڕێژە:پۆلی کۆمنز]] وغيرها). * إضافة [[داڕێژە:Reflist]] للمقالات التي تحتوي على مراجع ولا تحتوي على القالب. * إضافة نصوص أو تصنيفات أو ملفات إلى المقالات. (حسب الطلب) * تغييرات تجميلية، مِثل: إزالة الفراغات الزائدة، إضافة فراغات في عناوين الأقسام. '''--'''[[بەکارھێنەر:علاء |<font size="3" face="Script MT Bold" style="color:black;">علاء</font> ]] [[لێدوانی بەکارھێنەر:علاء |:)..!]] ‏١٧:٤٥، ١٥ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) :سڵاو ھاوڕێیان، بەڕێز [[بەکارھێنەر:علاء|علاء]] یەکێکە لە بەڕێوەبەرەکانی ویکیپیدیای عەرەبی و ئێستا داوای ئاڵای بۆت ئەکات بۆ [[بەکارھێنەر:AlaaBot|AlaaBot]]، تاکو بەم ئەرکانە ھەستێت: :*زیادکردنی داڕێژەکان بۆ وتارەکان (وەک [[داڕێژە:ھەتیو]] و [[داڕێژە:بێ پۆل]] و [[داڕێژە:پۆلی کۆمنز]] چەندینی تر) :*زیادکردنی [[داڕێژە:سەرچاوەکان]] بۆ ئەو وتارانەی کە ژێدەریان ھەیە بەڵام داڕێژەکەیان بۆ دانەندراوە. :*زیادکردنی نووسین و پۆلەکان و پەڕگەکان بۆ وتارەکان لەسەر داواکاری بەکارھێنەران. :*لەگەڵ کردنی چەند کارێکی تر بۆ جوانکاری وتارەکان وەک لابردنی بۆشاییە زیادەکان و چەندینی تر. —[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٧:٥٤، ١٥ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) === دەنگەکان === {{لەگەڵ}} —[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٧:٥٥، ١٥ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) {{لەگەڵ}} > [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٥:٣٧، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) {{لەگەڵ}} '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٨:٤٥، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) : ھیوادارم وەبەرھێنانی ناوخۆیی لەبوارە تەکنیکی و پێویستەکان زیاد بکەین و بگەینە ئاستی خۆبەڕێوەبەریی... {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|<span style="color:green">'''<span style="font-size:13px">کۆڤان'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:KovanBarzinji|'''<span style="color:royalblue">(وتووێژ)</span>''']]} ‏١٩:١٠، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏١٦:٢٧، ١٩ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">ئیبراهیم'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|'''<span style="color:pink">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٥:٥٦، ٢٠ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) === تێبینییەکان === {{وب|Muhammed taha}} {{وب|KovanBarzinji}} {{وب|Serchia}} {{وب|Shushe.yu}} {{وب|Ibrahim aziz}} تکایە ئێوەش ڕای خۆتان بڵێن.—[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠٨:٥٦، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) :{{ر|Lost Whispers}} هل من الممكن أن تترجم تعليق محمد طه؟ تحياتي'''--'''[[بەکارھێنەر:علاء |<font size="3" face="Script MT Bold" style="color:black;">علاء</font> ]] [[لێدوانی بەکارھێنەر:علاء |:)..!]] ‏٢١:٠٨، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) ::{{و|علاء}} ‏بالتأكيد: «أتمنى أن يزيد التطوير التقني الداخلي [أي في الويكيبيديا الكردية] ونصل إلى مستوى الإدارة-الذاتية.»—[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:١٩، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) ::{{وب|Muhammed taha}} ھیوادارم ھەڵە وەرم نەگێڕابێت. :)—[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٢١، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) :::{{وب|Lost Whispers}} باشە :) بێ کێشەیە... '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٧:١٩، ١٧ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) :{{وب|علاء}} تهانينا، يمكنك الآن استخدام بوتك في الويكيبيديا الكوردية ‏الوسطية!—[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٩:٣٨، ٢٢ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}} سپاس. ◂ [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">♬</span>]]} ‏٢٢:٠٩، ٧ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) ---- This was requested by the community of this Wikipedia. Please see [[:en:User_talk:Cyberpower678/Archive_47#InternetArchiveBot|this discussion]]. This bot's job is to combat the ongoing issue of dying links.—[[:en:User:Cyberpower678|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">CYBERPOWER</span>''']] <span style="font-family:Rockwell">([[:en:User talk:Cyberpower678|<span style="color:red">لێدوان</span>]])</span> ‏٠١:١٩، ٣١ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) ;وەرگێڕان: ھاوڕێیان، ئەم بۆتە ناوی [[ب:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] و لە لایەن {{بەستەری بەکارھێنەر|Cyberpower678}}ـەوە بەڕێوەدەچێت. من لەسەر پەڕەی تایبەتی خۆی داوام لێ کرد کە لە ویکیپیدیاکەی ئێمەش داوای ئاڵا بۆ ئەم بۆتە بکات. ئەم بۆتە کاری ئەرشیڤکردنی بەستەرە دەرەکییەکانە و ڕزگارکردنی بەستەرە مردووەکانە و زۆر سوودی دەبێت بۆ بەشی سەرچاوەکان. ◂ [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">♬</span>]]} ‏٠١:٣٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) === دەنگەکان === *{{لەگەڵ}} ◂ [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">♬</span>]]} ‏٠١:٣٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) *{{لەگەڵ}} > [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٥:٠٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) *{{لەگەڵ}} - [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue"><span style="font-size:14px">'''سەرچیا'''</span></span>]] — ‏٢٠:٥٥، ١ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) *{{لەگەڵ}} '''--'''[[بەکارھێنەر:علاء |<font size="3" face="Script MT Bold" style="color:black;">علاء</font> ]] [[لێدوانی بەکارھێنەر:علاء |:)..!]] ‏١٦:٢٥، ٤ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) === تێبینییەکان === {{و|Serchia}} ◂ [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">♬</span>]]} ‏١٩:٠٥، ١ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}}. زۆر سپاس بۆ پشتگیریتان! (بڕوانە [[metawiki:Special:Diff/20006306|ئەنجام]]) -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١١:٢١، ٢٣ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) ---- سڵاو ھاوڕێیان، بەپێی ئەوەی ویکیپیدیایەکەی ئێمە بە ڕاددەیەک بچووکە، و بۆ ئەوەی کاتمان بە بڕێ دەستکارییەوە نەکوژین، من «[[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]»م دروست کردووە و ئێستا داواتان لێ دەکەم بۆ وەرگرتنی ئاڵای بۆت متمانەی خۆتانم پێ بدەن تا بتوانم لەمەودوا دەستکارییە دووپات و وەڕەزکەرەکان لەڕێگەی بۆتەوە ئەنجام بدەم. بڕوانە [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|بەشدارییەکانم تا ئێستا لە ویکیپیدیا]] یان [https://xtools.wmflabs.org/globalcontribs/AramBot بەشدارییە سەرانسەرییەکانم لە ئێکستووڵز] من لە ئێستادا و وەکوو سەرەتایەک کار بە [[:en:Wikipedia:AWB]] دەکەم، و پاشان [[:mw:Manual:Pywikibot]]. بۆ ئێستا من دەتوانم ئەم کارانەی خوارەوە ئەنجام بدەم: * زیادکردن، سڕینەوە و دەستکاریکردنی تاگەکان، داڕێژەکان، پۆلەکان، پەڕگەکان بە وتارەکان بەشێوەی بەکۆمەڵ. * گۆڕین و لەجیاتیدانانی وشەکان بەکۆمەڵ. * فراوانکردنی داڕێژەکان. * نوێکردنەوەی ناوی پارامەتری داڕێژەکان بەخێرایی. * داواکاریی بەکارھێنەران (ئەگەر لەتوانادا بوو). * زۆری تر و لە داھاتوویشدا ھەوڵی چوونەپێش و کاری باشتر دەدەم پشت بە خوا. سپاس بۆ پشتگیریتان! -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٨:٤٠، ١٠ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) === دەنگەکان === <!-- تکایە بە * دەنگەکەت پێڕست بکە. --> ==== {{لەگەڵ}} ==== * {{لەگەڵ}}[[بەکارھێنەر:Amine yousefi|<span style="font-family:Segoe print; color: magenta; font-size:13px;">'''Şûşe'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Amine yousefi|<span style="color: pink">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٨:٤٤، ١٠ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) * {{لەگەڵ}} - [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٩:٤٧، ١٠ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) * {{لەگەڵ}} - [[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arya sarhan|لێدوان]]) ‏١١:٥٩، ٢٢ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) * {{لەگەڵ}}--&#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏١٤:٣٩، ٢٢ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت بۆ [[بەکارھێنەر:RojBot|RojBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}} (بڕوانە [[metawiki:Special:Diff/23617264#RojBot@ckb.wikipedia|ئەنجام]]) -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١١:٢٥، ٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) ---- سڵاو، وەک دەزانن شوێنکەوتنی [[وپ:شێواز]] کارێکی زۆر گرنگە، گەنگرین بەشیش [[وپ:ڕێنووسی زمانی کوردی|ڕێنووس]]ە. بەداخەوە، تا ئێستا زۆربەی وتارەکانی پێشتر چەندان هەڵەی ڕێنووسی و ڕێزمانییان تێدا هەیە. دەمەوێت بەم بۆتە ئەو هەڵە باوانەی ڕێنووس و ڕێزمان ڕاست بکەمەوە کە بەئاسانی بە بەکارهێنەری ئاسایی ناکرێت. لە داهاتووشدا، ئەگەر پێویست بوو، ڕاستکردنەوەی هەندێک هەڵە دەکەم بە خۆکار. بەدڵنیاییشەوە پێشنیار وەردەگرم لەسەر چۆنێتیی کارکردنی :) هەر کارێکی پێ بکەم کۆدەکەەی [https://github.com/roj1512/ckbwikibot لێرە] بڵاو دەکەمەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە هیچ ڕاستکردنەوەیەک بەخراپی ناکات، هەروەها بۆ ئەوەی هەرکەسێک ویستی بتوانێت ڕاستەوخۆ هاوکار بێت لە پێشخستنی یان چارەسەرکردنی هەڵەکانی. بۆ دڵنیابوونەوەی زیاتریش لە پارێزراویی، هەموو کارەکانی لە ویکیی تاقیکاریدا پێشتر تاقی کراونەتەوە و دەکرێنەوە. — [[بەکارھێنەر:ڕۆژ سەربەست|<b>ڕۆژ</b>]] ‏١٨:٤٩، ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) === دەنگەکان === * {{لەگەڵ}} -- بەکارھێنەر ڕۆژ لە تویتەر دەناسم، بەرنامەسازە. پێم وایە بەوەی بۆتێکی ھەبێت دەتوانێت کارئاسانی باش بکات لە ڕاستکردنەوەی ھەڵەی ڕێنووسی نێو وتارەکان و چەند ئەرکی دیکەش کە کاتی زۆر لە بەشداربووان دەبەن. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ‏١٨:٥٧، ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٩:٠٨، ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) * {{لەگەڵ}} بەپێی ڕوونکردنەوەکەی بەڕێز سەرچیا وە بەپێی بەشدارییەکانی بەڕێزیان وا دیارە دەزانن چیدەکەن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٩:٣٢، ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) * {{لەگەڵ}} – ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٠٨:١٢، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) === لێدوانەکان === سڵاو {{وب|ڕۆژ سەربەست}} بەوەی کە ئاوا داوای دەستکاری لەسەر پەڕەکانی میدیاویکی پێشکەش دەکەیت، دیارە کە ناشارەزا نیت. ویستم بڵێم ھەندێ ڕوونکردنەوەی زیاترمان پێ بدە کە کارەکانت چی و چۆن دەبن، بەڵام کاتمان نییە و لەگەڵم. ئێوەش یەکەم کەسی نوێن بۆ ئەو کارانە کە من بەبێ لێکۆڵینەوە ئاوا متمانەی پێ بکەم. تەنیا تکایە پێش ئەوەی ھەر کارێکی بەکۆمەڵ بکەیت، سەرەتا یەک، دوو یان چەند دەستکارییەکی کەم کە خۆت بزانیت کارەکەت بەبێ کێشە دەچێتە ڕێوە بکە ئینجا دەستکارییە بەکۆمەڵەکە بکە. ھەرچیش بە ئێمە کرا، بەپێی توانا ھاوکارین. بەھیوای کاری باشین لێت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٠٨:١٢، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) :سڵاو لە تۆش کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]. سپاس بۆ پشتگیریت. :{{وتە|سەرەتا یەک، دوو یان چەند دەستکارییەکی کەم کە خۆت بزانیت کارەکەت بەبێ کێشە دەچێتە ڕێوە بکە ئینجا دەستکارییە بەکۆمەڵەکە بکە}} :بەدڵنیاییەوە، سەرەتا هەر وا دەکەم. دواتر کە زانیم کارێک بەباشی دەڕوات، دەیگوازمەوە ڕاژەی تووڵفۆرج. — [[بەکارھێنەر:ڕۆژ سەربەست|<b>ڕۆژ</b>]] ‏٠٩:١٩، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) :: بژیت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٠٩:٥٥، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت بۆ [[بەکارھێنەر:SakuraBot|Sakura Bot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}} بڕوانە [[metawiki:Special:Diff/23752470#SakuraBot@ckb.wikipedia|ئەنجام]] لە مێتا [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٣:٤٢، ٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ (UTC) ---- سڵاو بەڕێزان، من ساکورا بۆتم درووستکردووە بۆ مەبەستی جێبەجێ کردنی چەند کارێکی تەکنیکی پێویست، بیرم کردەوە کاتی ئەوەیە [[بەکارھێنەر:SakuraBot]] چالاک بکەم و کارە تەکنیکییەکانی پێ بکەم ھەر بۆیە لەم دوو ڕۆژەی پێشوو دروستم کرد. ئێستا پێویستم بە پشتگیریی ئێوەیە تا ئاڵای بۆت وەرگرم. ھەوڵ دەدەم کار بە [[:en:Wikipedia:AWB|AWB]]، [[:en:Wikipedia:WPCleaner|WPCleaner]] و [[:mw:Manual:Pywikibot|Pywikibot]] بکەم، وە وەک زۆربەی بۆتەکانی تر بە تایبەت Arambot ھەوڵی چاکسازیکردن لە ناوەڕۆک دەدەم و داواکانی بەکارھێنەرانی تر جێبەجێ دەکەم و لە ئایندەشدا ھەوڵ دەدەم زۆر زیاتر فێربم. سپاس بۆ پشتگیریتان [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٩، ٢١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) === دەنگەکان === <!-- تکایە دەنگەکەت بە * پێڕست بکە. --> * {{لەگەڵ}} ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٢٢:٥٤، ٢١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٣:٢١، ٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) * {{لەگەڵ}}⇐ [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏١٣:٥١، ٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) === لێدوانەکان === }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:TesslaBot|TesslaBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}} ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Bot_status#TesslaBot@ckb.wikipedia ئەنجام]). <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏٠٦:٣٢، ١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) ---- سڵاو لەھەموو بەکارھێنەرانی ویکیی کوردی، چەند ڕۆژێک دەبێت کە [[بەکارھێنەر:TesslaBot|TesslaBot]]م درووست کردووە، و پێشتریش دەمویست کە بۆتێک دروست بکەم لەبڕی بۆتە ناچالاکەکان هەنێک ئاسانکاری بۆ بەکارهێنەران بکات، بەڵام نەدەگونجا بۆم، ئەمجا بەتەواوی ئەم داوایەم لەسەری کردووەتەوە و تا بتوانم بە یارمەتی کۆمەڵگا متمانە و ئاڵا بۆ ئەم بۆتە بەدەست بھێنم. دەمەوێت ئەم بۆتە نوێیە کاری "کۆمەڵەوتارەکان" بکات. کۆمەڵێک وتار هەن کە پێویست ناکات خۆمان بە دەست بیان نووسین و ژمارەیان زۆرە، ئەوا ئەم بۆتە ئاسانکاری دەکات لە نووسینی ئەو وتارانە. هەڵبەت بۆتێکی هاوشێوەمان هەیە [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] بەڵام زۆر چالاک نییە(کاتی پێویستی نییە) بۆ ئەو کارە. هەروەها گەر پێشنیاری کاری تریش دەکەن ئەوە پێ خۆشحاڵ دەبم. ئاشکرایە کەمن بەڕێوەبەری تەکنیکی نیم، و ئەوەش ئەمە دەرەخات کەمن شارەزاییەکی زۆرم لە کۆد و سکرێپتەکان نییە، بەڵام لێیان تێدەگەم. بۆیە ساکورا خان خۆشی دەتوانێت لێدوان بدات، و یارمەتیدەرم دەبێت تا بەتەواوەتی پێویستم بەکەس نامێنێت. سوپاس بۆ متمانە و هەوڵەکانتان بۆ بەرەو پێشچوونی ویکی. <!-- داڕێژە:واژوونەکراو --><small class="autosigned">—&nbsp;ئەم لێدوانە لەلایەن [[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوونەکراوە]]. ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Tessla#top|لێدوان]] • [[تایبەت:بەشدارییەکان/Tessla|بەشدارییەکان]]) ١١:٣٢، ١٨ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC)</small> === دەنگەکان === * {{لەگەڵ}} — بە ھیوای کاری باش! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١١:٣٧، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) * {{لەگەڵ}} ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ‏١١:٥٨، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) === لێدوان === * سڵاو {{وب|Tessla}} پێشەکی سپاس بۆ بەشدارییەکانت و خۆشحاڵ دەبین کە بۆتێکی چوست و چالاکمان بۆ زیاد ببێت! ڕوونکردنەوەیەکی وات لەسەر کاری بۆتەکە نەداوە بۆیە دەمەوێ بپرسم تەنیا دەتەوێت کۆمەڵەوتاری پێ دروست بکەیت؟ دەکرێ پێم بڵێی چۆن کۆمەڵەوتارەکان دروست دەکەیت؟ دەتوانی پەلەی بڵاوکردنەوەت نەبێ و زۆر زۆر زۆر بەوردی ئەو کارە بکەیت و، تا تەواو دڵنیا نەبیت بڵاویان نەکەیتەوە؟ من خۆم لەگەڵ چەند بەکارھێنەرێک کۆمەڵەوتارمان بە بۆت دروست کردووە تا ئێستا ٦٬٧٢٤ وتارمان بڵاو کردووەتەوە، بەڵام [[ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان/شارەکانی ئێران]] نزیکەی ساڵ و نیوێکە ھێشتا بڵاومان نەکردووەتەوە چونکە تا دڵنیا نەبین لەوەی کە ھیچ ھەڵەیەکی تێدا ناکەین، بڵاویان ناکەینەوە. ئینجا چیی تر بە بۆتەکەت دەکەیت و ھەر داواکردنی ئاڵای بۆت بەس نییە و دەبێ ڕوونی بکەیتەوە کارەکانی چی و چین. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١١:٠٧، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) *:سڵاو کاکە @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]، هەروەک لەسەرەوە وتوومە: "کاری کۆمەڵەوتارەکان بە بۆتەکە دەکەم و بەڵام گەر پێشنیاری کاری تریش دەکەن بۆ ئاسانکاری بەکارھێنەران، ئەوا پێ خۆشحاڵ دەبم". بۆیە لێرە دەرەکەوێت کە هەر کارێک بۆنموونە جەنابت پێشنیاری بکەیت ئەوا ئامادەم بیکەم بەو بۆتە. هەروەها بەڵێ بێگوومان بە وردی و لەسەر خۆیی کارەکان دەکەم و دڵنیا دەبمەوە لێیان، وە شارەکانی ئێران ڕاستە دەتانەوێت بە وردی کاری لێبکەن بەڵام خایاندنی ئەو ڕۆژە زۆرە دەشگەڕێتەوە بۆ ناچالاکی بۆتەکە، بۆیە حەزم کرد کاری کۆمەڵەوتارەکانیش بگرێتە ئەستۆ و هەر کارێکی تریش بێت ئامادەم بیکەم، و نامەوێت ویکی سۆرانی ناچالاک بێت. سوپاس بۆ تۆش. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١١:١٩، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) *:: {{وب|Tessla}} پڕۆژەی شارەکانی ئێران پەیوەندیی بە بۆتەوە نییە و ئێستاش دەتوانین بڵاویان بکەینەوە، بەڵام تەنیا دەمانەوێت ھەڵەیان تێدا نەکەین تا دواتر ناچاری چاککردنیان ببینەوە. بەھەرحاڵ، من نابمە ڕێگرت و دەنگیشت پێ دەدەم چونکە زۆر دەمێکە خواستت لەسەر بۆتێک بووە و دەمەوێ بزانم دەتەوێ چیی پێ بکەیت. تەنیا ئەوە بزانە کە ئێمە لێرە وەک بەشێک لە ویکیپیدیاکانی تر پێشبڕکێی زۆرکردنی وتار ناکەین تا ئاوا ھەوڵی چوونەپێش بدەین. بەداخەوەش بەشێک لە بەکاربەران ھەر ئەوەندەی ئاڵاکەیان وەرگرت، ئیتر چوار دەستکاریی پێ ناکەن و ھەر ناڵێی ڕۆژێک داوای ئاڵای بۆتیان کردووە و نموونەشمان زۆرە و بڕوانە [[ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان]]. ئەوەشت لەبیر نەچێ کە دەستکاریی ناپێویست نەکەیت و ھەوڵ بدە بە وتووێژەوە کاری پێ بکەیت. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١١:٣٦، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) *:::سوپاس @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بۆ قسە بەنرخەکانت، هیوادارم '''باشی و بەنرخی''' ڕەچەڵەکی کارەکانم بگەڕێتەوە سەر کارەکانی تۆ. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١٥:١٢، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) }} == داوای دەسەڵاتی بەڕێوەبەری (botadmin) بۆ [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}}. زۆر سپاس بۆ پشتگیریتان! (بڕوانە [[metawiki:Special:Diff/27270094|ئەنجام]]) ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٣:٤٦، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ---- سڵاو ھاوڕێیان، داوای دەسەڵاتی بەڕێوەبەری بۆ بۆتەکەم دەکەم. دەسەڵات دەداتە بۆتەکە تا سڕینەوە و پاراستن ئەو شتانەی تر بکات کە بەڕێوەبەر دەتوانێت بیانکات. لە ئێستادا زیاتر لە ٦٬٠٠٠ داڕێژە ھەن بۆ سڕینەوە. جا یان دەبێ لە مێتاویکی داوا لە کەسێ بکەین بیانسڕێتەوە یانیش ئەم دەسەڵاتەمان پێویستە. خۆشتان ئاگاداری ئیش و چالاکییەکانی بۆتەکەم ھەن و بڕیار لە دەست ئێوەدایە. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٩:٢٦، ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :{{لەگەڵ}}- ھەر کارێک تۆ ئەنجامی بدەی بە دڵنیایییەوە من لەگەڵیم. [[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arya sarhan|لێدوان]]) ‏٢٢:١٠، ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :{{لەگەڵ}} ماندوونەبیت. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١٧:١١، ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت بۆ [[بەکارھێنەر:HaryaddBot|HaryaddBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}}. سەیری [[metawiki:Special:Diff/30669529|ئەنجام]] بکە لە مێتا [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١١:١٠، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ---- ​​سڵاو دۆستان، من داوای ئاڵای بۆت ئەکەم بۆ HaryaddBot. وەک ئەزانن، ئەکرێ بۆ ڕاپەڕاندنی کۆمەڵێک کاری دووبارەبۆوە کە بە دەست وەڕسکەرن و کات زۆر ئەبەن، کەڵک لە بۆت وەرگیرێ. لەو کارانەی پێی ئەکرێ وەک: دروستکردنی پەڕە، زیادکردنی پۆل، گواستنەوەی ناو، دانان و لابردنی داڕێژە لەسەر پەڕەکان و زۆر شتی تر. من وەک سەرەتایەک کار بە [[:wikitech:PAWS|PAWS]] ئەکەم، کە بۆ پڕۆژەی [[ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان|کۆمەڵەوتارەکان]] یارمەتیدەرێکی باش ئەبێ. بەپێی کات ھەوڵەیەم دەستکاریکەرەکانی تر تاقی بکەمەوە وەک [[:en:Wikipedia:AWB|AWB]] و [[:mw:Manual:Pywikibot|Pywikibot]]. لە دەستپێکی کارەکانما، سەرەتا چەن دەستکارییەکی کەم ئەکەم تا بزانم بێکێشە کارەکانم ئەچێتە پێشەوە، دواتر کۆمەڵە دەستکارییەکان ئەکەم. لەبەر ئەوە، وەرگرتنی ئەم مافە یارمەتیم ئەیا کارەکانی بۆتەکە بە ڕێکخراوی بڕۆن و بەبێ ئەوەی پشێوی و ئاڵۆزی لە پەڕەی دوایین گۆڕانکارییەکان دروست بکەن. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٣٨، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) === دەنگەکان === * {{لەگەڵ}}: بۆتێکی نوێمان پێویستە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٥٠، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}}: بەپێی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja#سڵاو|ئێرە]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٤، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) === لێدوان === }} == داوای ئاڵای بۆت بۆ [[بەکارھێنەر:HivjaBot|HivjaBot]] == سڵاوتان لێ بێت، داواکارییەکەی منیش ھەر وەک داواکاریی کاک ھەریادە بۆیە نامەوێ دیسان سەرتان بێشێنمەوە، تەنیا ئەوەیکە ئامانج لە ھیڤجابۆت بڵاوکردنەوەی وتارەکان بەکۆمەڵ (بەتایبەتی بۆ [[ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان]])، ھەروەھا لە داھاتووشدا ئەگەر کرا بۆ پۆل و داڕێژە و بابەتەکانی تریش بەکاریدێنین. بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر ئەو داواکارییە سەیری [[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja#سڵاو|ئێرە]] بکەن. زۆر سپاس بۆ ھەمووان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٤، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) === دەنگەکان === * {{لەگەڵ}}: ئاڵای تێسلا بۆت وەردەگرینەوە و هیڤجابۆت و هەریادبۆت لەمەودوا بەکاردێن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٤، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}}: بە دوو بۆت، باشتر کارەکان بەڕێوە ئەچن. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:٢٢، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) === لێدوان === 21i66o843riswnts6klmka4gzb63is9 1590455 1590451 2026-06-15T11:12:54Z -Haryad 40333 /* داوای ئاڵای بۆت بۆ HivjaBot */ داخستن 1590455 wikitext text/x-wiki '''ئەم پەڕە لە دیوەخان تایبەتە بە کاروباری بۆتەکان.''' لە ڕاپرسییەکان و داواکارییەکاندا بە <nowiki>{{بەڵێ}}</nowiki> و <nowiki>{{نەخێر}}</nowiki> و <nowiki>{{بێلایەن}}</nowiki> دەنگی خۆت دربڕە. * '''[http://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=Special%3AListUsers&username=&group=bot لیستی بۆتەکانی ئێستای ویکیپیدیای کوردی]''' {{ltr}} * '''en:''' Requests for the [[m:bot|bot]] flag should be made on this page. This wiki uses the [[m:bot policy|standard bot policy]], and allows [[m:bot policy#Global_bots|global bots]] and [[m:bot policy#Automatic_approval|automatic approval of certain types of bots]]. Other bots should apply below, and then [[m:Steward requests/Bot status|request access]] from a steward if there is no objection. {{ltr/end}} == داواکارییە پێشووەکان == * [[ویکیپیدیا:دیوەخان (تەکنیکی)#داوای ئاڵای بۆت MariBot|داوای ئاڵای بۆت MariBot]] * [[ویکیپیدیا:دەروازەی بەکارھێنەران/ئەرشیڤ#ڕاپرسی بۆ دەستبەکارکردنی Xqbot|ڕاپرسی بۆ دەستبەکارکردنی Xqbot]] * [[ویکیپیدیا:دەروازەی بەکارھێنەران/ئەرشیڤ#Bot Flag Status for Purbo_T|Bot Flag Status for Purbo_T]] == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:AsoBot|AsoBot]] == {{بەسراو|دەق=سپاس بەڕێزان، جێبەجێکرا--[[بەکارھێنەر:ئاسۆ|ئاسۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئاسۆ|وتووێژ]]) ٠٦:٢٩, ١٠ نیسان ٢٠١٢ (UTC) من، [[بەکارھێنەر:ئاسۆ]]، بۆتی [[بەکارھێنەر:AsoBot|AsoBot]] بەڕێوەدەبەم. ئەم بۆتە بە pywikipedia کاردەکات و بۆ دانانی خۆگەڕی ژمارەیەکی زۆری وتار و داڕێژە و گواستنەوە پێویستەکان بێ ئەوەی کە لە دوایین گۆڕانکارییەکاندا نیشانبدرێت ئاڵای بۆتی پێویستە. تکایە دەنگی خۆتان سەبارەت بەم داواکارییەکە لە بەشی دەنگەکاندا بنووسن. [[تایبەت:بەشدارییەکان/AsoBot|دەستکارییەکان تا ئێستا]]. سپاس --[[بەکارھێنەر:ئاسۆ|ئاسۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئاسۆ|talk]]) ٢٠:٣٤, ٣ نیسان ٢٠١٢ (UTC) === دەنگەکان === {{لەگەڵ}} سپاس کاک ئاسۆ گیان بۆ ئەم کارە جوانەی که بۆ پێشخستنی ویکیپیدیای کوردی کردووتە، ماندوو نەبوونیت لێ دەکەم. بژیت!--<code style="background:yellow">:]</code>[[بەکارھێنەر: Calak|چالاک]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:Calak|وتووێژ]]} ٢٠:٤٩, ٣ نیسان ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، هەربژیت مامە ئاسۆ، پڕ بەدڵی دەستخۆشیت لێ ئەکەم. ماندوو نەبن تۆش و هاوڕێیانیش. --[[بەکارھێنەر:Broosk|برووسک]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Broosk|وتووێژ]]) ٢٣:٢٣, ٤ نیسان ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، سپاس.--[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|وتووێژ]]) ١٠:٠٦, ٥ نیسان ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، دڵ و دەماخت ساخ بێ و بەردەوام.-- [[بەکارھێنەر:Baneh k|بزاڤ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Baneh k|وتووێژ]]) ١٥:٤٦, ٥ نیسان ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، دەست خۆش شتێکی زۆر چاکە ماندوو نەبیت ... [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|وتووێژ]]) ١٥:٥٥, ٥ نیسان ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، [[بەکارھێنەر:Kurdbuddha|Kurdbuddha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdbuddha|لێدوان]]) ٠٩:٢٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، بۆ دانانی وتار و داڕێژەکان کێشەی نییە، بەڵام بۆ گواستنەوەکان، پێشتر بەکارھێنەران ئاگادار بکەنەوە. سەرکەوتوو بی.--'''[[بەکارھێنەر:Merkhas|<span style="color:#FF0000">me</span><span style="color:Gold">rkh</span><span style="color:#008000">as</span>]]} <sub>[[لێدوانی بەکارھێنەر:merkhas|<span style="color:Maroon">وتووێژ</span>]]''' ٢٠:٠٢, ٩ نیسان ٢٠١٢ (UTC) :'''Bot flag granted''' - [[بەکارھێنەر:Fr33kman|Fr33kman]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Fr33kman|وتووێژ]]) ٢٣:٢٤, ٩ نیسان ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:DarafshBot|DarafshBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC) برایان بڕیارە ئەم بۆتە ئەگەر ئاڵای بدرێتە، ژمارەیەکی زۆری وتار بەشێوەی خۆگر دابنێ. ھەر ئێستا زۆرتر لە ٢٠٠٠ وتار ئامادەیە. بۆتێکی یەکجار زۆر بەسوودە. تکایە دەنگی خۆتان زوو بنووسن ھەتا بۆتەکە وەکار کەوێ. سپاس. === دەنگەکان === {{لەگەڵ}} --[[بەکارھێنەر: Calak|چالاک]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:Calak|وتووێژ]]} ١٦:١٨, ٢٧ تەمموز ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} , [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|وتووێژ]]) ١٦:٤٧, ٢٧ تەمموز ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Twana.ismail|توانا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Twana.ismail|وتووێژ]]) ١٦:٤٩, ٢٧ تەمموز ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} بە هیوای سەرکەوتوویی. --[[بەکارھێنەر:Diyar se|DIYAR DESIGN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyar se|وتووێژ]]) ١٧:٢٢, ٢٧ تەمموز ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Muhammed taha|Muhammed taha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|وتووێژ]]) ١٩:٢٢, ٢٧ تەمموز ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}}، [[بەکارھێنەر:Kurdbuddha|Kurdbuddha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdbuddha|لێدوان]]) ٠٩:٢٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:ElphiBot|ElphiBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC) It's a request for bot flag of [[بەکارھێنەر:ElphiBot|ElphiBot]]. you can see it's tasks below.--<span style="font: 18px 'Andalus'">[[بەکارھێنەر:Elph|<span style="color: Brown">''عباس''</span>]]</span> <span style="cursor:crosshair"><span style="font-size: 2">[[لێدوانی بەکارھێنەر:Elph|<span style="font-size:150%; color:Red;solid black;">☢</span>]]</span></span> <span style="font: 21px 'Andalus'">[[تایبەت:ئیمەیل_بەکارھێنەر/Elph|<span style="color: Red">✉</span>]]</span> ٠٩:٥٣, ٢٠ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) # [[بەکارھێنەر:Elph/With bots|Update user's ranking by Contributions]] # Giving articles Samecat ([http://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%88%D8%A7&curid=8116&diff=145832&oldid=136537 بۆتی پۆلی ھاوپلە]) # Interwiki links === دەنگەکان === {{لەگەڵ}} --[[بەکارھێنەر: Calak|چالاک]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٣٠ی خەرمانانی ٢٧١٢)</font> ١٢:٠٢, ٢٠ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر: min.neel|مادی]] ^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:min.neel|وتووێژ]]} <font size="0.5px">(٣٠ی خەرمانانی {{#time:xiY|now +1321 years}})</font> ٢٢:١٩, ٢٠ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٦:٤٥, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Kurdbuddha|Kurdbuddha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdbuddha|لێدوان]]) ٠٩:٢٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} ----[[بەکارھێنەر:Twana.ismail|توانا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Twana.ismail|لێدوان]]) ١٢:٠١, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} --[[بەکارھێنەر:Diyar se|DIYAR DESIGN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyar se|لێدوان]]) ١٨:١٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} --[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٥:١٠, ٢٢ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:CalakBot|CalakBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC) بەداخەوە بە ھۆی کەمبوونی بەشدارییەکان لە ویکی کوردیدا ئێمە ناچارین ئەم بۆشایییە بە بۆت پڕ بکەینەوە. ئەم بۆتەم بڕیارە بۆ دروستکردنی پەڕەکان٬ زیادکردنی پۆلەکان٬ گواستنەوەی ناوەکان بە یوونیکۆدی ھەڵە٬ خاوێنکردنەوی ویکی و زۆر کاری تر بە کار بگیرێ. [[تایبەت:بەشدارییەکان/CalakBot|دەستکارییەکان ھەتا ئێستا]]. زۆر سپاس.--[[بەکارھێنەر: Calak|چالاک]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٣٠ی خەرمانانی ٢٧١٢)</font> ٢١:٣٩, ٢٠ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) === دەنگەکان === {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر: min.neel|مادی]] ^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:min.neel|وتووێژ]]} <font size="0.5px">(٣٠ی خەرمانانی {{#time:xiY|now +1321 years}})</font> ٢٢:١٩, ٢٠ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٦:٤٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٠٨:٤٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- [[بەکارھێنەر:Kurdbuddha|Kurdbuddha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdbuddha|لێدوان]]) ٠٩:٢٦, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} -- --[[بەکارھێنەر:Twana.ismail|توانا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Twana.ismail|لێدوان]]) ١٢:٠٢, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} --[[بەکارھێنەر:Diyar se|DIYAR DESIGN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyar se|لێدوان]]) ١٨:١٧, ٢١ ئەیلوول ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:FerxwazBot|FerxwazBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC)}} من، [[بەکارھێنەر:Ferxwaz]]، بۆتی [[بەکارھێنەر:FerxwazBot|FerxwazBot]] بەڕێوەدەبەم. ئەم بۆتە بە pywikipedia کاردەکات و بۆ دانانی خۆگەڕی ژمارەیەکی زۆری وتار پێوستم پێیەتی. تکایە دەنگی خۆتان سەبارەت بەم داواکارییەکە لە بەشی دەنگەکاندا بنووسن. [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ferxwaz]]، زۆر سوپاس.--[[بەکارھێنەر:Ferxwaz|Ferxwaz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ferxwaz|لێدوان]]) ١٨:٣٧, ٢٥ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) === دەنگەکان === {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٥ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ١٨:٥٨, ٢٥ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) {{لەگەڵ}} --'''«'''<span style="color:#FF0000; background:#FFFF00">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span> ^{<span style="background:#FAEBD7"> [[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوانی محمد طە]]</span>} ١٩:٤٣, ٢٥ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot Flag) بۆ [[بەکارھێنەر:CdRBot|CdRBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC) من [[بەکارھێنەر:Muhammed taha|Muhammed taha]] کە بۆتی [[بەکارھێنەر:CdRBot|CdRBot]] بەڕێوەدەبەم، داوای ئاڵای بۆت دەکەم بۆ ئەوەی بۆتەکە لە ئایندەدا وتارەکانی تایبەت بە [[جامی شای ئیسپانیا]] جێگیر بکات لەم ویکییەدا.. === دەنگەکان === * {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Ferxwaz|Ferxwaz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ferxwaz|لێدوان]]) ١٩:٥٤, ٢٥ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) * {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٥ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ٢٠:٠٠, ٢٥ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:MahdiBot|MahdiBot]] == {{بەسراو|دەق=کرا.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢١ی پووشپەڕی ٢٧١٣)</font> ١٢:٢٤, ١٢ تەمموز ٢٠١٣ (UTC) برای پسرم:) مجوز ربات رانی میخواستم. برای کد میان ویکی البته. به کارش آشناست و تضمینش میکنم:). همانطور هم که میدانید میان ویکی از کدهای پای ویکی است. در بیش از شصت ویکی نیز پرچم دارد[http://toolserver.org/~quentinv57/sulinfo/MahdiBot ببینید] ممنون ازشما [[بەکارھێنەر:Mahdiz|Mahdiz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Mahdiz|لێدوان]]) ١٥:٤٩, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) :دەڵێ ئاڵام بۆ کوڕەکەم دەوێ (بۆتەکەی دەڵێ :)) و ھەروەھا دەڵێ لە ٦٠ ویکی تردا ئاڵای ھەیە و بڕیارە نێوانویکی دابنێت.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٦ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ١٦:٠٤, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) === دەنگەکان === *{{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٦ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ١٦:٠٤, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) <s>{{دژ}}شێوازی داواکردنی ئاڵای زۆر بە گاڵتەجاڕانە نووسیوە ئێرە دایەنگە و باخچەی ساوایان نیە تا کوڕەکەی بێنێت بۆ ئێرە.--[[بەکارھێنەر:Ferxwaz|Ferxwaz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ferxwaz|لێدوان]]) ١٦:١٣, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC)</s> :مامە فێرخواز تکایە دەست ڕابگرە. یەکەم تۆ کە دژ بە ئەو دەنگت داوە ئەویش دژ بە تۆ دەنگ دەدا. دووەم ئەم بۆتە کە لە ٦٠ ویکییاندا ئاڵای ھەیە، بۆتێکی بەسوودە بۆ ئێرە تۆش نەزانی من باشم دەزانم ئێمە لێرەدا پێداویستمان بە بۆت ھەیە چون ژمارەی بۆتی چالاک لێرە یەکجار کەمە. سێھەم بانگ کردنی بۆتی کەسێک بە خاوەنەکەی بە ناوی کوڕ شتێکی یەکجار باوە لە ھەموو شوێنێکدا ئەمە گاڵتە نییە و فارسی نازانی دەنا دەموت پەڕەی لێدوانی من لە ویکی فارسیدا تماشا بکەی لەوێشدا بە CalakBotیان وتووە کوڕەکەم. لەگەڵ ڕێزم.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٦ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ١٦:٢٨, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) :یەکەم کاکە دەبوو تۆ ڕوونکردنەوە بدەیت کە ئەم قسەیە شتێکی باوە و بە فارسی مانای خراپ نادات و بێژەری قسەکەش نیازی خراپی نییە، چونکە ئەو قسەیە لای ئێمە زۆر قسەیەکی ناشیرینە. *{{لەگەڵ}} ئەوەش لەسەر قسەی تۆ ڕای خۆم گۆڕی (کە دەڵێی کابرا مەبەستی خراپی نییە).--[[بەکارھێنەر:Ferxwaz|Ferxwaz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ferxwaz|لێدوان]]) ١٦:٥٠, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) :مامە تۆ دەبا دڵنیا بای ئەو قسەیە گاڵتە نییە ئەی من چ کارەم بزانم گاڵتەمان پێ دەکا و بەربەستی نەکەم؟ خەتای منیش نییە و ھی تۆش نییە چون جارێ بۆت لێرەدا زۆر جێ نەکەوتووە ھەتا زارەوکانی جێ بکەوە! ئەوە من ھەم و بەو نەختە سەوادەی لە بۆتدا ھەمە وەڵامدەرەوی پرسیارەکانتان دەبم. لەگەڵ ڕێزم.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٦ی بەفرانباری ٢٧١٢)</font> ١٦:٥٧, ٢٦ کانوونی یەکەم ٢٠١٢ (UTC) }} == ElphiBot == {{بەسراو|دەق={{کرا}} [[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢٣ی ڕەشەمەی ٢٧١٢)</font> ٢٠:٥٢, ١٣ ئازار ٢٠١٣ (UTC) <div class="mw-content-ltr">Hi dears.<br /> My bot has flag already but i want to run new script to removing interwiki links from pages that already have there links on wikidata and update links of ckb.wiki in wikidata.--<span style="font: 18px 'Andalus'">[[بەکارھێنەر:Elph|<span style="color: Brown">''عباس''</span>]]</span> <span style="cursor:crosshair"><span style="font-size: 2">[[لێدوانی بەکارھێنەر:Elph|<span style="font-size:150%; color:Red;solid black;">☢</span>]]</span></span> <span style="font: 21px 'Andalus'">[[تایبەت:ئیمەیل_بەکارھێنەر/Elph|<span style="color: Red">✉</span>]]</span> ٢٠:١٣, ١٣ ئازار ٢٠١٣ (UTC) [http://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=219646&oldid=159894 This is] an example of this bot's edits.--<span style="font: 18px 'Andalus'">[[بەکارھێنەر:Elph|<span style="color: Brown">''عباس''</span>]]</span> <span style="cursor:crosshair"><span style="font-size: 2">[[لێدوانی بەکارھێنەر:Elph|<span style="font-size:150%; color:Red;solid black;">☢</span>]]</span></span> <span style="font: 21px 'Andalus'">[[تایبەت:ئیمەیل_بەکارھێنەر/Elph|<span style="color: Red">✉</span>]]</span> ٢٠:٣١, ١٣ ئازار ٢٠١٣ (UTC) {{لەگەڵ}} No problem, Thank you.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢٣ی ڕەشەمەی ٢٧١٢)</font> ٢٠:٣٣, ١٣ ئازار ٢٠١٣ (UTC) please translate below code--<span style="font: 18px 'Andalus'">[[بەکارھێنەر:Elph|<span style="color: Brown">''عباس''</span>]]</span> <span style="cursor:crosshair"><span style="font-size: 2">[[لێدوانی بەکارھێنەر:Elph|<span style="font-size:150%; color:Red;solid black;">☢</span>]]</span></span> <span style="font: 21px 'Andalus'">[[تایبەت:ئیمەیل_بەکارھێنەر/Elph|<span style="color: Red">✉</span>]]</span> ٢٠:٤٠, ١٣ ئازار ٢٠١٣ (UTC) <syntaxhighlight lang='python'> Orgine_lang='ckb' Ignore_templates=[u'داڕێژە:سڕینەوە',u'داڕێژە:کردنەیەک'] Confilict_Template=u'\n{{ناکۆکیی نێوانویکی}}' Local_Remove_IWs_Summary=u'بۆت: لابردنی بەستەرە دابین‌کراوەکانی سەر [[d:|ویکیدراوە]]: ' Interwwiki_name=u' نێوانویکی' </syntaxhighlight> </div> }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] == {{بەسراو|دەق={{کرا}}. سپاس.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(٢٢ی خەرمانانی ٢٧١٣)</font> ٠٧:٤٥, ١٣ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) سڵاو. بەڕێزان داوای ئاڵای بۆت دەکەم بۆ [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]]. ئەم بۆتە ھی بیوروکراتی ویکی فارسیە. ھەم ئەم بۆتە و ھەم خاوەنەکەی تا ئێستا یارمەتییەکی زۆریان داوە بە ئێمە. بۆتەکە تا ئێستا زیاتر لە پێنج میلیۆن دەستکاری ھەبووە و بە تایبەت لە ویکیدراوەدا بۆ گواستنەوە و زیادکردنی نێوانویکی و ئاخاوتەکان چالاکە. ھەروەھا دەبێ بڵێم بۆتەکە خۆی ھەژماری بۆتی جیھانی ھەیە. لە ویکی فارسیشدا بۆتی بەڕێوەبەرە. تکایە بۆ پێدانی ئاڵای بۆت بەم بۆتە دەنگی خۆتان بنووسن. زۆر سپاس.--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(١٤ی خەرمانانی ٢٧١٣)</font> ١١:٠٩, ٥ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) === دەنگەکان === {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Calak|چالاک]]^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|Wьтуwеж]]} <font size="0.5px">(١٤ی خەرمانانی ٢٧١٣)</font> ١١:٠٩, ٥ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) {{لەگەڵ}} > [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٥:٢٣, ٥ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) {{لەگەڵ}} '''«'''<span style="color:#FF0000; background:#FFFF00">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span> ^{<span style="background:#FAEBD7"> [[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوانی محمد طە]]</span>} ١٧:٠٤, ٥ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر: min.neel|مادی]]^{[[قسەی بەکارھێنەر:min.neel|وتووێژ]]} <font size="0.5px">(١٥ی خەرمانانی ٢٧١٢)</font> ٠٧:٤٨, ٦ ئەیلوول ٢٠١٣ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:KovanBot|KovanBot]] == {{بەسراو|دەق= کرا... '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٥:٠٦، ١٩ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) سڵاو بەڕێزان، من [[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|KovanBarzinji]] داوای ئاڵای بۆت ئەکەم بۆ [[بەکارھێنەر:KovanBot|KovanBot]] بۆ دروستکردنی وتارەکانی (پاوانی ئاست-سەری تایبەتی وڵاتان) و (ژمارەی تەلەفۆن) و چەندانی تر...--[[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|<span style="color:green">'''<span style="font-size:13px">کۆڤان'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:KovanBarzinji|'''<span style="color:royalblue">(وتووێژ)</span>''']]} ‏٠٦:٠٣، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) : {{وب|Kushared}}، {{وب|Min.neel}}، {{وب|Serchia}} بەڕێزان بەڕێوەبەرانی ویکی (و ئەندامەکان) ئەگەر ھیچ تێبینی و ڕایەکتان نیە، ئەرک بکێشن داواکارییەکە لە ([[m:Steward_requests/Bot_status|مێتا]]) پێشکەش بکەن بۆ ئەوەی ئاڵای بۆت وەربگرێت. '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٩:٣٧، ٩ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) === پرسیار لە خاوەنی بۆت === :دەکرێت سوودەکانی تریشی بزانین؟—[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠٧:٢٧، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) ::لەئێستایا تەنیا دروستکردنی خۆگەڕی ئەو ووتارانەییە کە زۆرن و بەبۆت دروست بکرێن وەک لەوەو پێش باسمکرد.--[[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|<span style="color:green">'''<span style="font-size:13px">کۆڤان'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:KovanBarzinji|'''<span style="color:royalblue">(وتووێژ)</span>''']]} ‏٠٧:٥١، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) :::چەندی ڕێژەی بۆتەکان زیادبێت کە بێ هەڵە بن، خۆ شتێکی خراپ نیە. ئەگەر کاک کۆڤان چاڵاکیەکانی زیاتر بکەی و وتاری زیاتر دابنێت ئەوا باشتر دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">ئیبراهیم'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|'''<span style="color:pink">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٨:٣١، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) ::::وایە بۆتەکان زۆرن زۆرینەشیان فارسی و عەڕەبیین کەمیان کوردین!، کاکە ئیبراهیم من بەپێی کات چالاکم و بەشداریەکان ئەکەم. --[[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|<span style="color:green">'''<span style="font-size:13px">کۆڤان'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:KovanBarzinji|'''<span style="color:royalblue">(وتووێژ)</span>''']]} ‏٠٩:١٧، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) ::بوونی بۆتێک شتێکی خراپ نییە، بۆ زۆر کاری تریش پێویستمان دەبێت. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue"><span style="font-size:14px">'''سەرچیا'''</span></span>]] — ‏١٢:٠١، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) :ھیوادارم بۆ کاری تری تەکنیکی و پێویستیش سوودی لێوەربگرین و تەنھا زیادکردنی وتار نەبێت.. '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٧:١٢، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) زۆر سوپاس بەڕێزان {{وب|Serchia|Ibrahim aziz|Lost Whispers|Muhammed taha}} بۆ لێدوانەکانتان. === دەنگەکان === *{{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue"><span style="font-size:14px">'''سەرچیا'''</span></span>]] — ‏١٢:٠١، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) * {{لەگەڵ}} '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٧:١٢، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) * {{لەگەڵ}}> [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٩:٣٢، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">ئیبراهیم'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|'''<span style="color:pink">وتووێژ</span>''']]} ‏٢٠:١٤، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) {{لەگەڵ}} - دەستخۆش —[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٠٤، ١١ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) * {{لەگەڵ}} --<span style="font:tahoma;color#F08080; text-shadow: -2px 5px 0.1em#696969; font-size:10pt">[[بەکارھێنەر:Diyako kazm|'''دیاکۆ ماد''']]</span><span style="font:times new roman;#F08080; font-size:10pt">([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyako kazm|بدوێ]]) </span> ‏١١:٢٩، ١٤ی ئازاری ٢٠١٧ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:AlaaBot|AlaaBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}}. --[[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|<span style="color:green">'''<span style="font-size:13px">کۆڤان'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:KovanBarzinji|'''<span style="color:royalblue">(وتووێژ)</span>''']]} ‏١٨:٥٦، ٢٢ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) مرحباً، أود طلب علم بوت (bot flag) لبوتي [[بەکارھێنەر:AlaaBot|AlaaBot]] وذلك بهدف: * إضافة قوالب الصيانة للمقالات (مثل [[داڕێژە:ھەتیو]] وَ[[داڕێژە:بێ پۆل]] وَ[[داڕێژە:پۆلی کۆمنز]] وغيرها). * إضافة [[داڕێژە:Reflist]] للمقالات التي تحتوي على مراجع ولا تحتوي على القالب. * إضافة نصوص أو تصنيفات أو ملفات إلى المقالات. (حسب الطلب) * تغييرات تجميلية، مِثل: إزالة الفراغات الزائدة، إضافة فراغات في عناوين الأقسام. '''--'''[[بەکارھێنەر:علاء |<font size="3" face="Script MT Bold" style="color:black;">علاء</font> ]] [[لێدوانی بەکارھێنەر:علاء |:)..!]] ‏١٧:٤٥، ١٥ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) :سڵاو ھاوڕێیان، بەڕێز [[بەکارھێنەر:علاء|علاء]] یەکێکە لە بەڕێوەبەرەکانی ویکیپیدیای عەرەبی و ئێستا داوای ئاڵای بۆت ئەکات بۆ [[بەکارھێنەر:AlaaBot|AlaaBot]]، تاکو بەم ئەرکانە ھەستێت: :*زیادکردنی داڕێژەکان بۆ وتارەکان (وەک [[داڕێژە:ھەتیو]] و [[داڕێژە:بێ پۆل]] و [[داڕێژە:پۆلی کۆمنز]] چەندینی تر) :*زیادکردنی [[داڕێژە:سەرچاوەکان]] بۆ ئەو وتارانەی کە ژێدەریان ھەیە بەڵام داڕێژەکەیان بۆ دانەندراوە. :*زیادکردنی نووسین و پۆلەکان و پەڕگەکان بۆ وتارەکان لەسەر داواکاری بەکارھێنەران. :*لەگەڵ کردنی چەند کارێکی تر بۆ جوانکاری وتارەکان وەک لابردنی بۆشاییە زیادەکان و چەندینی تر. —[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٧:٥٤، ١٥ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) === دەنگەکان === {{لەگەڵ}} —[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٧:٥٥، ١٥ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) {{لەگەڵ}} > [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٥:٣٧، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) {{لەگەڵ}} '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٨:٤٥، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) : ھیوادارم وەبەرھێنانی ناوخۆیی لەبوارە تەکنیکی و پێویستەکان زیاد بکەین و بگەینە ئاستی خۆبەڕێوەبەریی... {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:KovanBarzinji|<span style="color:green">'''<span style="font-size:13px">کۆڤان'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:KovanBarzinji|'''<span style="color:royalblue">(وتووێژ)</span>''']]} ‏١٩:١٠، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏١٦:٢٧، ١٩ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) {{لەگەڵ}}--[[بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">ئیبراهیم'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Ibrahim aziz|'''<span style="color:pink">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٥:٥٦، ٢٠ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) === تێبینییەکان === {{وب|Muhammed taha}} {{وب|KovanBarzinji}} {{وب|Serchia}} {{وب|Shushe.yu}} {{وب|Ibrahim aziz}} تکایە ئێوەش ڕای خۆتان بڵێن.—[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠٨:٥٦، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) :{{ر|Lost Whispers}} هل من الممكن أن تترجم تعليق محمد طه؟ تحياتي'''--'''[[بەکارھێنەر:علاء |<font size="3" face="Script MT Bold" style="color:black;">علاء</font> ]] [[لێدوانی بەکارھێنەر:علاء |:)..!]] ‏٢١:٠٨، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) ::{{و|علاء}} ‏بالتأكيد: «أتمنى أن يزيد التطوير التقني الداخلي [أي في الويكيبيديا الكردية] ونصل إلى مستوى الإدارة-الذاتية.»—[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:١٩، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) ::{{وب|Muhammed taha}} ھیوادارم ھەڵە وەرم نەگێڕابێت. :)—[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٢١، ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) :::{{وب|Lost Whispers}} باشە :) بێ کێشەیە... '''«'''<span style="background:yellow;">[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|'''محمد طە''']]</span>^{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Muhammed taha|لێدوان]]} ‏١٧:١٩، ١٧ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) :{{وب|علاء}} تهانينا، يمكنك الآن استخدام بوتك في الويكيبيديا الكوردية ‏الوسطية!—[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٩:٣٨، ٢٢ی نیسانی ٢٠١٧ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}} سپاس. ◂ [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">♬</span>]]} ‏٢٢:٠٩، ٧ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) ---- This was requested by the community of this Wikipedia. Please see [[:en:User_talk:Cyberpower678/Archive_47#InternetArchiveBot|this discussion]]. This bot's job is to combat the ongoing issue of dying links.—[[:en:User:Cyberpower678|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">CYBERPOWER</span>''']] <span style="font-family:Rockwell">([[:en:User talk:Cyberpower678|<span style="color:red">لێدوان</span>]])</span> ‏٠١:١٩، ٣١ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) ;وەرگێڕان: ھاوڕێیان، ئەم بۆتە ناوی [[ب:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] و لە لایەن {{بەستەری بەکارھێنەر|Cyberpower678}}ـەوە بەڕێوەدەچێت. من لەسەر پەڕەی تایبەتی خۆی داوام لێ کرد کە لە ویکیپیدیاکەی ئێمەش داوای ئاڵا بۆ ئەم بۆتە بکات. ئەم بۆتە کاری ئەرشیڤکردنی بەستەرە دەرەکییەکانە و ڕزگارکردنی بەستەرە مردووەکانە و زۆر سوودی دەبێت بۆ بەشی سەرچاوەکان. ◂ [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">♬</span>]]} ‏٠١:٣٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) === دەنگەکان === *{{لەگەڵ}} ◂ [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">♬</span>]]} ‏٠١:٣٥، ٣١ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) *{{لەگەڵ}} > [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٥:٠٦، ٣١ی تەممووزی ٢٠١٧ (UTC) *{{لەگەڵ}} - [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue"><span style="font-size:14px">'''سەرچیا'''</span></span>]] — ‏٢٠:٥٥، ١ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) *{{لەگەڵ}} '''--'''[[بەکارھێنەر:علاء |<font size="3" face="Script MT Bold" style="color:black;">علاء</font> ]] [[لێدوانی بەکارھێنەر:علاء |:)..!]] ‏١٦:٢٥، ٤ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) === تێبینییەکان === {{و|Serchia}} ◂ [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">♬</span>]]} ‏١٩:٠٥، ١ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}}. زۆر سپاس بۆ پشتگیریتان! (بڕوانە [[metawiki:Special:Diff/20006306|ئەنجام]]) -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١١:٢١، ٢٣ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) ---- سڵاو ھاوڕێیان، بەپێی ئەوەی ویکیپیدیایەکەی ئێمە بە ڕاددەیەک بچووکە، و بۆ ئەوەی کاتمان بە بڕێ دەستکارییەوە نەکوژین، من «[[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]»م دروست کردووە و ئێستا داواتان لێ دەکەم بۆ وەرگرتنی ئاڵای بۆت متمانەی خۆتانم پێ بدەن تا بتوانم لەمەودوا دەستکارییە دووپات و وەڕەزکەرەکان لەڕێگەی بۆتەوە ئەنجام بدەم. بڕوانە [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|بەشدارییەکانم تا ئێستا لە ویکیپیدیا]] یان [https://xtools.wmflabs.org/globalcontribs/AramBot بەشدارییە سەرانسەرییەکانم لە ئێکستووڵز] من لە ئێستادا و وەکوو سەرەتایەک کار بە [[:en:Wikipedia:AWB]] دەکەم، و پاشان [[:mw:Manual:Pywikibot]]. بۆ ئێستا من دەتوانم ئەم کارانەی خوارەوە ئەنجام بدەم: * زیادکردن، سڕینەوە و دەستکاریکردنی تاگەکان، داڕێژەکان، پۆلەکان، پەڕگەکان بە وتارەکان بەشێوەی بەکۆمەڵ. * گۆڕین و لەجیاتیدانانی وشەکان بەکۆمەڵ. * فراوانکردنی داڕێژەکان. * نوێکردنەوەی ناوی پارامەتری داڕێژەکان بەخێرایی. * داواکاریی بەکارھێنەران (ئەگەر لەتوانادا بوو). * زۆری تر و لە داھاتوویشدا ھەوڵی چوونەپێش و کاری باشتر دەدەم پشت بە خوا. سپاس بۆ پشتگیریتان! -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٨:٤٠، ١٠ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) === دەنگەکان === <!-- تکایە بە * دەنگەکەت پێڕست بکە. --> ==== {{لەگەڵ}} ==== * {{لەگەڵ}}[[بەکارھێنەر:Amine yousefi|<span style="font-family:Segoe print; color: magenta; font-size:13px;">'''Şûşe'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Amine yousefi|<span style="color: pink">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٨:٤٤، ١٠ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) * {{لەگەڵ}} - [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٩:٤٧، ١٠ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) * {{لەگەڵ}} - [[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arya sarhan|لێدوان]]) ‏١١:٥٩، ٢٢ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) * {{لەگەڵ}}--&#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏١٤:٣٩، ٢٢ی نیسانی ٢٠٢٠ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت بۆ [[بەکارھێنەر:RojBot|RojBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}} (بڕوانە [[metawiki:Special:Diff/23617264#RojBot@ckb.wikipedia|ئەنجام]]) -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١١:٢٥، ٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) ---- سڵاو، وەک دەزانن شوێنکەوتنی [[وپ:شێواز]] کارێکی زۆر گرنگە، گەنگرین بەشیش [[وپ:ڕێنووسی زمانی کوردی|ڕێنووس]]ە. بەداخەوە، تا ئێستا زۆربەی وتارەکانی پێشتر چەندان هەڵەی ڕێنووسی و ڕێزمانییان تێدا هەیە. دەمەوێت بەم بۆتە ئەو هەڵە باوانەی ڕێنووس و ڕێزمان ڕاست بکەمەوە کە بەئاسانی بە بەکارهێنەری ئاسایی ناکرێت. لە داهاتووشدا، ئەگەر پێویست بوو، ڕاستکردنەوەی هەندێک هەڵە دەکەم بە خۆکار. بەدڵنیاییشەوە پێشنیار وەردەگرم لەسەر چۆنێتیی کارکردنی :) هەر کارێکی پێ بکەم کۆدەکەەی [https://github.com/roj1512/ckbwikibot لێرە] بڵاو دەکەمەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە هیچ ڕاستکردنەوەیەک بەخراپی ناکات، هەروەها بۆ ئەوەی هەرکەسێک ویستی بتوانێت ڕاستەوخۆ هاوکار بێت لە پێشخستنی یان چارەسەرکردنی هەڵەکانی. بۆ دڵنیابوونەوەی زیاتریش لە پارێزراویی، هەموو کارەکانی لە ویکیی تاقیکاریدا پێشتر تاقی کراونەتەوە و دەکرێنەوە. — [[بەکارھێنەر:ڕۆژ سەربەست|<b>ڕۆژ</b>]] ‏١٨:٤٩، ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) === دەنگەکان === * {{لەگەڵ}} -- بەکارھێنەر ڕۆژ لە تویتەر دەناسم، بەرنامەسازە. پێم وایە بەوەی بۆتێکی ھەبێت دەتوانێت کارئاسانی باش بکات لە ڕاستکردنەوەی ھەڵەی ڕێنووسی نێو وتارەکان و چەند ئەرکی دیکەش کە کاتی زۆر لە بەشداربووان دەبەن. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ‏١٨:٥٧، ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٩:٠٨، ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) * {{لەگەڵ}} بەپێی ڕوونکردنەوەکەی بەڕێز سەرچیا وە بەپێی بەشدارییەکانی بەڕێزیان وا دیارە دەزانن چیدەکەن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٩:٣٢، ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) * {{لەگەڵ}} – ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٠٨:١٢، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) === لێدوانەکان === سڵاو {{وب|ڕۆژ سەربەست}} بەوەی کە ئاوا داوای دەستکاری لەسەر پەڕەکانی میدیاویکی پێشکەش دەکەیت، دیارە کە ناشارەزا نیت. ویستم بڵێم ھەندێ ڕوونکردنەوەی زیاترمان پێ بدە کە کارەکانت چی و چۆن دەبن، بەڵام کاتمان نییە و لەگەڵم. ئێوەش یەکەم کەسی نوێن بۆ ئەو کارانە کە من بەبێ لێکۆڵینەوە ئاوا متمانەی پێ بکەم. تەنیا تکایە پێش ئەوەی ھەر کارێکی بەکۆمەڵ بکەیت، سەرەتا یەک، دوو یان چەند دەستکارییەکی کەم کە خۆت بزانیت کارەکەت بەبێ کێشە دەچێتە ڕێوە بکە ئینجا دەستکارییە بەکۆمەڵەکە بکە. ھەرچیش بە ئێمە کرا، بەپێی توانا ھاوکارین. بەھیوای کاری باشین لێت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٠٨:١٢، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) :سڵاو لە تۆش کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]. سپاس بۆ پشتگیریت. :{{وتە|سەرەتا یەک، دوو یان چەند دەستکارییەکی کەم کە خۆت بزانیت کارەکەت بەبێ کێشە دەچێتە ڕێوە بکە ئینجا دەستکارییە بەکۆمەڵەکە بکە}} :بەدڵنیاییەوە، سەرەتا هەر وا دەکەم. دواتر کە زانیم کارێک بەباشی دەڕوات، دەیگوازمەوە ڕاژەی تووڵفۆرج. — [[بەکارھێنەر:ڕۆژ سەربەست|<b>ڕۆژ</b>]] ‏٠٩:١٩، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) :: بژیت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٠٩:٥٥، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت بۆ [[بەکارھێنەر:SakuraBot|Sakura Bot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}} بڕوانە [[metawiki:Special:Diff/23752470#SakuraBot@ckb.wikipedia|ئەنجام]] لە مێتا [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٣:٤٢، ٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ (UTC) ---- سڵاو بەڕێزان، من ساکورا بۆتم درووستکردووە بۆ مەبەستی جێبەجێ کردنی چەند کارێکی تەکنیکی پێویست، بیرم کردەوە کاتی ئەوەیە [[بەکارھێنەر:SakuraBot]] چالاک بکەم و کارە تەکنیکییەکانی پێ بکەم ھەر بۆیە لەم دوو ڕۆژەی پێشوو دروستم کرد. ئێستا پێویستم بە پشتگیریی ئێوەیە تا ئاڵای بۆت وەرگرم. ھەوڵ دەدەم کار بە [[:en:Wikipedia:AWB|AWB]]، [[:en:Wikipedia:WPCleaner|WPCleaner]] و [[:mw:Manual:Pywikibot|Pywikibot]] بکەم، وە وەک زۆربەی بۆتەکانی تر بە تایبەت Arambot ھەوڵی چاکسازیکردن لە ناوەڕۆک دەدەم و داواکانی بەکارھێنەرانی تر جێبەجێ دەکەم و لە ئایندەشدا ھەوڵ دەدەم زۆر زیاتر فێربم. سپاس بۆ پشتگیریتان [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٩، ٢١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) === دەنگەکان === <!-- تکایە دەنگەکەت بە * پێڕست بکە. --> * {{لەگەڵ}} ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٢٢:٥٤، ٢١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏١٣:٢١، ٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) * {{لەگەڵ}}⇐ [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏١٣:٥١، ٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) === لێدوانەکان === }} == داوای ئاڵای بۆت (bot flag) بۆ [[بەکارھێنەر:TesslaBot|TesslaBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}} ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Bot_status#TesslaBot@ckb.wikipedia ئەنجام]). <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏٠٦:٣٢، ١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (UTC) ---- سڵاو لەھەموو بەکارھێنەرانی ویکیی کوردی، چەند ڕۆژێک دەبێت کە [[بەکارھێنەر:TesslaBot|TesslaBot]]م درووست کردووە، و پێشتریش دەمویست کە بۆتێک دروست بکەم لەبڕی بۆتە ناچالاکەکان هەنێک ئاسانکاری بۆ بەکارهێنەران بکات، بەڵام نەدەگونجا بۆم، ئەمجا بەتەواوی ئەم داوایەم لەسەری کردووەتەوە و تا بتوانم بە یارمەتی کۆمەڵگا متمانە و ئاڵا بۆ ئەم بۆتە بەدەست بھێنم. دەمەوێت ئەم بۆتە نوێیە کاری "کۆمەڵەوتارەکان" بکات. کۆمەڵێک وتار هەن کە پێویست ناکات خۆمان بە دەست بیان نووسین و ژمارەیان زۆرە، ئەوا ئەم بۆتە ئاسانکاری دەکات لە نووسینی ئەو وتارانە. هەڵبەت بۆتێکی هاوشێوەمان هەیە [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] بەڵام زۆر چالاک نییە(کاتی پێویستی نییە) بۆ ئەو کارە. هەروەها گەر پێشنیاری کاری تریش دەکەن ئەوە پێ خۆشحاڵ دەبم. ئاشکرایە کەمن بەڕێوەبەری تەکنیکی نیم، و ئەوەش ئەمە دەرەخات کەمن شارەزاییەکی زۆرم لە کۆد و سکرێپتەکان نییە، بەڵام لێیان تێدەگەم. بۆیە ساکورا خان خۆشی دەتوانێت لێدوان بدات، و یارمەتیدەرم دەبێت تا بەتەواوەتی پێویستم بەکەس نامێنێت. سوپاس بۆ متمانە و هەوڵەکانتان بۆ بەرەو پێشچوونی ویکی. <!-- داڕێژە:واژوونەکراو --><small class="autosigned">—&nbsp;ئەم لێدوانە لەلایەن [[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوونەکراوە]]. ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Tessla#top|لێدوان]] • [[تایبەت:بەشدارییەکان/Tessla|بەشدارییەکان]]) ١١:٣٢، ١٨ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC)</small> === دەنگەکان === * {{لەگەڵ}} — بە ھیوای کاری باش! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١١:٣٧، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) * {{لەگەڵ}} ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ‏١١:٥٨، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) === لێدوان === * سڵاو {{وب|Tessla}} پێشەکی سپاس بۆ بەشدارییەکانت و خۆشحاڵ دەبین کە بۆتێکی چوست و چالاکمان بۆ زیاد ببێت! ڕوونکردنەوەیەکی وات لەسەر کاری بۆتەکە نەداوە بۆیە دەمەوێ بپرسم تەنیا دەتەوێت کۆمەڵەوتاری پێ دروست بکەیت؟ دەکرێ پێم بڵێی چۆن کۆمەڵەوتارەکان دروست دەکەیت؟ دەتوانی پەلەی بڵاوکردنەوەت نەبێ و زۆر زۆر زۆر بەوردی ئەو کارە بکەیت و، تا تەواو دڵنیا نەبیت بڵاویان نەکەیتەوە؟ من خۆم لەگەڵ چەند بەکارھێنەرێک کۆمەڵەوتارمان بە بۆت دروست کردووە تا ئێستا ٦٬٧٢٤ وتارمان بڵاو کردووەتەوە، بەڵام [[ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان/شارەکانی ئێران]] نزیکەی ساڵ و نیوێکە ھێشتا بڵاومان نەکردووەتەوە چونکە تا دڵنیا نەبین لەوەی کە ھیچ ھەڵەیەکی تێدا ناکەین، بڵاویان ناکەینەوە. ئینجا چیی تر بە بۆتەکەت دەکەیت و ھەر داواکردنی ئاڵای بۆت بەس نییە و دەبێ ڕوونی بکەیتەوە کارەکانی چی و چین. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١١:٠٧، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) *:سڵاو کاکە @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]، هەروەک لەسەرەوە وتوومە: "کاری کۆمەڵەوتارەکان بە بۆتەکە دەکەم و بەڵام گەر پێشنیاری کاری تریش دەکەن بۆ ئاسانکاری بەکارھێنەران، ئەوا پێ خۆشحاڵ دەبم". بۆیە لێرە دەرەکەوێت کە هەر کارێک بۆنموونە جەنابت پێشنیاری بکەیت ئەوا ئامادەم بیکەم بەو بۆتە. هەروەها بەڵێ بێگوومان بە وردی و لەسەر خۆیی کارەکان دەکەم و دڵنیا دەبمەوە لێیان، وە شارەکانی ئێران ڕاستە دەتانەوێت بە وردی کاری لێبکەن بەڵام خایاندنی ئەو ڕۆژە زۆرە دەشگەڕێتەوە بۆ ناچالاکی بۆتەکە، بۆیە حەزم کرد کاری کۆمەڵەوتارەکانیش بگرێتە ئەستۆ و هەر کارێکی تریش بێت ئامادەم بیکەم، و نامەوێت ویکی سۆرانی ناچالاک بێت. سوپاس بۆ تۆش. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١١:١٩، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) *:: {{وب|Tessla}} پڕۆژەی شارەکانی ئێران پەیوەندیی بە بۆتەوە نییە و ئێستاش دەتوانین بڵاویان بکەینەوە، بەڵام تەنیا دەمانەوێت ھەڵەیان تێدا نەکەین تا دواتر ناچاری چاککردنیان ببینەوە. بەھەرحاڵ، من نابمە ڕێگرت و دەنگیشت پێ دەدەم چونکە زۆر دەمێکە خواستت لەسەر بۆتێک بووە و دەمەوێ بزانم دەتەوێ چیی پێ بکەیت. تەنیا ئەوە بزانە کە ئێمە لێرە وەک بەشێک لە ویکیپیدیاکانی تر پێشبڕکێی زۆرکردنی وتار ناکەین تا ئاوا ھەوڵی چوونەپێش بدەین. بەداخەوەش بەشێک لە بەکاربەران ھەر ئەوەندەی ئاڵاکەیان وەرگرت، ئیتر چوار دەستکاریی پێ ناکەن و ھەر ناڵێی ڕۆژێک داوای ئاڵای بۆتیان کردووە و نموونەشمان زۆرە و بڕوانە [[ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان]]. ئەوەشت لەبیر نەچێ کە دەستکاریی ناپێویست نەکەیت و ھەوڵ بدە بە وتووێژەوە کاری پێ بکەیت. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١١:٣٦، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) *:::سوپاس @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بۆ قسە بەنرخەکانت، هیوادارم '''باشی و بەنرخی''' ڕەچەڵەکی کارەکانم بگەڕێتەوە سەر کارەکانی تۆ. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١٥:١٢، ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) }} == داوای دەسەڵاتی بەڕێوەبەری (botadmin) بۆ [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}}. زۆر سپاس بۆ پشتگیریتان! (بڕوانە [[metawiki:Special:Diff/27270094|ئەنجام]]) ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٣:٤٦، ١٢ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) ---- سڵاو ھاوڕێیان، داوای دەسەڵاتی بەڕێوەبەری بۆ بۆتەکەم دەکەم. دەسەڵات دەداتە بۆتەکە تا سڕینەوە و پاراستن ئەو شتانەی تر بکات کە بەڕێوەبەر دەتوانێت بیانکات. لە ئێستادا زیاتر لە ٦٬٠٠٠ داڕێژە ھەن بۆ سڕینەوە. جا یان دەبێ لە مێتاویکی داوا لە کەسێ بکەین بیانسڕێتەوە یانیش ئەم دەسەڵاتەمان پێویستە. خۆشتان ئاگاداری ئیش و چالاکییەکانی بۆتەکەم ھەن و بڕیار لە دەست ئێوەدایە. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٩:٢٦، ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :{{لەگەڵ}}- ھەر کارێک تۆ ئەنجامی بدەی بە دڵنیایییەوە من لەگەڵیم. [[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arya sarhan|لێدوان]]) ‏٢٢:١٠، ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :{{لەگەڵ}} ماندوونەبیت. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏١٧:١١، ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) }} == داوای ئاڵای بۆت بۆ [[بەکارھێنەر:HaryaddBot|HaryaddBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}}. سەیری [[metawiki:Special:Diff/30669529|ئەنجام]] بکە لە مێتا [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١١:١٠، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ---- ​​سڵاو دۆستان، من داوای ئاڵای بۆت ئەکەم بۆ HaryaddBot. وەک ئەزانن، ئەکرێ بۆ ڕاپەڕاندنی کۆمەڵێک کاری دووبارەبۆوە کە بە دەست وەڕسکەرن و کات زۆر ئەبەن، کەڵک لە بۆت وەرگیرێ. لەو کارانەی پێی ئەکرێ وەک: دروستکردنی پەڕە، زیادکردنی پۆل، گواستنەوەی ناو، دانان و لابردنی داڕێژە لەسەر پەڕەکان و زۆر شتی تر. من وەک سەرەتایەک کار بە [[:wikitech:PAWS|PAWS]] ئەکەم، کە بۆ پڕۆژەی [[ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان|کۆمەڵەوتارەکان]] یارمەتیدەرێکی باش ئەبێ. بەپێی کات ھەوڵەیەم دەستکاریکەرەکانی تر تاقی بکەمەوە وەک [[:en:Wikipedia:AWB|AWB]] و [[:mw:Manual:Pywikibot|Pywikibot]]. لە دەستپێکی کارەکانما، سەرەتا چەن دەستکارییەکی کەم ئەکەم تا بزانم بێکێشە کارەکانم ئەچێتە پێشەوە، دواتر کۆمەڵە دەستکارییەکان ئەکەم. لەبەر ئەوە، وەرگرتنی ئەم مافە یارمەتیم ئەیا کارەکانی بۆتەکە بە ڕێکخراوی بڕۆن و بەبێ ئەوەی پشێوی و ئاڵۆزی لە پەڕەی دوایین گۆڕانکارییەکان دروست بکەن. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٣٨، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) === دەنگەکان === * {{لەگەڵ}}: بۆتێکی نوێمان پێویستە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٥٠، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}}: بەپێی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja#سڵاو|ئێرە]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٤، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) === لێدوان === }} == داوای ئاڵای بۆت بۆ [[بەکارھێنەر:HivjaBot|HivjaBot]] == {{بەسراو|دەق= {{کرا}}. سەیری [[metawiki:Special:Diff/30669544|ئەنجام]] بکە لە مێتا [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١١:١٢، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ---- سڵاوتان لێ بێت، داواکارییەکەی منیش ھەر وەک داواکاریی کاک ھەریادە بۆیە نامەوێ دیسان سەرتان بێشێنمەوە، تەنیا ئەوەیکە ئامانج لە ھیڤجابۆت بڵاوکردنەوەی وتارەکان بەکۆمەڵ (بەتایبەتی بۆ [[ویکیپرۆژە:کۆمەڵە وتارەکان]])، ھەروەھا لە داھاتووشدا ئەگەر کرا بۆ پۆل و داڕێژە و بابەتەکانی تریش بەکاریدێنین. بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر ئەو داواکارییە سەیری [[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja#سڵاو|ئێرە]] بکەن. زۆر سپاس بۆ ھەمووان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٠٤، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) === دەنگەکان === * {{لەگەڵ}}: ئاڵای تێسلا بۆت وەردەگرینەوە و هیڤجابۆت و هەریادبۆت لەمەودوا بەکاردێن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٤، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}}: بە دوو بۆت، باشتر کارەکان بەڕێوە ئەچن. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:٢٢، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) === لێدوان === }} s5xf4sv425a3b8a86p2s085p3vslnp1 0 19022 1590471 1578408 2026-06-15T11:46:55Z MFTG 21816 /* ناو */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1590471 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی گەڵاڵە | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Hawler Governorate.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٩٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی گەڵاڵە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة مرکز قضاء کلالة''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Galala Subdistrict'') یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = کوردی}}</ref> == ناو == * ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> * ناوی شارۆچکەی گەڵاڵە، کە دەکەوێتە باڵەکایەتی و سەر بە [[قەزای چۆمان]]ە، لە ڕووی زمانەوانی و مێژووییەوە چەند بۆچوون و گێڕانەوەیەکی جیاوازی لەسەرە کە بەم شێوەیەی خوارەوە کورت دەکرێنەوە: * گۆڕانی وشەی "گەورە" یان "گەورەڵا": یەکێک لە بەھێزترین و بەربڵاوترین بۆچوونەکان ئەوەیە کە ناوی "گەڵاڵە" لە وشەی (گەورە) یان (گەورەڵا)وە ھاتووە. لە کۆندا ئەم شوێنە وەک ناوەندێکی گەورە، ئاوەدان و سەرەکیی ناوچەی باڵەکایەتی سەیر کراوە. بە تێپەڕبوونی کات و بەھۆی تایبەتمەندیی شێوەزاری ناوچەکەوە، پیتی (ر) گۆڕاوە بۆ (ڵ) و وشەکە لە "گەورەڵا"وە بووە بە "گەڵاڵە"، کە وەک سیفەتێک بۆ گەورەیی و گرنگیی شوێنەکە بەکار ھاتووە. * پەیوەندی بە ڕووەک و دارستانەوە (گەڵا): بۆچوونێکی تر ھەیە کە ناوەکە بەستراوەتەوە بە سروشتی ناوچەکەوە. بەھۆی ئەوەی گەڵاڵە ناوچەیەکی شاخاوی، تێر [[ئاو]] و سەوزە، و لە کۆندا [[دارستان]] و باخی چڕی لێ بووە، دەگوترێت ناوەکە لە وشەی ([[گەڵا]])ی [[دار]] تاشراوە، بە واتای شوێنێکی پڕ لە گەڵا و دار و درەخت. * ناوی ھۆز یان بنەماڵە: لە ھەندێک سەرچاوەی مێژووییدا ھاتووە کە "گەڵاڵە" یان "گەڵاڵی" ناوی ھۆزێکی کۆنی کوردی بووە (کە لە چەند ناوچەیەکی تری کوردستانیش وەک کەرکووک و لای مەھاباد ناویان ھەیە). پێدەچێت لە سەردەمێکی مێژووییدا لقی ئەم ھۆزە لەم ناوچەیە نیشتەجێ بووبن و ناوچەکە بە ناوی ئەوانەوە ناسرابێت. == مێژوو == == جوگرافیا == سنوری ناحیەی گەڵاڵە: * لە باکوورەوە [[ناحیەی سمێلان]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی قەسرێ]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی وەرتێ]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11079214#map=11/36.7271/44.8352</ref> == دانیشتوان == ژمارەی دانیشتووانی (١٥٩٤) ھەزار کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> == کشتووکاڵ == == شوێنەوار == == کارگێڕی == ئەم ناحیەیە لە (١٠) گوند پێکھاتووە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان| ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> * [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]](ناوەند) * [[ڕەشەکەڵ]] * [[پاشکۆز]] * [[ناوکێلەکان]] * [[ئۆمەراوە]] * [[ڕەزان مەلا براییم]] * [[کانی سماق]] * [[کانی زیل]] * [[دارسلام]] * [[گوێزان، چۆمان|گوێزان]] * [[بێرەش]] ==ئەمانەش ببینە== * [[قەزای چۆمان]] * [[ناحیەی قەسرێ]] * [[ناحیەی سمێلان]] * [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] * [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] == سەرچاوەکان == {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] oetdafqv4hxa4zjcsntlfey7bvlwysa 0 24657 1590258 1556608 2026-06-14T17:38:01Z ~2026-34935-34 77091 یەک سەرچاوە 1590258 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە}} {{شێواز}} {{خاوێنکردن}} [[پەڕگە:Sumer map.jpg|وێنۆک|250x250پیکسڵ|نەخشەی سۆمەر]] '''سوومەر''' یان '''سوومێر''' ({{بە ئینگلیزی|Sumer}}) نەتەوەیەکن کە لە بەشی باشووری [[مێزۆپۆتامیا]] ھاوچەرخ لە سەرەتای ھەزارەی سێیەمی پێش زایینەوە لە گۆرەپانی سیاسی و ژیاریدا دەرکەوتن، گومان دەبرێت ئەوان لە ناوچەکەدا لەسەرەتایی سەردەمی نیمچە نووسینەوە ھەبووبن، زانیارییەکان سەبارەت بە نشینگەی یەکەمی ئەو ھۆزانە و ئەو ڕێیەی کە بۆ گەیشتن بەخاکی باشووری [[مێزۆپۆتامیا]] گرتیانە بەر تا ئێستاش نادڵنییان، چەندین بیروڕا ھەن سەبارەت بەنشینگەی یەکەمی سوومەرییەکان و کەی و چۆن ھاتن بۆ باشووری [[مێزۆپۆتامیا]]. [[سۆران حەمەڕەش]] دەڵێ ئەمان لە [[باکووری کوردستان]] و [[ئەنادۆڵ|ئانادۆڵ]] ھاتونەتە باشوور. بەگوێرەی توێژینەوەیەکی دکتۆر [[ئاسۆس محەممەد مەلا قادر]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=مەلا قادر|یەکەم=ئاسۆس محەمەد|ڕێکەوت=٥٫١٢٫٢٠٢١|سەردێڕ=گەلی سۆمەر|ناونیشان=https://doktorasossqader.blogspot.com/2021/12/blog-post.html?m=1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> خۆری [https://doktorasossqader.blogspot.com/2021/12/blog-post.html گەلی سۆمەری] لە سەروبەندی ساڵی ١٩٠٠ ب.ز. دا بەرەو ئاوابوون دەچێت و ئەم گەلە بەرەو تەفروتونا بوون دەچێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا زمانەکەیان وەک زمانی زانست و ئایین و گەردوونناسی ھەتا وەکوو کۆتایی لەناوچوونی نووسینی مێخی لەناو زمانەکانی دیکەدا خۆی ڕاگرت [https://doktorasossqader.blogspot.com/2021/12/blog-post.html?m=1]. == زمان و ئاینی سۆمەریەکان == {{خاوێنکردن}} سۆمەرییەکان زۆر خوداوەندیان پەرستووە ئەوان دوور بوون لە یەکتاپەرستی ئەوان باوەڕیان وابوو خوداوەندەکان دەخۆن و دەخۆنەوە و ژن دێنن. هەر شارێکش خوداوەندێکی خۆی هەبوو لە بەناوبانگترین خوداوەندەکانیان: * ئانۆ: باوکی هەموو خوداوەندەکان بوو خوداوەندی ئاسمان. * ئەنلیل : خودەوەندی با بووە بە خوداوەندی دەسەڵاتش ناسراوە زۆرجار ڕکابەری ئانۆی کردووە. * ئەنکی : خوداوەندی زەوی بووە بەپێی باوەڕی سۆمەریەکان ئەو خوداوەندە دۆستی مرۆڤ بووە لەوانەیە بەهۆی کشتوکاڵ وایان وتبێت. * ننار: خوداوەندی مانگ بووە لە شاری [[حەڕان]] دەپەرسترا [[ئەکەدییەکان]] پێیان دەگوت سین. * ئۆتۆ: خوداوەندی ڕۆژ بووە ئەکەدیەکان پێیان دەگووت شمش ئەو خوداوەندە لە میلەکەی حاموڕابی بەرامبەر حاموڕابی وێنەی کێشراوە کە حامورابی یاساکانی لێ وەردەگرێت. * ئینانا: خوداوەندی جەنگ و دەسەڵات بووە هەسارەی زوهرە بووە بابلیەکان پێیان دەوت [[عەشتار]] (ئیشتال). خالتی : خودەوەندی دەوڵەتی ئۆرارتۆ بووە لەشاری مەساسیر ([[ڕەواندز]]) دەپەرسترا. * مەردۆخ (بێل) : خوداوەندی شاری بابل بووە هاوسەرەکەی ناوی سربانیتم بووە ناوی اربیل (بیل) بەناوی ئەو خوداوەندەیە چونکە لەشاری [[هەولێر]]ش دەپەرسترا.{{ژێدەر}} ===زمان=== لەلێکۆڵینەوەکانی نووسەرە ئەورووپییەکاندا دەبینین کە دەڵێن زمانی سومەری زمانێکی تەک بنەماڵەیە. ئەمان قیاسی ئەم زمانەیان لەگەڵ زۆر زمان کردووە تەنانە سانسکریت بەڵام لە ئاکامدا وتوویانە ئەم زمانە تەک بنەماڵەیە و پێوەندیی بە ھیچ زمانێک نییە.{{ژێدەر پێویستە}} سەبارەت بەو پەیکەرە گەورانەی ھەندێک جار یاریدەدەرن بۆ دیاریکردنی ڕیشە و بنەڕەتی سۆمەرییەکان، ئەوا لێکۆڵینەوە ئەنپرۆپۆلۆجییەکان ئاماژە بەوە دەدەن پەیکەرە دۆزراوەکانی شارە سوومەرییەکان بەڵگەی یەکلاکەرەوە و ڕوونیان نییە سەبارەت بە ڕەگەزی ھۆزە سوومەرییەکان و ئاماژە دەدەن بەوەی تێکەڵ بوونێکی ڕەگەزی لەدێر زەمانەوە ھەیە، سیفەتەکانی گەلانی حەوزی دەریای ناوەڕاستی تێدایە کە سەریان درێژە و سیفەتەکانی گەلانی [[ئەورووپای ناوەندی|ئەورووپای ناوەڕاست]] و [[ئەرمەنستان]] کە سەریان خڕە. سەبارەت بە بەڵگە وەرگرتنی پەیوەست بە بەڵگەی پەیکەر و ھەڵکۆڵراوەکان کە سوومەرییەکان نەخشاندبوویان، ئەمەش ئاڵۆزە و ناتوانین لە ناسینی ڕەگەزی سوومەرییەکاندا سوودی لێ وەربگرین، وادەردەکەوێت ئەوەی کاربەری دەکات بە وێنەی شێوە مرۆڤەکان لەھەڵکۆڵیندا شێوەی ھونەری باو بێت بەپلەی یەکەم و وێنەی ڕاستی شێوە مرۆڤەکان و سیفەتە ڕاستییەکانیان نەبێت، بۆیە چەند شێوەیەکی ھاوشێوەی ئەو شێوانەی کە سوومەرییەکان لەچەند ناوچەیەکی دوور لە وڵاتی سوومەری دەیاننەخشاندن وەک ناوچەی ماری لەناوەڕاستەکانی [[فورات|فوراتدا]] ھەن. لەئەنجامی ناڕوونی بەڵگەی پەیوەست بە ڕەگەزی سوومەرییەکان لێکۆڵەران ناکۆکن لەسەر دیاریکردنی نشینگەی سەرەکییەکان وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا چەندین ڕاوبۆچوون دەرکەوتن لەسەر ئەوە کە ھیچ کامیان نەگەیشتوونەتە پلەی دڵنیایی و بێگومانی، لەوڕایانە ئەوەیە سوومەرییەکان لەناوچەی شاخاوی ڕۆژھەڵاتەوە ھاتوون بۆیە دەیانبینین پەرستگاکانیان لەسەر سەکۆی پلیکانەیی بەرزی ھاوشێوەی ناوچەی شاخاوی بنیاد ناوە، بەڵام پەرستگاکان و شوێنە پیرۆزە سەیرکراوە بەرزەکان لە زۆر شوێنی جیھاندا لە [[چین]] و ڕۆژھەڵاتەوە تادۆڵی نیل لەڕۆژئاوا ھەبوون، ناکرێت ڕاڤەی ئەوە بکەین بەڵام ئەوە ئەنجامی حەزی گشتی مرۆڤە لە پیرۆز ڕاگرتنی پەرستراوەکاندا بە بەرز دروستکردنی شوێنیان لەسەرووی ئاستی مرۆڤەوە، دەستەیەکی دیکە پێی وایە سوومەرییەکان لە دۆڵی سندەوە یان لەباشووری [[بەلۆچستان|بلوجستانەوە]] ھاتوون، بەڵگەشیان ئەوەیە لێکچوونی ژیاری نێوان ژیاری دۆڵی سندوژیاری سوومەری ھەیە، ئەم دەستەیەی زانایان پێیان وایە سوومەرییەکان بەدوو کۆچ ھاتوون یەکێکیان لەڕێگەی دەریاوە بەکەنداوی [[عەرەب|عەڕەبیدا]] ئەوی دیکەش لەڕێگای وشەکانی لەئێرانەوە، ئەوانەی دەڵێن یەکێک لەکۆچەکان لەڕێگەی کەنداوی عەڕەبییەوە ھاتووە پشت دەبەستن بەچەند چیرۆک و ئەفسانەیەکی ئیغریقی گوازراوە لەبنەڕەتییەکی سوومەرییەوە کە سومەرییەکان و [[دەریا]] پێکەوە دەبەستێتەوە ھەروەھا بڵندی پایەی بەرزی دەریا کە لەبیروباوەڕی سوومەرییە یەکەمینەکاندا ھەیە ئەو پەیوەندییە پتەوەی کە سوومەرییەکان دەبەستەوە بە وڵاتی دلمون ([[بەحرەین]]ی ئەمڕۆ)و، دواجار ئەو ڕایەی زیاتر وەردەگیرێت ئەوەیە سوومەرییەکان لەدەستەی ئەو ھۆزوگەلە ناوچەییانەن کە لەدێر زەمانەوە لە[[عێراق]] نیشتەجێ بوون و لەدەرەوە نەھاتوون بەڵکوو لەبەرەی باکوورەوە بەرەو باشوور کشاون لەبەشی باشووری عێراقدا لەدێر زەمانی پێش مێژووەوە نیشتەجێ بوون لەگەڵ دانیشتووانە ناوچەیییەکاندا تێکەڵ بوون، ئەوانەی بەناوی فوراتییە یەکەمینییەکان ناسیمانن، ناوی سوومەرییەکانیش پێک ھاتووە لەناوی ئەو وڵاتەی کەتیایدا بوون (وڵاتی سوومەر) وەک [[ئەکەد]]ی و بابلییەکان، ئەو پەیوەندی یە ژیارییەی لەنێوان سوومەرییەکان و دانیشتووانی ناوچەیی ناوچەکەدا پێشینەیان بوون پشتگیری ئەم ڕایە دەکات، ھەروەک ھەواڵ و جێدەستە سوومەرییەکانی وەک [[وێژە|ئەدەب]] و [[چیرۆک]] و [[ئەفسانە]] و ڕێوڕەسم و [[ئایدیۆلۆجی|بیروباوەڕ]] کەمۆرکێکی ناوچەیی ناسراونا نامۆ بەکەشی وڵاتی دۆڵی ڕافدەین پشتگیری ئەو ڕایە دەکەن.{{ژێدەر}} بنەڕەتی سوومەرییەکان و ڕێگەی ھاتنیان بۆ باشووری [[عێراق]] ھەرچۆنێک بێت بێگومان ئەوان بەشدارییەکی کارایان ھەبووە لە دروستکردن و گەشەدان بەژیاری عێراق لەھەزارەی سێیەمی پێش زاییندا و مۆرکێکی تایبەتیان بۆ زیاد کردوە تا ئاستێک دەدرێتەوە پاڵ ئەوان و بەناوی ئەوانەوە نووسراوە ھەرچەندە ئەو ژیارانەی لە عێراقی کۆندا دامەزراون بەتەنھا بەرھەمی سوومەرییەکان نەبوون بەڵکوو ھەموو ئەو ھۆزانەی لەم بەشەی جیھاندا سەقام گیر بوون بەشدار بوون لە پێکھێنان و گەشەسەندندا چ فوراتە یەکەمینییەکان بن یان ھۆزە عەڕەبییە کۆنەکان یان ھۆزە سوومەرییەکان یان جگە لەوان تا ئاستێک ناتوانین ژیاری سوومەری یان ئەکەدی لەڕەگەزە ژیارییەکانی دیکە جیا بکەینەوە.{{ژێدەر}} == باری سیاسی گشتی لە وڵاتی سۆمەرو ئەکەد == سەرچاوە ھەرە کۆنەکان جیاوزی لە نێوان سۆمەری و ێەکەدییەکاندا دەکەن. خشتە نووسراوێکی سەردەمی ئەکەدی کۆن (٢٣٤٠–٢٢٠٠ ب. ز) جیاوازی لە نێوان کابرای ئەکەدی و زمانی سۆمەریدا دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=مەلا قادر|یەکەم=ئاسۆس محەمەد|ڕێکەوت=٥٫١٢٫٢٠٢١|سەردێڕ=گەلی سۆمەر|ناونیشان=https://doktorasossqader.blogspot.com/2021/12/blog-post.html?m=1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> باسی ئەوەمان کرد کەسەرچاوەی سەرەکی مێژووی وڵاتی سۆمەر لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا ئەو دەقە جۆربەجۆرە بسماریانەن کەپێمان گەیشتوون بەتایبەت ھێڵکارییەکانی پاشاکانوئەو پشکنینە شوێنەواریانەی لەشارە جیاجیاکاندا ئەنجام دراون، ئەو سەرچاوە ئاماژە بەوە دەکەن باری سیاسی گشتی لەوڵاتی سۆمەر لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا تایبەتمەندی بوونێکی زیاتری ھەیە لەیەک بنەماڵەی فەرمانڕەوا، ھەربنەماڵەیەکی ئەوبنەماڵانە دەسەڵاتێکی ھەبوو بەسەر شارێکی سەرەکیوشارە بچووکەکانی چوار دەوریوگوندەکانیدا، ئەو ناوچانەی ھەربنەماڵەیەک فەرمانڕەواییان دەکرد لای لێکۆڵەرانی ھاوچەرخ بەناوی (دەوڵەتەشار) ناسراوە، دەوڵەتەشارەکان لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا گەشەیان سەندودواتر لەکۆتایییەکانی ئەوسەردەمانەدا شلۆق بوونودەوڵەتی یەک تیرەوییەک بەرە شوێنی گرتنەوە، ناکۆکیوڕکەبەری نێوان بنەماڵەکان بۆ دەست گرتن بەسەر گەورەترین بەشی زەوی کشتوکاڵیوسەرچاوەی ئاوودەستگرتن بەسەر ڕێگە بازرگانییەکانی ڕوو بەسەرچاوەکانی ماددە خاوەکان ھۆکاری یەکەموسەرەکی بوون بۆ ئاڕاستەی سیاسی گشتی بەرەو یەکخستنی وڵاتوڕێکخستنی لەژێر دەسەڵاتێکی کارگێڕی مەرکەزیدا. بەپێی ھێڵکاری ناوی پاشا سۆمەرییەکان کەچەند دەقێکی دیکە پشتگیریان دەکەن موڵکییەت دوای لافاوەکە لەشاری کیش دابەزیوبنەماڵەیەک فەرمانڕەوایی تێدا کرد کەزیاتر لەبیست پاشا فەرمانڕەواییان تێدا کردوھێڵکارییەکان لەدیاریکردنی ماوەی دەسەڵاتیاندا زیادەڕۆییان کردووە، گرنگترین شت سەبارەت بەو بنەماڵە ئەوەیەزۆربەی ناوەکان یان دەقەکان لەزمانی فوراتییە یەکەمینییەکانەوە وەرگیراون، ئەوەش ئاماژەیە بەتێکەڵ بوونی ڕەگەزەسۆمەریو عەرەبییەکۆنەکان (ئەکەدییەکان) لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا، کۆتا فەرمانڕەوای کیش پاش (ئاجا) بوو کە چیرۆکی نێوان کیشووەرکا لەسەردەمی گلگامێشی پاشایدا بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، دواتریش باسی دەکەین، بنەماڵەی کیش لەبەشی کۆتایدا ھاوسەردەم بوون لەگەڵ بنەماڵەی یەکەمی وەرکا کەناودارترین پاشایان گلگامێش بوو، گلگامێش پاڵەوانی چیرۆکە ناسراوەکەی گلگامێشە، گلگامێش بەپێی ئەو چیرۆکە پاش ڕاوێژ وەرگرتنی ئەنجومەنی پیران وئەنجومەنی گەنجانی شارەکە لەگەڵ کیش کەوتنە جەنگ کردن، بەدوای بنەماڵەی یەکەمی وەرکادا بنەماڵەیەکی نوێ ھات کە لەشاری (ئور) دامەزراو بەبنەماڵەی یەکەمی ئور ناسرا، ھەندێک زانیاری بەڵگەنامەیی سەردەمی چەند پاشایەکمان دەستکەوتووە سەرەڕای ئەو ھێڵکارییەی پاشا سۆمەرییەکان کەلەسەری ھاتووە، دامەزرێنەری ئەم بنەماڵەش ھاوسەردەم بووە لەگەڵ گلگامێشی پاشای وەرکاوئاجای پاشای کیش، گومان دەبرێت گۆڕستانی ناوداری کیش بگەرێتەوە بۆ ئەو ماوەیە. ھێڵکاری پاشا سۆمەرییەکان باس لەوە دەکات یازدە بنەماڵە دوای بنەماڵەی ئوری یەکەم تادامەزراندنی دەوڵەتی ئەکەدی فەرمانڕەواییان کردووە، بەڵام بەڵگە شوێنەوارییەکانوھەندێک دەقی دۆزراوەی بسماری ئاماژە بەوە دەدەن ھەندێک لەبنەماڵە باسکراوەکان ھاوسەردەمی تەواوەتی یان بەشێکی ھەندێکی دیکەن، لەنێوئەو بنەماڵانەدا چەند بنەماڵەیەکی بیانی ھەبوون کەلەوڵاتی عیلام فەرمانڕەوییان کردووە، ئەمە ئاماژەیە بۆئەوەی وڵاتی سۆمەر ھەندێک کات لەژێر قەڵەمڕەو دەسەڵاتی وڵاتی عیلامدا بووە. سەرەڕایئەو بنەماڵانەی کەتەنھا زانیارییەکی کەممان لەسەریان ھەیە، ئەویش لەڕێی پشکنینە شوێنەوارییەکانەوە کەبەڵگەن بۆ بوونی بنەماڵەیەکی بەھێز لەشاری لەگش لەسەردەمی سێیەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا کەلەھێڵکاری پاشا سۆمەرییەکاندا لەبەر چەند ھۆیەکی نەزانراو ناویان نەھاتووە، دەوڵەتۆکەی لەگش چەند شارێکی لەخۆ دەگرتودەکەوتە نێو دەشتی بەپیتەوە لەناوچەی شەترەوفورات، دەوڵەتۆکەکە لەسێ شاری دراوسێ پێک دەھات (جرسونیناولەگش) خۆشگوزەرانی ئابووری دەوڵەتۆکەکەی گرتبوەوە بەتایبەت لەبەشی یەکەمدا، پەیکەرەکان ھەڵدەکۆڵرانوپاشاکانیان گرنگیان دەدا بەپڕۆژەی ئاودێریو بازرگانی ناوخۆودەرەکی چالاک بوو، ئەمەش لەئەنجامی ئەو سەرکەوتنە سەربازییە یەک لەدوای یەکانەی ئەو دەوڵەتۆکە دراوسێیانە بەدەستیان دەھێنان بەتایبەت دەوڵەتۆکەی (ئۆما)، ناکۆکی لەگەڵ دەوڵەتۆکەی ئۆما کەدەکەوتە باکوور بۆ چەندنەوەیەک بەردەوام بوو، گرنگترین ھۆکاریش بریتی بوولەحەزی دەستگرتن بەسەرئەوشەرەداکەنێوانی دوودەوڵەتی یەکلا دەکردەوەولەسەر ناوچەدەشتەبەپیتەکانی نێوانیان بوو، یەکێک لەپاشاکانی لەگش ھەواڵی سەرکەوتنەکانی بەسەرشاری ئۆمادا لەھەڵکۆڵراوێکدا بەدیاری بۆ تۆمار کردوین ھەڵکۆڵراوەکە لەسەر پارچە بەردێک بوو کەناسراوەبە (نسور) لەکاتێکدا ئەو دەقەی کەپاشایەکی دیکەی ئەو بنەماڵە بۆی بەجێھێشتوین ئاماژە دەدات بەوردەکاری ئەو ناکۆکییەی کەلەنێوان شاری لەگشوشاری ئۆمادا ھەڵگیرساوبۆ چەند نەوەیەک مایەوەوییەکێک لە فەرمانڕەواھاوچەرخەکان کە میسیلم بوو فەرمانڕەوای دەوڵەتۆکەی کیش بوو (واگومان دەبرێت) دەستی وەردایە ناکۆکییەکەو ڕۆڵی پەیوەندی نێوانیانی بینیو ڕێکەوتنێکی لەنێوانیاندا بەستوبەڵێننامەی ڕێکەوتنەکەش لەسەر پارچە بەردێک نوسراولەسەر سنووری نێوانیاندا دانرا، بەڵام فەرمانڕەوای ئۆما بەڵێننامەکەی شکاندوو ھەڵمەتی بردە سەر لەگش وشەری نێوان دوو دەوڵەت بەردەوام بوو تا ئەنتمینای فەرمانڕەوای لەگش توانی سەرکەوتنێکی کاتی بەسەر ئۆمادا بەدەست بھێنێت، گرنگی دەقی ئەنتمینا لەوەدا دەردەکەوێت کەکۆنترین بەڵێننامەی ڕێکەوتنی نێودەوڵەتیمان بۆتۆماردەکات کەتائێستا گەشتبێتە دەستمان، ئەوەش لەنێوان دەوڵەتۆکەی لەگشو دەوڵەتۆکەی ئۆمادا بەنێوەندی دەوڵەتۆکەی سێیەم، ئەم بەڵێننامەیە بەیەکەم ھەوڵی ناسراوی مرۆیی دادەنرێت لەڕێکخستنی پەیوەندی یە نێودەوڵەتییەکانوڕێکخستنی ئەو ڕێوشوێنانەی کەپەیوەندی نێوانیانی دەبرد بەڕێوە، بۆیە تائاستێکی زۆر گرنگی ھەیە لەلێکۆڵینەوەی مێژووی یاسای نێودەوڵەتیوسەرھەڵدانودواتر گەشەسەندنیشیدا. ئەو گەشەسەندنەی لەگش کەھاوکات بوو لەگەڵ سەرکەوتنە سەربازییەکانی بەسەر دەوڵەتۆکەکاندا درێژەی نەکێشا بەڵکو ھێندەی نەبرد شێواولاوازی ڕووی تێکرد، ھۆکاری ئەو لاوازییەش ئەوتەنگەشە ئابوریانە بوو کەوڵاتیان گرتەوە، لەگەڵ دەوڵەتی فەرمانڕەواکان بۆزیاد کردنی جۆروڕێژەی ئەو باجانەی بەسەر خەڵکدا دەسەپێنران بەنیازی کۆکردنەوەی سامانی پێویست بۆ خەرجی ژیانی ڕابواردنوزیادەڕۆیییەک کەلەسەردەمی سەرکەوتنە سەربازییەکانیاندا پێی ڕاھاتبوون وڕژانی سامان بەسەریاندا، بەوەپەرتەوازەیی ئابووری ھەموانی گرتەوەولەوڵاتدا شۆڕشێک بەرپا بووکە بنەماڵە فەرمانڕەوای لەناوبرد وفەرمانڕەوایەکی نوێی ھێنایە مەیدان کەگومان دەبرێت لەچینی کاھینەکان بێت ئەویش فەرمانڕەوا ئورکاجینا بوو، ئەم پاشایە ناسرابوو بەچاکسازییە ئابووریوکۆمەڵایەتییەکان کە بەناوی خۆیەوە ناسراون وئامانجیش لێیان لەناوبردنی گەندەڵی سیاسیوئابووریو کۆمەڵایەتی ناو وڵات بوو، لەچاکسازییەکانیدا ئەو گەندەڵیانەی ژماردووە کەوڵایان گرتبوەوە، گرتنە بەری ئەو ڕێوشوێنانەشی ھێناوە کە بۆ لەناوبردنی گەندەڵییەکان گرتنییەبەر، بەڵام ئەوماوە کورتەی کە فەرمانڕەوایی تێدا کردووە –ھەشت ساڵ- دەرفەتی چاککردنی بارەکەی پێ نەداولەوماوەدا فەرمانڕەوایەکی نوێ لەشاری ئۆما دوژمنی دێرینی لەگش دەرکەوت وتوانی دەستبگرێت بەسەر لەگشداوبەیەکجارەکیوبەشێوەیەکی کتوپڕ نەیھێڵێت، فەرمانڕەوایی نوێی ئۆما پاشا لوکال زاکیزی بووکە توانای سەربازیوکارگێڕی بەھێزی ھەبوو چاوتێبڕینی بەرفراوانی ھەبوو لەیەک خستنی وڵاتودەوڵەتەشارەجیاجیاکان لەژێر دەسەڵاتو قەڵەمڕەوی خۆیدا، پاش ئەوەی لۆکال زاکیزی دەوڵەتۆکەی لەگشی گرت دەستی گرت بەسەر شاری ناوداری وەرکادا دواتر بەرەو شارەکانی دیکەی وڵاتی سۆمەرو ئەکەد کشاودەستی گرت بەسەر کیشووەرکاونڤرداوناوی خۆی نا پاشای وڵاتی سۆمەرو کیشو وەرکا، بەوەشەوە نەوەستا بەڵکو ھەوڵی دا بچێت بەرەو چەند ناوچەیەکی دوور وەک لەھەندێک دەقیدا بانگەشەی ئەوە دەکات لەدەریای خوارەوە تادەریای سەروو چووە، واتە لەکەنداوی عەرەبییەوە تادەریای ناوەڕاست. لوکال زاکیری ماوەی بیستوپێنج ساڵ لەدەسەڵاتدا بەردەوام بوو ولەوماوەیەدا توانی یەکەم دەوڵەوتی یەکخراو لەوڵاتی سۆمەرو ئەکەددا بگرێتە دەست، لەکۆتایییەکانی ئەو ماوەدا کەسایەتییەکی دیکە دەرکەوت کەتوانی بەسەریدا زاڵ ببێتودەسەڵاتی لەناوبباتودەسەڵات و ڕێبەری وڵاتی لەدەست بسێنێتوھەوڵ بدات بۆ دامەزراندنی ئیمپراتۆڕییەتێکی بەرفراوان، ئەویش سەرجۆنی ئەکەدی بوو کەبەڕەچەڵەک دەرێتەوە پاڵ گەلە ئەکەدییەکانولقێکەلە ھۆزە عەرەبییە کۆنەکان کەلەنیمچە دوورگەی عەرەبییەوە ھاتوون، بەکۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی لۆکاڵ زاکیزی ماوەی دەرکەوتنی بنەماڵەکان کۆتایی پێھاتوماوەیەکی نوێ لەعێراقدا دەستپێکرد کە ماوەی فەرمانڕەوایی دەوڵەتی ئەکەدی بوولەدەوروبەری (٢٣٧١پ. ز) دا دامەزرا. == پوختەی تایبەتمەندییە ژیارییەکان == سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان ماوەیەکی دورودرێژی مێژووی کۆنی عێراقی گرتەوەکە زیاتر لەچوار سەدە دەبوولەوماوەیەدا بنەما ژیارییەجیاجیاکان گەشەیان سەندومۆرکێکی تایبەتیان وەرگرتوبنەڕەتێکی پتەوبوون کە لەسەردەمەکانی دواتردا ژیاری پرشنگدارو دەرکەوتووی عێراقیان لەسەر دامەزرا، ھەندێک لەو بنەڕەتە ژیاریانەی کەلەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا دەرکەوتن لەوڵاتدا زاڵ بوون تاسەردەمەکانی دواتری مێژووی کۆنی عێراق لەگەڵ چەند گۆڕانکاریوزیادەیەکی ساکارداوەک چۆن بۆ بیروباوەڕەئایینییەکانو ڕێکخستنە کۆمەڵایەتی وئابوورییەکانیش وابوو. وەک ئاماژەمان پێکرد ھەڵەیە قسە لەسەرژیاری ئەو ماوەیەبکەین وبڵێین ژیارێکی سۆمەری تەواوە، بەڵکو بینیمان چۆن دانیشتووانی یەکەم کەبەفوراتییە یەکەمینییەکان ناومان بردن بەشداریان کرد لەپێک ھێنانوگەشەسەندنیدا، ھەروەک ئەو گەلە ئەکەدیانەی کەلەوڵاتدا ھەبوون پێش ئەوەی سەرجۆنی ئەکەدی ڕێبەری سیاسی وڵات بۆماوەیەکی دوورودرێژ بگرێتە دەست، بۆیە باش وایە تەنھا باسی ژیاری عێراق بکەین لەوماوەدا شارستانییەتی تێیدا چەند تایبەتمەندییەکی ھەبوو لەوانە ئەمانەیان دێنین. === نیزامی دەوڵەتە شارەکان === ئەو نیزامە سیاسییە گشتی یەی وڵاتی سۆمەرو ئەکەدی گرتبویەوە لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا وناسرابوو بەنیزامی دەوڵەتەشارەکانومەبەست پێی ئەوە بوو وڵات بۆچەند بەشێ دابەش کراوەوھەربەشێکی لەدەوڵەتەشارێکی سەربەخۆوجیا لەوانی دی پێکھاتووە لەڕوی سیاسیوکارگێڕیوئابوورییەوەونیزامونەریتویاساوبنەماڵەی سەربەخۆی خۆی ھەیە، ھەردەوڵەتە شارێک لەدەوری شارێکی سەرەکیداخۆی دەبینییەوە کەپایتەخت بووبۆی، لەگەڵ بڕێ شاری بچووکوگوندوزەوی کشتوکاڵی سەربەوانەدا، زۆرجار دەوڵەتەشار پشتی دەبەست بە سەرچاوەیەکی سەرەکی ئاوولەڕێی تۆڕێکی کارێزوجۆگەی دەستکردەوە ئاوی لێوەردەگرت نیزامی دەوڵەتە شارلەعێراقدا بەکۆنترین نیزامی دەوڵەتە شارەکان دادەنرێت وزاڵترە بەسەر نیزامی دەوڵەتە شاری یۆنانیدا، چونکە ھەواداری تاک تێیدا بۆ دەوڵەتە نەوەک بۆھۆز یان خێڵ، وەک لەباسی نیزامی دەسەڵاتی دەوڵەتەشارەسۆمەرییەکاندا ئەوە ڕوون دەبێتەوە. دەگونجێت نیزامی دەوڵەتەشارەکان بگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پێش مێژووودواتردا لەسەردەمی نیمچە نووسیندا گەشەی سەندبێتولەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا گەشەی سەندبێت بەڵام زانیاریمان لەسەر ماوەی پێش سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان زۆر کەمەودەقێکی بسماری لەوبارەوە نییە کەبیرێکی ڕوونمان لەسەر ڕێکخستنە سیاسییەکانی ئەوکاتە پێ ببەخشێت. لەوانەیە ھەندێک ھۆکاری سەرھەڵدانی نیزامە دەوڵەتەشارلەوڵاتی سۆمەروئەکەددا بگەڕێتەوە بۆ سروشتی جوگرافی وڵات، چونکە دەزانین ناوچەی شێدار خاوەنی بەپیتی بێشوماری چاکوزۆری ئاوە، بەڵام لەھەمان کاتدا پێویستی ھەیە بەھەوڵێکی بەھێزوزۆری مرۆیی بۆ زاڵ بوون بەسەر ئەوئاوانەدا بەتایبەت لەکاتی لافاوەکاندا ھەروەھا بەرپەرچدانەوەی مەترسییەکانی وسوود لێوەرگرتنیان لەکاتی پێویستدا، ئەمە ھۆکار بوو بۆ ئەنجامدانی پڕۆژەی گەورەی ئاودێری وەک لێدانی کارێزوجۆگەودروستکردنی بەنداو تائەوەی وڵات پێکھاتەی تۆڕێکی ئەو کارێزوجۆگانەبوو کەلەخاکیدا ھەبوون، تاکوکۆمەڵە بچووکەکانیش نەیان دەتوانی پڕۆژەی وا جێ بەجێ بکەن بەڵکو ئەوە کۆبونەوەی ھەوڵەکانویەکخستنوڕێکخستنیانەوکارگێڕییان سپێردراوە بەیەک دەسەڵاتی مەرکەزی بەو جۆرە یەکەمین گوندە کشتوکاڵییەکان ھەنگاو بەھەنگاو لەدەوری یەکێک لەشارە سەرەکییەکان کۆبونەوەوتیایدا یەکەمین کارگێڕی مەرکەزی گەشەی سەندوشێوەی دەوڵەت شارێکی لەو شێوە پێشکەوتوەیدا دەنواندکەلەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا دەیبینین، سەرەڕای ئەمەش فرەیی سەرچاوە ئاوییەکانی ناوچەکەو بوونی ھۆڕوزەنگاوکەبەشەکانی جیا دەکردنەوە کاریگەری زۆری ھەبوو لەدامەزراندنی چەند کارگێڕییەکی مەرکەزیداکەبکرێت ھەرکامیان پشت ببەستێت بەیەکێک لەسەرچاوە ئاوییەکانو بەشی خۆی بکاتولەگەڵ کارگێڕی دیکەدا پێکدانەدەن مەگەر ئەوەی یەکێکیان نیازی فراوانخوازیوزیادکردنی قەڵەمڕەوی ھەبێت. لەگەڵ ئەمەشدا دەوڵەتە شارەکان لەململانێوشەڕێکی بەردەوامی نێوانیاندا بوون بەنیازی دەستگرتن بەسەر بەشێکی زیاتری زەویی کشتوکاڵییەکانودەستگرتن بەسەر ئەو ڕێگە بازرگانیانەدا کەدەچن بەرەوسەرچاوەکانی کەرەستەی خاو، چەندین ھەوڵ دران بۆ یەکخستنی وڵاتودانە پاڵی چەند دەوڵەتە شارێک لەژێر یەک دەسەڵاتدا تا لوکال زاکیزی توانی تائاستێک ئەوە بەدی بھێنێتولەسەردەمی ئیمپراتۆرییەتی ئەکەدیدا دەوڵەتی یەک پارچە بێتە دی. === شێوەی نیزامی دەسەڵات === زانیاری لەسەر شێوەی نیزامی دەسەڵات لەدەوڵەتەشارە سۆمەرییەکاندا لەنیوەی ھەزارەی سێیەمی پێش زاییندادەرکەوت کەمە، ئەویش لەبەر کەمی دەقەبسمارییەکانی بەردەست لەگەڵ ئەمەشدا دەکرێت لەدەقەکانی دواترەوەئەوە وەربگرین وێنەی گشتی شێوەی نیزامی دەسەڵات لە دەوڵەتەشارە سۆمەرییەکاندا چۆن بووە. ئەو بیروباوەڕ ئایینیانەی کەلەماوە یەکەمینەکاندا بەسەر وڵاتدا زاڵ بوون ئاماژە بەوە دەدەن خەڵک بڕوایان وابووەخوداوەندەکان مرۆڤیان بۆ خزمەتی ئەوان دروست کردووەوھەموو دیمەن ودیاردە سروشتییەکانیش بەپێی خواستی خوداوەندەکان ڕێ دەبڕن، بۆیە متمانەی ڕەھایان دەدا بەوەی ڕۆڵی نێوەندی دەبینی لەنێوان ئەوانوخوداوەندەکاندا ئەوانەش کاھینەکان بوون ئەمەیان دەکرد تاخوداوەندەکان ڕازی بکەنولەتوڕەییوسزای خوداوەندەکان دوور بن، لەم دیدگایەوە ئەگەری زۆر ھەیە یەکەمین ئەو فەرمانڕەوایانەی کەکارگێڕی مەرکەزی شارو گوندەکانیان گرتووەتە دەست لە چینی کاھینەکان بوبن. چەمکی ئین(En) لەو فەرمانڕەوایانە نراوە، ئەوەی پشتگیری ئەم ڕایە دەکات ئەوەیە کە ئەو فەرمانڕەوایانە لەسەرەتادا لەبەشێکی تایبەتی لکاو بە پەرستگادا سەقامگیر دەبوون کەپێی دەوترا (ئاکیبار، ئۆکیبار) ھەروەھا پاشاکان لەسەردەمەکانی دواتردا کاتێک بەیەکجاری دەسەڵاتیان لەدەسەڵاتی ئایینی سەربەخۆ دەبوو سیفەتی ئایینی پیرۆزی خۆیان وەک نوێنەرانی خوداوەند لەسەر زەویونێوەندانی نێوان خەڵکوخوداوەندەکان دەھێشتەوە. بەتێپەڕبوونی کات وفراوان بوونی دەسەڵاتی دەوڵەتە شاروگرتنە خۆی زیاتر لەیەک شار ئەرکو بەرپرسیارێتی فەرمانڕەوا زیادی کردو نەیدەتوانی لەیەک کاتدائەرکە ئایینیو دنیایەکانیش بەجێ بگەیەنێت، بۆیە کەوتە دوور کەوتنەوە لەکاروبارە ئایینی یەکانو نازناوی خۆی نا (ئینسی)(Ensi) بەئەکەدی (ئەشاکو) واتە (نوێنەری خوداوەند)یان (جووتیاری بەکرێ گرتە). پاشا چووە کۆشکێکی تایبەتوجیا لە پەرستگا، لەگەڵ ئەوەشدا نوێنەری خوداوەندانی لەسەر زەوی دەنواند وڕۆڵێکی گرنگی دەبینی لەکاروباری ئایینیوکارگێڕی بەشەکانی پەرستگادا، کاروبارە ئایینییەکانیش سپێردرابوون بەکاھینەکان. لەکۆتایییەکانی سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا نازناوێکی دی دەرکەوت کەھەندێ فەرمانڕەوا بەکاریان دەھێنا کەدەسەڵاتی دنیاییان بەسەر زیاتر لەشارێکی گەورەدا ھەبوو ئەو نازناوەش بریتی بوو لە (لۆکال) بەسۆمەری واتە کەسی گەورەو عادەتەن بەچەمکی پاشا واتا دەکرێ، لەسەرەتادا بەکارھێنانی ئەو چەمکە سنوورداربووە پاشان دوای دامەزراندنی دەوڵەتی ئەکەدی بەکارھێنانی بڵاوبویەوەونازناوی کۆنی (ئینسی) تەنھا کاتێک بەکاردەھێنرا کە بیانویستایە ئاماژە بکەن بەسیفەتی ئایینی پاشا (لوکال) وپەیوەندی بەخوداوەندەکانەوە، دەسەڵاتی پاشا دەسەڵاتێکی کاتی خۆسەپێن بوو نیزامی زاڵی ناو وڵات نیزامی پاشایەتی میراتی خۆسەپێن بوو تا کۆتایییەکانی سەردەمەکانی عێراقی کۆن. بەڵام فەرمانڕەوا (ئین) چۆن بوو بەپاشاو چۆن ئەرکەکەی گۆڕابۆ لوکال، ئەی دەسەڵاتی ھەرکامیان لەسەردەمەکانی یەکەمودواتردا چۆن بوو، زانا جاکوبسون کەھەستا بەلێکۆڵینەوەی ئەفسانەی سۆمەرییەکانوھەندێک دەقی دواتری دیولەوێوە بیردۆزەیەکی خستەڕێ سەبارەت بەنیزامی دەسەڵات لەدەوڵەتە شارە سۆمەرییەکانداوناوی نا دیموکراتییەتی سەرەتایی، ئەم زانایە ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە، ئەو پێی وایە ئەو شێوەیە دەسەڵاتە سەرھەڵدانو گەشەسەندنی نیزامی دەسەڵاتی شارەجیاجیاکانی باشووری عێراق دەنوێنێت. پوختەی ڕای جاکوبسون ئەوەیە دەسەڵاتی باڵا لەکۆنترین شارە سۆمەرییەکاندا لەسەردەمی نیمچە نووسیندا بەدەستی دوو ئەنجومەن بوو یەکەمیان ئەنجومەنی پیران یان بەتەمەنانی شارلەوانەیە سەرۆک خێزانوبنەماڵەکانی شار بگرنەوە، ئەنجومەنی دووەم ھەموو ھاووڵاتیانی شار بەژنانیشەوە لەخۆ دەگرێت، ئەو دوو ئەنجومەنە بۆ بڕیاردانی پێویست لەکاتی کتوپڕوباری پێویست بەبڕیاری یەکلاکەرەوە بۆ ڕێکخستنی ژیانی شار یەکسان بوون، ھەموو ھاووڵاتییەک مافی ھەبوو لەو کۆڕانەدا قسە بکات بەڵام دەبوو ھەندێکیان ڕای تایبەتیان ھەبێت بەتەمەنەکانیان یان ئەوانەیان کەقەڵەمڕەویان فراوانە، مشتومڕی ناو کۆڕیش بەدەوام دەبوو تادەگەیشتنە بڕیارێکی کۆتاییویەکدەنگ. بڕیاریش لەلایەن کۆمەڵێکی بچووکی کۆبووەوانەوە ڕادەگەیەنرا کەپێی دەوترا (یاسادانەران) لەنێو ئەو بڕیارانەی دوو ئەنجومەن دەیاندان ھەڵبژاردنی کارمەندێک بوو تا بەپلەی یەکەم کاروباری ئایینی ئەنجام بداتوھەندێک کاری دنیایشی لەدەست بێت، ناویان دەنا (ئین). دەسەڵاتی ئەوفەرمانڕەواھەڵبژێردراوە بەند بوو بەدوو ئەنجومەنەوە بۆ نموونە نەیدەتوانی بەتەنھا بڕیار بدات لەسەر بابەتە مەترسیدارویەکلاکەرەوەکان وەک ڕاگەیاندنی شەڕ یان بەستنی ڕێکەوتننامە، ئەمە چیرۆکەکەی گلگامێشی فەرمانڕەوای شاری وەرکا ئاماژەی پێ دەکات ڕاجای فەرمانڕەوای شاری کیش کەوای دای دەنێت لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا ڕوویدابێت، پوختەی ئەو چیرۆکە کەلەیەکێک لەدەقە بسمارییە دۆزراوەکاندا باسی ھاتووە ئەوەیە دەسەڵاتی شاری کیش تائاستێک زیادی کرد کەویستی قەڵەمڕەوی بڵاوبکاتەوە بەسەر شاری وەرکادا، بۆیە فەرمانڕەواکەی نوێنەری خۆی نارد بۆلای گلگامێشی فەرمانڕەوای شاری وەرکاوداوای لێکرد خۆی بدات بەدەستەوەودان بنێت بە دەسەڵاتیدا ئەگەرنا جەنگی لەدژ ھەڵدەگیرسێنێت، گلگامێش نەیتوانی بڕیاری یەکلاکەرەوە لەوبارەیە بداتوئەنجومەنی پیرانی شاری کۆکردەوەوڕاوێژی پێکردن ئەوانیش وتیان خۆی بەدەستەوە بداتو دان بنێت بە دەسەڵاتی فەرمانڕەوای شاری کیشدا، بەڵام گلگامێش بەوە ڕازی نەبوووکارەکەی سپارد بەئەنجومەنی گەنجان کەپاڵپشتی بوون لە خۆبەدەستەوەنەدانوگوڕوتینی بەرگریکردن لەخاکی نیشتمانوخواستی [[ڕاگەیاندنی شەڕ]]ی دژبەدەوڵەتۆکەی کیشدا، بەوە جەنگی نێوان ھەردوولا ڕوویدا، چیرۆکەکە کە دەبێت وێنای ڕووداوێکی ڕاستی بێت ئاماژە بەوە دەکات دەسەڵاتی گلگامێش ڕاھا نەبوو بەڵکو پابەند بووە بەدوو ئەنجومەنەوەھەروەک بەڵگەیە بۆ بوونی دوو ئەنجومەن لەشارێکدا. گۆڕانی بارودۆخی گشتی وڵات پێویستی ھەبوو بەھەڵبژاردنی یەکێک لەو کەسە بەھێزانەی کەسیفەتی سەرکردەیان ھەبوو تاکارگێڕی کاروباری شار یان دەوڵەتۆکەکە لەکاتی کتوپڕوتەنگەژەدا ببات بەڕێوە، بەتایبەت لەکاتی ھێرشی کتوپڕ یان ڕودانی کارەساتی سروشتی وادا کەپێویستی بەبڕیاردانی خێرای یەکلاکەرەوەھەبێت، ئەوە بوو کەسی گەورە (لوکال) ھەڵبژێردرا. لەسەرەتادا ئەرکەکەی کاتی بوو بۆ کاتی کتوپڕبوو بەڵام حەزی دەسەڵاتوئەو ئاڕاستە گشتی یەی کە ڕێکخستنەکانی دەسەڵاتی ئەوکات لەسەری بوون بۆ یەکخستنی شارەکانوکارکردن بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی یەکپارچە، کەسە ھەڵبژێردراوەکانی پاڵ پیوەنا (لوکال) تا بەشێوەیەکی ھەمیشەیی پۆستەکەیان بپارێزنودواتر دەسەڵاتی ئەنجومەنەکانی شار پلە بەپلە کەم بکەنەوەتا ئەوەی کەسی گەورە بوو بەپاشایەکی خاوەن دەسەڵاتی ڕەھا لەکۆتایییەکانی سەردەمی بنەماڵەکاندا، دەسەڵاتەکانی ئیدی بەندی بەرئەنجومەنەکان یان ھی دی نەبوونوپاشایەتی بوو بەمیراتگری، ئەو پاشایانە بۆ ئەوەی شەرعییەت بدەن بەدەسەڵاتیان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد لەلایەن خوداوەندەکانەوە ھەڵبژێردراونو وەک جاران لەلایەن مرۆڤەوە ھەڵنەبژێردراون ئەمە بۆ نوێنەری کردنی خوداوەندەکان لەسەر زەویوسەرپەرشتی کارگێڕی کاروباری موڵکوماڵی. جاکوبسون بۆ پاڵپشتی چیرۆکەکەی ئاماژە دەکات بەچیرۆکی گلگامێشوئاجاوئەوەی لەوچیرۆکە ئایینیانەدا ھاتووە کەباسی خوداوەندەکانو کۆڕوھەڵبژاردنیان دەکات بۆ خوداوەندە سەرەکییەکان وئەو مشتومڕەی کەلەو کۆڕانەدا ئەنجام دەدرێت، دەڵێت ئەو کۆڕە خوداوەندیانە دەنگدانەوەو ڕەنگدانەوەی باری سیاسی حەقیقین لەشارە سۆمەرییەکاندا بەجۆرێک ئایینی کۆنی عێراق تایبەتمەندی سیفەتی چواندنی خوداوەندەکانی بەمرۆڤی ھەبوو، بۆیە خوداوەند بەوجۆرە وەسفی دەکات ئەگەرنا چۆن دەکرێت ڕاڤەی بیری نووسەرانی چیرۆکە ئایینییەکانوداھێنانی ئەو نیزامە بکەین کە دەیدەنەوە پاڵ خوداوەندەکان، وەک جاکوبسون ئاماژە دەکات بەڕاستی ئەوەی شوێنەواری ئەو کۆڕانە تاسەردەمەکانی دواتر ماونەتەوەولەئەنجومەنی شارەکاندا خۆینواندووە، بەڵام دەسەڵاتیان سنوورداروکۆت بووە وئەرکیان تەنھا بریتی بووە لە ڕوانینە چەندکارێکی دادوەری کەدادوەر یان پاشا دەیخستە بەردەم ئەنجومەن. === ژیانی ئابووری === ھەموو بەڵگە شوێنەوارییە بەردەستەکان ئاماژە دەدەن بەوەی وڵات لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا خۆشگوزەرانییەکی ڕێژەیی ئابووری ھەبووەوەک ئەو بەڵگانە ئاماژە دەدەن بەوەی کشتوکاڵ وبازرگانی کۆڵەکەی ژیانی ئابووری وڵات بوون، سەبارەت بەپیشەسازیش سەڕای گەشەسەندنێکی زۆری پیشەسازییەکان بەتایبەت وردەکارییەکانیان بەڵام لەژیانی ئابووری گشتیدا ڕۆڵێکی وایان نەبووە. ئەو کشتوکاڵەی لەناوچەکەدا لەدرێژترین سەردەمەکانی نیشتەجێ بوونی مرۆڤ لەدەشتی تەڕوشێدارەوە سەری ھەڵداوگەشەی سەند پشتی دەبەست بەئاودانی دەستکرد لەبەر کەمی ڕێژەی بارینی باران تێیدا، بۆیە فەرمانڕەواکان گرنگییەکی زۆریان داوە بەدامەزراندنی پڕۆژەی ئاودێریوئەوەیان بەئەرکی یەکەموبەرپرسیارێتی خۆیان دەزانیوشانازیان دەکرد بەئەنجامدانی ئەو ئەرکە بەڵکو چەندین ساڵیان تەرخان دەکرد بۆکاری تایبەت بەدامەزراندنی پڕۆژەی ئاودێری. ئەو پڕۆژە زۆرانەی کەلەناوچەکەدا ئەنجام دەدران کاریگەرییەکی ڕوونیان ھەبوو لەژیانی ئابووریو سیاسیوکۆمەڵایەتی وتەنانەت بیروباوەڕی ئایینی کۆمەڵگەدا، ھەروەک کاریگەری گەورەی ھەبوو لەگەشەسەندنی ھەندێک زانستوزانیاری وەک ئەندازیاریوژمێریاریوگەردوون ناسیوڕۆژمێر بۆ ڕێکخستنی باروکاتی ئاووکاتی بەرزبونەوەوداکشانیان وەدانانی نەخشەی پێویست بۆلێدانی جۆگاودامەزراندنی بەنداووشتی دیکەش. لەو ھۆکارە سەرەکیانەی بەردەوام کاریان دەکردەسەر چەندێتی بەرھەمی کشتوکاڵی نیزامی موڵکداری زەوی کشتوکاڵی بوو، لەبەر کەمی زانیاری تۆمار کراوی بەردەستمان لەسەر ئەو ماوەیە دەبینین زیاتر لە ڕوانینێک لەسەر نیزامی موڵکداری زەوی ھەیە کەلەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا باو بووە، بەکورتی گرنگترین ڕاوبیردۆزەکان لەوبارەیەوە دەخەینە ڕوو. ئەو بیردۆزەی کەتا کاتێکی نزیکیش زاڵ بوو ئەوەبوو کەژمارەیەک لەزانا ڕۆژاوایییەکانو لەپێش ھەمووشیانەوە (دایمل) دەیانگوت ھەموو زەوییە کشتوکاڵییەکانی ناوسنووری دەوری شار یان دەوڵەتی سۆمەری لەبنەڕەتدا موڵکی پەرستگا یان پەرستگاکانی ناوشاربوون وھەموو دانیشتووانی شاریش لەسەر زەوییەکانی پەرستگاکان کاریان دەکرد، بەدەربڕینێکی دی پەرستگا تاکەموڵکداری زەوی کشتوکاڵی ناوسنوری شار بووە موڵکییەتی تاکە کەسی یان بەکۆمەڵیش لەماوە سەرەتایەی مێژوودا بوونی نەبووە. زەوییەکانی پەرستگاش چەند جۆرێک بوون ھەیان بوو بۆ سوودی ڕاستەوخۆی پەرستگابوو ئەوانە زەوی تایبەتی پەرستگا بوون، وەھەیان بوو دادەنرا بۆ چەند تاکێک بەرامبەر چەند خزمەتێکی دیاریکراوکە پێشکەشیان دەکرد بەپەرستگا، بەشی سێیەمیش بەکرێ دەدرا بەتاکەکان بەرامبەر کرێیەکی بڕاوە یان برێک لەبەرھەم، ھەموو ئەو جۆرانەش بۆکڕینوفرۆشتن نەدەبوون، ئەوانەی ئەم ڕایەیان ھەیە دەڵێن ئەو خۆشگوزەرانییە ئابوورییە ڕێژەیییەی لەوڵاتدا ھەبوودەگەڕێتەوە بۆ ئەو نیزامەی موڵکدارێتی زەوییە کە پەرستگا تاکە موڵکداروبەرھەم وەرگری یەکەمی ناو وڵات بوو، بەرەو ڕووی ئەو تەنگەشە ئابوورییانە دەبویەوە کە بەھۆی کەمی بەرھەمی کشتوکاڵییەوە لەبەر کەم باران یان کەمی ئاو یان زیانی لافاویان ھۆکاری بەڵای کشتوکاڵی یان ھۆکاری دیکەوە ڕوویداوە، پەرستگا لەو باری تەنگەژانەدا پشتی دەبەست بەسەرچاوە زۆرەکانی دیکەی لەبواری بازرگانیوپیشەسازیدا، سەبارەت بەماوەکانی دواتریش کاتێک موڵکداری تاکەکەسی بڵاوبویەوە وھەرتاکێک بۆی ھەبوو پارچەیەکی بچووک یان گەورەی زەوی ھەبێت وبیکات بە کشتوکاڵ بۆخۆی یان لەلایەن نوێنەر یان ھاوبەشییەوە ئەوکات جووتیارە ھەژارەکان بوونە قوربانی تەنگەژە کشتوکاڵییەکانوبەتەنھا ڕوبەڕویان دەبوونەوە، ئەمە ناچاری دەکردن تازەویوموڵکەکانی دیکەیان بفرۆشن، ئەمە یەکێک بوو لەو ھۆکارانەی کەپاشای ئەو ماوەیان ھاندا تابۆنە دەسەڵاتدارییە یەکدوای یەکە تایبەتەکان سەبارەت بەسەپاندنی ھەندێک قەرزوباجوسوودی پارچەرپارچەو لێپێچینەوەی ئابووری بسەپێنن بۆ چارەسەری بارودۆخی داڕماوی ئابووری. سەبارەت بە بیردۆزەی دووەم کە ھی زانای ڕووسی (سۆڤیەتی جاران) بوو، پێی وایە پەرستگا تەنھا موڵکداری زەویوزاری کشتوکاڵی شارە سۆمەرییەکان نەبووە باموڵکداری سەرەکیش بێت بەڵکو بەشێکی زۆری زەوییە کشتوکاڵییەکان ھی کۆمەڵێکی بچووک یان گەورەی موڵکداری بەکۆمەڵ بوون، سەبارەت بەدانیشتوانی شاریش ڕێژەی ئیشکەرانیان لەزەوییەکانی بەدەر لەموڵکییەتی پەرستگا زیاتر لە٦٠٪ دەبوو، لەڕوانگەی موڵکییەتی گشتی زەوییەکانولەئەنجامی پەناخوازی بەجێگەیەنەران لەنێو کۆمەڵگاکاندا بۆ پشکی ئەوانی دی لەڕێی فرۆشتنەوە لەکۆتایییەکانی ئەو ماوەدا موڵکداری تاکە کەسی دەرکەوتو لەسەردەمی بابلی کۆندا بڵاو بوویەوە. ئەم بیردۆزە وەڵامی زۆر پرسیار دەداتەوە کە بیردۆزەی یەکەم دەیان وروژێنێت ھەروەک ڕاڤەی چۆنییەتی دەرکەوتنی نیزامی موڵکییەتی تاکەکەسی زەوی دەکات بۆیە ئەم بیردۆزە لەئێستادا تەنانەت لەلایەن ژمارەیەکی زۆری زاناڕۆژئاوایییەکانیشەوە کاری پێ دەکرێت. سەبارەت بەچاندنە کشتوکاڵییەکان ئەوا دانەوێڵە بەگرنگترینیان دێتولەپێش ھەموایانەوە گەنموجۆ دێت، بەدوایداگەنمەشامی بەڵام ئەوکات برنج ناسراو نەبوو و زۆربەی باخەکان درەختی [[دارخورما]] بوون کەلەدێر زەمانەوە لەشوێنی نیشتەجێ بوونی مرۆڤ لەبەشی باشووری عێراقدا ھەبووەومرۆڤیش تائەوپەڕی سنوور سوودی لێ بردووە. سەبارەت بەبازرگانی بەتایبەت بازرگانی دەرەکی لەوماوەیەدا چالاکییەکی بەرچاوی ھەبووە، بوونی زۆرێک لەکەرەستەی خاوی ھێنراو لەچەند شوێنێکی بیانییەوە وەک کانزا جیاجیاکانو تەختەو ھەندێک جۆری بەرد پاڵپشتی ئەو قسە دەکەن، دەقە بسمارییەکان ئاماژە دەدەن بە بوونی چەند پەیوەندییەکی بازرگانی نێوان سۆمەرییەکانو ھەندێک وڵاتی بیانی وەک ناوچەی ئەرمینیاو ئاسیای بچووکووڵاتی سووریاووڵاتی ملیوخا کە بڕوا وایە وڵاتی حەبەشەیان سۆماڵ بکات ھەروەھا وڵاتی دلمون کەبەحرەین دەکات ھاوکات وڵاتی ماکان کەبڕوا وایە عومان بکات لەگەڵ کەناراوی کەنداوی عەرەبی سەرەڕای ھیندوبلوجستانو چەند ناوچەیەکی دیکەی دوور کە لەوێوە بۆنوبخوردوبەردی گران بەھایان دەھێنا. بازرگانی دەرەکیوپێویستی دڵنیاکردنی ڕێگەکانی پەیوەندییان یەکێک بوو لەوھۆکارە سەرەکیانەی کە بوونەتە ھۆی ھەڵگیرسانی شەڕوناکۆکییەکانی نێوان دەوڵەتەشارە سۆمەرییەکانوئاڕاستە گیری گشتی بەرەو دەوڵەتی یەکپارچە بۆ زامنکردنی دەستگرتن بەسەر ڕێگەوبانەکان وھێنانی ئەو کەرەستە خاوانەی کەوڵات پێویستی پێیانە. لەو پیشەسازیانەی کەلەو شارەدا دەرکەوتوگەشەیان سەند ھەندێک پیشەسازی دەستی ورد بوون وەک پیشەسازی ئامێرو پێناوە کانزایییەکان وپیشەسازی جلو بەرگو خشڵو چەکی کانزایی، پیشەسازان ھونەری نەخشاندنی ئامێرەکانزایییەکانیان گرتەبەرولەسەردەمی سێیەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندائەو ھونەرە گەیشتە لووتکە، دیارترین نموونەش لەسەر ئەوە ئەو شوێنەوارە گرانبەھایانەن کەلەگۆڕستانی پاشایەتی لەئور دۆزرانەوە سەرەڕای ئەمەش پیشەسازان ھەڵکۆڵینونەخشاندنی مۆرە لولەیییەکانو پیشەسازی قاپو قاچاخی گڵێنەوپیشەسازییەکانی دیکەدا پیشەی چنینیان ئەنجامدەدا کە عێراقی کۆن پێی ناسرابوو، زۆری ڕستنە جوانەکان دەنێردران بۆ دەرەوە ھەروەھا پیشەسازی پێستەو ئامێرە کشتوکاڵییە جۆربەجۆرەکان. === لایەنی سەربازی === سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان تایبەتمەندی فرەیی دەوڵەتۆکەی فەرمانڕەوایی لەیەک کاتدا ھەیە کەناو دەبرێت بەنیزامی دەوڵەتە شارەکان، ڕکابەریوململانێی نێوان ئەو دەوڵەتە شارانە زۆر توند بووە چەندین ھەواڵمان لەسەرچەند لایەنێکی ئەو ناکۆکییە پێ گەیشتووە لەوانە چیرۆکەکەی گلگامێشوجەنگی لەگەڵ فەرمانڕەوای کیش، چیرۆکی ئەنتمیناوجەنگی دوورودرێژی لەگەڵ شاری ئۆماوئەو پەیمانەی لەنێوان دووشاردا بەسترا بۆ سنووردانان بۆ ئەو جەنگانە، سەرەڕای ئەوەش ھەندێک شوێنەواری ھونەریوماددی دۆزرانەوە کەلایەنێکی گرنگی ژیانی سەربازیوشێوە جەنگەکان وچەکەکانمان بۆ ڕون دەکەنەوە. ھەروەک شوێنەواری چەندین چەکی کانزای دۆزراونەتەوە بۆ شەڕ بەکار ھاتوون چاکترین نموونەش ئەوەیە لەگۆڕستانی پاشایەتی ئوردا دۆزرایەوە، ھەریەک لە دەوڵەتە شارەسۆمەرییەکان ژمارەیەکی ئەندامی ھێزە چەکدارەکانی ھەبوو، بەڵام سوپایەکی ڕێکخراووھەمیشەیی نەبوو بەڵکو جەنگاوەران لەکاتی پێویستدا بانگ دەکران بۆ جەنگ، بەشەکانی ھێزە چەکدارەکانیش بریتی بوون لەپیادەکان ئەمە زۆرینەو ڕیزی سەرەکی زۆربەی سوپا کۆنەکان بوون، ڕیزی جەنگاوەران بەگالیسکە جەنگییەکانیانەوە، نیزامی شەڕ وەک لەھەڵکۆڵراوەکانەوە دەردەکەوێت نیزامی ڕیز بووە، واتەسەربازان بەیەک ڕیز بەدوای یەکدا ڕیز دەکرانوئەوانیش ڕمەکانیان دەگرتنو خۆیان دەپاراست بە قەڵغان یان کڵاوی کانزاییان دەکردە سەریان، ھەندێک لەسەربازان بەتەنھا لەگەڵ دوژمن دەجەنگان. سەرەڕای ئەمانەش سەربازان خەنجەرو شمشێریان پێ بوو، سەبارەت بەگالیسکە جەنگییەکان چوار ئاژەڵ لەیەک ڕیزدا ڕایان دەکێشا زیاتر لەیەک جەنگاوەریان لەسەربوو ڕموشمشێری کەوانەییان ھەبوو پێشەوەی گالیسکەکە بەبەربەستێک بۆ ڕێگرتن لەلێدانەکانی دوژمن دەپارێزرا. === شاری سۆمەری === ھەردەوڵەتۆکەیەکی سۆمەری لەدەوری شارێکی گەورەی گرنگدا کەپایتەخت بوو کۆدەبویەوە، ژمارەیەک شاری بچووکوگوند سەربەوشارانە بوون، ژمارەیەکی زۆری شارەگرنگەکان لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا سەریان ھەڵداوفراوان بوونوژمارەی دانیشتووانیان زیادی کردو بوونە مەڵبەندی گرنگی ژیاری لەسەردەمەکانی دواتردا، ئەو جۆرە شارانە شورەی پتەویان لەدەور بوو دژ بەھەڵمەتو شاڵاوەکانی دوژمنان، لەلایەکەوە سەکۆپلیکانەیەکەی (زەقورە) دەردەکەوت کەزۆر بەرزبوو، لەپاڵیدا پەرستگای زەمینی شارەکە یان پەرستگا زۆرەکانی ھەبوون، پەرستگای سەرەکی شار لەناو جەرگەی شاردابوو، ناوجەرگەی شاریش بوارە ئایینیوئابووریو بیناسازییەکانی لەخۆ دەگرت قەبارەی پەرستگاوزەقورەکەش لەباربوون ھاودەم بەگرنگییە شارستانیودەوڵەمەندییەکەی کۆشکی پاشا لەڕووی گرنگیوقەبارەوە لەدوای پەرستگاوە دەھات. ماڵوحاڵەکانی تر سادەوساکاربوون بەخشت یان بەقوڕ دروست دەکران وھەندێک جار دەکران بەدووقات، شارەکان لەوماوەیەدا بەپێی پلانێکی پێشتر سەریان ھەڵنەدا، بەڵکو لەسەرەتاوە گوندی بچووک بوون کەمێژوویەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمەکانی پێشتر، گوندە کشتوکاڵییەکان لەنزیک سەرچاوەکانی ئاوەوە سەریانھەڵدەدا چونکە ژیانی کشتوکاڵی پێویستی بەئاوە، لەبەر ئەمە زۆربەی شارەگەورەکان دەکەوتنە کەناری ڕووبار یان نزیک ڕووبارەکانەوە. بەھۆی گۆڕانی ڕێڕەوی ڕووبارەکەوە یان زیادبوونی شۆرەکات یان ھەڵمەتی وێرانکەرەوە شارەکان چۆڵ دەکران. دەکرێت بڵێین زۆربەی شارە شوێنەوارییەکانی بەشی باشووری عێراق شاری دەرکەوتووی سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان دەبوون جگە لەھەندێک شاری کەم کەلەبنەڕەتدا لەسەردەمەکانی دواتردا دەرکەوتن وەک شاری ئەکەد، سەبارەت بەڕووبەری شارەکانوزەوییەکانیان وژمارەی دانیشتووانیان ڕاجیاوازی ھەیەوسەختە ژمارەیەکی وردودروستمان پێبێت، دەکرێت بگونجێت لەگەڵ شارە بچووکەکانی ئێستای عێراقدا بەراوردیان بکەین. == ھونەری ھەڵکۆڵین == ھونەری ھەڵکۆڵین لەسەردەمی دووەموسێیەمی سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا بەشێوەی دیارولوولەیی دەرکەوت، سەبارەت بەسەردەمی یەکەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان ئەو شوێنەوارە ھونەریانەی دەستمان کەوتوون لەو ماوەدا زۆر کەمنوتەنھا ھەندێک مۆری لوولەکین کەنەخشاندێکی ھاوشێوەی نەسیجیان ھەیە، لەکاتێکدا نەخشاندنی ئەو مۆرانە لەسەردەمی دووەموسێیەمی بنەماڵەکاندا چەند دیمەنێکی ئەفسانەییوئاینیی جۆراوجۆریان لەخۆدەگرت. وەھەروەھا زۆر گرینگیان دەدا بە بیناسازی دیارترین نموونەی ھەڵکۆڵینی دیاری سەردەمی دووەموسێیەمی سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان کەپێمان گەیشتبێت ئەو لەوحەبەردینانەن کەلەسەر دیواری پەرستگاکان دادەنرانوچەند دیمەنێکی جۆراوجۆریان لەسەرھەڵدەکۆڵرا کەچەندلایەنێکی ژیانی ڕۆژانەودیمەنی ئایینییو ئەفسانەییان دەنواند، شێوەی ھەڵکۆڵینەکەش تەجریدی بوون، لەکاتێکدا ھەندێکی دیکەیان کەئەوانەی دواتربوون شێوەی واقعییان ھەیە. سەبارەت بە ھەڵکۆڵراوی پەیکەری یان لوولەیی ئەوا چەند نموونەیەکمان دەستکەوتووە کەشێوەی مرۆڤ یان ئاژەڵ دەنوێنن، شێوەکاری ئەندازیاریوپەیوەست نەبوون بەنواندنی واقعییان پێوە دیارە. شوێنەوارە دۆزاروەکانی گۆڕستانی پاشایەتی ئوور نموونەی گرانبەھای ھونەری ھەڵکۆڵینو ھونەرەکانی دیکەی ئەوماوەش دەنوێنن، چەندین کتێب لەسەر ئەوگۆڕستانانەوشوێنەوارە دۆزراوەکانی نووسراون بەمەبەستی ڕاڤەی بوونیانوشێوەی بەخاکسپاردنی مردووان تێیدا وەھەرشتێک بکرێت بەھۆیەوە تیشک بخەینە سەر بیڕوباوەڕە ئایینەیەکانونیزامی موڵکییەت لەوسەردەمانەدا، گومان دەبرێت ئەو گۆڕستانە سەرەکییەی کە شوێنەگرانبەھاکانی لەخۆ گرتووە بگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سێیەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان، لەگۆڕستانەکەدا جگە لەکەسە نێردراوەکان ژمارەیەک شوێنەکەوتەوچوار دەورەی پاشاوژمارەیەک ئاژەڵوعارەبانەو برێک خشڵ دۆزراونەتەوە. ئەو گۆڕستانە ڕاڤەی ئەوە دەکات نێردراوەکە یەکێک لەفەرمانڕەوایان پاشاکان بووە ئەوانی دیکەش شوێنکەوتەوچواردەورەکانی بوون کەلەکاتی مردنیدا لەگەڵیدا نێژراون، لەنێو پارچە دۆزراوە نایابەکانی ئەو گۆڕستانەدا چەند خەنجەرێکی زێڕینوئاڵای ئووروکڵاوەی زێڕینودوو قیسارەی زێڕین کەھەرییەکەیان کۆتایییەکەی سەری مانگایەکە کەبەزێری پوخت دروست کراوە، لەگەڵ چەندین خشڵوپێناوی ڕازاندنەوەدا. === چاکسازییەکانی ئۆرکاجینا === پێش ئەوەی قسەکردن لەسەر دیارترین تایبەتمەندییە ژیارییەکانی سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان کۆتایی پێ بھێنین پێویستە ئاماژە بدەین بەئەو چاکسازییە ئابووریوکۆمەڵایەتیانەی کەئۆرکاجیای کۆتا فەرمانڕەوای بنەماڵەی لەگش دەریکردوون، توانراوە دەقی ئەو چاکسازییە لەبڕی دەقی تۆماری بسماری سەردەمی ئۆرجینایان کەمێک دوای خۆیدا بدۆزێنەوە. ئەو چاکسازیانە بەیەکەم ھەوڵی مرۆڤ دادەنرێت بۆ دانانی یاسا کەتا ئەمرۆش باوە بەجۆرێک نزیکەی زیاتر لەدووسەد ساڵ پێ یاسای (ئور-نمۆ) وەیە کەکۆنترین یاسای تۆمارکراوی زانراوی عێراقە. چاکسازییەکان ھەندێک شتیان لەخۆ دەگرت وەک لەکار خستنی زۆرێک لەو باجانەی لەسەر ھاووڵاتیان دانرابوونوسنوردانان بۆقۆرخکاری چینی فەرمانڕەواوباج کۆکەرەوانو فەرمانبەرانو زیادەڕەوی سامان خەرجکردن، ھەروەھا کەمکردنەوەی دەسەڵاتی فەرمانڕەواو بنەماڵکەیو ڕێنەدان بەوەی دەستبگرن بەسەر دەسەڵاتی تەشریعی ڕەھادا وەک دیاریکردنی سزای دزی بەرەجمکردنوئافرەتێک کەشوو بکات بەدوو پیاووجگە لەوانەش. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [https://web.archive.org/web/20121005165301/http://www.aubyc.com/mezhunasi/175-sharstaniyata-konakan/151-somariakan ماڵپەڕی ناوەندی ئەییوبی] ناوەنی «ئەیوبی» ناوەندێکی ئیسلامی ئیخوانییە! ناکرێت بۆ باسێکی مێژووی شارستانییەتی دێرن، بەکاربێت. {{تووڵی دەروازە|مێژوو|عێراق|وڵاتەکان}} طە باقر مقدیمە التاریخ الحصارات بغداد ۱۹٥٥ حصارە العراق ۱۹٨٥ فوزی رشید الشرائع العراقیە القدیم بغداد ۱۹۷٨ {{پۆلی کۆمنز|Sumer}} [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:سوومەر]] [[پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق]] [[پۆل:مێزۆپۆتامیا]] [[پۆل:شارستانێتییەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ھەزارەی ٦ەمی پ.ز]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٦ەمی پ.ز]] [[پۆل:ویلایەت و ناوچەکان کە لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایین دامەزراون]] 9zsqngoz1x4tud8wmsa6slr3vwm0c62 1590272 1590258 2026-06-14T20:00:52Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1590272 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{خاوێنکردن}} {{شێواز}} }} [[پەڕگە:Sumer map.jpg|وێنۆک|250x250پیکسڵ|نەخشەی سۆمەر]] '''سوومەر''' یان '''سوومێر''' ({{بە ئینگلیزی|Sumer}}) نەتەوەیەکن کە لە بەشی باشووری [[مێزۆپۆتامیا]] ھاوچەرخ لە سەرەتای ھەزارەی سێیەمی پێش زایینەوە لە گۆرەپانی سیاسی و ژیاریدا دەرکەوتن، گومان دەبرێت ئەوان لە ناوچەکەدا لەسەرەتایی سەردەمی نیمچە نووسینەوە ھەبووبن، زانیارییەکان سەبارەت بە نشینگەی یەکەمی ئەو ھۆزانە و ئەو ڕێیەی کە بۆ گەیشتن بەخاکی باشووری [[مێزۆپۆتامیا]] گرتیانە بەر تا ئێستاش نادڵنییان، چەندین بیروڕا ھەن سەبارەت بەنشینگەی یەکەمی سوومەرییەکان و کەی و چۆن ھاتن بۆ باشووری [[مێزۆپۆتامیا]]. [[سۆران حەمەڕەش]] دەڵێ ئەمان لە [[باکووری کوردستان]] و [[ئەنادۆڵ|ئانادۆڵ]] ھاتونەتە باشوور. بەگوێرەی توێژینەوەیەکی دکتۆر [[ئاسۆس محەممەد مەلا قادر]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=مەلا قادر|یەکەم=ئاسۆس محەمەد|ڕێکەوت=٥٫١٢٫٢٠٢١|سەردێڕ=گەلی سۆمەر|ناونیشان=https://doktorasossqader.blogspot.com/2021/12/blog-post.html?m=1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> خۆری [https://doktorasossqader.blogspot.com/2021/12/blog-post.html گەلی سۆمەری] لە سەروبەندی ساڵی ١٩٠٠ ب.ز. دا بەرەو ئاوابوون دەچێت و ئەم گەلە بەرەو تەفروتونا بوون دەچێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا زمانەکەیان وەک زمانی زانست و ئایین و گەردوونناسی ھەتا وەکوو کۆتایی لەناوچوونی نووسینی مێخی لەناو زمانەکانی دیکەدا خۆی ڕاگرت [https://doktorasossqader.blogspot.com/2021/12/blog-post.html?m=1]. == زمان و ئاینی سۆمەریەکان == {{خاوێنکردن}} سۆمەرییەکان زۆر خوداوەندیان پەرستووە ئەوان دوور بوون لە یەکتاپەرستی ئەوان باوەڕیان وابوو خوداوەندەکان دەخۆن و دەخۆنەوە و ژن دێنن. هەر شارێکش خوداوەندێکی خۆی هەبوو لە بەناوبانگترین خوداوەندەکانیان: * ئانۆ: باوکی هەموو خوداوەندەکان بوو خوداوەندی ئاسمان. * ئەنلیل : خودەوەندی با بووە بە خوداوەندی دەسەڵاتش ناسراوە زۆرجار ڕکابەری ئانۆی کردووە. * ئەنکی : خوداوەندی زەوی بووە بەپێی باوەڕی سۆمەریەکان ئەو خوداوەندە دۆستی مرۆڤ بووە لەوانەیە بەهۆی کشتوکاڵ وایان وتبێت. * ننار: خوداوەندی مانگ بووە لە شاری [[حەڕان]] دەپەرسترا [[ئەکەدییەکان]] پێیان دەگوت سین. * ئۆتۆ: خوداوەندی ڕۆژ بووە ئەکەدیەکان پێیان دەگووت شمش ئەو خوداوەندە لە میلەکەی حاموڕابی بەرامبەر حاموڕابی وێنەی کێشراوە کە حامورابی یاساکانی لێ وەردەگرێت. * ئینانا: خوداوەندی جەنگ و دەسەڵات بووە هەسارەی زوهرە بووە بابلیەکان پێیان دەوت [[عەشتار]] (ئیشتال). خالتی : خودەوەندی دەوڵەتی ئۆرارتۆ بووە لەشاری مەساسیر ([[ڕەواندز]]) دەپەرسترا. * مەردۆخ (بێل) : خوداوەندی شاری بابل بووە هاوسەرەکەی ناوی سربانیتم بووە ناوی اربیل (بیل) بەناوی ئەو خوداوەندەیە چونکە لەشاری [[هەولێر]]ش دەپەرسترا.{{ژێدەر}} ===زمان=== لەلێکۆڵینەوەکانی نووسەرە ئەورووپییەکاندا دەبینین کە دەڵێن زمانی سومەری زمانێکی تەک بنەماڵەیە. ئەمان قیاسی ئەم زمانەیان لەگەڵ زۆر زمان کردووە تەنانە سانسکریت بەڵام لە ئاکامدا وتوویانە ئەم زمانە تەک بنەماڵەیە و پێوەندیی بە ھیچ زمانێک نییە.{{ژێدەر پێویستە}} سەبارەت بەو پەیکەرە گەورانەی ھەندێک جار یاریدەدەرن بۆ دیاریکردنی ڕیشە و بنەڕەتی سۆمەرییەکان، ئەوا لێکۆڵینەوە ئەنپرۆپۆلۆجییەکان ئاماژە بەوە دەدەن پەیکەرە دۆزراوەکانی شارە سوومەرییەکان بەڵگەی یەکلاکەرەوە و ڕوونیان نییە سەبارەت بە ڕەگەزی ھۆزە سوومەرییەکان و ئاماژە دەدەن بەوەی تێکەڵ بوونێکی ڕەگەزی لەدێر زەمانەوە ھەیە، سیفەتەکانی گەلانی حەوزی دەریای ناوەڕاستی تێدایە کە سەریان درێژە و سیفەتەکانی گەلانی [[ئەورووپای ناوەندی|ئەورووپای ناوەڕاست]] و [[ئەرمەنستان]] کە سەریان خڕە. سەبارەت بە بەڵگە وەرگرتنی پەیوەست بە بەڵگەی پەیکەر و ھەڵکۆڵراوەکان کە سوومەرییەکان نەخشاندبوویان، ئەمەش ئاڵۆزە و ناتوانین لە ناسینی ڕەگەزی سوومەرییەکاندا سوودی لێ وەربگرین، وادەردەکەوێت ئەوەی کاربەری دەکات بە وێنەی شێوە مرۆڤەکان لەھەڵکۆڵیندا شێوەی ھونەری باو بێت بەپلەی یەکەم و وێنەی ڕاستی شێوە مرۆڤەکان و سیفەتە ڕاستییەکانیان نەبێت، بۆیە چەند شێوەیەکی ھاوشێوەی ئەو شێوانەی کە سوومەرییەکان لەچەند ناوچەیەکی دوور لە وڵاتی سوومەری دەیاننەخشاندن وەک ناوچەی ماری لەناوەڕاستەکانی [[فورات|فوراتدا]] ھەن. لەئەنجامی ناڕوونی بەڵگەی پەیوەست بە ڕەگەزی سوومەرییەکان لێکۆڵەران ناکۆکن لەسەر دیاریکردنی نشینگەی سەرەکییەکان وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا چەندین ڕاوبۆچوون دەرکەوتن لەسەر ئەوە کە ھیچ کامیان نەگەیشتوونەتە پلەی دڵنیایی و بێگومانی، لەوڕایانە ئەوەیە سوومەرییەکان لەناوچەی شاخاوی ڕۆژھەڵاتەوە ھاتوون بۆیە دەیانبینین پەرستگاکانیان لەسەر سەکۆی پلیکانەیی بەرزی ھاوشێوەی ناوچەی شاخاوی بنیاد ناوە، بەڵام پەرستگاکان و شوێنە پیرۆزە سەیرکراوە بەرزەکان لە زۆر شوێنی جیھاندا لە [[چین]] و ڕۆژھەڵاتەوە تادۆڵی نیل لەڕۆژئاوا ھەبوون، ناکرێت ڕاڤەی ئەوە بکەین بەڵام ئەوە ئەنجامی حەزی گشتی مرۆڤە لە پیرۆز ڕاگرتنی پەرستراوەکاندا بە بەرز دروستکردنی شوێنیان لەسەرووی ئاستی مرۆڤەوە، دەستەیەکی دیکە پێی وایە سوومەرییەکان لە دۆڵی سندەوە یان لەباشووری [[بەلۆچستان|بلوجستانەوە]] ھاتوون، بەڵگەشیان ئەوەیە لێکچوونی ژیاری نێوان ژیاری دۆڵی سندوژیاری سوومەری ھەیە، ئەم دەستەیەی زانایان پێیان وایە سوومەرییەکان بەدوو کۆچ ھاتوون یەکێکیان لەڕێگەی دەریاوە بەکەنداوی [[عەرەب|عەڕەبیدا]] ئەوی دیکەش لەڕێگای وشەکانی لەئێرانەوە، ئەوانەی دەڵێن یەکێک لەکۆچەکان لەڕێگەی کەنداوی عەڕەبییەوە ھاتووە پشت دەبەستن بەچەند چیرۆک و ئەفسانەیەکی ئیغریقی گوازراوە لەبنەڕەتییەکی سوومەرییەوە کە سومەرییەکان و [[دەریا]] پێکەوە دەبەستێتەوە ھەروەھا بڵندی پایەی بەرزی دەریا کە لەبیروباوەڕی سوومەرییە یەکەمینەکاندا ھەیە ئەو پەیوەندییە پتەوەی کە سوومەرییەکان دەبەستەوە بە وڵاتی دلمون ([[بەحرەین]]ی ئەمڕۆ)و، دواجار ئەو ڕایەی زیاتر وەردەگیرێت ئەوەیە سوومەرییەکان لەدەستەی ئەو ھۆزوگەلە ناوچەییانەن کە لەدێر زەمانەوە لە[[عێراق]] نیشتەجێ بوون و لەدەرەوە نەھاتوون بەڵکوو لەبەرەی باکوورەوە بەرەو باشوور کشاون لەبەشی باشووری عێراقدا لەدێر زەمانی پێش مێژووەوە نیشتەجێ بوون لەگەڵ دانیشتووانە ناوچەیییەکاندا تێکەڵ بوون، ئەوانەی بەناوی فوراتییە یەکەمینییەکان ناسیمانن، ناوی سوومەرییەکانیش پێک ھاتووە لەناوی ئەو وڵاتەی کەتیایدا بوون (وڵاتی سوومەر) وەک [[ئەکەد]]ی و بابلییەکان، ئەو پەیوەندی یە ژیارییەی لەنێوان سوومەرییەکان و دانیشتووانی ناوچەیی ناوچەکەدا پێشینەیان بوون پشتگیری ئەم ڕایە دەکات، ھەروەک ھەواڵ و جێدەستە سوومەرییەکانی وەک [[وێژە|ئەدەب]] و [[چیرۆک]] و [[ئەفسانە]] و ڕێوڕەسم و [[ئایدیۆلۆجی|بیروباوەڕ]] کەمۆرکێکی ناوچەیی ناسراونا نامۆ بەکەشی وڵاتی دۆڵی ڕافدەین پشتگیری ئەو ڕایە دەکەن.{{ژێدەر}} بنەڕەتی سوومەرییەکان و ڕێگەی ھاتنیان بۆ باشووری [[عێراق]] ھەرچۆنێک بێت بێگومان ئەوان بەشدارییەکی کارایان ھەبووە لە دروستکردن و گەشەدان بەژیاری عێراق لەھەزارەی سێیەمی پێش زاییندا و مۆرکێکی تایبەتیان بۆ زیاد کردوە تا ئاستێک دەدرێتەوە پاڵ ئەوان و بەناوی ئەوانەوە نووسراوە ھەرچەندە ئەو ژیارانەی لە عێراقی کۆندا دامەزراون بەتەنھا بەرھەمی سوومەرییەکان نەبوون بەڵکوو ھەموو ئەو ھۆزانەی لەم بەشەی جیھاندا سەقام گیر بوون بەشدار بوون لە پێکھێنان و گەشەسەندندا چ فوراتە یەکەمینییەکان بن یان ھۆزە عەڕەبییە کۆنەکان یان ھۆزە سوومەرییەکان یان جگە لەوان تا ئاستێک ناتوانین ژیاری سوومەری یان ئەکەدی لەڕەگەزە ژیارییەکانی دیکە جیا بکەینەوە.{{ژێدەر}} == باری سیاسی گشتی لە وڵاتی سۆمەرو ئەکەد == سەرچاوە ھەرە کۆنەکان جیاوزی لە نێوان سۆمەری و ێەکەدییەکاندا دەکەن. خشتە نووسراوێکی سەردەمی ئەکەدی کۆن (٢٣٤٠–٢٢٠٠ ب. ز) جیاوازی لە نێوان کابرای ئەکەدی و زمانی سۆمەریدا دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=مەلا قادر|یەکەم=ئاسۆس محەمەد|ڕێکەوت=٥٫١٢٫٢٠٢١|سەردێڕ=گەلی سۆمەر|ناونیشان=https://doktorasossqader.blogspot.com/2021/12/blog-post.html?m=1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> باسی ئەوەمان کرد کەسەرچاوەی سەرەکی مێژووی وڵاتی سۆمەر لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا ئەو دەقە جۆربەجۆرە بسماریانەن کەپێمان گەیشتوون بەتایبەت ھێڵکارییەکانی پاشاکانوئەو پشکنینە شوێنەواریانەی لەشارە جیاجیاکاندا ئەنجام دراون، ئەو سەرچاوە ئاماژە بەوە دەکەن باری سیاسی گشتی لەوڵاتی سۆمەر لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا تایبەتمەندی بوونێکی زیاتری ھەیە لەیەک بنەماڵەی فەرمانڕەوا، ھەربنەماڵەیەکی ئەوبنەماڵانە دەسەڵاتێکی ھەبوو بەسەر شارێکی سەرەکیوشارە بچووکەکانی چوار دەوریوگوندەکانیدا، ئەو ناوچانەی ھەربنەماڵەیەک فەرمانڕەواییان دەکرد لای لێکۆڵەرانی ھاوچەرخ بەناوی (دەوڵەتەشار) ناسراوە، دەوڵەتەشارەکان لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا گەشەیان سەندودواتر لەکۆتایییەکانی ئەوسەردەمانەدا شلۆق بوونودەوڵەتی یەک تیرەوییەک بەرە شوێنی گرتنەوە، ناکۆکیوڕکەبەری نێوان بنەماڵەکان بۆ دەست گرتن بەسەر گەورەترین بەشی زەوی کشتوکاڵیوسەرچاوەی ئاوودەستگرتن بەسەر ڕێگە بازرگانییەکانی ڕوو بەسەرچاوەکانی ماددە خاوەکان ھۆکاری یەکەموسەرەکی بوون بۆ ئاڕاستەی سیاسی گشتی بەرەو یەکخستنی وڵاتوڕێکخستنی لەژێر دەسەڵاتێکی کارگێڕی مەرکەزیدا. بەپێی ھێڵکاری ناوی پاشا سۆمەرییەکان کەچەند دەقێکی دیکە پشتگیریان دەکەن موڵکییەت دوای لافاوەکە لەشاری کیش دابەزیوبنەماڵەیەک فەرمانڕەوایی تێدا کرد کەزیاتر لەبیست پاشا فەرمانڕەواییان تێدا کردوھێڵکارییەکان لەدیاریکردنی ماوەی دەسەڵاتیاندا زیادەڕۆییان کردووە، گرنگترین شت سەبارەت بەو بنەماڵە ئەوەیەزۆربەی ناوەکان یان دەقەکان لەزمانی فوراتییە یەکەمینییەکانەوە وەرگیراون، ئەوەش ئاماژەیە بەتێکەڵ بوونی ڕەگەزەسۆمەریو عەرەبییەکۆنەکان (ئەکەدییەکان) لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا، کۆتا فەرمانڕەوای کیش پاش (ئاجا) بوو کە چیرۆکی نێوان کیشووەرکا لەسەردەمی گلگامێشی پاشایدا بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، دواتریش باسی دەکەین، بنەماڵەی کیش لەبەشی کۆتایدا ھاوسەردەم بوون لەگەڵ بنەماڵەی یەکەمی وەرکا کەناودارترین پاشایان گلگامێش بوو، گلگامێش پاڵەوانی چیرۆکە ناسراوەکەی گلگامێشە، گلگامێش بەپێی ئەو چیرۆکە پاش ڕاوێژ وەرگرتنی ئەنجومەنی پیران وئەنجومەنی گەنجانی شارەکە لەگەڵ کیش کەوتنە جەنگ کردن، بەدوای بنەماڵەی یەکەمی وەرکادا بنەماڵەیەکی نوێ ھات کە لەشاری (ئور) دامەزراو بەبنەماڵەی یەکەمی ئور ناسرا، ھەندێک زانیاری بەڵگەنامەیی سەردەمی چەند پاشایەکمان دەستکەوتووە سەرەڕای ئەو ھێڵکارییەی پاشا سۆمەرییەکان کەلەسەری ھاتووە، دامەزرێنەری ئەم بنەماڵەش ھاوسەردەم بووە لەگەڵ گلگامێشی پاشای وەرکاوئاجای پاشای کیش، گومان دەبرێت گۆڕستانی ناوداری کیش بگەرێتەوە بۆ ئەو ماوەیە. ھێڵکاری پاشا سۆمەرییەکان باس لەوە دەکات یازدە بنەماڵە دوای بنەماڵەی ئوری یەکەم تادامەزراندنی دەوڵەتی ئەکەدی فەرمانڕەواییان کردووە، بەڵام بەڵگە شوێنەوارییەکانوھەندێک دەقی دۆزراوەی بسماری ئاماژە بەوە دەدەن ھەندێک لەبنەماڵە باسکراوەکان ھاوسەردەمی تەواوەتی یان بەشێکی ھەندێکی دیکەن، لەنێوئەو بنەماڵانەدا چەند بنەماڵەیەکی بیانی ھەبوون کەلەوڵاتی عیلام فەرمانڕەوییان کردووە، ئەمە ئاماژەیە بۆئەوەی وڵاتی سۆمەر ھەندێک کات لەژێر قەڵەمڕەو دەسەڵاتی وڵاتی عیلامدا بووە. سەرەڕایئەو بنەماڵانەی کەتەنھا زانیارییەکی کەممان لەسەریان ھەیە، ئەویش لەڕێی پشکنینە شوێنەوارییەکانەوە کەبەڵگەن بۆ بوونی بنەماڵەیەکی بەھێز لەشاری لەگش لەسەردەمی سێیەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا کەلەھێڵکاری پاشا سۆمەرییەکاندا لەبەر چەند ھۆیەکی نەزانراو ناویان نەھاتووە، دەوڵەتۆکەی لەگش چەند شارێکی لەخۆ دەگرتودەکەوتە نێو دەشتی بەپیتەوە لەناوچەی شەترەوفورات، دەوڵەتۆکەکە لەسێ شاری دراوسێ پێک دەھات (جرسونیناولەگش) خۆشگوزەرانی ئابووری دەوڵەتۆکەکەی گرتبوەوە بەتایبەت لەبەشی یەکەمدا، پەیکەرەکان ھەڵدەکۆڵرانوپاشاکانیان گرنگیان دەدا بەپڕۆژەی ئاودێریو بازرگانی ناوخۆودەرەکی چالاک بوو، ئەمەش لەئەنجامی ئەو سەرکەوتنە سەربازییە یەک لەدوای یەکانەی ئەو دەوڵەتۆکە دراوسێیانە بەدەستیان دەھێنان بەتایبەت دەوڵەتۆکەی (ئۆما)، ناکۆکی لەگەڵ دەوڵەتۆکەی ئۆما کەدەکەوتە باکوور بۆ چەندنەوەیەک بەردەوام بوو، گرنگترین ھۆکاریش بریتی بوولەحەزی دەستگرتن بەسەرئەوشەرەداکەنێوانی دوودەوڵەتی یەکلا دەکردەوەولەسەر ناوچەدەشتەبەپیتەکانی نێوانیان بوو، یەکێک لەپاشاکانی لەگش ھەواڵی سەرکەوتنەکانی بەسەرشاری ئۆمادا لەھەڵکۆڵراوێکدا بەدیاری بۆ تۆمار کردوین ھەڵکۆڵراوەکە لەسەر پارچە بەردێک بوو کەناسراوەبە (نسور) لەکاتێکدا ئەو دەقەی کەپاشایەکی دیکەی ئەو بنەماڵە بۆی بەجێھێشتوین ئاماژە دەدات بەوردەکاری ئەو ناکۆکییەی کەلەنێوان شاری لەگشوشاری ئۆمادا ھەڵگیرساوبۆ چەند نەوەیەک مایەوەوییەکێک لە فەرمانڕەواھاوچەرخەکان کە میسیلم بوو فەرمانڕەوای دەوڵەتۆکەی کیش بوو (واگومان دەبرێت) دەستی وەردایە ناکۆکییەکەو ڕۆڵی پەیوەندی نێوانیانی بینیو ڕێکەوتنێکی لەنێوانیاندا بەستوبەڵێننامەی ڕێکەوتنەکەش لەسەر پارچە بەردێک نوسراولەسەر سنووری نێوانیاندا دانرا، بەڵام فەرمانڕەوای ئۆما بەڵێننامەکەی شکاندوو ھەڵمەتی بردە سەر لەگش وشەری نێوان دوو دەوڵەت بەردەوام بوو تا ئەنتمینای فەرمانڕەوای لەگش توانی سەرکەوتنێکی کاتی بەسەر ئۆمادا بەدەست بھێنێت، گرنگی دەقی ئەنتمینا لەوەدا دەردەکەوێت کەکۆنترین بەڵێننامەی ڕێکەوتنی نێودەوڵەتیمان بۆتۆماردەکات کەتائێستا گەشتبێتە دەستمان، ئەوەش لەنێوان دەوڵەتۆکەی لەگشو دەوڵەتۆکەی ئۆمادا بەنێوەندی دەوڵەتۆکەی سێیەم، ئەم بەڵێننامەیە بەیەکەم ھەوڵی ناسراوی مرۆیی دادەنرێت لەڕێکخستنی پەیوەندی یە نێودەوڵەتییەکانوڕێکخستنی ئەو ڕێوشوێنانەی کەپەیوەندی نێوانیانی دەبرد بەڕێوە، بۆیە تائاستێکی زۆر گرنگی ھەیە لەلێکۆڵینەوەی مێژووی یاسای نێودەوڵەتیوسەرھەڵدانودواتر گەشەسەندنیشیدا. ئەو گەشەسەندنەی لەگش کەھاوکات بوو لەگەڵ سەرکەوتنە سەربازییەکانی بەسەر دەوڵەتۆکەکاندا درێژەی نەکێشا بەڵکو ھێندەی نەبرد شێواولاوازی ڕووی تێکرد، ھۆکاری ئەو لاوازییەش ئەوتەنگەشە ئابوریانە بوو کەوڵاتیان گرتەوە، لەگەڵ دەوڵەتی فەرمانڕەواکان بۆزیاد کردنی جۆروڕێژەی ئەو باجانەی بەسەر خەڵکدا دەسەپێنران بەنیازی کۆکردنەوەی سامانی پێویست بۆ خەرجی ژیانی ڕابواردنوزیادەڕۆیییەک کەلەسەردەمی سەرکەوتنە سەربازییەکانیاندا پێی ڕاھاتبوون وڕژانی سامان بەسەریاندا، بەوەپەرتەوازەیی ئابووری ھەموانی گرتەوەولەوڵاتدا شۆڕشێک بەرپا بووکە بنەماڵە فەرمانڕەوای لەناوبرد وفەرمانڕەوایەکی نوێی ھێنایە مەیدان کەگومان دەبرێت لەچینی کاھینەکان بێت ئەویش فەرمانڕەوا ئورکاجینا بوو، ئەم پاشایە ناسرابوو بەچاکسازییە ئابووریوکۆمەڵایەتییەکان کە بەناوی خۆیەوە ناسراون وئامانجیش لێیان لەناوبردنی گەندەڵی سیاسیوئابووریو کۆمەڵایەتی ناو وڵات بوو، لەچاکسازییەکانیدا ئەو گەندەڵیانەی ژماردووە کەوڵایان گرتبوەوە، گرتنە بەری ئەو ڕێوشوێنانەشی ھێناوە کە بۆ لەناوبردنی گەندەڵییەکان گرتنییەبەر، بەڵام ئەوماوە کورتەی کە فەرمانڕەوایی تێدا کردووە –ھەشت ساڵ- دەرفەتی چاککردنی بارەکەی پێ نەداولەوماوەدا فەرمانڕەوایەکی نوێ لەشاری ئۆما دوژمنی دێرینی لەگش دەرکەوت وتوانی دەستبگرێت بەسەر لەگشداوبەیەکجارەکیوبەشێوەیەکی کتوپڕ نەیھێڵێت، فەرمانڕەوایی نوێی ئۆما پاشا لوکال زاکیزی بووکە توانای سەربازیوکارگێڕی بەھێزی ھەبوو چاوتێبڕینی بەرفراوانی ھەبوو لەیەک خستنی وڵاتودەوڵەتەشارەجیاجیاکان لەژێر دەسەڵاتو قەڵەمڕەوی خۆیدا، پاش ئەوەی لۆکال زاکیزی دەوڵەتۆکەی لەگشی گرت دەستی گرت بەسەر شاری ناوداری وەرکادا دواتر بەرەو شارەکانی دیکەی وڵاتی سۆمەرو ئەکەد کشاودەستی گرت بەسەر کیشووەرکاونڤرداوناوی خۆی نا پاشای وڵاتی سۆمەرو کیشو وەرکا، بەوەشەوە نەوەستا بەڵکو ھەوڵی دا بچێت بەرەو چەند ناوچەیەکی دوور وەک لەھەندێک دەقیدا بانگەشەی ئەوە دەکات لەدەریای خوارەوە تادەریای سەروو چووە، واتە لەکەنداوی عەرەبییەوە تادەریای ناوەڕاست. لوکال زاکیری ماوەی بیستوپێنج ساڵ لەدەسەڵاتدا بەردەوام بوو ولەوماوەیەدا توانی یەکەم دەوڵەوتی یەکخراو لەوڵاتی سۆمەرو ئەکەددا بگرێتە دەست، لەکۆتایییەکانی ئەو ماوەدا کەسایەتییەکی دیکە دەرکەوت کەتوانی بەسەریدا زاڵ ببێتودەسەڵاتی لەناوبباتودەسەڵات و ڕێبەری وڵاتی لەدەست بسێنێتوھەوڵ بدات بۆ دامەزراندنی ئیمپراتۆڕییەتێکی بەرفراوان، ئەویش سەرجۆنی ئەکەدی بوو کەبەڕەچەڵەک دەرێتەوە پاڵ گەلە ئەکەدییەکانولقێکەلە ھۆزە عەرەبییە کۆنەکان کەلەنیمچە دوورگەی عەرەبییەوە ھاتوون، بەکۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی لۆکاڵ زاکیزی ماوەی دەرکەوتنی بنەماڵەکان کۆتایی پێھاتوماوەیەکی نوێ لەعێراقدا دەستپێکرد کە ماوەی فەرمانڕەوایی دەوڵەتی ئەکەدی بوولەدەوروبەری (٢٣٧١پ. ز) دا دامەزرا. == پوختەی تایبەتمەندییە ژیارییەکان == سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان ماوەیەکی دورودرێژی مێژووی کۆنی عێراقی گرتەوەکە زیاتر لەچوار سەدە دەبوولەوماوەیەدا بنەما ژیارییەجیاجیاکان گەشەیان سەندومۆرکێکی تایبەتیان وەرگرتوبنەڕەتێکی پتەوبوون کە لەسەردەمەکانی دواتردا ژیاری پرشنگدارو دەرکەوتووی عێراقیان لەسەر دامەزرا، ھەندێک لەو بنەڕەتە ژیاریانەی کەلەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا دەرکەوتن لەوڵاتدا زاڵ بوون تاسەردەمەکانی دواتری مێژووی کۆنی عێراق لەگەڵ چەند گۆڕانکاریوزیادەیەکی ساکارداوەک چۆن بۆ بیروباوەڕەئایینییەکانو ڕێکخستنە کۆمەڵایەتی وئابوورییەکانیش وابوو. وەک ئاماژەمان پێکرد ھەڵەیە قسە لەسەرژیاری ئەو ماوەیەبکەین وبڵێین ژیارێکی سۆمەری تەواوە، بەڵکو بینیمان چۆن دانیشتووانی یەکەم کەبەفوراتییە یەکەمینییەکان ناومان بردن بەشداریان کرد لەپێک ھێنانوگەشەسەندنیدا، ھەروەک ئەو گەلە ئەکەدیانەی کەلەوڵاتدا ھەبوون پێش ئەوەی سەرجۆنی ئەکەدی ڕێبەری سیاسی وڵات بۆماوەیەکی دوورودرێژ بگرێتە دەست، بۆیە باش وایە تەنھا باسی ژیاری عێراق بکەین لەوماوەدا شارستانییەتی تێیدا چەند تایبەتمەندییەکی ھەبوو لەوانە ئەمانەیان دێنین. === نیزامی دەوڵەتە شارەکان === ئەو نیزامە سیاسییە گشتی یەی وڵاتی سۆمەرو ئەکەدی گرتبویەوە لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا وناسرابوو بەنیزامی دەوڵەتەشارەکانومەبەست پێی ئەوە بوو وڵات بۆچەند بەشێ دابەش کراوەوھەربەشێکی لەدەوڵەتەشارێکی سەربەخۆوجیا لەوانی دی پێکھاتووە لەڕوی سیاسیوکارگێڕیوئابوورییەوەونیزامونەریتویاساوبنەماڵەی سەربەخۆی خۆی ھەیە، ھەردەوڵەتە شارێک لەدەوری شارێکی سەرەکیداخۆی دەبینییەوە کەپایتەخت بووبۆی، لەگەڵ بڕێ شاری بچووکوگوندوزەوی کشتوکاڵی سەربەوانەدا، زۆرجار دەوڵەتەشار پشتی دەبەست بە سەرچاوەیەکی سەرەکی ئاوولەڕێی تۆڕێکی کارێزوجۆگەی دەستکردەوە ئاوی لێوەردەگرت نیزامی دەوڵەتە شارلەعێراقدا بەکۆنترین نیزامی دەوڵەتە شارەکان دادەنرێت وزاڵترە بەسەر نیزامی دەوڵەتە شاری یۆنانیدا، چونکە ھەواداری تاک تێیدا بۆ دەوڵەتە نەوەک بۆھۆز یان خێڵ، وەک لەباسی نیزامی دەسەڵاتی دەوڵەتەشارەسۆمەرییەکاندا ئەوە ڕوون دەبێتەوە. دەگونجێت نیزامی دەوڵەتەشارەکان بگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پێش مێژووودواتردا لەسەردەمی نیمچە نووسیندا گەشەی سەندبێتولەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا گەشەی سەندبێت بەڵام زانیاریمان لەسەر ماوەی پێش سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان زۆر کەمەودەقێکی بسماری لەوبارەوە نییە کەبیرێکی ڕوونمان لەسەر ڕێکخستنە سیاسییەکانی ئەوکاتە پێ ببەخشێت. لەوانەیە ھەندێک ھۆکاری سەرھەڵدانی نیزامە دەوڵەتەشارلەوڵاتی سۆمەروئەکەددا بگەڕێتەوە بۆ سروشتی جوگرافی وڵات، چونکە دەزانین ناوچەی شێدار خاوەنی بەپیتی بێشوماری چاکوزۆری ئاوە، بەڵام لەھەمان کاتدا پێویستی ھەیە بەھەوڵێکی بەھێزوزۆری مرۆیی بۆ زاڵ بوون بەسەر ئەوئاوانەدا بەتایبەت لەکاتی لافاوەکاندا ھەروەھا بەرپەرچدانەوەی مەترسییەکانی وسوود لێوەرگرتنیان لەکاتی پێویستدا، ئەمە ھۆکار بوو بۆ ئەنجامدانی پڕۆژەی گەورەی ئاودێری وەک لێدانی کارێزوجۆگەودروستکردنی بەنداو تائەوەی وڵات پێکھاتەی تۆڕێکی ئەو کارێزوجۆگانەبوو کەلەخاکیدا ھەبوون، تاکوکۆمەڵە بچووکەکانیش نەیان دەتوانی پڕۆژەی وا جێ بەجێ بکەن بەڵکو ئەوە کۆبونەوەی ھەوڵەکانویەکخستنوڕێکخستنیانەوکارگێڕییان سپێردراوە بەیەک دەسەڵاتی مەرکەزی بەو جۆرە یەکەمین گوندە کشتوکاڵییەکان ھەنگاو بەھەنگاو لەدەوری یەکێک لەشارە سەرەکییەکان کۆبونەوەوتیایدا یەکەمین کارگێڕی مەرکەزی گەشەی سەندوشێوەی دەوڵەت شارێکی لەو شێوە پێشکەوتوەیدا دەنواندکەلەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا دەیبینین، سەرەڕای ئەمەش فرەیی سەرچاوە ئاوییەکانی ناوچەکەو بوونی ھۆڕوزەنگاوکەبەشەکانی جیا دەکردنەوە کاریگەری زۆری ھەبوو لەدامەزراندنی چەند کارگێڕییەکی مەرکەزیداکەبکرێت ھەرکامیان پشت ببەستێت بەیەکێک لەسەرچاوە ئاوییەکانو بەشی خۆی بکاتولەگەڵ کارگێڕی دیکەدا پێکدانەدەن مەگەر ئەوەی یەکێکیان نیازی فراوانخوازیوزیادکردنی قەڵەمڕەوی ھەبێت. لەگەڵ ئەمەشدا دەوڵەتە شارەکان لەململانێوشەڕێکی بەردەوامی نێوانیاندا بوون بەنیازی دەستگرتن بەسەر بەشێکی زیاتری زەویی کشتوکاڵییەکانودەستگرتن بەسەر ئەو ڕێگە بازرگانیانەدا کەدەچن بەرەوسەرچاوەکانی کەرەستەی خاو، چەندین ھەوڵ دران بۆ یەکخستنی وڵاتودانە پاڵی چەند دەوڵەتە شارێک لەژێر یەک دەسەڵاتدا تا لوکال زاکیزی توانی تائاستێک ئەوە بەدی بھێنێتولەسەردەمی ئیمپراتۆرییەتی ئەکەدیدا دەوڵەتی یەک پارچە بێتە دی. === شێوەی نیزامی دەسەڵات === زانیاری لەسەر شێوەی نیزامی دەسەڵات لەدەوڵەتەشارە سۆمەرییەکاندا لەنیوەی ھەزارەی سێیەمی پێش زاییندادەرکەوت کەمە، ئەویش لەبەر کەمی دەقەبسمارییەکانی بەردەست لەگەڵ ئەمەشدا دەکرێت لەدەقەکانی دواترەوەئەوە وەربگرین وێنەی گشتی شێوەی نیزامی دەسەڵات لە دەوڵەتەشارە سۆمەرییەکاندا چۆن بووە. ئەو بیروباوەڕ ئایینیانەی کەلەماوە یەکەمینەکاندا بەسەر وڵاتدا زاڵ بوون ئاماژە بەوە دەدەن خەڵک بڕوایان وابووەخوداوەندەکان مرۆڤیان بۆ خزمەتی ئەوان دروست کردووەوھەموو دیمەن ودیاردە سروشتییەکانیش بەپێی خواستی خوداوەندەکان ڕێ دەبڕن، بۆیە متمانەی ڕەھایان دەدا بەوەی ڕۆڵی نێوەندی دەبینی لەنێوان ئەوانوخوداوەندەکاندا ئەوانەش کاھینەکان بوون ئەمەیان دەکرد تاخوداوەندەکان ڕازی بکەنولەتوڕەییوسزای خوداوەندەکان دوور بن، لەم دیدگایەوە ئەگەری زۆر ھەیە یەکەمین ئەو فەرمانڕەوایانەی کەکارگێڕی مەرکەزی شارو گوندەکانیان گرتووەتە دەست لە چینی کاھینەکان بوبن. چەمکی ئین(En) لەو فەرمانڕەوایانە نراوە، ئەوەی پشتگیری ئەم ڕایە دەکات ئەوەیە کە ئەو فەرمانڕەوایانە لەسەرەتادا لەبەشێکی تایبەتی لکاو بە پەرستگادا سەقامگیر دەبوون کەپێی دەوترا (ئاکیبار، ئۆکیبار) ھەروەھا پاشاکان لەسەردەمەکانی دواتردا کاتێک بەیەکجاری دەسەڵاتیان لەدەسەڵاتی ئایینی سەربەخۆ دەبوو سیفەتی ئایینی پیرۆزی خۆیان وەک نوێنەرانی خوداوەند لەسەر زەویونێوەندانی نێوان خەڵکوخوداوەندەکان دەھێشتەوە. بەتێپەڕبوونی کات وفراوان بوونی دەسەڵاتی دەوڵەتە شاروگرتنە خۆی زیاتر لەیەک شار ئەرکو بەرپرسیارێتی فەرمانڕەوا زیادی کردو نەیدەتوانی لەیەک کاتدائەرکە ئایینیو دنیایەکانیش بەجێ بگەیەنێت، بۆیە کەوتە دوور کەوتنەوە لەکاروبارە ئایینی یەکانو نازناوی خۆی نا (ئینسی)(Ensi) بەئەکەدی (ئەشاکو) واتە (نوێنەری خوداوەند)یان (جووتیاری بەکرێ گرتە). پاشا چووە کۆشکێکی تایبەتوجیا لە پەرستگا، لەگەڵ ئەوەشدا نوێنەری خوداوەندانی لەسەر زەوی دەنواند وڕۆڵێکی گرنگی دەبینی لەکاروباری ئایینیوکارگێڕی بەشەکانی پەرستگادا، کاروبارە ئایینییەکانیش سپێردرابوون بەکاھینەکان. لەکۆتایییەکانی سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا نازناوێکی دی دەرکەوت کەھەندێ فەرمانڕەوا بەکاریان دەھێنا کەدەسەڵاتی دنیاییان بەسەر زیاتر لەشارێکی گەورەدا ھەبوو ئەو نازناوەش بریتی بوو لە (لۆکال) بەسۆمەری واتە کەسی گەورەو عادەتەن بەچەمکی پاشا واتا دەکرێ، لەسەرەتادا بەکارھێنانی ئەو چەمکە سنوورداربووە پاشان دوای دامەزراندنی دەوڵەتی ئەکەدی بەکارھێنانی بڵاوبویەوەونازناوی کۆنی (ئینسی) تەنھا کاتێک بەکاردەھێنرا کە بیانویستایە ئاماژە بکەن بەسیفەتی ئایینی پاشا (لوکال) وپەیوەندی بەخوداوەندەکانەوە، دەسەڵاتی پاشا دەسەڵاتێکی کاتی خۆسەپێن بوو نیزامی زاڵی ناو وڵات نیزامی پاشایەتی میراتی خۆسەپێن بوو تا کۆتایییەکانی سەردەمەکانی عێراقی کۆن. بەڵام فەرمانڕەوا (ئین) چۆن بوو بەپاشاو چۆن ئەرکەکەی گۆڕابۆ لوکال، ئەی دەسەڵاتی ھەرکامیان لەسەردەمەکانی یەکەمودواتردا چۆن بوو، زانا جاکوبسون کەھەستا بەلێکۆڵینەوەی ئەفسانەی سۆمەرییەکانوھەندێک دەقی دواتری دیولەوێوە بیردۆزەیەکی خستەڕێ سەبارەت بەنیزامی دەسەڵات لەدەوڵەتە شارە سۆمەرییەکانداوناوی نا دیموکراتییەتی سەرەتایی، ئەم زانایە ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە، ئەو پێی وایە ئەو شێوەیە دەسەڵاتە سەرھەڵدانو گەشەسەندنی نیزامی دەسەڵاتی شارەجیاجیاکانی باشووری عێراق دەنوێنێت. پوختەی ڕای جاکوبسون ئەوەیە دەسەڵاتی باڵا لەکۆنترین شارە سۆمەرییەکاندا لەسەردەمی نیمچە نووسیندا بەدەستی دوو ئەنجومەن بوو یەکەمیان ئەنجومەنی پیران یان بەتەمەنانی شارلەوانەیە سەرۆک خێزانوبنەماڵەکانی شار بگرنەوە، ئەنجومەنی دووەم ھەموو ھاووڵاتیانی شار بەژنانیشەوە لەخۆ دەگرێت، ئەو دوو ئەنجومەنە بۆ بڕیاردانی پێویست لەکاتی کتوپڕوباری پێویست بەبڕیاری یەکلاکەرەوە بۆ ڕێکخستنی ژیانی شار یەکسان بوون، ھەموو ھاووڵاتییەک مافی ھەبوو لەو کۆڕانەدا قسە بکات بەڵام دەبوو ھەندێکیان ڕای تایبەتیان ھەبێت بەتەمەنەکانیان یان ئەوانەیان کەقەڵەمڕەویان فراوانە، مشتومڕی ناو کۆڕیش بەدەوام دەبوو تادەگەیشتنە بڕیارێکی کۆتاییویەکدەنگ. بڕیاریش لەلایەن کۆمەڵێکی بچووکی کۆبووەوانەوە ڕادەگەیەنرا کەپێی دەوترا (یاسادانەران) لەنێو ئەو بڕیارانەی دوو ئەنجومەن دەیاندان ھەڵبژاردنی کارمەندێک بوو تا بەپلەی یەکەم کاروباری ئایینی ئەنجام بداتوھەندێک کاری دنیایشی لەدەست بێت، ناویان دەنا (ئین). دەسەڵاتی ئەوفەرمانڕەواھەڵبژێردراوە بەند بوو بەدوو ئەنجومەنەوە بۆ نموونە نەیدەتوانی بەتەنھا بڕیار بدات لەسەر بابەتە مەترسیدارویەکلاکەرەوەکان وەک ڕاگەیاندنی شەڕ یان بەستنی ڕێکەوتننامە، ئەمە چیرۆکەکەی گلگامێشی فەرمانڕەوای شاری وەرکا ئاماژەی پێ دەکات ڕاجای فەرمانڕەوای شاری کیش کەوای دای دەنێت لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا ڕوویدابێت، پوختەی ئەو چیرۆکە کەلەیەکێک لەدەقە بسمارییە دۆزراوەکاندا باسی ھاتووە ئەوەیە دەسەڵاتی شاری کیش تائاستێک زیادی کرد کەویستی قەڵەمڕەوی بڵاوبکاتەوە بەسەر شاری وەرکادا، بۆیە فەرمانڕەواکەی نوێنەری خۆی نارد بۆلای گلگامێشی فەرمانڕەوای شاری وەرکاوداوای لێکرد خۆی بدات بەدەستەوەودان بنێت بە دەسەڵاتیدا ئەگەرنا جەنگی لەدژ ھەڵدەگیرسێنێت، گلگامێش نەیتوانی بڕیاری یەکلاکەرەوە لەوبارەیە بداتوئەنجومەنی پیرانی شاری کۆکردەوەوڕاوێژی پێکردن ئەوانیش وتیان خۆی بەدەستەوە بداتو دان بنێت بە دەسەڵاتی فەرمانڕەوای شاری کیشدا، بەڵام گلگامێش بەوە ڕازی نەبوووکارەکەی سپارد بەئەنجومەنی گەنجان کەپاڵپشتی بوون لە خۆبەدەستەوەنەدانوگوڕوتینی بەرگریکردن لەخاکی نیشتمانوخواستی [[ڕاگەیاندنی شەڕ]]ی دژبەدەوڵەتۆکەی کیشدا، بەوە جەنگی نێوان ھەردوولا ڕوویدا، چیرۆکەکە کە دەبێت وێنای ڕووداوێکی ڕاستی بێت ئاماژە بەوە دەکات دەسەڵاتی گلگامێش ڕاھا نەبوو بەڵکو پابەند بووە بەدوو ئەنجومەنەوەھەروەک بەڵگەیە بۆ بوونی دوو ئەنجومەن لەشارێکدا. گۆڕانی بارودۆخی گشتی وڵات پێویستی ھەبوو بەھەڵبژاردنی یەکێک لەو کەسە بەھێزانەی کەسیفەتی سەرکردەیان ھەبوو تاکارگێڕی کاروباری شار یان دەوڵەتۆکەکە لەکاتی کتوپڕوتەنگەژەدا ببات بەڕێوە، بەتایبەت لەکاتی ھێرشی کتوپڕ یان ڕودانی کارەساتی سروشتی وادا کەپێویستی بەبڕیاردانی خێرای یەکلاکەرەوەھەبێت، ئەوە بوو کەسی گەورە (لوکال) ھەڵبژێردرا. لەسەرەتادا ئەرکەکەی کاتی بوو بۆ کاتی کتوپڕبوو بەڵام حەزی دەسەڵاتوئەو ئاڕاستە گشتی یەی کە ڕێکخستنەکانی دەسەڵاتی ئەوکات لەسەری بوون بۆ یەکخستنی شارەکانوکارکردن بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی یەکپارچە، کەسە ھەڵبژێردراوەکانی پاڵ پیوەنا (لوکال) تا بەشێوەیەکی ھەمیشەیی پۆستەکەیان بپارێزنودواتر دەسەڵاتی ئەنجومەنەکانی شار پلە بەپلە کەم بکەنەوەتا ئەوەی کەسی گەورە بوو بەپاشایەکی خاوەن دەسەڵاتی ڕەھا لەکۆتایییەکانی سەردەمی بنەماڵەکاندا، دەسەڵاتەکانی ئیدی بەندی بەرئەنجومەنەکان یان ھی دی نەبوونوپاشایەتی بوو بەمیراتگری، ئەو پاشایانە بۆ ئەوەی شەرعییەت بدەن بەدەسەڵاتیان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد لەلایەن خوداوەندەکانەوە ھەڵبژێردراونو وەک جاران لەلایەن مرۆڤەوە ھەڵنەبژێردراون ئەمە بۆ نوێنەری کردنی خوداوەندەکان لەسەر زەویوسەرپەرشتی کارگێڕی کاروباری موڵکوماڵی. جاکوبسون بۆ پاڵپشتی چیرۆکەکەی ئاماژە دەکات بەچیرۆکی گلگامێشوئاجاوئەوەی لەوچیرۆکە ئایینیانەدا ھاتووە کەباسی خوداوەندەکانو کۆڕوھەڵبژاردنیان دەکات بۆ خوداوەندە سەرەکییەکان وئەو مشتومڕەی کەلەو کۆڕانەدا ئەنجام دەدرێت، دەڵێت ئەو کۆڕە خوداوەندیانە دەنگدانەوەو ڕەنگدانەوەی باری سیاسی حەقیقین لەشارە سۆمەرییەکاندا بەجۆرێک ئایینی کۆنی عێراق تایبەتمەندی سیفەتی چواندنی خوداوەندەکانی بەمرۆڤی ھەبوو، بۆیە خوداوەند بەوجۆرە وەسفی دەکات ئەگەرنا چۆن دەکرێت ڕاڤەی بیری نووسەرانی چیرۆکە ئایینییەکانوداھێنانی ئەو نیزامە بکەین کە دەیدەنەوە پاڵ خوداوەندەکان، وەک جاکوبسون ئاماژە دەکات بەڕاستی ئەوەی شوێنەواری ئەو کۆڕانە تاسەردەمەکانی دواتر ماونەتەوەولەئەنجومەنی شارەکاندا خۆینواندووە، بەڵام دەسەڵاتیان سنوورداروکۆت بووە وئەرکیان تەنھا بریتی بووە لە ڕوانینە چەندکارێکی دادوەری کەدادوەر یان پاشا دەیخستە بەردەم ئەنجومەن. === ژیانی ئابووری === ھەموو بەڵگە شوێنەوارییە بەردەستەکان ئاماژە دەدەن بەوەی وڵات لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا خۆشگوزەرانییەکی ڕێژەیی ئابووری ھەبووەوەک ئەو بەڵگانە ئاماژە دەدەن بەوەی کشتوکاڵ وبازرگانی کۆڵەکەی ژیانی ئابووری وڵات بوون، سەبارەت بەپیشەسازیش سەڕای گەشەسەندنێکی زۆری پیشەسازییەکان بەتایبەت وردەکارییەکانیان بەڵام لەژیانی ئابووری گشتیدا ڕۆڵێکی وایان نەبووە. ئەو کشتوکاڵەی لەناوچەکەدا لەدرێژترین سەردەمەکانی نیشتەجێ بوونی مرۆڤ لەدەشتی تەڕوشێدارەوە سەری ھەڵداوگەشەی سەند پشتی دەبەست بەئاودانی دەستکرد لەبەر کەمی ڕێژەی بارینی باران تێیدا، بۆیە فەرمانڕەواکان گرنگییەکی زۆریان داوە بەدامەزراندنی پڕۆژەی ئاودێریوئەوەیان بەئەرکی یەکەموبەرپرسیارێتی خۆیان دەزانیوشانازیان دەکرد بەئەنجامدانی ئەو ئەرکە بەڵکو چەندین ساڵیان تەرخان دەکرد بۆکاری تایبەت بەدامەزراندنی پڕۆژەی ئاودێری. ئەو پڕۆژە زۆرانەی کەلەناوچەکەدا ئەنجام دەدران کاریگەرییەکی ڕوونیان ھەبوو لەژیانی ئابووریو سیاسیوکۆمەڵایەتی وتەنانەت بیروباوەڕی ئایینی کۆمەڵگەدا، ھەروەک کاریگەری گەورەی ھەبوو لەگەشەسەندنی ھەندێک زانستوزانیاری وەک ئەندازیاریوژمێریاریوگەردوون ناسیوڕۆژمێر بۆ ڕێکخستنی باروکاتی ئاووکاتی بەرزبونەوەوداکشانیان وەدانانی نەخشەی پێویست بۆلێدانی جۆگاودامەزراندنی بەنداووشتی دیکەش. لەو ھۆکارە سەرەکیانەی بەردەوام کاریان دەکردەسەر چەندێتی بەرھەمی کشتوکاڵی نیزامی موڵکداری زەوی کشتوکاڵی بوو، لەبەر کەمی زانیاری تۆمار کراوی بەردەستمان لەسەر ئەو ماوەیە دەبینین زیاتر لە ڕوانینێک لەسەر نیزامی موڵکداری زەوی ھەیە کەلەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا باو بووە، بەکورتی گرنگترین ڕاوبیردۆزەکان لەوبارەیەوە دەخەینە ڕوو. ئەو بیردۆزەی کەتا کاتێکی نزیکیش زاڵ بوو ئەوەبوو کەژمارەیەک لەزانا ڕۆژاوایییەکانو لەپێش ھەمووشیانەوە (دایمل) دەیانگوت ھەموو زەوییە کشتوکاڵییەکانی ناوسنووری دەوری شار یان دەوڵەتی سۆمەری لەبنەڕەتدا موڵکی پەرستگا یان پەرستگاکانی ناوشاربوون وھەموو دانیشتووانی شاریش لەسەر زەوییەکانی پەرستگاکان کاریان دەکرد، بەدەربڕینێکی دی پەرستگا تاکەموڵکداری زەوی کشتوکاڵی ناوسنوری شار بووە موڵکییەتی تاکە کەسی یان بەکۆمەڵیش لەماوە سەرەتایەی مێژوودا بوونی نەبووە. زەوییەکانی پەرستگاش چەند جۆرێک بوون ھەیان بوو بۆ سوودی ڕاستەوخۆی پەرستگابوو ئەوانە زەوی تایبەتی پەرستگا بوون، وەھەیان بوو دادەنرا بۆ چەند تاکێک بەرامبەر چەند خزمەتێکی دیاریکراوکە پێشکەشیان دەکرد بەپەرستگا، بەشی سێیەمیش بەکرێ دەدرا بەتاکەکان بەرامبەر کرێیەکی بڕاوە یان برێک لەبەرھەم، ھەموو ئەو جۆرانەش بۆکڕینوفرۆشتن نەدەبوون، ئەوانەی ئەم ڕایەیان ھەیە دەڵێن ئەو خۆشگوزەرانییە ئابوورییە ڕێژەیییەی لەوڵاتدا ھەبوودەگەڕێتەوە بۆ ئەو نیزامەی موڵکدارێتی زەوییە کە پەرستگا تاکە موڵکداروبەرھەم وەرگری یەکەمی ناو وڵات بوو، بەرەو ڕووی ئەو تەنگەشە ئابوورییانە دەبویەوە کە بەھۆی کەمی بەرھەمی کشتوکاڵییەوە لەبەر کەم باران یان کەمی ئاو یان زیانی لافاویان ھۆکاری بەڵای کشتوکاڵی یان ھۆکاری دیکەوە ڕوویداوە، پەرستگا لەو باری تەنگەژانەدا پشتی دەبەست بەسەرچاوە زۆرەکانی دیکەی لەبواری بازرگانیوپیشەسازیدا، سەبارەت بەماوەکانی دواتریش کاتێک موڵکداری تاکەکەسی بڵاوبویەوە وھەرتاکێک بۆی ھەبوو پارچەیەکی بچووک یان گەورەی زەوی ھەبێت وبیکات بە کشتوکاڵ بۆخۆی یان لەلایەن نوێنەر یان ھاوبەشییەوە ئەوکات جووتیارە ھەژارەکان بوونە قوربانی تەنگەژە کشتوکاڵییەکانوبەتەنھا ڕوبەڕویان دەبوونەوە، ئەمە ناچاری دەکردن تازەویوموڵکەکانی دیکەیان بفرۆشن، ئەمە یەکێک بوو لەو ھۆکارانەی کەپاشای ئەو ماوەیان ھاندا تابۆنە دەسەڵاتدارییە یەکدوای یەکە تایبەتەکان سەبارەت بەسەپاندنی ھەندێک قەرزوباجوسوودی پارچەرپارچەو لێپێچینەوەی ئابووری بسەپێنن بۆ چارەسەری بارودۆخی داڕماوی ئابووری. سەبارەت بە بیردۆزەی دووەم کە ھی زانای ڕووسی (سۆڤیەتی جاران) بوو، پێی وایە پەرستگا تەنھا موڵکداری زەویوزاری کشتوکاڵی شارە سۆمەرییەکان نەبووە باموڵکداری سەرەکیش بێت بەڵکو بەشێکی زۆری زەوییە کشتوکاڵییەکان ھی کۆمەڵێکی بچووک یان گەورەی موڵکداری بەکۆمەڵ بوون، سەبارەت بەدانیشتوانی شاریش ڕێژەی ئیشکەرانیان لەزەوییەکانی بەدەر لەموڵکییەتی پەرستگا زیاتر لە٦٠٪ دەبوو، لەڕوانگەی موڵکییەتی گشتی زەوییەکانولەئەنجامی پەناخوازی بەجێگەیەنەران لەنێو کۆمەڵگاکاندا بۆ پشکی ئەوانی دی لەڕێی فرۆشتنەوە لەکۆتایییەکانی ئەو ماوەدا موڵکداری تاکە کەسی دەرکەوتو لەسەردەمی بابلی کۆندا بڵاو بوویەوە. ئەم بیردۆزە وەڵامی زۆر پرسیار دەداتەوە کە بیردۆزەی یەکەم دەیان وروژێنێت ھەروەک ڕاڤەی چۆنییەتی دەرکەوتنی نیزامی موڵکییەتی تاکەکەسی زەوی دەکات بۆیە ئەم بیردۆزە لەئێستادا تەنانەت لەلایەن ژمارەیەکی زۆری زاناڕۆژئاوایییەکانیشەوە کاری پێ دەکرێت. سەبارەت بەچاندنە کشتوکاڵییەکان ئەوا دانەوێڵە بەگرنگترینیان دێتولەپێش ھەموایانەوە گەنموجۆ دێت، بەدوایداگەنمەشامی بەڵام ئەوکات برنج ناسراو نەبوو و زۆربەی باخەکان درەختی [[دارخورما]] بوون کەلەدێر زەمانەوە لەشوێنی نیشتەجێ بوونی مرۆڤ لەبەشی باشووری عێراقدا ھەبووەومرۆڤیش تائەوپەڕی سنوور سوودی لێ بردووە. سەبارەت بەبازرگانی بەتایبەت بازرگانی دەرەکی لەوماوەیەدا چالاکییەکی بەرچاوی ھەبووە، بوونی زۆرێک لەکەرەستەی خاوی ھێنراو لەچەند شوێنێکی بیانییەوە وەک کانزا جیاجیاکانو تەختەو ھەندێک جۆری بەرد پاڵپشتی ئەو قسە دەکەن، دەقە بسمارییەکان ئاماژە دەدەن بە بوونی چەند پەیوەندییەکی بازرگانی نێوان سۆمەرییەکانو ھەندێک وڵاتی بیانی وەک ناوچەی ئەرمینیاو ئاسیای بچووکووڵاتی سووریاووڵاتی ملیوخا کە بڕوا وایە وڵاتی حەبەشەیان سۆماڵ بکات ھەروەھا وڵاتی دلمون کەبەحرەین دەکات ھاوکات وڵاتی ماکان کەبڕوا وایە عومان بکات لەگەڵ کەناراوی کەنداوی عەرەبی سەرەڕای ھیندوبلوجستانو چەند ناوچەیەکی دیکەی دوور کە لەوێوە بۆنوبخوردوبەردی گران بەھایان دەھێنا. بازرگانی دەرەکیوپێویستی دڵنیاکردنی ڕێگەکانی پەیوەندییان یەکێک بوو لەوھۆکارە سەرەکیانەی کە بوونەتە ھۆی ھەڵگیرسانی شەڕوناکۆکییەکانی نێوان دەوڵەتەشارە سۆمەرییەکانوئاڕاستە گیری گشتی بەرەو دەوڵەتی یەکپارچە بۆ زامنکردنی دەستگرتن بەسەر ڕێگەوبانەکان وھێنانی ئەو کەرەستە خاوانەی کەوڵات پێویستی پێیانە. لەو پیشەسازیانەی کەلەو شارەدا دەرکەوتوگەشەیان سەند ھەندێک پیشەسازی دەستی ورد بوون وەک پیشەسازی ئامێرو پێناوە کانزایییەکان وپیشەسازی جلو بەرگو خشڵو چەکی کانزایی، پیشەسازان ھونەری نەخشاندنی ئامێرەکانزایییەکانیان گرتەبەرولەسەردەمی سێیەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندائەو ھونەرە گەیشتە لووتکە، دیارترین نموونەش لەسەر ئەوە ئەو شوێنەوارە گرانبەھایانەن کەلەگۆڕستانی پاشایەتی لەئور دۆزرانەوە سەرەڕای ئەمەش پیشەسازان ھەڵکۆڵینونەخشاندنی مۆرە لولەیییەکانو پیشەسازی قاپو قاچاخی گڵێنەوپیشەسازییەکانی دیکەدا پیشەی چنینیان ئەنجامدەدا کە عێراقی کۆن پێی ناسرابوو، زۆری ڕستنە جوانەکان دەنێردران بۆ دەرەوە ھەروەھا پیشەسازی پێستەو ئامێرە کشتوکاڵییە جۆربەجۆرەکان. === لایەنی سەربازی === سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان تایبەتمەندی فرەیی دەوڵەتۆکەی فەرمانڕەوایی لەیەک کاتدا ھەیە کەناو دەبرێت بەنیزامی دەوڵەتە شارەکان، ڕکابەریوململانێی نێوان ئەو دەوڵەتە شارانە زۆر توند بووە چەندین ھەواڵمان لەسەرچەند لایەنێکی ئەو ناکۆکییە پێ گەیشتووە لەوانە چیرۆکەکەی گلگامێشوجەنگی لەگەڵ فەرمانڕەوای کیش، چیرۆکی ئەنتمیناوجەنگی دوورودرێژی لەگەڵ شاری ئۆماوئەو پەیمانەی لەنێوان دووشاردا بەسترا بۆ سنووردانان بۆ ئەو جەنگانە، سەرەڕای ئەوەش ھەندێک شوێنەواری ھونەریوماددی دۆزرانەوە کەلایەنێکی گرنگی ژیانی سەربازیوشێوە جەنگەکان وچەکەکانمان بۆ ڕون دەکەنەوە. ھەروەک شوێنەواری چەندین چەکی کانزای دۆزراونەتەوە بۆ شەڕ بەکار ھاتوون چاکترین نموونەش ئەوەیە لەگۆڕستانی پاشایەتی ئوردا دۆزرایەوە، ھەریەک لە دەوڵەتە شارەسۆمەرییەکان ژمارەیەکی ئەندامی ھێزە چەکدارەکانی ھەبوو، بەڵام سوپایەکی ڕێکخراووھەمیشەیی نەبوو بەڵکو جەنگاوەران لەکاتی پێویستدا بانگ دەکران بۆ جەنگ، بەشەکانی ھێزە چەکدارەکانیش بریتی بوون لەپیادەکان ئەمە زۆرینەو ڕیزی سەرەکی زۆربەی سوپا کۆنەکان بوون، ڕیزی جەنگاوەران بەگالیسکە جەنگییەکانیانەوە، نیزامی شەڕ وەک لەھەڵکۆڵراوەکانەوە دەردەکەوێت نیزامی ڕیز بووە، واتەسەربازان بەیەک ڕیز بەدوای یەکدا ڕیز دەکرانوئەوانیش ڕمەکانیان دەگرتنو خۆیان دەپاراست بە قەڵغان یان کڵاوی کانزاییان دەکردە سەریان، ھەندێک لەسەربازان بەتەنھا لەگەڵ دوژمن دەجەنگان. سەرەڕای ئەمانەش سەربازان خەنجەرو شمشێریان پێ بوو، سەبارەت بەگالیسکە جەنگییەکان چوار ئاژەڵ لەیەک ڕیزدا ڕایان دەکێشا زیاتر لەیەک جەنگاوەریان لەسەربوو ڕموشمشێری کەوانەییان ھەبوو پێشەوەی گالیسکەکە بەبەربەستێک بۆ ڕێگرتن لەلێدانەکانی دوژمن دەپارێزرا. === شاری سۆمەری === ھەردەوڵەتۆکەیەکی سۆمەری لەدەوری شارێکی گەورەی گرنگدا کەپایتەخت بوو کۆدەبویەوە، ژمارەیەک شاری بچووکوگوند سەربەوشارانە بوون، ژمارەیەکی زۆری شارەگرنگەکان لەسەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا سەریان ھەڵداوفراوان بوونوژمارەی دانیشتووانیان زیادی کردو بوونە مەڵبەندی گرنگی ژیاری لەسەردەمەکانی دواتردا، ئەو جۆرە شارانە شورەی پتەویان لەدەور بوو دژ بەھەڵمەتو شاڵاوەکانی دوژمنان، لەلایەکەوە سەکۆپلیکانەیەکەی (زەقورە) دەردەکەوت کەزۆر بەرزبوو، لەپاڵیدا پەرستگای زەمینی شارەکە یان پەرستگا زۆرەکانی ھەبوون، پەرستگای سەرەکی شار لەناو جەرگەی شاردابوو، ناوجەرگەی شاریش بوارە ئایینیوئابووریو بیناسازییەکانی لەخۆ دەگرت قەبارەی پەرستگاوزەقورەکەش لەباربوون ھاودەم بەگرنگییە شارستانیودەوڵەمەندییەکەی کۆشکی پاشا لەڕووی گرنگیوقەبارەوە لەدوای پەرستگاوە دەھات. ماڵوحاڵەکانی تر سادەوساکاربوون بەخشت یان بەقوڕ دروست دەکران وھەندێک جار دەکران بەدووقات، شارەکان لەوماوەیەدا بەپێی پلانێکی پێشتر سەریان ھەڵنەدا، بەڵکو لەسەرەتاوە گوندی بچووک بوون کەمێژوویەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمەکانی پێشتر، گوندە کشتوکاڵییەکان لەنزیک سەرچاوەکانی ئاوەوە سەریانھەڵدەدا چونکە ژیانی کشتوکاڵی پێویستی بەئاوە، لەبەر ئەمە زۆربەی شارەگەورەکان دەکەوتنە کەناری ڕووبار یان نزیک ڕووبارەکانەوە. بەھۆی گۆڕانی ڕێڕەوی ڕووبارەکەوە یان زیادبوونی شۆرەکات یان ھەڵمەتی وێرانکەرەوە شارەکان چۆڵ دەکران. دەکرێت بڵێین زۆربەی شارە شوێنەوارییەکانی بەشی باشووری عێراق شاری دەرکەوتووی سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان دەبوون جگە لەھەندێک شاری کەم کەلەبنەڕەتدا لەسەردەمەکانی دواتردا دەرکەوتن وەک شاری ئەکەد، سەبارەت بەڕووبەری شارەکانوزەوییەکانیان وژمارەی دانیشتووانیان ڕاجیاوازی ھەیەوسەختە ژمارەیەکی وردودروستمان پێبێت، دەکرێت بگونجێت لەگەڵ شارە بچووکەکانی ئێستای عێراقدا بەراوردیان بکەین. == ھونەری ھەڵکۆڵین == ھونەری ھەڵکۆڵین لەسەردەمی دووەموسێیەمی سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکاندا بەشێوەی دیارولوولەیی دەرکەوت، سەبارەت بەسەردەمی یەکەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان ئەو شوێنەوارە ھونەریانەی دەستمان کەوتوون لەو ماوەدا زۆر کەمنوتەنھا ھەندێک مۆری لوولەکین کەنەخشاندێکی ھاوشێوەی نەسیجیان ھەیە، لەکاتێکدا نەخشاندنی ئەو مۆرانە لەسەردەمی دووەموسێیەمی بنەماڵەکاندا چەند دیمەنێکی ئەفسانەییوئاینیی جۆراوجۆریان لەخۆدەگرت. وەھەروەھا زۆر گرینگیان دەدا بە بیناسازی دیارترین نموونەی ھەڵکۆڵینی دیاری سەردەمی دووەموسێیەمی سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان کەپێمان گەیشتبێت ئەو لەوحەبەردینانەن کەلەسەر دیواری پەرستگاکان دادەنرانوچەند دیمەنێکی جۆراوجۆریان لەسەرھەڵدەکۆڵرا کەچەندلایەنێکی ژیانی ڕۆژانەودیمەنی ئایینییو ئەفسانەییان دەنواند، شێوەی ھەڵکۆڵینەکەش تەجریدی بوون، لەکاتێکدا ھەندێکی دیکەیان کەئەوانەی دواتربوون شێوەی واقعییان ھەیە. سەبارەت بە ھەڵکۆڵراوی پەیکەری یان لوولەیی ئەوا چەند نموونەیەکمان دەستکەوتووە کەشێوەی مرۆڤ یان ئاژەڵ دەنوێنن، شێوەکاری ئەندازیاریوپەیوەست نەبوون بەنواندنی واقعییان پێوە دیارە. شوێنەوارە دۆزاروەکانی گۆڕستانی پاشایەتی ئوور نموونەی گرانبەھای ھونەری ھەڵکۆڵینو ھونەرەکانی دیکەی ئەوماوەش دەنوێنن، چەندین کتێب لەسەر ئەوگۆڕستانانەوشوێنەوارە دۆزراوەکانی نووسراون بەمەبەستی ڕاڤەی بوونیانوشێوەی بەخاکسپاردنی مردووان تێیدا وەھەرشتێک بکرێت بەھۆیەوە تیشک بخەینە سەر بیڕوباوەڕە ئایینەیەکانونیزامی موڵکییەت لەوسەردەمانەدا، گومان دەبرێت ئەو گۆڕستانە سەرەکییەی کە شوێنەگرانبەھاکانی لەخۆ گرتووە بگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سێیەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان، لەگۆڕستانەکەدا جگە لەکەسە نێردراوەکان ژمارەیەک شوێنەکەوتەوچوار دەورەی پاشاوژمارەیەک ئاژەڵوعارەبانەو برێک خشڵ دۆزراونەتەوە. ئەو گۆڕستانە ڕاڤەی ئەوە دەکات نێردراوەکە یەکێک لەفەرمانڕەوایان پاشاکان بووە ئەوانی دیکەش شوێنکەوتەوچواردەورەکانی بوون کەلەکاتی مردنیدا لەگەڵیدا نێژراون، لەنێو پارچە دۆزراوە نایابەکانی ئەو گۆڕستانەدا چەند خەنجەرێکی زێڕینوئاڵای ئووروکڵاوەی زێڕینودوو قیسارەی زێڕین کەھەرییەکەیان کۆتایییەکەی سەری مانگایەکە کەبەزێری پوخت دروست کراوە، لەگەڵ چەندین خشڵوپێناوی ڕازاندنەوەدا. === چاکسازییەکانی ئۆرکاجینا === پێش ئەوەی قسەکردن لەسەر دیارترین تایبەتمەندییە ژیارییەکانی سەردەمی دەرکەوتنی بنەماڵەکان کۆتایی پێ بھێنین پێویستە ئاماژە بدەین بەئەو چاکسازییە ئابووریوکۆمەڵایەتیانەی کەئۆرکاجیای کۆتا فەرمانڕەوای بنەماڵەی لەگش دەریکردوون، توانراوە دەقی ئەو چاکسازییە لەبڕی دەقی تۆماری بسماری سەردەمی ئۆرجینایان کەمێک دوای خۆیدا بدۆزێنەوە. ئەو چاکسازیانە بەیەکەم ھەوڵی مرۆڤ دادەنرێت بۆ دانانی یاسا کەتا ئەمرۆش باوە بەجۆرێک نزیکەی زیاتر لەدووسەد ساڵ پێ یاسای (ئور-نمۆ) وەیە کەکۆنترین یاسای تۆمارکراوی زانراوی عێراقە. چاکسازییەکان ھەندێک شتیان لەخۆ دەگرت وەک لەکار خستنی زۆرێک لەو باجانەی لەسەر ھاووڵاتیان دانرابوونوسنوردانان بۆقۆرخکاری چینی فەرمانڕەواوباج کۆکەرەوانو فەرمانبەرانو زیادەڕەوی سامان خەرجکردن، ھەروەھا کەمکردنەوەی دەسەڵاتی فەرمانڕەواو بنەماڵکەیو ڕێنەدان بەوەی دەستبگرن بەسەر دەسەڵاتی تەشریعی ڕەھادا وەک دیاریکردنی سزای دزی بەرەجمکردنوئافرەتێک کەشوو بکات بەدوو پیاووجگە لەوانەش. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [https://web.archive.org/web/20121005165301/http://www.aubyc.com/mezhunasi/175-sharstaniyata-konakan/151-somariakan ماڵپەڕی ناوەندی ئەییوبی] ناوەنی «ئەیوبی» ناوەندێکی ئیسلامی ئیخوانییە! ناکرێت بۆ باسێکی مێژووی شارستانییەتی دێرن، بەکاربێت. {{تووڵی دەروازە|مێژوو|عێراق|وڵاتەکان}} طە باقر مقدیمە التاریخ الحصارات بغداد ۱۹٥٥ حصارە العراق ۱۹٨٥ فوزی رشید الشرائع العراقیە القدیم بغداد ۱۹۷٨ {{پۆلی کۆمنز|Sumer}} [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:سوومەر]] [[پۆل:شوێنەوارناسیی عێراق]] [[پۆل:مێزۆپۆتامیا]] [[پۆل:شارستانێتییەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ھەزارەی ٦ەمی پ.ز]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٦ەمی پ.ز]] [[پۆل:ویلایەت و ناوچەکان کە لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایین دامەزراون]] cwlx0so9ot5v6h76glwqgui9e0zaqe5 0 43114 1590334 1539135 2026-06-15T00:28:49Z IIXZER0XII 68933 نوێکردنەوەی دەقەکە؛ زیادکردنیی ٨ سەرچاوەی باوەڕپێکراو؛ زیادکردنی پۆلی کۆمینز؛ زیادکردنی دەروازە؛ زیادکردنی بەشی مێژوو؛ ناساندن؛ زیادکردنی ویکیبەستەر؛ زیادکردنی پەڕگە. 1590334 wikitext text/x-wiki '''هاوسەرگیری''' پەیماننامەیەکە کە تێیدا دوو هاوبەش یاخود دوو خۆشەویست بەڵێن دەدەن کە بۆ ماوەیەکی زۆر یان بۆ هەموو ژیانیان پێکەوە بژین و پەیوەندییەکەیان بەردەوامبێت<ref>دیکشنەری کامبریدج - پێناسەی هاوسەرگیری؛ https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/marriage</ref>؛ کەتێیدا مافی هەردوو هاوبەشەکە و نەوەکانیان(ئەگەر هەبوو) یاساییانە پارێزراو دەبێت. زۆربەی کات دوو خۆشەویست هاوسەرگیری دەکەن بە مەبەستی [[سێکس|جووتبوون]] و پێکەوەژیان و پێکهێنانی [[خێزان]] و هەبوونی منداڵ یان هەڵگرتنەوەی منداڵێک.<ref> ئینسایکڵۆپییای بڕیتانیسا بەشی سەرەتای دەقەکە https://www.britannica.com/topic/marriage</ref>[[پەڕگە:Lawrence Alma-Tadema Courtship - The Proposal.jpg|وێنۆک|تابلۆی لاورێنس ئاڵما؛ ''داوای هاوسەرگیری'']] ==میژوو== [[پەڕگە:Frank Bernard Dicksee - Romeo and Juliet, 1884.jpg|وێنۆک|تابلۆی فڕانک بێرنارد؛ ی''ەکەم یەکبینینی [[ڕۆمیۆ و جولیەت|ڕۆمیۆ و جولێت]]'']] لەپێشتردا زۆربەیکات هاوسەرگیری و خۆشەویستی دوو شتی لەیەک جیاواز بوون؛زۆربەی کات هاوسەر لە مێژوودا لالایەن خێزان هەڵدەبژێردرا تەنانەت ئەگەر هاوبەشەکانیش یەکدیان خۆشنەویستایە <ref>ئینسایکڵۆپێدیای بڕیتانیسا؛ دەقی سەرەتا و ناوەڕاست https://www.britannica.com/art/courtly-love</ref><ref>https://www.scribd.com/document/875953687/The-Radical-Idea-of-Marrying-for-Love-Coontz-1 کتێبی مێژووی خۆشەویستی بۆ هاوسەرگیری ؛ لاپەڕە ١٨؛ دێڕی سێیام تا دەیەم</ref> ==='''هاوسەرگیری و [[سێکس|جووتبوون]]'''=== لە مێژوودا و لە زۆربەی کۆمەڵگەکانی ئەمڕۆ دا جووتبوونی ڕیگەپێدراو سەرەتا پێویستی بە [[ھاوسەرگیری|هاوسەرگیری]] هەیە<ref>https://www.britannica.com/topic/marriage/Marriage-rituals</ref>؛ هەرچەندە لە زۆرێک لە کۆمەڵگەکانی دیکەدا هاوبەشەکان جووتبوون تەنیا بۆ [[وروژاندنی سێکسی]] یان [[چێژ]] ئەنجامدەدەن بێ هاوسەرگیری پێشوەختە یان [[ڕۆمانس (ئەوین)|پەیوەندی ڕۆمانسی]] یان هەردووکیان. لە هەمەنکاتدا لە مێژوودا جووتبوون لە نێوان [[پێگەیشتوویی لە مرۆڤدا|پێگەیشتوو]]<nowiki/>ەکان پێویستی بە هاوسەرگیری هەبووە و پێویستی بەڕەزامەندی خانمەکە هەبووە بۆ پیاوەکە بۆ هاوسەرگیریکردن<ref>https://www.berose.fr/IMG/pdf/a-short-history-of-marriage.pdf</ref>؛ لەپاشاندا یەکەم جوتبوون لە دوای هاوسەرگیری وەک یەکەم جووتبوونی ڕێگەپێدراو دا دەندرا ، لە ئەگەری شکستهێنانی ئەم جووتبوونە بە هەر هۆکارێک پڕۆسەی هاوسەرگیرییەکە وەک بەتاڵ سەیردەکرا و وا هەژمار دەکرا کە ڕووینەداوە و ئەم پڕۆسەیەش پێویستی بە جیابوونەوە نەبووە چوونکە بە هاوسەرگیریەکە بە هەڵوەشێندراوە دانراوە<ref>https://www.britannica.com/topic/marriage/Marriage-rituals</ref>. ئەمەش لەوانەیە جیاوز بێت لە کلتوورەکانی جیهاندا هاوسەرگیری دەکرێت بەبێ یان بە ئەنجامدانی زەماوەندبکرێت کە ئەمەش زۆر باوە لە کلتوورەکانی جیهاندا <ref>ئینسایکڵۆپێدیای بڕیتانیسا؛ بەشی ڕێوڕەسمی هاوسەرگیری https://www.britannica.com/topic/marriage/Marriage-rituals</ref> {{پۆلی کۆمنز|Marriage}} {{تووڵی دەروازە|سێکسناسی|ژینناسی|کۆمەڵگا}} [[پۆل:دانیشتووناسی]] [[پۆل:خێزان]] [[پۆل:دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان]] [[پۆل:فەلسەفەی ئەوین]] [[پۆل:ھاوسەرگیری]] [[پۆل:خزمایەتی و ڕەچەڵەک]] ==سەرچاوەکان== d1vsysepifihydb6xbiv3yohmtja2y3 0 72869 1590437 1589992 2026-06-15T10:47:05Z Zemen 40346 دەستکاریی [[Special:Contributions/~2026-34597-68|~2026-34597-68]] ([[User talk:~2026-34597-68|لێدوان]]) بۆ دوایین پێداچوونەوەی [[User:AramBot|AramBot]] گەڕێندرایەوە 1588722 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کەسایەتی | وێنە=Jamil Sidqi al-Zahawi (BW portrait).jpg | قەبارەی وێنە= | ناوی کاتی لەدایکبوون=جەمیل سدقی زەھاوی | شوێنی لەدایکبوون= [[بەغدا]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = [[١٧ی حوزەیران]] [[١٨٦٣]] | شوێنی مردن=[[بەغدا]] | هۆکاری مردن= | ڕێکەوتی مردن=[[کانوونی دووەم]] [[١٩٣٦]] | شوێنی دۆزینەوەی تەرم= | شوێنی گۆڕ=[[مەقبەرەتۆلخەیزەران]]، [[بەغدا]] | نیشتەجێ= | نەتەوە=[[کورد]] | ناوەکانی تر= | نەژاد = | هاووڵاتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن= | پیشە= ھەڵبەستوان، فەیلەسووف | ساڵانی چالاکی= | خاوەنکار= | شار= | ناسراو بە هۆی= | حیزب= | بەرانبەرەکان= | ئایین= | هاوسەر= | یار= | منداڵەکان= | دایک و باوک= | خزمەکان= | پەیوەندیەکان= | خەڵاتەکان= | ئیمزا= | ماڵپەڕ= | پەراوێزەکان= }} '''جەمیل سدقی زەهاوی''' (ماوەی ژیان:١٨٦٣ تاکوو ١٩٣٦) کەسایەتی فەیلەسووف و شاعیری کورد {{ژێدەر پێویستە}}بەوەی باوکی موفتی بووە و یەکێک بووە لە [[بابان]]ییەکان وە دایکیشی [[تورکمان]] بوو، شیعرەکانی جەمیل بە [[عەرەبی]] بوون. جەمیل بە بەرگریکردن لە مافی [[ژن]]ان ناسراو بوو، ناوبراو ماوەیەک سەرنووسەری ڕۆژنامەی ئەلزەورا بوو. جەمیل سیدقی کوڕی محەممەد فەیدی کوڕی مەلا ئەحمەد بابان ئەلزەهاوی [4][5] (1279-1354 کۆچی / 1863-1936 ز) شاعیر و یەکێک بوو لە پێشەنگەکانی ڕێنێسانسی ئەدەبی عەرەبی مۆدێرن. وەک کەسایەتییەکی بەرز لە شیعری عەرەبی مۆدێرن و پێشەنگێک لە بیری زانستی و لێکۆڵینەوەی فەلسەفیدا وەستاوە. لە بەغدا لەدایکبووە و گەورە بووە- کە باوکی وەک موفتی گەورەی لەوێ کاری کردووە- لە خێزانێکەوە سەرچاوەی گرتووە کە لە عێراق بەهۆی جیاوازی زانستی و ناوبانگی کۆمەڵایەتییەوە بەناوبانگن. بە ڕەچەڵەک کورد، باوباپیرانی سەر بە بنەماڵەی بابان، میرەکانی سلێمانی بوون. *نیسبە* (ناونیشانی) "ئەلزەهاوی" لە "زەهاو"ەوە سەرچاوەی گرتووە- پێشتر میرنشینێکی سەربەخۆ و ئێستا خاکێکە لەناو ئێراندا- کە نەنکی باوکی لێیەوە سەرچاوەی گرتووە. باوکی، محەمەد فەیدی ئەلزەهاوی، یەکەم ئەندامی خێزانەکە بوو کە ئەم ناوە تایبەتەی وەرگرتووە [6]. خوێندنی لە ژێر سەرپەرشتی باوکیدا، موفتی گەورەی بەغدا وەرگرتووە، لە قوتابخانەی ئەم دووەمیان خوێندوویەتی- دامەزراوەیەک کە بەهۆی مەنهەجەکەیەوە ئاهەنگ دەگێڕدرێت کە زانستە ئایینییە ئیسلامییەکان و ئەدەبیاتی عەرەبی لەخۆدەگرێت [7]. لە تەمەنی لاوێتیدا شیعری بە هەردوو زمانی عەرەبی و فارسی ئامادە کردووە. بەدرێژایی ژیانی پیشەیی، یەک لە دوای یەک پۆستی جۆراوجۆری هەبووە: وەک ئەندامی ئەنجومەنی پەروەردە لە بەغدا کاری کردووە، دواتر ماوەیەک لە دادگای تێهەڵچوونەوە. دواتر بووەتە پرۆفیسۆری فەلسەفەی ئیسلامی لە *مەدرەسە الملاکییە* (قوتابخانەی شاهانە) لە ئەستەنبوڵ، وە مامۆستای ئەدەبی عەرەبی لە *دار الفونون* (ماڵی هونەر) لە هەمان شار. دواتر مامۆستای *مەجەڵڵا* (یاسای مەدەنی عوسمانی) لە قوتابخانەی یاسا لە بەغدا. دواتر وەک جێگری نوێنەرایەتی هەرێمی مونتەفیق لە پەرلەمانی عوسمانیدا کاری کردووە، دواتر خولێکی وەک جێگر بۆ بەغدا. دواتر سەرۆکایەتی لیژنەی بەعەرەبکردنی یاساکان دەکات لە بەغدا، دواجار وەک ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی عێراق (*مەجلیس العیان*) تا تێپەڕاندنی [8].. '''ژیان و کارەکانی''' جەمیل سیدقی کوڕی محەممەد فەیدی کوڕی مەلا ئەحمەد بابان ئەلزەهاوی لە ساڵی ١٨٦٣ لە بەغدا لەدایک بووە و لە ٢٤ی شوباتی ١٩٣٦ لەوێ کۆچی دوایی کردووە، گەورە بووە و لە ژێر چاودێری باوکی و هەروەها زانایانی دیکەی دیاری سەردەمی خۆیدا خوێندنی تەواو کردووە. لە کاتێکدا کە هێشتا گەنج بوو، لە ساڵی ١٨٨٥ وەک مامۆستا لە قوتابخانەی سلێمانی لە بەغدا دامەزرا، دواتر لە ساڵی ١٨٨٧ وەک ئەندامی ئەنجومەنی پەروەردە، دواتر لە ساڵی ١٨٩٠، وەک بەڕێوەبەری چاپەمەنی پارێزگا و سەرنووسەری ڕۆژنامەی *ئەلزەورا* دامەزرا. دواتر لە ساڵی 1892 وەک ئەندامی دادگای تێهەڵچوونەوەی بەغدا دەستنیشان دەکرێت. لە ساڵی ١٨٩٦دا سەفەری بۆ ئەستەنبوڵ کردووە، لەوێ سەرسامییەکی قووڵی بۆ کەسایەتییە دیار و ڕۆشنبیرەکانی پەرەپێداوە. دوابەدوای ڕاگەیاندنی دەستوور لە ساڵی ١٩٠٨، لە *دار الفونون* (ماڵی هونەر) لە ئەستەنبوڵ کرا بە پرۆفیسۆری فەلسەفەی ئیسلامی؛ دواتر گەڕایەوە بەغدا و لەوێ وەک پرۆفیسۆر لە قوتابخانەی یاسا دامەزرا. لەگەڵ دامەزراندنی حکومەتی عێراق، وەک ئەندامی ئەنجومەنی پیران دەستنیشانکرا . {{شیعری بە هەردوو زمانی عەرەبی و فارسی ئامادە کردووە؛ لە ڕاستیدا، بەرهەمی ئەدەبی جەمیل سیدقی ئەلزەهاوی بە قەبارەی تەواو و هەمەچەشنییەکەی جیا دەکرایەوە، کە هەم شیعر و هەم نۆسراوی گرتەوە. ئەو پیاوێکی سەربەرز و دڵنیا بوو لە خۆی کە لە کۆتاییەکانی ژیانیدا لەبارەی خۆیەوە نووسیبووی: "لە تەمەنی کوڕێتیدا، بەهۆی شێوازە ناتەقلیدییەکانمەوە پێم دەگوترا 'شێت'؛ لە گەنجیدا، 'ئەو بێباکانە' بەهۆی مەیلی خۆم بۆ ئاهەنگگێڕان؛ لە تەمەنی ناوەڕاستمدا، 'بوێر' بۆ بەرخۆدانم بەرامبەر بە ستەمکاری؛ و لە تەمەنی پیریمدا، 'بیدعە' بۆ کراوەییم." ڕاگەیاندنی بۆچوونە فەلسەفییەکانم”. ئەو بە ئاشکرا دانی بە باوەڕەکەی بە تیۆری پەرەسەندندا نا، تەحەدای بۆچوونە باوەکانی کۆمەڵگەی عەرەبی سەردەمی خۆی دەکرد- ئەو بۆچوونانەی کە وەک نەزان و دواکەوتوو تایبەتمەندیان دەکرد. لە کۆتایی ژیانیدا بەهۆی لێکۆڵینەوە فەلسەفییە بەرفراوانەکانی لە زانستەکاندا بە بیدعە تۆمەتبار کرا؛ بەڵام، ئەو وەک موسڵمان مایەوە- نەک بێدین، وەک ئەوەی بە شێوەیەکی باو لەلایەن خەڵکی گشتیەوە باوەڕیان پێدەکرا. شیعری جوانی نووسیوە کە باسی جەوهەری ئیلاهی و شکۆمەندی کاری دەستی دروستکەری کردووە و وتارێکی فەلسەفی لە گۆڤارە گەورەکانی عەرەبیدا بڵاوکردووەتەوە. میوانداری ساڵۆنێکی ئەدەبی دەکرد کە پڕ بوو لە زانا و پیاوە نامەنووسەکان. یەکێک لە کۆبوونەوەکانی لە کافێی ئەلشات ئەنجامدرا، لە کاتێکدا ڕۆژانە ساڵۆنێکی دیکەی پاشنیوەڕۆی لە کافێی ڕەشید حەمید لە قەزای باب ئەلشەرقی بەغدا ئەنجامدا. لە ڕۆژانی کۆتاییدا ساڵۆنەکەی لە کافێی ئەمین لە شەقامی ئەلڕەشید دامەزراند- شوێنێک کە دواتر بە "کافێی ئەلزەهاوی" ناسرا. ئەو بە سۆزەوە حەزی لە یاری *داما* (چێککەر) بوو، توانای داهێنەرانە و سەرنجڕاکێشی بۆ نمایش دەکرد. لەنێو ئامادەبووانی بەردەوامی ساڵۆنەکانیدا شاعیر مەعروف ئەلروسافی و پرۆفیسۆر ئیبراهیم ساڵح شوکر و شاعیر عەبدولڕەحمان ئەلبەننا بوون. ئەم کۆبوونەوانە هەرگیز بێبەش نەبوون لە ئەدەب و مشتومڕی ڕۆحی و حیکایەتێکی ژیرانە و گاڵتەجاڕی شیعریی یاریزانانە؛ لەڕاستیدا قسەکەی لە هەموو باس و مشتومڕێکدا بە دەسەڵاتی کۆتایی دادەنرا. سەبارەت بە ئەو- و هاوتەمەنەکەی، ئەلروسافی- شێخ ئیبراهیم ئەفەندی ئەلراوی جارێک تێبینی کرد: تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شیعر|فەلسەفە|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ژن|عێراق|بەغدا}} {{نووسەر-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Jamil Sidqi al-Zahawi}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ژن|بەغدا|شیعر|فەلسەفە}} [[پۆل:خەڵکی بەغدا]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:موسڵمانانی عێراقی]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرانی عێراقی]] [[پۆل:فێمینیستە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣]] [[پۆل:مردووانی ١٩٣٦]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:پیاوە فێمینیستەکان]] [[پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی]] [[پۆل:فێمینیستە کوردە عێراقییەکان]] rkn198xv8jc0rgstihax9aknquyqav3 1590440 1590437 2026-06-15T10:51:16Z Zemen 40346 1590440 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کەسایەتی | وێنە=Jamil Sidqi al-Zahawi (BW portrait).jpg | قەبارەی وێنە= | ناوی کاتی لەدایکبوون=جەمیل سدقی زەھاوی | شوێنی لەدایکبوون= [[بەغدا]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = [[١٧ی حوزەیران]] [[١٨٦٣]] | شوێنی مردن=[[بەغدا]] | هۆکاری مردن= | ڕێکەوتی مردن=[[کانوونی دووەم]] [[١٩٣٦]] | شوێنی دۆزینەوەی تەرم= | شوێنی گۆڕ=[[مەقبەرەتۆلخەیزەران]]، [[بەغدا]] | نیشتەجێ= | نەتەوە=[[کورد]] | ناوەکانی تر= | نەژاد = | هاووڵاتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن= | پیشە= ھەڵبەستوان، فەیلەسووف | ساڵانی چالاکی= | خاوەنکار= | شار= | ناسراو بە هۆی= | حیزب= | بەرانبەرەکان= | ئایین= | هاوسەر= | یار= | منداڵەکان= | دایک و باوک= | خزمەکان= | پەیوەندیەکان= | خەڵاتەکان= | ئیمزا= | ماڵپەڕ= | پەراوێزەکان= }} '''جەمیل سدقی زەهاوی''' (١٨٦٣ – ١٩٣٦) کەسایەتی فەیلەسووف و شاعیری کورد بوو،{{ژێدەر پێویستە}} بەوەی باوکی موفتی بووە و یەکێک بووە لە [[بابان]]ییەکان وە دایکیشی [[تورکمان]] بوو. شیعرەکانی جەمیل بە [[عەرەبی]] بوون. جەمیل بە بەرگریکردن لە مافی [[ژن]]ان ناسراو بوو، ناوبراو ماوەیەک سەرنووسەری ڕۆژنامەی ئەلزەورا بوو. جەمیل سیدقی کوڕی محەممەد فەیدی کوڕی مەلا ئەحمەد بابان ئەلزەهاوی، شاعیر و یەکێک بوو لە پێشەنگەکانی ڕێنێسانسی ئەدەبی عەرەبی مۆدێرن. وەک کەسایەتییەکی بەرز لە شیعری عەرەبی مۆدێرن و پێشەنگێک لە بیری زانستی و لێکۆڵینەوەی فەلسەفیدا وەستاوە. لە بەغدا لەدایکبووە و گەورە بووە- کە باوکی وەک موفتی گەورەی لەوێ کاری کردووە- لە خێزانێکەوە سەرچاوەی گرتووە کە لە عێراق بەهۆی جیاوازی زانستی و ناوبانگی کۆمەڵایەتییەوە بەناوبانگن. بە ڕەچەڵەک کورد، باوباپیرانی سەر بە بنەماڵەی بابان، میرەکانی سلێمانی بوون. نیسبە ناونیشانی "ئەلزەهاوی" لە "زەهاو"ەوە سەرچاوەی گرتووە- پێشتر میرنشینێکی سەربەخۆ و ئێستا خاکێکە لەناو ئێراندا- کە نەنکی باوکی لێیەوە سەرچاوەی گرتووە. باوکی، محەمەد فەیدی ئەلزەهاوی، یەکەم ئەندامی خێزانەکە بوو کە ئەم ناوە تایبەتەی وەرگرتووە. خوێندنی لە ژێر سەرپەرشتی باوکیدا، موفتی گەورەی بەغدا وەرگرتووە، لە قوتابخانەی ئەم دووەمیان خوێندوویەتی- دامەزراوەیەک کە بەهۆی مەنهەجەکەیەوە ئاهەنگ دەگێڕدرێت کە زانستە ئایینییە ئیسلامییەکان و ئەدەبیاتی عەرەبی لەخۆدەگرێت. لە تەمەنی لاوێتیدا شیعری بە هەردوو زمانی عەرەبی و فارسی ئامادە کردووە. بەدرێژایی ژیانی پیشەیی، یەک لە دوای یەک پۆستی جۆراوجۆری هەبووە: وەک ئەندامی ئەنجومەنی پەروەردە لە بەغدا کاری کردووە، دواتر ماوەیەک لە دادگای تێهەڵچوونەوە. دواتر بووەتە پرۆفیسۆری فەلسەفەی ئیسلامی لە *مەدرەسە الملاکییە* (قوتابخانەی شاهانە) لە ئەستەنبوڵ، وە مامۆستای ئەدەبی عەرەبی لە *دار الفونون* (ماڵی هونەر) لە هەمان شار. دواتر مامۆستای *مەجەڵڵا* (یاسای مەدەنی عوسمانی) لە قوتابخانەی یاسا لە بەغدا. دواتر وەک جێگری نوێنەرایەتی هەرێمی مونتەفیق لە پەرلەمانی عوسمانیدا کاری کردووە، دواتر خولێکی وەک جێگر بۆ بەغدا. دواتر سەرۆکایەتی لیژنەی بەعەرەبکردنی یاساکان دەکات لە بەغدا، دواجار وەک ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی عێراق (*مەجلیس العیان*) تا تێپەڕاندنی [8].. == ژیان و کارەکانی == جەمیل سیدقی کوڕی محەممەد فەیدی کوڕی مەلا ئەحمەد بابان ئەلزەهاوی لە ساڵی ١٨٦٣ لە بەغدا لەدایک بووە و لە ٢٤ی شوباتی ١٩٣٦ لەوێ کۆچی دوایی کردووە، گەورە بووە و لە ژێر چاودێری باوکی و هەروەها زانایانی دیکەی دیاری سەردەمی خۆیدا خوێندنی تەواو کردووە. لە کاتێکدا کە هێشتا گەنج بوو، لە ساڵی ١٨٨٥ وەک مامۆستا لە قوتابخانەی سلێمانی لە بەغدا دامەزرا، دواتر لە ساڵی ١٨٨٧ وەک ئەندامی ئەنجومەنی پەروەردە، دواتر لە ساڵی ١٨٩٠، وەک بەڕێوەبەری چاپەمەنی پارێزگا و سەرنووسەری ڕۆژنامەی *ئەلزەورا* دامەزرا. دواتر لە ساڵی 1892 وەک ئەندامی دادگای تێهەڵچوونەوەی بەغدا دەستنیشان دەکرێت. لە ساڵی ١٨٩٦دا سەفەری بۆ ئەستەنبوڵ کردووە، لەوێ سەرسامییەکی قووڵی بۆ کەسایەتییە دیار و ڕۆشنبیرەکانی پەرەپێداوە. دوابەدوای ڕاگەیاندنی دەستوور لە ساڵی ١٩٠٨، لە *دار الفونون* (ماڵی هونەر) لە ئەستەنبوڵ کرا بە پرۆفیسۆری فەلسەفەی ئیسلامی؛ دواتر گەڕایەوە بەغدا و لەوێ وەک پرۆفیسۆر لە قوتابخانەی یاسا دامەزرا. لەگەڵ دامەزراندنی حکومەتی عێراق، وەک ئەندامی ئەنجومەنی پیران دەستنیشانکرا. شیعری بە هەردوو زمانی عەرەبی و فارسی ئامادە کردووە؛ لە ڕاستیدا، بەرهەمی ئەدەبی جەمیل سیدقی ئەلزەهاوی بە قەبارەی تەواو و هەمەچەشنییەکەی جیا دەکرایەوە، کە هەم شیعر و هەم نۆسراوی گرتەوە. ئەو پیاوێکی سەربەرز و دڵنیا بوو لە خۆی کە لە کۆتاییەکانی ژیانیدا لەبارەی خۆیەوە نووسیبووی: "لە تەمەنی کوڕێتیدا، بەهۆی شێوازە ناتەقلیدییەکانمەوە پێم دەگوترا 'شێت'؛ لە گەنجیدا، 'ئەو بێباکانە' بەهۆی مەیلی خۆم بۆ ئاهەنگگێڕان؛ لە تەمەنی ناوەڕاستمدا، 'بوێر' بۆ بەرخۆدانم بەرامبەر بە ستەمکاری؛ و لە تەمەنی پیریمدا، 'بیدعە' بۆ کراوەییم." ڕاگەیاندنی بۆچوونە فەلسەفییەکانم”. ئەو بە ئاشکرا دانی بە باوەڕەکەی بە تیۆری پەرەسەندندا نا، تەحەدای بۆچوونە باوەکانی کۆمەڵگەی عەرەبی سەردەمی خۆی دەکرد- ئەو بۆچوونانەی کە وەک نەزان و دواکەوتوو تایبەتمەندیان دەکرد. لە کۆتایی ژیانیدا بەهۆی لێکۆڵینەوە فەلسەفییە بەرفراوانەکانی لە زانستەکاندا بە بیدعە تۆمەتبار کرا؛ بەڵام، ئەو وەک موسڵمان مایەوە- نەک بێدین، وەک ئەوەی بە شێوەیەکی باو لەلایەن خەڵکی گشتیەوە باوەڕیان پێدەکرا. شیعری جوانی نووسیوە کە باسی جەوهەری ئیلاهی و شکۆمەندی کاری دەستی دروستکەری کردووە و وتارێکی فەلسەفی لە گۆڤارە گەورەکانی عەرەبیدا بڵاوکردووەتەوە. == سەرچاوەکان == {{نووسەر-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Jamil Sidqi al-Zahawi}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ژن|بەغدا|شیعر|فەلسەفە}} [[پۆل:خەڵکی بەغدا]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:موسڵمانانی عێراقی]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرانی عێراقی]] [[پۆل:فێمینیستە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣]] [[پۆل:مردووانی ١٩٣٦]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:پیاوە فێمینیستەکان]] [[پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی]] [[پۆل:فێمینیستە کوردە عێراقییەکان]] 9raav9n8oh95e24mvca5ogqld8tx9yg 1590441 1590440 2026-06-15T10:55:59Z Zemen 40346 سەرلەبەری بە ژیریی دەستکرد نووسراوە، باشترە کۆلکە بێ. 1590441 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کەسایەتی | وێنە=Jamil Sidqi al-Zahawi (BW portrait).jpg | قەبارەی وێنە= | ناوی کاتی لەدایکبوون=جەمیل سدقی زەھاوی | شوێنی لەدایکبوون= [[بەغدا]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = [[١٧ی حوزەیران]] [[١٨٦٣]] | شوێنی مردن=[[بەغدا]] | هۆکاری مردن= | ڕێکەوتی مردن=[[کانوونی دووەم]] [[١٩٣٦]] | شوێنی دۆزینەوەی تەرم= | شوێنی گۆڕ=[[مەقبەرەتۆلخەیزەران]]، [[بەغدا]] | نیشتەجێ= | نەتەوە=[[کورد]] | ناوەکانی تر= | نەژاد = | هاووڵاتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن= | پیشە= ھەڵبەستوان، فەیلەسووف | ساڵانی چالاکی= | خاوەنکار= | شار= | ناسراو بە هۆی= | حیزب= | بەرانبەرەکان= | ئایین= | هاوسەر= | یار= | منداڵەکان= | دایک و باوک= | خزمەکان= | پەیوەندیەکان= | خەڵاتەکان= | ئیمزا= | ماڵپەڕ= | پەراوێزەکان= }} '''جەمیل سدقی زەهاوی''' (١٨٦٣ – ١٩٣٦) کەسایەتی فەیلەسووف و شاعیری کورد بوو،{{ژێدەر پێویستە}} بەوەی باوکی موفتی بووە و یەکێک بووە لە [[بابان]]ییەکان وە دایکیشی [[تورکمان]] بوو. شیعرەکانی جەمیل بە [[عەرەبی]] بوون. == سەرچاوەکان == {{نووسەر-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Jamil Sidqi al-Zahawi}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ژن|بەغدا|شیعر|فەلسەفە}} [[پۆل:خەڵکی بەغدا]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:موسڵمانانی عێراقی]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرانی عێراقی]] [[پۆل:فێمینیستە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣]] [[پۆل:مردووانی ١٩٣٦]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:پیاوە فێمینیستەکان]] [[پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی]] [[پۆل:فێمینیستە کوردە عێراقییەکان]] pcdcn3039arz67a78md69nmb9oi3v3s 0 73329 1590209 1589720 2026-06-14T13:22:04Z Sakura emad 42467 [[وتووێژی داڕێژە:کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە#بەکارھێنانی ئاڵای تێکەڵکراوی کوردستان و کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|بڕیاری کۆدەنگی بەڕێوەبەران و یەکدەنگی کۆمەڵگا مەیگەڕێنەوە!]] 1590209 wikitext text/x-wiki {{پپ}} {{ڕەوانەکەر|ھاوڕەگەزبازی||ھاوڕەگەزخوازی (ڕوونکردنەوە)}} {{ئاڕاستەی زایەندی}} {{زانیاریدانی ھاوزایەندخوازی|ڕووتێکردن}} '''ھاوزایەندخوازی''' (پێشووتر '''ھاوڕەگەزخوازی'''؛ {{بە ئینگلیزی|Homosexuality}}) بریتییە لە پەیوەندییەکی [[ڕۆمانس (ئەوین)|ڕۆمانتیکی]] و سێکسی لە نێوان ئەندامانی [[زایەند]]ێکی ھاوبەشدا. ھاوزایەندخوازی «نەخشێکی ھەتاھەتایی سەرنجی سۆزداری و سێکسیی و ڕۆمانسییە» لە نێوان ئەندامانی ھاوزایەند. ھەروەھا «ئاماژەیەکە بۆ ھەستی شوناسی کەسێک لەسەر بنەمای ئەو سەرنج و ڕەفتارە پەیوەندیدارانە و ئەندامییەتی لە [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵگەیەک]] کە ھەمان ھەست تیایاندا ھاوبەشە.»<ref name=apahelp/><ref name=amici/> لە پاڵ [[جیاڕەگەزخوازی]]{{تێبینی|جیاڕەگەزخوازی بە واتای ھێترۆسێکشواڵتی ھاتووە، واتە کەسێک کە پەیوەندی سۆزداری و سێکسی لەگەڵ [[زایەند]]ێکی جیا لەوەی خۆی دەبەستێت}} و [[دووڕەگەزخوازی]]دا، ھاوزایەندخوازی یەکێکە لە سێ پۆلە سەرەکییەی [[ئاڕاستەی زایەندی]]<ref name="apahelp"/> زاناکان ھۆکاری سەرەکیی ئاڕاستەی زایەندی نازانن، بەڵام پێیان وایە بەھۆی کاریگەرییەکی دوولایەنەی [[جێنەتیک|بۆماوەیی]] و [[ھۆرمۆن]]ییەوە دروست دەبێت، لە پاڵ ئەوانیشدا، کاریگەری کۆمەڵگا لەوانەیە ڕۆڵێک بگێڕێت.<ref name=Frankowski/><ref name=Lamanna/><ref name=Stuart/> زاناکان پێیان وانییە ھاوزایەندخوازی ھەڵبژاردەی کەسەکە خۆی بێت.<ref name="Frankowski"/><ref name="Lamanna"/><ref name="Kersey-Matusiak"/> ھەرچەندە ھیچکام لە بیردۆزەکان پاڵپشتییەکی گشتییان نییە، بەڵام زاناکان پشت بەو بیردۆزانە دەبەستن کە لە سایەی [[ژینناسی]]دا ھاتوونەتە ئاراوە<ref name="Frankowski"/> و دەچنەوە سەر ھۆکارە بۆماوەیییەکان.<ref name="rcp2007"/><ref name="Långström2010"/> ھیچ بەڵگەیەکی باوەڕپێکراو یان پشتگیراو لەلایەن زانستەوە نییە ئەوە بسەلمێنێت کە خێزان و تەمەنی منداڵی کاریگەرییان لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.<ref name="rcp2007"/> ھەرچەندە ھەندێک خەڵک پێیان وایە کە ھاوزایەندخوازی کردارێکی نا-سروشتییە، بەدواداچوونی زانستی سەلماندوێتی کە ھاوزایەندخوازی جیاوازییەکی ئاسایی و سروشتییە و دەرئەنجامێکی خراپ یان نەخۆشیی دەروونی نییە،<ref name="apahelp"/><ref name=PAHO/> خۆیشی لە خۆیدا شتێکی خراپ نییە. بەڵگە و لێکۆڵینەوەی پێویست لەبەردەستدا نییە ئەوە بسەلمێنێت کە دەستێوەردانی دەروونی توانای گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.<ref name="apa2009"/> باوترین ئەو دەستەواژانەی کە بۆ کەسانی ھاوزایەندخواز بەرکاردەھێنرێن [[لێزبیەن|لێزبیان]]{{تێبینی|بۆ ھاوزایەندخوازە مێینەکان لێزبیان بەکاردێت}} و [[گەی]]ن،{{تێبینی|بۆ ھاوزایەندخوازە نێرینەکان گەی بەکاردێت}} بەڵام ''گەی'' بە شێوەیەکی بەرچاو و دیار بۆ ئاماژەکردن بە ھەردوو مێ و نێرە ھاوزایەندخوازەکان بەکاردەھێنرێت. ئەستەمە زاناکان بتوانن بە وردیی یاخود بە نزیککراوەیی ڕێژەی سەدیی کەسانی ھاوزایەندخواز یاخود ئەوانەی کرداری سێکسییان لەگەڵ ئەندامانی ھەمان دیاری بکەن، لەبەر چەند ھۆکارێک، لەوانە؛ کەسانی ھاوزایەندخواز نایانەوێت شوناسی خۆیان ئاشکرابکەن، بەھۆی ئەو [[ھۆمۆفۆبیا]] و جیاکاری و کینە و توندڕەوی کە لەوانەیە، بەتایبەتی لە دەوڵەتە [[ئیسلام]]ییەکاندا ڕووبەڕوویان ببێتەوە.<ref name="levay"/> ڕەفتاری ھاوزایەندخوازی بە شێوەیەکی بەربڵاو لە ئاژەڵانیشدا بینراوە و دیاری کراوە.<ref name=hawragazxwazi271927/><ref name=hawragazxwazi371827/><ref name=hawragazxwazi372937/><ref name=Bagemihl/> زۆرێک لە گەی و لێزبیانەکان، ھەر وەک جیاڕەگەزخوازەکان، لە پەیوەندیی خۆشەویستی و ھاوسەرگیری پاک و دروست دان.{{تێبینی|پەیوەندی نێوان ھاوزایەندخوازان، بەتایبەتی پەیوەندی نێوان گەیەکان، ھەر بۆ [[سێکس]] نییە. ئەوانیش ئارەزووی پێکھێنانی پەیوەندی درێژخایەنیان ھەیە.}} ھەرچەندە ماوەیەکی کەمیشە [[سەرژمێریی دانیشتووان]] ئەوان لە ئاماری ھاوسەرگیری و پەیوەندییەکاندا پیشان دەدات.<ref name="Committed"/> پەیوەندییەکانی نێوان ھاوزایەندخوازان لە ڕووی سایکۆلۆجییەوە ھەر وەک ھی جیاڕەگەزخوازەکان وایە و ھیچ جیاوازییەکیان تێدا بەدی ناکرێت.<ref name=amici/> کرداری ھاوزایەندخوازی بە درێژایی مێژوو ھەبووە و ھەندێک جار پەسەند کراوە و ھەندێک جاری تریش بەپێی ئەو کۆمەڵگەیەی ئەو کەسانەی تێدا ژیاون ئەم دیاردەیە نەفرینی لێکراوە.<ref name=psych2010/> لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەھەمەوە، جووڵە جیھانییەکان بۆ داواکردنی مافی یاسایی بۆ ھاوزایەندخوازان زیادی کرد. داواکارییەکانیان بریتیبوون لە دەستەبەرکردنی مافی [[ھاوسەرگیریی ھاوزایەند|شارستانی و ھاوسەرگیری]] و پاراستن و بەخێوکردنی مناڵە بێسەرپەرشتەکان و پاراستنیان لە توندوتیژی. لە ئێستادا ھیچ مافێک لەلایەن حکوومەتی [[عێراق|ئێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]]ەوە بە فەرمی بۆ ھاوزایەندخوازان دانەندراوە، [[ئێن ئاڕ تی]] لە ڕاپۆرتێکدا لەسەر ھاوزایەندخوازان ئەمەی دڵنیا کردووەتەوە.<ref name="nrtsreport3619"/> لە کۆمەڵگەی کوردیدا، ھاوزایەندخوازان بە ھەڵە لەگەڵ [[لەشفرۆشی|لەشفرۆشەکان]] و [[مناڵبازی|مناڵباز]] و [[کوڕبازی|نێربازاندا]] تێکەڵ دەکرێن، بە تایبەتی ھاوزایەندخوازە نێرەکان یاخود [[گەی]]ەکان،<ref name=nrtsreport3619/> زۆرجار وەک سووکایەتییەک بە «ھەتیوباز» و «دوودەگی» بانگ دەکرێن، بەڵام لەڕاستیدا ھاوزایەندخوازی ھیچ پەیوەندییەکی بە لەشفرۆشی و مناڵبازی و نێربازییەوە نییە و پەیوەندییەکی ڕۆمانسی و سۆزدارانەی نێوان دوو مرۆڤی پێگەیشتووە.{{ژێدەر}} == وشەڕەتناسی == ===زمانی کوردی === پێشووتر وشەی ھاوڕەگەزخوازی لە زمانی کوردیدا بەکار دەھات، لەبەر نەبوونی وشەیەکی باشتر. ئەم وشەیە لە ڕووی زمانەوانییەوە کێشەی ھەیە، لەبەر ئەوەی وشەی ڕەگەز بەرامبەر بە وشەی (race) بەکارھاتووە، بۆیە ھاوزایەندخواز دەقاودەق بە کەسێک دەوترێت کە ڕەگەزپەرستە (تەنیا ھاوزایەندی خۆی دەخوازێ). وشەی زایەند لە کوردیی باکووردا بەرامبەر بە وشەی (sex) بەکارھاتووە، وشەی (هاوڕەگەزخواز) دەقاودەق مانای ئەوە دەدات کە کەسێک ھاوزایەندی خۆی (same-sex) لە ڕووی جنسییەوە دەخوازێت. === وشەی ھۆمۆسێکسیوال === [[پەڕگە:Erastes eromenos Staatliche Antikensammlungen 1468.jpg|وێنۆک|150px| پارچەیەک وێنەی مێژوویی کە دوو گەی پیشان دەدات، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٥٤٠ی پێش مەسیح.]] بەپێی زانستی [[وشەڕەتناسی]] وشەی ''ھۆمۆسێکشواڵ''، کە لە زمانە بیانییەکاندا بە واتای ھاوزایەندخواز دێت، تێکەڵەیەکی [[زمانی یۆنانی|یۆنانی]] و [[زمانی لاتینی|لاتینییە]]، یەکەم پێکھاتەی لە گریکییەوە وەرگیراوە، ὁμός (ھۆمۆس) کە بەواتای «ھەمان» دێت، و بۆ وەسفکردنی کردار و سەرنجی سێکسی لە نێوان ئەندامانی ھەمان ڕەگەزدا بەکاردێت، و لێزبیانیزمیش دەگرێتەوە.<ref name=homodef46198/><ref name=homodef37193/> یەکەم دەرکەوتنی وشەی ''ھۆمۆسێکشواڵ'' لە نووسیندا لە نامیلکەیییەکی ساڵی ١٨٦٩ی ڕۆماننووسی نەمسایی کارل-ماریا کێرتبێنیدایە، کە نازانرێت کێ بڵاوی کردووەتەوە.<ref name=glbtq/> نامیلکەکە دژی ھەندێک یاسای شانشینی پڕوسیا وەستاوەتەوە کە ھەندێک کرداری سێکسیی قەدەغە کردبوو.<ref name=glbtq/><ref name=homolegal3619/> لە ١٨٨٦دا دەروونناس ڕیچارد ڤۆن کرافت-ئیبن لە کتێبەکەیدا بەناوی ''سایکۆپاتیا سێکسیوالیس'' ھەردوو ناوی ''ھۆمۆسێکشواڵ'' و ''ھێترۆسێکشواڵ''ی بەکارھێناوە. کتێبەکەی ئەو ھێندە بەناوبانگ بوو لە نێو خەڵکیدا، بوویە ھۆی ئەوەی ئەم دوو ناوە بە فەرمی بەکاربھێنرێن و ببن بە دوو ناوی گشتی.<ref name=von-kraft3628/><ref name=psexualis/> زۆرێک لە ڕێنیشاندەرەکانی نووسینی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] پێشنیاری ئەوە دەکەن کە کە ''ھۆمۆسێکشواڵ'' وەک ناو بۆ کەسێک بەکارنەھێنرێت و لەجێی ئەوە ''گەی'' یان ''لێزبیان'' بەکار بھێندرێت.<ref name=glaad/> ھەندێکی تر پێشنیازیان کردووە کە بە تەواوەتی دەست ھەڵبگیرێت لە بەکارھێنانی ئەو وشەیە لەبەر ئەوەی مێژوویەکی تاریکی ھەیە و وەک سووکایەتییەک وایە، چونکە دەستەواژەکە زیاتر بۆ خووڕەوشتی سێکسی کەسەکە بەکاردێت نەک ھەستە ڕۆمانسییەکانی. گەی و لێزبیان ناودارترین جێگرەوەی وشەکەن کە لە کۆمەڵگەدا بە شێوەیەکی خراپ بەکارنایەن.<ref name=glaad/> پیتی سەرەتای ھەر یەک لە وشەکانی لێزبیان، گەی، بایسێکشواڵ و ترانسسێکشواڵ بۆ دروستکردنی وشەی ''LGBT'' ([[ئێڵ جی بی تی]]) بەکارھێنراون، کە ئاماژەیە بۆ کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە. ''گەی'' خۆی ئاماژەیە بە ھاوزایەندخوازیی نێرینە،<ref name=haiey3618/> دەشکرێت بۆ ئاماژەکردن بە تەواوی کەسانی ئێڵ جی بی تی بەبێ گوێدان بە زایەندیان بەکاربھێنرێت. بەڵام ''لێزبیان'' تەنھا تایبەتە بە ھاوزایەندخوازانی مێینە. وشەی لێزبیان لە دوورگەی ''لێسبۆسی'' یۆنایییەوە وەرگیراوە، لەوێ ھۆزانڤانی یۆنانی [[سافۆ]] ھۆزانی سەبارەت بە پەیوەندییە سۆزدارییەکانی لەگەڵ کچانی گەنجدا دەھۆنییەوە.<ref name=Mj3737/><ref name=hayw26193/> [[پەڕگە:Hyakinthos.jpg|وێنۆک|زێفیرەس و ھاییسنت لەسەر کوپێکی ئاتیکی، ٤٥٠ی پ.م. کارەکە لە مۆزەخانەی ھونەرە جوانەکانی بۆستن دەدۆزرێتەوە|150px]] ھەرچەندە نووسەرانی کۆن دەستەواژەی ''ھۆمۆسێکشواڵیان'' بۆ چوارچێوەیەک بەکارھێناوە کە تەنیا یەک ڕەگەزی تێدا بێت (بۆ نموونە قوتابخانەیەک تەنیا کچی تێدا بێت)، بەڵام لە ئێستادا وشەکە لە ڕێڕەوەکەی لای داوە و تەنھا بۆ ئاڕاستەی زایەندی و ھەستی سێکسیی کەسێک بەرامبەر بە ڕەگەزی خۆی بەکاردێت. بە گشتی لەجێی وشەی ھۆمۆسێکشواڵێتی چەند وشەیەکی دیکە بەکارھێنراون، لەوانە؛ [[گەی|ئەو پیاوانەی سێکس لەگەڵ پیاو دەکەن]]، (MSM) کە لە پزیشکیدا بۆ ئاماژەکردن بە چالاکیی سێکسی بەکارھێنراوە. ''ھۆمۆئیرۆتیک،'' بۆ کاری [[ھونەر]]یی بەکاردێت.<ref name=UNAIDS/><ref name=hayiaj261862/> چەند وشەیەکی دیکە کە وەک سووکایەتی بەکاردھاتوون: کویر، فاگێت، فەیری، پووف و ھۆمۆ.<ref name=naown1726/><ref name=haowm19364/><ref>{{harv|Dalzell|2008|p=1104}}</ref><ref name=terms/> لە سەرەتاکانی ١٩٩٠ەکاندا ئەم وشانە لەلایەن کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تییەوە ئاماژە خراپەکانیان لێکرایەوە، وشەی ''کویر'' لە ''لێکۆڵینەوەی کویر'' و ''بیردۆزەی کویر'' و تەنانەت لە زنجیرەی تەلیفیزیۆنی ''چاوێکی کویر بۆ کوڕێکی سترەیت''دا بەکارھاتووە.<ref name=haownsh351937/> (سترەیت بەو کەسانە دەوترێت کە ھاوزایەندخواز نین و جیاڕەگەزخوازن). ھەرچۆنێک بێت، گەر کەسێک مەبەستی خراپ بێت لە بەکارھێنانی ئەم وشەیە بە شێوازی لێدوانەکانیدا دیار دەبێت.<ref name=ajowm36197/> ھەندێک جار، لەبری وشەی «ھاوزایەندخواز» (کە وشە ڕاستەکەیە)، «ھاوزایەندباز» بەکار دەھێندرێت. لە [[زمانی کوردی]]دا وشەی شیاوی پەیوەندیدار بە [[جێندەر]] و [[زایەند]]ەوە دانەندراوە، بۆیە ئەو ناوانەی ئێستا لە جێی ھاوزایەندخوازی بەکاردێن، دروست نین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://speemedia.com/dreja.aspx?Jmare=35775&Jor=25 |سەردێڕ=ھاوزایەندباز |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804214337/http://speemedia.com/dreja.aspx?Jmare=35775&Jor=25 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == مێژوو == ڕەوشتی کۆمەڵگە بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان و مامەڵەکردن لەگەڵیان بەپێی کات و ناوچە جوگرافییاکان گۆڕاوە، شوێن ھەبووە کە ھەموو نێرەکان تێیدا بەشداری پەیوەندی ھاوزایەندیان کردووە، لە ھەندێک شوێنیش دیاردەکە پشتگوێ خراوە و پەسەند کراوە، لە ناوچە ئایینییەکانیش بە کفر ناوبراوە و سزای کوشتنی بۆ داندراوە. [[پەڕگە:Gustave Courbet - Le Sommeil (1866), Paris, Petit Palais.jpg|ڕاست|وێنۆک|تابلۆی ''خەوتووەکان''، کێشراو لەلایەن گوستاڤ کۆربێرت، ساڵی ١٨٦٦]] لە کۆکراوەیەکی مرۆڤناسی وردی مێژوویی تایبەتە بە وەسفی چاندی گەلانی پێش-پیشەسازیی، «ھاوزایەندخوازی بەبەھێزی پەسەندنەکراوە بە ڕێژەی ٤١٪‏ لە ٤٢ چانددا؛ پەسەند کراوە یانیش پشتگوێ خراوە لەلایەن ٢١٪‏ی خەڵکی و، ١٢٪‏ ئامارێکی وایان نەداوە لەسەر ئەو دیاردەیە. لە ٧٠ گرافی مرۆڤزانیدا، ٧٠٪‏ وا پیشانی دەدەن کە ھاوزایەندخوازی نادیارە یان دەگمەنە. ٤١٪‏ش وای نیشان دەدەن کە ھەیە و شتەکە دەگمەن نییە.<ref>Adolescence and puberty By John Bancroft, June Machover Reinisch, p.162</ref> لەو چاندانەی کە کاریگەری [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]]یان لەسەرە، یاسا و کڵێساکان ھاوزایەندخوازیان بە لادان لە ئایین و وەستان دژی یاسا و سروشت ناوبرد. ناپەسەند کردن و خراپ سەیری کردنی سێکسی کۆم لە نێوان دوو پیاودا دەگەڕێتەوە بۆ پێش [[مەسیحییەت]] بەھەرحاڵ. ئەوە شتێکی دیار بووە لە [[یۆنان|یۆنانی کۆندا]]، ناو بردنیشی بە نائاسایی یان ناسروشتی دەگەڕێتەوە بۆ فەیلەسوفی یۆنانی بەناوبانگ [[ئەفلاتوون]].<ref>"... sow illegitimate and bastard seed in courtesans, or sterile seed in males in defiance of nature." Plato in THE LAWS (Book VIII p.841 edition of Stephanus) or p.340, edition of Penguin Books, 1972.</ref> زۆرێک لە کەسایەتییە مێژوویییەکان وەک [[سوقرات]]، [[لۆرد بایرۆن]]، ئێدواردی دووەم و ھادریان<ref>Roman Homosexuality By Craig Arthur Williams, p.60</ref> بە ''دووڕەگەزخواز'' یان ''گەی'' بانگ کراون؛ ھەندێک لە زاناکان، وەک [[میشێل فووکۆ|میشێل فوکۆ]]، ئەمەیان بە پێشەکییەکی نەگونجاوی مێژووی ناوبردووە کە ئاژۆکی ئاڕاستەی زایەندی بیانی دەخاتە مەترسییەوە.<ref name=foucault>{{harv|Foucault|1986}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر= Hubbard Thomas K |سەردێڕ= Review of David M. Halperin, ''How to Do the History of Homosexuality.'' | journal = Bryn Mawr Classical Review |ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٣}}</ref> === ئەفریقا === کۆنترین تۆماری دوو خۆشەویستی ھاوزایەندخواز لە ئەفریقا دەگەڕێتەوە بۆ ٢٤٠٠ ساڵ پێش مەسیح لە لە [[میسر]]، ھەردووک [[:en:Khnumhotep and Niankhkhnum|خاناماوھاتپیو و نیەداناخاناماو]] بە کۆنترین کەپڵی ھاوزایەندخوازی ناوچەی ئەفریقیا داندراون. وێنەکەیان ئەوان پیشان دەدات کە لووتیان ناوە بە لووتی یەکەوە و خەریکە ماچ دەکەن، ئەمە یەکێکە لە ناودارترین ئەو شێوازی وێنانە کە ھونەری میسری پێی ناسراوە. لە وێنەکەدا وادیارە ئەوان دەورووبەریان گیراوە بە میراتگرەکانیان. ھەردوو ئاسترۆپۆلۆجیست ستیڤن مورەی و ویڵ ڕۆسکۆ دەڵێن کە ژنەکانی [[لیسۆتۆ]] پەیوەندی سێکسی و ئیرۆتیکیان بەستووە لەگەڵ یەکتری کە بە ماتزۆێل ناوبراوە.<ref name=murrayroscoe>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Boy Wives and Female Husbands: Studies of African Homosexualities |ناونیشان=https://archive.org/details/boywivesfemalehu00murr |دوایین=Murray |یەکەم=Stephen (ed.) |authorlink=Stephen O. Murray |نووسەر٢=Roscoe, Will (ed.) |ساڵ=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press |شوێن=New York |ژپنک=٠-٣١٢-٢٣٨٢٩-٠}}</ref> لە کۆنگۆی کۆنیش تۆمارکراوە کە شۆڕشگێڕانی ئازاندێ کوڕیان بە کرێ گرتووە بۆ ئەوەی یارمەتیان بدەن لە کاروباری گشتی ماڵەوە لەگەڵ [[سێکس]]کردن لەگەڵیان.<ref name=evanspritchard>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Evans-Pritchard |یەکەم١= E. E. | authorlink = E. E. Evans-Pritchard |ساڵ= ١٩٧٠|سەردێڕ= Sexual Inversion among the Azande |ناونیشان=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1970-12_72_6/page/1428| journal = American Anthropologist |بەرگ= ٧٢| issue = 6|پەڕەکان= ١٤٢٨–١٤٣٤| doi=10.1525/aa.1970.72.6.02a00170}}</ref> === ئەمریکاکان === پێش داگیرکردنی لەلایەن [[ئەورووپا]]وە، لەنێوان [[سوورپێستەکان|ئەمریکییە سوورپێستەکاندا]] لە [[ئەمریکاکان]]دا شێوازێکی ھاوزایەندخوازی و سێکسی ھەمانڕەگەز بەرڵاوبووە لەلایەن کەسایەتییەکان. ئەوان کاتێک مناڵەکانیان پەروەردە دەکرد و گەورە دەکرد، لە تەمنێکی لاوێتیدا ھەڵبژاردنێکیان پێ دەدرا لەلایەن باوانەکانیانەوە کە ڕێگەیەک ھەڵبژێرێت تاکو ژیانی پێ بەسەر بەرێت، ئەگەر مناڵەکە ھەر کامێک لە دوو زایەندەکی ھەڵبژاردایە ئەوان بە پەروەردەیەکی تایبەت بەخێویان دەکرد و گەورەیان دەکرد و فێری خووڕەوشتی ئەو زایەندەیان دەکرد کە ھەڵی بژاردووە. ئەم کەسایەتییانە بە گشتی شامان بوون و واش بڵاوبوو کە گوایە ئەوان لە مرۆڤێکی ئاسایی بەھێزتر و باشتر بوون. ھاوزایەندخوازان و ترانسجێندەرەکان لە شارستانێتەکانی تری [[ئەمریکای لاتینی]] زۆربوون پێش داگیرکردنیان، وەک [[ئەزتێک]]، [[شارستانیەتیی مایا|مایا]]، کوێنچاز، مۆچس، زاپۆتێکس و تەپینامبای [[بەڕازیل]].<ref name=glbtqlatinamerica>{{بیرخستنەوە|یەکەم=Ben |دوایین=Pablo |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |سەردێڕ=Latin America: Colonial |periodical=glbtq.com |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئابی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071211012339/http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211012339/http://www.glbtq.com/social-sciences/latin_america_colonial.html |date=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref><ref name=glbtqmex>{{cite encyclopedia|last=Murray |first=Stephen |authorlink=Stephen O. Murray |editor=Claude J. Summers |encyclopedia=glbtq: An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture |title=Mexico |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html |accessdate=1 August 2007 |year=2004 |publisher=glbtq, Inc. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071102132531/http://www.glbtq.com/social-sciences/mexico.html |archivedate=2 November 2007 |df=dmy-all}}</ref> داگیرکەرانی [[ئیسپانیا]] لەو ڕاستییە تۆقی بوون لە کرداری ھاوزایەندخوازی بە کراوەیی ئەنجام دەدرا لەلایەن دانیشتووانە ڕەسەنەکان، و ھەوڵی لەناوبردنی دیاردەکەیان دا بە ھەڕەشەکردن لەو کەسانە و ڕووبەڕووی کردنەوەیان لەگەڵ سزای سەخت وەک کوشتنی بە سووتان و سەگ تێ بەردان تێیان.<ref name=coello>Mártir de Anglería, Pedro. (1530). ''[http://www.udel.edu/LAS/Vol3-2Coello.html#Introduction Décadas del Mundo Nuevo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529042703/http://www.udel.edu/LAS/Vol3-2Coello.html#Introduction |date=٢٩ی ئایاری ٢٠١٠}}''. Quoted by Coello de la Rosa, Alexandre. "Good Indians", "Bad Indians", "What Christians?": The Dark Side of the New World in Gonzalo Fernández de Oviedo y Valdés (1478–1557), ''Delaware Review of Latin American Studies'', Vol. 3, No. 2, 2002.</ref> لە ساڵی ٢٠١٣دا ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازان یاسایی کرا لە ئەمریکا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Haw. Atty. Gen. Op. No. 13-1 | ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣| ناونیشان=http://ag.hawaii.gov/wp-content/uploads/2012/11/AG-Opinion-13-1.pdf | ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131112173620/http://ag.hawaii.gov/wp-content/uploads/2012/11/AG-Opinion-13-1.pdf | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ئاسیا === [[پەڕگە:Suzuki Harunobu Shunga.jpg|وێنۆک|upright|چەپ| دوو [[گەی]] لە وێنەیەکی ژاپۆنیدا.]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]]، ئەوین و سێکسی ھاوزایەند ئاماژەی پێ کراوە ھەر لە سەرەتای دەستپێکردنی نووسینەوەی مێژووەوە. ھاوزایەندخوازی لە [[چین]] بیندراوە و ئەوان لای خۆیان چەند ناوێکی تایبەتیان بۆ داناوە، چەند حاڵەتێکی لەو شێوەیە تۆمار کراوە لە ٦٠٠ی پێش مەسیحەوە. ھاوزایەندخوازی لە چەندین کاری بەناوبانگی وێژەی چینیدا ناوی ھاتووە. بۆ نموونە، باسی سێکسی ھەمانڕەگەز کراوە لە [[ڕۆمان]]ی کلاسیکی ''خەون لە ھۆبە سوورەکە''، کە ھەر لەو دەمدا کتێبی ھاوشێوە لەسەر پەیوەندییە سێکسییەکان نووسراوەتەوە. [[کۆنفووشیزم]]، کە فەلسەفەیەکی کۆمەڵایەتی و ڕامیاری بوو، زۆر بە کەمی تیشکی خستبووە سەر ئاڕاستەی زایەندی، ئەمە ھاوزایەندخوازی و جیاڕەگەزخوازیش دەگرێتەوە. وێژەی مینگ دایناستی، وەک ''بیان ئێر چای'' (弁而釵/弁而钗)، بە شێوەیەک پەیوەندی سۆزداری نێوان ھاوزایەندخوازان پیشان دەدات کە ئارامتر و خۆشترە وەک لەوەی جیاڕەگەزخوازەکان.<ref>Kang, Wenqing. ''Obsession: male same-sex relations in China, 1900–1950'', Hong Kong University Press. Page 2</ref> دژایەتیکردنی ھاوزایەندخوازی لە دەمی [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگدا]] دەستی پێ کرد (٦١٨–٩٠٧)، کە دراوەتە پاڵ بەرزبوونەوەی کاریگەرییەکانی [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت]].<ref name="Hinsch, Bret 1990 p. 77-78">Hinsch, Bret. (1990). ''Passions of the Cut Sleeve''. University of California Press. p. 77-78.</ref> لە [[سینگاپوور|سینگاپور]]، لە حوزەیرانی ٢٠١٤دا ٢٠٬٠٠٠ کەس پشتگیری خۆیان پیشان دا بۆ دامەزرانی مافی تایبەت بۆ ھاوزایەندخوازەکان. === ئەورووپا === ==== دەمی کلاسیکی ==== کۆنترین دۆکیومێنتی ڕۆژاوایی (لە شێوەی کاری وێژەیی، ھونەریی و شتومەکی میتۆگرافیکی) کە ھاوزایەندخوازی لەخۆ دەگرێت دەگەڕێتەوە بۆ [[یۆنانی کۆن]]. جگە لە ھاوزایەندخوازی، ئەو دۆکیومێنتانە وای پیشان دەدەن کە پەیوەندی سۆزداری لەگەڵ ژنان و گەنجان سەرەکیترین بنیاتنەری ژیانی ئەوینی پیاوێکی ئاسایی ئەو کاتە بووە. پەیوەندی سۆزداری ھەمانڕەگەزەکان دەروازەیەکی کۆمەڵایەتی ئەو کاتە بووە کە بە شێوەیەکی جۆراوجۆر بوونیاتنراوە بە تێپەڕبوونی کات و لە شارێکەوە بۆ ئەوی تر. ھاوزایەندخوازی لە یۆناندا بە نرخ داندراوە بە مەبەستی پارێزگاریکردن لە گەشەسەندنی مرۆڤایەتیی. [[ئەفلاتوون]] لە نووسینە کۆنەکانیدا باسی لە لایەنە باشەکانی کردووە،<ref name=plato1>Plato, Phaedrus in the ''Symposium''</ref> بەڵام لە نووسینە نوێترەکانیشیدا لەگەڵ قەدەغەکردنی بووە.<ref name=plato2>Plato, Laws, 636D & 835E</ref> [[ئەرەستوو|ئەرستۆ]] لە کتێبی ''پۆلیتیکس'' بیرۆکەکەی ئەفلاتوون لە لەناوبردنی ھاوزایەندخوازی پشتگوێ خستووە (٢٫٤)؛ ئەو ڕوونی دەکاتەوە کە بەڕبەڕی وەک [[کێلتەکان]] بە بۆنەیەکی تایبەت دایان ناوە (٢٫٦٫٦) لەکاتێکدا کە [[کریت]]ەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی دانیشتووان بەکاریان ھێناوە.<ref name=boswell1>{{harv|Boswell|1980}}</ref> [[پەڕگە:Lafond Sappho and Homer.jpg|ڕاست|وێنۆک|ژنانی گەنج دەبیندرێن کە دەوری سافۆیان داوە لەم وێنەیەی لافۆند، «سافۆ گۆرانی بۆ ھۆمەر دەڵێت»، ١٨٢٤.]] کەمتر زانراوە لەسەر ھاوزایەندخوازی نێوان ژنان لە یۆنانی کۆندا. [[سافۆ]]، لەدایکبوو لە دوورگەی لێسبۆس، کاریگەری کردووەتە سەر ئەو ناوانەی کە بۆ ژنە ھاوزایەندخوازەکان بەکاردێن، سافیک و لێزبیان بوون بە دووناوی فەرمی بۆ بەکارھێنان لەگەڵ ھاوزایەندە ژنەکاندا لە سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەھەمدا.<ref name=lesbian>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.etymonline.com/index.php?term=lesbian|سەردێڕ=Lesbian|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Online Etymology Dictionary|ساڵ=٢٠٠١|نووسەر=Douglas Harper|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080430141341/http://www.etymonline.com/index.php?term=lesbian|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=sapphic>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.etymonline.com/index.php?term=Sapphic|سەردێڕ=Sapphic|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Online Etymology Dictionary|ساڵ=٢٠٠١|نووسەر=Douglas Harper|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170702034948/http://www.etymonline.com/index.php?term=Sapphic|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھۆنراوەکانی سافۆ تیشک دەخاتە سەر ئەوین و پەیوەندی سۆزداری بۆ ھەردوو زایەند. خوێنەرەوەکانی ھۆنراوەکانی ئەم ھۆزانڤانە بەناوبانگە باسی خۆشەویستی و پەیوەندییەکەی دەکەن لەگەڵ چەند ژنێک، بەڵام بەڵگە لەسەر پەیوەندی جەستەیی لەگەڵیان کەمە.<ref>Denys Page, ''Sappho and Alcaeus'', Oxford UP, 1959, pp. 142–146.</ref><ref>{{harv|Campbell|1982|p=xi–xii}}</ref> لە [[ڕۆمای کۆن]]دا، جەستەی نێرەکان ناوەندی سەرنجی سێکسی بووە، بەڵام پەیوەندی سۆزداری تەنھا لە نێوان پیاوی ئازادی پێگەیشتوو و کۆیلەکەی یان پیاوێکی گەورەتر و پیاوێکی گەنجی بەرەڵاکراو کە ڕۆڵی وەرگری ھەبووە لەکاتی سێکسدا ڕوویداوە. ئیمپڕاتۆری مەسیح تیۆدۆسییەسی یەکەم یاسایەکی دەرکرد لە ٦ی ئابی ٣٩٠ کە نێرە وەرگرەکان بسووتێندرێن. لە کۆتایی دەسەڵاتەکەی، جوستینیانی یەکەم قەدەغەکردنی ھاوزایەندخوازی زیاتر فراون کرد بەبیانووی ئەوەی کە دەبێتە ھۆی وێرانکردنی شارەکان و ئەویش «سزای خوا» دەبێت. دوای نەمانیشی لەسەر دەسەڵات سزادانی ھاوزایەندخوازان ھەر تا ماوەیەک بەردەوام بوو. ==== ڕێنێسانس ==== لە [[ڕینێسانس|ڕێنێسانسدا]]، شارە دەوڵەمەندەکانی [[ئیتاڵیا]] – بەتایبەتی [[فلۆرێنس]] و [[ڤێنیز]] – ناسرابوون بەو ژمارە زۆرەی ھاوزایەندخوازان کە ھەیانە، کە زۆرێک لە نێرەکانی ئەو کاتەی گرتبۆوە و بەردەوامبوون لەو نەخشەی کە ڕۆمانییەکان و یۆنانییەکان بەخشیبوویان بە ھاوزایەندخوازی.<ref>Rocke, Michael, (1996), ''Forbidden Friendships: Homosexuality and male Culture in Renaissance Florence'', ISBN 0-19-512292-5</ref><ref>Ruggiero, Guido, (1985), ''The Boundaries of Eros'', ISBN 0-19-503465-1</ref> ھەرچەندە ڕێژەیەکی زۆری پیاوەکان ھاوزایەندخواز بوون، دەسەڵاتدارەکان بڕیاریان دا کە دەست بکەن بە کوشتن و غەرامەکردنی ڕێژەیەکی ئەو دانیشتووانانە. لە نیوەی دووەمی سەدەی سێزدەھەم، کوشتن سزای ھاوزایەندخوازی بوو لە زۆربەی شوێنەکانی ئەورووپا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| یەکەم = Lester R. | دوایین = Kurtz | سەردێڕ = Encyclopedia of violence, peace, & conflict | ناونیشان = https://books.google.com/books?id=TG2kN033mDkC&pg=PA140&dq#v=onepage&q=&f=false | بڵاوکەرەوە = Academic Press | ساڵ = ١٩٩٩| پەڕە = ١٤٠| ژپنک = ٠-١٢-٢٢٧٠١٠-X| ڕێکەوتی سەردان = ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ | ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20161130151621/https://books.google.com/books?id=TG2kN033mDkC&pg=PA140&dq#v=onepage&q=&f=false | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> چەند کەسایەتییەکی مێژووی وەک شا جەیمسی یەکەم و دوق بەکینھام لە چەند نامیلکەیەکدا زۆربوونی ڕێژەی ھاوزایەندخوازانیان باس کردووە. ==== دەمی نوێخواز ==== چەند نامەیەکی خۆشەویستی نێوان پیاوێکی خانەدان و کەسایەتی بەناوبانگ مستەر ویڵسن بڵاوکرانەوە لە ساڵی ١٧٢٣ لە [[ئینگلتەرا]] و لەلایەن چەند زانایەکی نوێخوازەوە ھاندرا تاکو ببێتە [[ڕۆمان]]ێک. ڕۆمانی بەناوبانگی ١٧٤٩ بەناوی ''فانی ھیڵ'' بەشێکی ھاوزایەندخوازی لەخۆ دەگرێت، بەڵام ئەمە لە گۆڕانکاری وەشانی ١٧٥٠کەیدا لابرا.<ref>Gladfelder, Hal (May 2006) ''In Search of Lost Texts: Thomas Cannon's 'Ancient and Modern Pederasty Investigated and Exemplified"'', Institute of Historical Research</ref> ھەروەھا لە ساڵی ١٧٤٩دا یەکەم پەڕتووکی پارێزگاریکردن لە ھاوزایەندخوازان بە [[زمانی ئینگلیزی]] بڵاو کرایەوە، کە لەلایەن تۆماس کانۆن نووسرابوو، بەڵام ھەر یەکسەر بڵاوکردنەوەی ڕاگیرا. لە دەورووبەری ١٧٨٥ەکاندا، جێریمی بێنتامیش پارێزگارییەکی تری نووسییەوە، بەڵام بڵاونەکرایەوە تاکو ساڵی ١٩٧٨.<ref>Journal of Homosexuality (ISSN 0091-8369) Volume: 3 Issue: 4, Volume: 4 Issue: 1</ref> [[سزای مەرگ]]ی ھاوزایەندخوازان بەردەوام بوو لە [[ھۆڵەندا]] تا ساڵی ١٨٠٣، لە ئینگلتەراش تاکو ساڵی ١٨٣٥ ھەر بەردەوام بوو. [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (29).jpg|وێنۆک|کوڕێکی [[دووڕەگەزخوازی|دووڕەگەزخواز]] (ناوەڕاست) لەکاتی [[سێکس]]کردن لەگەڵ ژنێک و پیاوێکدا؛ تابلۆکە کاری [[ئێدوارد ھێنری ئاڤریل]]ە (١٨٤٩–١٩٢٨).]] لە نێوان ١٨٦٤ و ١٨٨٠ {{ئەڵمانی|کارل ھێنریک ئولریش}} زنجیرەیەک لە دوازدە کتێبی بڵاوکردەوە بەناوی ''بەدواداچوون لەسەر مەتەڵی خۆشەویستی پیاو-پیاوانە''. لە ١٨٦٧دا، ئەو بووبە یەکەم ھاوزایەندخواز کە بە کراوەیی بە ڕووی خەڵکدا قسەی کرد و پارێزگاری لە ھاوزایەندخوازەکان کرد کاتێک کە لە کۆنگرەی ئەڵمانی لە مونیک بەشداری کرد بۆ چارەسەرێک بۆ یاسای ئەنتی-ڕەگەزخوازەکان و لابردنی ئەو یاسایانە.<ref name="levay"/> ''ھەڵگەڕانەوەی سێکسی'' کە لەلایەن ھاڤلۆک ئیلیسەوە نووسرابوو لە ساڵی ١٨٩٦دا بڵاوکرایەوە کە بەرەنگاری ئەو بیردۆزانە دەبۆوە کە دەیانوت ھاوزایەندخوازی شتێکی ناسروشتییە، ھەروەھا ھەوڵی شکاندنی پڕوپاگەندە و ستێریۆتایپەکانی دەدا. ئەو سوور بوو لەسەر ئەوەی کە ھاوزایەندخوازی شتێکی سروشتییە و حاڵەتێکی تایبەت بووە و پەیوەندیی ھەبووە بە زیرەکی و داھێنەری مرۆڤەکانەوە.<ref name=sexualinversion>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Sexual Inversion |یەکەم=Havelock |دوایین=Ellis |یەکەم٢=John Addington |دوایین٢=Symonds |ساڵ=١٩٧٥|بڵاوکەرەوە=Arno Press |ژپنک=٠-٤٠٥-٠٧٣٦٣-١}} (reprint)</ref> ھەرچەندە خەڵکی کتێبی پزیشکی لەم شێوەیەیان نەدەخوێندەوە بە گشتی، ئەوان بوونە ھۆی دروستبوونی ''ساینتیفیک ھیومانتێریان کۆمیتیی'' ماگنەس ھیرشفیڵد، کە لە ساڵی ١٨٩٧ەوە بۆ ١٩٣٣ دژی سزای ئەنتی-ھاوزایەندخوازی وەستایەوە لە [[ئەڵمانیا]]، لەگەڵ دروستبوونی چەندین جووڵەی گەورە لای ڕۆشنبیران و نووسەرانی بەریتانیا کە لەلایەن ئێدوارد کارپێنتەر و جان ئادینگتن سیمندسەوە نوێنەرایەتی دەکرا. لەگەڵ کتێبێک بە ناوی ''خۆشەویستی ھۆمۆجێنیک'' لە ساڵی ١٨٩٤، توێژەری کۆمەڵایەتی ئێدوارد کارپێنتەر دەستی کرد بە نووسینەوەی زنجیرەیەک لە وتار و نامیلکە لەسەر ھاوزایەندخوازی و لە ساڵی ١٩١٦دا لە کتێبەکەیدا بە ناوی ''ڕۆژەکانم و خەونەکانم'' ڕوونی کردەوە کە ئەو ھاوزایەندخواز بووە. === ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست === [[پەڕگە:Portrait de Shah Abbas Ier et son page - MAO 494 - v5.jpg|200px|وێنۆک|ڕاست|[[شا عەباسی یەکەم|شا عەباسی یەکەمی سەفەوی]] لەگەڵ کوڕێکدا. کێشراوە لەلایەن محەممەد قاسم (١٦٢٧).<ref>Nahavandi and Bomati, illustration opposite p.162</ref>]] چەند کۆچکردنێکی [[عەرەب]] ڕوویداوە لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستەوە]] بەرەو ئەورووپا لە ناوەندی ١٨٠٠کاندا. دوو لەو کۆچکەرانە، ڕافیعە ئەلتەحتاوی و محەممەد ئەلسەفەر سەرسووڕمانی خۆیان پیشان دا کە فەڕەنسییەکان زۆرجار بە ئەنقەست بە ھەڵە ئەو ھۆنراوانەیان وەرگێڕاوە کە لەسەر کوڕ نووسراون و ئەوان لەجێی کوڕ کچیان داناوە بۆ ئەوەی لە پێوەرە ڕەوشتییەکانیان و نەریتیان لانەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=El-Rouayheb|یەکەم=Khaled|سەردێڕ=Before Homosexuality in the Arab-Islamic World, 1500–1800|ناونیشان=https://archive.org/details/beforehomosexual0000elro|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=The University of Chicago Press|ژپنک=٠-٢٢٦-٧٢٩٨٨-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/beforehomosexual٠٠٠٠elro/page/٢ ٢]}}</ref> [[ئیسرائیل]] بە باشترین وڵات ناسراوە لەگەڵ ھاوزایەندخوازان لە ھەموو ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و [[ئاسیا]]دا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ڕێکەوت = ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٨| ناونیشان = http://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html| وتەگێڕانەوە = Israel is the only Middle-Eastern country to support gay rights legislation, and the country attracts gay people from Palestine and Lebanon.| ڕێکەوتی سەردان = ٢٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ئیش= The Independent| سەردێڕ = The five most improved places for gay tolerance|شوێن= London| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170611133449/http://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/taboo-tolerance/the-five-most-improved-places-for-gay-tolerance-932635.html| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی حوزەیرانی ٢٠١٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و [[تێل ئەڤیڤ]] ناسراوە بە «پایتەختی گەیەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست»،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Was Arafat Gay?|نووسەر=James Kirchick|بڵاوکەرەوە=Out}}</ref> و بە یەکێک لە ئارامترین و باشترین شارەکان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان داندراوە. نواندنی شانازی ھاوزایەندخوازان ھەموو ساڵێک لە تێل ئەڤیڤ جێ دەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/|سەردێڕ=Gay Tel Aviv|یەکەم=Anthony|دوایین=Grant|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠١٠|ئیش=The New York Times|ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630125434/http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2010/07/02/dispatch-gay-tel-aviv/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەلایەکی ترەوە، زۆرینەی حکوومەتەکانی تری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست زۆرجار دیاردەی ھاوزایەندخوازی پشتگوێ دەخەن و دان بە ھەبوونیدا نانێن، ھەندێک جاریش بەتاوانبوونی دەکەن. ھاوزایەندخوازی لە نزیکەی ھەموو دەوڵەتە ئیسلامییەکان نایاسایییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Iran 'must stop youth executions' |نووسەر=Steven Eke |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٥|newspaper=BBC News |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170824103849/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> جووتبوون لە نێوان ئەندامانی ھاوزایەند لە ھەندێک لە دەوڵەتە ئیسلامییەکان سزای کوشتنی ھەیە، وەک لە [[عەرەبستانی سعوودی]]، [[ئێران]]، [[مۆریتانیا]]، باکووری [[نێجیریا]]، [[سوودان]]، و [[یەمەن]]دا دیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |سەردێڕ=7 countries still put people to death for same-sex acts |بڵاوکەرەوە=ILGA |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |date=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref> سەرۆککۆماری ئێران [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]] لە یەکێک لە وتارەکانیدا لە ساڵی ٢٠٠٧دا لە زانکۆی کۆڵۆمبیا، بانگەشەی ئەوەی کرد کە لە ئێراندا کەسی گەی نەبووە. بەھەرحاڵ، ھەرچی ھاوزایەندخوازێکیش ھەبێت بە کراوەیی دان بەوەدا نانێت کە گەیە، لە ترسی ڕەتکردنەوەیان لەلایەن خێزانەکەیانەوە یانیش دەستدرێژی کردنە سەریان لەلایەن حکوومەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Nazila|دوایین=Fathi|سەردێڕ=Despite Denials, Gays Insist They Exist, if Quietly, in Iran|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/09/30/world/middleeast/30gays.html?_r=1&hp&oref=slogin|بڵاوکەرەوە=New York Times|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630124400/http://www.nytimes.com/2007/09/30/world/middleeast/30gays.html?_r=1&hp&oref=slogin|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ==== کوردستان ==== لە مێژووی [[کوردستان]]دا ھاوزایەندخوازی ھەر ھەبووە، وەک ھەموو ناوچەکانی تری جیھان، بەڵام ھەرگیز بە کراوەیی ماف بۆ ھاوزایەندخوازان دانەندراوە و دیاردەکە پشتگوێ خراوە. لە ئێستادا، ھاوزایەندخوازی لە ئێراقدا قەدەغە نەکراوە، بەڵام ھێشتا خەڵکی دژی دەوەستن و بە چاوێکی خراپ سەیری دەکرێت. لە ساڵی ٢٠١٠دا بڵاوکرایەوە کە یاسایەکی نوێ دادەندرێت بۆ یەکسانی نێوان زایەندەکان. بەڵام لە کۆمەڵگە ئایینییە ناوخۆیییەکان ناڕەزایی دەربڕدرا و وترا کە ئەمە یاسایەکە بۆ پەسەندکردنی ھاوزایەندخوازی.<ref name=rudaw>[http://www.rudaw.net/english/culture_art/3374.html ''Homosexuality Fears Over Gender Equality in Iraqi Kurdistan''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124162204/http://www.rudaw.net/english/culture_art/3374.html |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> کامیل حاجی عەلی، بەڕێوەبەری ئەوقاف و کاروباری ئایینی لە کوردستان وتی کە ئەم یاسایە «بەدڕەوشتی» بڵاودەکاتەوە و کۆمەڵگەی کوردی «تێک دەدات.» دوای کۆمەڵێک جووڵەی ئایینی، [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆنگرەیەکیان بەست و دانیشتووانیان ئاگادار کردەوە کە ئەم یاسایە ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازەکان یاسایی ناکات.<ref name=rudaw/> لە ساڵی ٢٠١٧دا، کەناڵی تەلەڤیزیۆنی ناوخۆی کوردستان [[ئێن ئاڕ تی]] [[بەڵگەفیلم]]ێکیان بە ناو کوردستاندا پەخش کرد لەسەر ھاوزایەندخوازی کە بیرۆکەی گشتیی بابەتەکەیان خستە ڕوو، لە بەڵگەفیلمەکەدا چەند ھاوزایەندخوازێکی کورد بانگھێشت کرابوون بۆ ئەوەی قسە لەسەر بابەتەکە بکەن.<ref name=nrtsreport3619/> بەڵگەفیلمەکە بە گشتی وەڵامێکی خراپی درایەوە لەلایەن کوردستان و کۆمەڵگە ئایینییەکانەوە. لە ١ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٧، [[ڕێکخراوەی لاڤە|ڕێکخراوی لاڤە]] دامەزرا، کە یەکەم ڕێکخراوە لە ناوخۆی کوردستان بە ئاشکرا داوای مافی ھاوزایەندخوازان بکات. دواتر لاڤە داخراو و کار و چالاکییەکانیان گواستەوە بۆ [[ڕێکخراوەی ڕاسان]]. ڕێکخراوەی ڕاسان لە ساڵی ٢٠٢١دا لەلایەن ئەندام پەرلەمانێکی [[کۆمەڵی دادگەریی کوردستان]] بە ناوی عومەر گوڵپی سکاڵایان لەسەر تۆمار کرا. دواتر چەند ھەوڵێک درا بۆ دەستگیرکردن و دەرکردنی یاسا دژی ھاوزایەندخوازی، بەڵام گشت ھەوڵەکان شکستیان ھێنا. ==== دەمی پێش ئیسلام ==== [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (18).jpg|وێنۆک|وێنەیەکی خەیاڵیی ھادریان و ئەنتینۆس؛ تابلۆکە کاری [[ئێدوارد ھێنری ئاڤریل]] شێوەکاری سەدەی ١٩ و ٢٠ە کە زۆربەی کارەکانی دیمەنی ئیرۆتیکن.|230px]] لە ئیمپڕاتۆرێتی ئاشووری کۆندا، ھاوزایەندخوازی ھەبووە و باو بووە؛ قەدەغەنەکراو بوو ھەروەھا بە بێڕەوشتی یان نەخۆشی دا نەئەندرا. ھەندێک لە تێکستە ئایینییەکان پاڕانەوەی تێدابووە بۆ ھاوزایەندخوازان. چەند کتێب ھەبوون کە بە شێوەیەکی یەکسان پاڕانەوەی تێدابووە بۆ پەیوەندییە سۆزدارییەکانی ھەر سێ ئاڕاستەی زایەندییەکە.<ref>Gay Rights Or Wrongs: A Christian's Guide to Homosexual Issues and Ministry, by Mike Mazzalonga, 1996, p.11</ref><ref>The Nature Of Homosexuality, Erik Holland, page 334, 2004</ref><ref>Pritchard, p. 181.</ref> لە [[ئێرانی مەزن|ئاریانی مەزندا]]، ھاوزایەندخوازی و پەیوەندی سێکسی و ئرۆتیکی نێوان ئەوان ڕێگە پێدراو بووە، تەنانەت لە زۆربەی شوێنە گشتییەکانیشدا. لە سیمینار و بۆنە تایبەتەکانەوە بۆ کامپی سەربازان و گەرماو و کافێخانەکان. لە سەردەمی [[سەفەوییەکان]]دا (١٥٠١–١٧٢٣) تەنانەت خانەی [[لەشفرۆشی|لەشفرۆشی پیاوانیش]] یاسایی بووە.<ref name="Wikipedia">{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://en.wikipedia.org/wiki/Homosexuality#Modern_period|سەردێڕ =Homosexuality |زمان =ئینگلیزی |سەردان =٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> ھەندێک لە زاناکان دەڵێن کە دەتواندرێت نموونەی ھاوزایەندخوازی لە وێژەی کۆندا بەدی بکرێت، وەک لە [[داستانی گلگامێش]] و چێرۆکی دەیڤد و جۆناتانی [[کتێبی پیرۆز|کتێبی پیرۆزی مەسیحییەکان]] دیارە. لە داستانی گلگامێشدا، پەیوەندی نێوان گلگامێش و کەسایەتییەک بە ناوی ئینکیدو ھاوزایەندخوازی بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dynes|یەکەم=Wayne|سەردێڕ=Homosexuality in the Ancient World|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٣-٠٥٤٦-٠|پەڕەکان=vii–xv|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JrpU6O3VnawC&lpg=PP1&dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|chapter=Introduction|ڕێکەوتی سەردان= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130185857/https://books.google.com/books?id=JrpU6O3VnawC&lpg=PP1&dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Held|یەکەم=George F.|سەردێڕ=Parallels between The Gilgamesh Epic and Plato's Symposium|ساڵ=١٨٣|پەڕەکان=١٩٩–٢٠٧|editor=Wayne R. Dynes & Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kilmer|یەکەم=Anne Draffkorn|سەردێڕ=A Note on an Overlooked Word-Play in the Akkadian Gilgamesh|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing, Inc.|پەڕە=٢٦٤|editor=Wayne R. Dynes and Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Thorbjørnsrud|یەکەم=Berit|سەردێڕ=What Can the Gilgamesh Myth Tell Us about Religion and the View of Humanity in Mesopotamia?|ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Garland Publishing, Inc.|پەڕە=٤٥٢}}</ref> ھەروەک چۆن دەیڤد خۆشەویستییەکی بەھێزی ھەبووە بۆ جۆناتان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ackerman|یەکەم=Susan|بەستەری نووسەر=Susan Ackerman (biblical scholar)|سەردێڕ=When Heroes Love|ناونیشان=https://archive.org/details/whenheroesloveam0000acke|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press|ژپنک=٠-٢٣١-١٣٢٦٠-٣|پەڕەکان=xii}}</ref> == سروشت و کەسایەتی == === کردار و ئارەزووەکان === [[کۆمەڵەی دەروونیی ئەمریکی|کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی]]، [[کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی]]، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی دەڵێن کە ئاڕاستەی زایەندی «تایبەتمەندییەکی کەسیی نییە کە بتواندرێت بە جودایی پێناسە بکرێت، بەڵکو ئاڕاستەی زایەندی جیھانی ئەو کەسە پێناسە دەکات کە ئەگەری دۆزینەوەی پەیوەندییەکی سۆزداری بەچێژی ھەیە تێیدا.»<ref name=amici/> {{دەقی تایبەت|ئاڕاستەی زایەندی بە زۆری وەک خەسڵەتێکی کەسێک باس دەکرێت، وەک [[زایەند|سێکسی ژینناسیی]] و یانیش تەمەن. ئەم تێڕوانینە ناتەواوە لەبەرئەوەی ئاڕاستەی زایەندی بەردەوام بە زاراوەی ژیری پێناسە دەکرێت و پێویست بە پەیوەندی سۆزدارییە لەگەڵ تاکەکەسەکانی تر. کرداری سێکسی و سەرنجی ڕۆمانتیکی بە ھاوزایەندخوازی یان جیاڕەگەزخوازی پۆلێن دەکرێت لەسەر بنەمای زایەندی زیندەیی کەسەکەی کە پێیان ھەڵدەستێت. بە دڵنیایییەوە، پەیوەندی بە کردارەکەوە ھەیە – یان ویستنی کردنی کارەکە – لەگەڵ یەکێکی تر کە جیاڕەگەزخوازی، ھاوزایەندخوازی، یان دووڕەگەزخوازییەکەی خۆی دەنوێنێت. ئەمە کرداری ئاسایی وەک دەست گرتن و ماچکردنیش دەگرێتەوە.<ref name=amici/>}} لە لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٤دا، کە لەسەر ژنان بوو، ھەردووک ژنە لێزبیان و جیاڕەگەزخوازەکانیش لە ڕووی سێکسییەوە کاریگەرییان کرایە سەر کاتێک فیلمی ئیرۆتیکی و سێکسییان پیشاندرا، فیلمەکان لە ژن و ژن و پیا و ژن پێکھاتبوون و ھەردووکیان کاریگەرییان کردە سەر مەبەستەکان. بەڵام کاتێک ھەمان لێکۆڵینەوە لەگەڵ پیاوە جیاڕەگەزخوازەکان کرا، ئەوان تەنھا بە فیلمێک ئارەزووی سێکسییان بەرز دەبۆوە کە ژنی تێدا بوو، گەیەکانیش تەنھا بەوانەی کە پیاویان تێدابوو. نوێنەری لێکۆڵینەوەکە وتی کە ئاڕاستەی زایەندی ژنان کەمتر تیشکی خستووەتە سەر یەک زایەندی دیاری کراو لە چاو پیاوەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ = Why women are leaving men for other women| ناونیشان = http://www.cnn.com/2009/LIVING/personal/04/23/o.women.leave.menfor.women/| ڕێکەوت = ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٩| ڕێکەوتی سەردان = ١٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ئیش= CNN| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170614055442/http://www.cnn.com/2009/LIVING/personal/04/23/o.women.leave.menfor.women/| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === پەیوەندی سۆزداری === [[پەڕگە:Old Male couple.jpg|وێنۆک|دوو خۆشەویستی ھاوزایەندخوازی پیر – پەیوەندی خۆشەویستی نێوان ھاوزایەندخوازان ھەر وەک ھەموو پەیوەندییەکانی تر دەکرێت درێژخایەن بێت.]] ئەو کەسانەی کە ھاوزایەندخوازن دەتوانن بە چەند شێوەیەکی جیاواز خۆیان دەرببڕن، ئەگەریش ھەیە کە بە ڕەفتارەکانیاندا دیاربێت، وەک شێوازی ھەڵبژاردنی پۆشاک و ڕۆیشتن و قسەکردن، لەوانەشە بەو شتانەدا دیار نەبێت.<ref name=apahelp/> ئەوان لەوانەیە بە ناحەزی پەیوەندی لەگەڵ زایەندێکی جیاوازدا ببەستن (ئەگەر پیاو بوو لەگەڵ ژن و بەپێچەوانەوە)، بە سەرەکی بۆ ئەوەی ھەست نەکرێت بەوەی ئەوان کە ھاوزایەندخوازن، لەوانەشە لە پەیوەندی خۆشەویستی ئاسایی (ھاوزایەندخوازی) خۆیان بن، ھەندێکیشیان لەوانەیە ھیچ خۆشەویستییەک نەکەن بە مەبەستی ئایینی.<ref name=apahelp/> یەکێک لە ڕاپرسییەکان وای پیشان دەدات کە لە بەینی ٤٠٪‏ و ٦٠٪‏ گەیەکان لە پەیوەندی سۆزداریان و لە نێوان ٤٥٪‏ و ٨٠٪‏ لێزبیانەکانیش بە ھەمان شێوە.<ref name=aparesolution>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Resolution on Sexual Orientation and Marriage – Research Summary |ناونیشان=http://www.apa.org/about/policy/gay-marriage.pdf |بڵاوکەرەوە=American Psychological Association |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130603131046/http://www.apa.org/about/policy/gay-marriage.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> لە زانیارییەکانی ڕاپرسییەکەش دەبیندرێت کە لە بەینی ١٨٪‏ و ٢٨٪‏ی خۆشەویستە گەیەکان و لە بەینی ٨٪‏ و ٢١٪‏ی لێزبیانەکان بۆ ماوەی ١٠ ساڵ پێکەوە ماونەتەوە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]]. زۆرێک لەو بەدواداچوونانەی کە کراوە ڕوونی دەکاتەوە کە پەیوەندییە ھاوزایەندەکان و جیاڕەگەزەکانیش یەکسانن لە ڕووی توندی پەیوەندییەکانەوە و ھیچ جیاوازییەکیان نییە. زاناکان دەڵێن کە تەمەن و زایەند باشترە بۆ کردن بە پێوەر بۆ پێوانی درێژخایەنی پەیوەندییەک نەک ئاڕاستەی زایەندی تاکێک. ئەوانەی لە ناو پەیوەندییە ھاوزایەندخوازی و جیاڕەگەزخوازییەکانن وەک یەک ھەوڵی پاراستنی پەیوەندییەکەیان دەدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php |سەردێڕ=Relationship Satisfaction and Commitment |بڵاوکەرەوە=Eurekalert.org |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100507073038/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=Duffy>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1300/J082v12n02_01|سەردێڕ=Satisfaction and commitment in homosexual and heterosexual relationships|journal=Journal of Homosexuality|ساڵ=١٩٨٥|یەکەم=S.M/|دوایین=Duffy|نووسەر٢=C.E. Rusbult|بەرگ=١٢|issue=2|پەڕەکان=١–٢٣|ناونیشان=http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠٠٩|pmid=٣٨٣٥١٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171019190212/http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=Baccman>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Expectations of romantic relationships: A comparison between homosexual and heterosexual men with regard to Baxter's criteria|journal=Social Behavior and Personality|ساڵ=١٩٩٩|یەکەم=Baccman|دوایین=Charlotte|نووسەر٢=Per Folkesson|نووسەر٣=Torsten Norlander|ناونیشان=http://www.sbp-journal.com/index.php/sbp/article/view/976|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131104194406/http://www.sbp-journal.com/index.php/sbp/article/view/976|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === خۆئاشکراکردن === {{وتاری سەرەکی|خۆئاشکراکردن}} [[پەڕگە:Johanna sigurdardottir official portrait.jpg|upright|وێنۆک|یۆھانا سیگیرادۆتیر، [[سەرۆک وەزیران]]ی پێشووی [[ئایسلەند]]ا، یەکەم [[لێزبیەن|لێزبیانی]] ئاشکرای سەری حکوومەت بووە لە کاتی مۆدێرندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=ئایسلەنداو و پی ئێمە ھاوزایەندخوازەکەی|ئیش=TIME|نووسەر=موودی جۆناس|ناونیشان=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1875032,00.html|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەم، ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی دووەم، ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170717162851/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1875032,00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>|ڕاست]] بە ئینگلیزی پێی دەڵێن ''ھاتنەدەرەوە لە دۆڵابی جلەکە''، دەستەواژەیەکە کە بۆ کەسێک بەکاردەھێندرێت کە ئاشکرای دەکات بۆ دەورووبەرەکەی کە ھاوزایەندخوازە. ئەمە پڕۆسەیەکی سەختی ژیانی ھاوزایەندخوازانە چونکە خەمی ئەوەیان دەبێت کە دەورووبەرەکەیان سروشتی ئەوان پەسەند نەکەن و ھەستان بەم کارە لەڕووی دەروونییەوە فشاریان دەخاتە سەر.<ref name="Coming Out: A Journey">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |سەردێڕ=Coming Out: A Journey |بڵاوکەرەوە=Utahpridecenter.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090825202112/http://utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بە گشتی، خۆئاشکراکردن بە سێ قۆناغ دادەندرێت. یەکەم قۆناغ ئەوەیە کە تاک تێیدا خۆی دەناسێت یانیش درک بەوە دەکات کە ھاوزایەندخوازە و چێژ لە پەیوەندی ھاوزایەندەکانی وەردەگرێت و ئەم ڕاستییە قبوڵ دەکات. ئەمە زۆرجار بە خۆئاشکراکردنێکی دەروونی ناو دەبرێت.<ref>In a joint statement with other major American medical organizations, the APA says that "different people realize at different points in their lives that they are heterosexual, gay, lesbian, or bisexual". {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070807205013/http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئابی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Just the Facts About Sexual Orientation & Youth: A Primer for Principals, Educators and School Personnel |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٧|ساڵ=١٩٩٩|بڵاوکەرەوە=American Academy of Pediatrics, American Counseling Association, American Association of School Administrators, American Federation of Teachers, American Psychological Association, American School Health Association, The Interfaith Alliance, National Association of School Psychologists, National Association of Social Workers, National Education Association}}</ref> دووەم قۆناغیش بڕیاردانی کەسەکەیە لە ئاگادارکردنەوەی دەورووبەرەکەی (نم. خێزانەکەی و ھاوڕێکان) کە ئەو ھاوزایەندخوازە. سێیەم قۆناغیش تێکەڵبوون و ژیانە لەگەڵ کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی.<ref name=hrccontinuum>{{بیرخستنەوە|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشان=http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|periodical=Human Rights Campaign |سەردێڕ=The Coming Out Continuum}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |date= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧}}</ref> لە ئێستادا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، خەڵکی بە گشتی یان لە تەمەنی ١٥–١٨ خۆیان ئاشکرا دەکەن یان لە تەمەنێکی دواتردا کە دەگەنە کۆلێژ بۆ نموونە. لە کوردستان و ئێراق خۆئاشکراکردن بە ڕێژەیەکی زۆر کەم ھەیە و لەوانەیە خەڵکانی ئێڵ جی بی تی خۆیان ئاشکرا نەکەن چونکە ھیچ یاسایەک نییە بیانپارێزێت و ئەگەر ھەیە ژیانیان بکەوێتە مەترسییەوە. لەو تەمەنەدا لەوانەیە بڕوایان بە دەورووبەرەکەیان نەبێت و ئاگاداریان نەکەنەوە، بە تایبەتی چونکە کۆمەڵگە زۆرینەیان بەھۆی ھەڵە تێگەیشتنەوە بە خراپی دادەنێن؛ ھەندێکجار تەنانەت خێزانەکانی خۆشیان نازانن. درک پێ کردن بە ھاوزایەندخوازی خود پرۆسەیەکی ئاسان نییە و بگرە زۆریش ئاڵۆزە. بە پێچەوانەی کۆمەڵەکانی ترەوە (وەک ئایینەکان بۆ نموونە) ھاوزایەندخوازان لە کۆمەڵگەیەکدا گەورە نابن کە یەکسەر ھەڵی بژێرن کە ھاوزایەندخواز بن وەک کەسانی دەورووبەریان،{{تێبینی|لەکاتێکدا کە ھەر مرۆڤێک دەتوانێت ئایین و خووڕەوشتی کۆمەڵگەکەی ھەڵبگرێ، ھاوزایەندخوازان لەتوانایاندا نییە کە ھەڵی بژێرن و بیگۆڕن.}} چونکە شتێک نییە ھەڵبژاردن بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.washingtontimes.com/news/2014/dec/31/modern-science-says-homosexuality-not-choice/ |سەردێڕ=زانستی مۆدێرن دەڵێت کە ھاوزایەندخوای ھەڵبژاردن نییە |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170606041746/http://www.washingtontimes.com/news/2014/dec/31/modern-science-says-homosexuality-not-choice/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> واتە ھەر تاکێک دەتوانێت بە ئاسانی ھەڵگری ئایین و بیر و باوەڕی باوان و کۆمەڵگەکەی بێت و کەیش ویستی دەتوانێت بیانگۆڕێت، بەڵام لە ھاوزایەندخوازیدا وا نییە و ئەمیان شتێکی درک پێ کردنە نەک ھەڵبژاردن و ھەرگیزیش ناتواندرێت بگۆڕدرێت.<ref>http://truth-out.org/archive/component/k2/item/85575:american-psychology-declares-homosexuality-cant-be-cured{{بەستەری مردوو|url=http://truth-out.org/archive/component/k2/item/85575:american-psychology-declares-homosexuality-cant-be-cured |date=حوزەیرانی ٢٠١٨}}</ref> باشترین بەڵگە لەسەر ئەوە ئەمەیە، ئەگەر پیاوێک جیاڕەگەزخواز بێت، واتە گەی نەبێت، ناتوانێت سێکس لەگەڵ پیاوێکی تردا بکات چونکە دژی سروشتی ئەوە، بە ھەمان شێوە بۆ گەیەک یان لێزبیانێک. ھەندێکجار لە کۆمەڵگەکاندا دەبیسترێت کە کەسێک «گەی بووە بەڵام بووەتەوە بە جیاڕەگەزخواز»، ئەمە لەڕاستیدا مەحاڵە، ئەو کەسە یان ھەر لە سەرەتاوە [[دووڕەگەزخوازی|دووڕەگەزخواز]] بووە یانیش ئێستاش ھەر گەیە. خەڵکانی ئێڵ جی بی (گەی و لێزبیان و دووڕەگەزخوازەکان) زۆرجار لە کۆمەڵگەیەکدا پەروەردە دەکرێن کە کۆنەپەرست و تێنەگەیشتوون بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازی.<ref name="Rosario et al.">Rosario, M. , Schrimshaw, E. , Hunter, J. , & Braun, L. (February 2006). Sexual identity development among lesbian, gay, and bisexual youths: Consistency and change over time. ''Journal of Sex Research'', 43(1), 46–58. Retrieved 4 April 2009, from PsycINFO database.</ref> ئەوان کاتێک لە سروشتی خۆیان تێدەگەن کە سەیری کۆمەڵگەکانی تری دەورووبەریان دەکەن.{{تێبینی|چونکە کۆمەڵگەکانی خۆیان پەروەردەیان ناکەن لەسەر شتێکی وا، تا تەمەنێکی گەورەتر نازانن ئەوان بۆ جیاوازن، بەڵام ھەر لە مناڵییەوە ھەست بەم گۆڕانە دەکەن لە خۆیاندا کاتێک کە لەگەڵ کۆمەڵگە تێکەڵ دەبن و سروشتی خەڵکی تر دەزانن}} ھەندێک لە ھاوزایەندخوازان بە گشتی و بە ڕووی جیھاندا خۆیان ئاشکرا دەکەن،<ref name=glbtqouting>{{بیرخستنەوە|دوایین=Neumann |یەکەم=Caryn E |ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |سەردێڕ=Outing |ساڵ=٢٠٠٤|periodical=glbtq.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070609220520/http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609220520/http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |date= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> زۆرێکیش لە کەسایەتی ناودار ھەیە لەو شێوەیە، بۆ نموونە [[لەیدی گاگا]]. خۆئاشکراکردن ئاوا بە کراوەیی دەکرێت چەند ھۆکارێکی لە پشتەوە بێت، وەک سیاسی یان ئاکاریی و، دەکەوێتە ناو مەودایەکی فراوانتری ھۆکارییەوە.<ref name=biasfreeusage>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Dictionary of Bias-Free Usage: A Guide to Nondiscriminatory Language |دوایین=Maggio |یەکەم=Rosalie |ساڵ=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=Oryx Press |ژپنک=٠-٨٩٧٧٤-٦٥٣-٨|پەڕە=٢٠٨}}</ref> === لێزبیانزم و ھاوزایەندخوازیی ژنان === {{ھەروەھا ببینە|لێزبیان}} [[پەڕگە:Simeon Solomon - Sappho and Erinna in a Garden at Mytilene.jpg|وێنۆک|ڕاست|[[سافۆ]] و ئیرینا لە باخچەیەک لە میتیلین.]] لێزبیانەکان زۆرجار ئاڕاستەی زایەندییەکەی خۆیان بە شێوەیەکی جیا ڕووندەکەنەوە وەک لە پیاوە گەیەکان، و تێگەیشتنی جیایان ھەیە لەو ئیتۆلۆژیایانەی کە لە لێکۆڵینەوە لەسەر پیاوە گەیەکان ھاتوونەتە بەردەست. ئەوان لەوانەیە بە شێوەیەکی جیاتر بڕواننە ژیان وەک ھاوزایەندخوازێک وەک لە پیاوەکان. کاتێک لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٧٠ لێکۆڵینەوەیەک کرا، لێزبیانەکان باسی ژیانی خۆیان کرد وەک ھاوزایەندخوازان. ئەمە تەنھا بەدواداچوونێکی گەورەیە کە لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ژنان کراوە کە ڕوونی دەکاتەوە چۆن ژنەکان دەڕواننە ھاوزایەندخوازی لەوەتەی بەدواداچوونی کینسی کرا لە ١٩٥٣وە. لێکۆڵینەوەکە زانیارییەکی گشتی تێدابوو لەبارەی تێڕوانینی لێزبیانەکان لە پەیوەندی سۆزداری ھاوزایەند و ئاڕاستەی زایەندی ئەوان. لێزبیانەکان ئەو کوالیتییانەیان باس کرد کە لە ژنێکدا ھەیە بەڵام لە پیاوێکدا نییە، ئەوانەش کە وا دەکەن باشتر بن بۆ پەیوەندییەک لەچاو پیاوەکاندا، لەو کوالیتیانە کە ئەوان بەسۆزترن بەرامبەر ھەستی کەسانی تر جگە لە خۆیان وەک لە پیاوان.<ref name="Hite-Rpt">Shere Hite, ''The Hite Report: A Nationwide Study of Female Sexuality'' (N.Y. : Seven Stories Press, 2004 ed. pbk. [1st printing?] © 1976, 1981, 2004), pp. 325–328 & 330 (ISBN 1-58322-569-2).</ref> لێزبیانەکان بە گشتی دوو جۆریان ھەیە، بەچ (پیاوانە) لەگەڵ فێم (ژنانە). بەچەکان وا دەبیندرێن کە قژیان کورتە و پۆشاکی پیاوان لەبەر دەکەن و ژنانەکانیش وەک ھەر خانمێکی ترن. == دێمۆگرافیا == [[پەڕگە:Annise Parker.JPG|وێنۆک|ئانی پارکەر سەرۆکی [[شارەوانی]] شاری ھیوستن بوو لە ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٦ و بە کراوەیی ھاوزایەندخوازە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Locke Concedes In Mayor's Race – Politics News Story – KPRC Houston |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091216054340/http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091216054340/http://www.click2houston.com/politics/21933862/detail.html |date=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref>]] داتا و زانیاری لەسەر گەی و لێزبیانەکان پێویستە بۆ ئەوەی ڕێژەی ھاوزایەندخوازانی جیھان بە جێگیری بزانرێت و بەرچاو بکەوێت کە ھاوزایەندخوازان چۆن مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت لەلایەن کۆمەڵگەوە.<ref name=black/> ئەم داتایانە سوودی زیاتریان دەبێت؛ بۆ نموونە یارمەتی ژماردنی زەرەرەکان و سوودەکانی ئابووری [[پەیوەندیی نافەرمی|پەیوەندی نافەرمی]] دەدات،<ref name=black/> و کاریگەری یاسایی کردنی ڕێگەدان بە بەخێوکردنی ھەتیوەکان لەلایەن ھاوزایەندخوازان دەخاتە ڕوو، ھەروەھا ڕۆڵەکانیان لە نێوان سەربازیی دەوڵەتەکان؛ و لەلایەکی ترەوە، زانینی ڕێژەی «گەی و لێزبیان پەیمان ھەڵدەگرێت لە یارمەتیدانی زانایانی کۆمەڵناسی لە تێگەیشتنی مەودایەکی گەورە لە پرسیاری گرنگ—[وەک] پرسیارەکان لەبارەی ھەڵبژاردەی مارکێتیی گشتییەوە، یەکگرتووی شارستانییەتی مرۆڤایەتی، خانووبەرە، جیاکاری، لەگەڵ بڕیارەکان [لەبارەی ھەڵبژاردەی] نیشتەجێبوونی جوگرافییەوە.»<ref name=black/> پێوانی دیاردەی ھاوزایەندخوازی کارێکی دژوارە، لەبەر ئەوەی دەبێت بایەخێکی زۆر بدرێت بە یەکەی پێوانەکەی بەکاردێت،<ref name="levay"/> وڵاتەکانی جیھان، کە زۆربەیان ڕەتی دەکەنەوە قسە لەسەر ھاوزایەندخوازی بکەن (ئێران بە نموونە)، زانیاریی زیاتر لەسەر سروشتی [[ئاڕاستەی زایەندی|ئاڕاستەی زایەندیی]] کەسەکانەوە، و ھتد. زۆرێک لە خەڵکی ھەن کە سۆزیان ھەیە بەرامبەر کەسانی تر کە لە ھاوزایەندی خۆیانن، بەڵام ڕەتی دەکەنەوە کە دان بەو ڕاستییەدا بنێن کە یان گەیین یان دووڕەگەزخواز. ئەمەش کێشەیەکی ترە. ھەروەھا شتێکی تر کە خەریکە بەدواداچوونەکە مەحاڵ دەکات، ئەوەیە کە دەبێت چەند خەسڵەتێک کە لەوانەیە پەیوەندی بە ئاڕاستەی زایەندییەوە نەبێت دەستنیشان بکات لە خەڵکیدا. لەوانەیە زۆرێک لەو کەسانەی کە خۆیان بە جیاڕەگەزخواز ناودەبەن ھاوزایەندخواز دەربچن.<ref name=black/> [[پەڕگە:Tim Cook 2009 cropped.jpg|وێنۆک|[[تیم کووک]]، سەرۆکی بەڕێوەبەری فەرمانبەرانی کۆمپانیای [[ئەپڵ]] پیاوێکی ھاوزایەندخوازە.<ref name=timcook2719/>]] لە ساڵەکانی ١٩٤٨ و ١٩٥٣دا، زیندەزان و پرۆفیسۆری [[وشەڕەتناسی|ئێتیمۆلۆژیا]] ئاڵفرێد کینسی، ڕای گەیاند کە نزیکەی ٤٦٪‏ خەڵکی لە ڕەگەزی نێر کاردانەوەی سێکسییان بەرامبەر بە ھەردوو زایەند ھەبووە لە تەمەنیاندا، و ٣٧٪‏ ئەو کەسانەش بە لایەنی کەمەوە یەک کاردانەوەی ھاوزایەندخوازییان ھەبووە.<ref name=sexualbehavior37287/><ref name="more-or-less-2010-10-01"/> دواتر ڕەوشتناسییەکەی کینسی ڕەخنەی لێ گیرا لەلایەن جان تەکیەوە، لەبەر بەکارھێنانی سامپڵی ھەڵبژاردوو لەجێی بەکارھێنانی سامپڵی ھەڵکەوتیی.<ref name=idea-creative719/><ref name=idea-creative628/> بەدواداچوونێکی تر کرا بۆ بەدرۆخستنەوەی سامپڵەکانی کینسی، بەڵام لە کۆتاییدا ئەو بەدواداچوونەش بە ھەمان ئەنجامەکەی کینسی گەیشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Book Review by Martin Duberman, ''The Nation'', November 3, 1997 |ناونیشان=http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090111215816/http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090111215816/http://www.kinseyinstitute.org/publications/duberman.html |date=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩}} Martin Duberman on Gebhart's "cleaning" of data</ref> سایمن لاڤەی، کو لێکۆڵەرەوەی سروشتی [[مێشک]]ی ھاوزایەندخوازانە، ئەنجامەکانی کینسی بەکارھێنا وەک نموونەیەک بۆ ئەو ئاگادارییەی کە پێویستە لەکاتی بەدواداچوونی دێمۆگرافیکی، لەبەرئەوەی لەوانەیە ئەنجامی بە تەواوەتی بەدەست بێت لەسەر بنەمای ئەو سیاسەتانەی بەکارھێندراوە بۆ بەڕێوەبردنی بەدواداچوونەکە.<ref name=levay/> بەپێی بەدواداچوونە گەورەکان، ٢٪‏ بۆ ١١٪‏ خەڵکی جۆرێک لە کۆنتاکتی ھاوزایەندییان ھەبووە لە ژیانیاندا؛<ref name = Billy1993/><ref name = Binson1995/><ref name = Johnson1992/><ref name = Laumann1994/><ref name = Wellings1994/><ref name = ACSF1992/><ref name = Bogaert2004/><ref name = Fay1989/><ref name = Sell1995/><ref name=SavinWilliams2009/> ئەم ژمارەیە بەرزتر دەبێتەوە بۆ ١٦–٢١٪‏ کاتێک خووڕەوشتی ھەردوو لا خراونەتە ڕوو لەکاتی بەدواداچوونەکە.<ref name=SavinWilliams2009/> لە لێکۆڵینەوەیەکی ٢٠٠٦دا، ٢٠٪‏ی بەشداربووان بە نەناسراوی دانیان ناوە بە ھەبوونی ھەستی ھاوزایەند تێیان دا، بەڵام تەنھا ٢٪‏ بۆ ٣٪‏ لەو بەشداربووانە خۆیان بە ھاوزایەندخواز ناساندبوو.<ref name="McConaghy et al">McConaghy et al. , 2006</ref> بەدواداچوونێکی تری ١٩٩٢ کە لە بەریتانیا کرا، ئاماژەی بەوە دا کە ٦٫١٪‏ی نێرەکان کردەوەیەکی ھاوزایەندخوازییان کردووە، و لە فەڕەنساش ڕێژەکەی ئەو کەسانە ٤٫١٪‏ بووە.<ref name=gayfeelings2719/> بەپێی ڕاپۆرتێکی ''پەیمانگای ویلیامز'' کە لە ئازاری ٢٠١١ پێشکەش کرا، لە ٩ ملیۆن کەسی پێگەیشتوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، تەنھا ٣٫٥٪‏یان گەی، لێزبیان، یان دووڕەگەزخواز بوون.<ref name=statsofusa2719/><ref name=statsofusa3618/> بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠ی ویلایەتە یەکگرتووەکان، نزیکەی ٦٠١٬٢٠٩ خانوو ھەبووە کە کەپڵی ھاوزایەند تێیدا ژیاون.<ref name=moresources2719/> بەدواداچوونێکی تری ساڵی ٢٠١٣ کە لەلایەن سی-دی-سییەوە کرا و ٣٤٬٠٠٠ ئەمریکی تێیدا بەشدارییان کرد، ڕێژەی لێزبیان و گەیەکان بە ١٫٦٪‏ دەخەمڵێنێت، و ڕێژەی دووڕەگەزخوازەکانیش ٠٬٧٪‏ بوون.<ref name="cdc.gov"/> == دەروونناسی == [[دەروونناسی]] یەکێک بووە لە یەکەمین ئەو زانستانەی کە بە شێوەیەکی تایبەت و جیا لە ھاوزایەندخوازی کۆڵیوەتەوە. یەکەم ھەوڵدان بۆ ئەوەی ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی ناوببرێت لە سەدەی نۆزدەھەم درا لەلایەن چەند سێکسناسێکی تازەپێگەیشتووەوە لە جووڵەیەکی ئەورووپیدا. لە ساڵی ١٨٨٦، سێکسناس ڕیچارد ڤۆن کرافت-ئیبن، ھاوزایەندخوازی لەپاڵ ٢٠٠ بابەتی سێکسیی تر بە سەربەخۆیی باس کرد لە یەکێک لە کتێبەکانیدا لەژێر ناوی ''سایکۆپاتیا سێکسوالیس''. بەپێی کرافت-ئیبن ھاوزایەندخوازی یان لە «قۆناغی دروستبوونی کۆرپەلەدا پەیدا دەبێت»یانیش «دوای لەدایکبوونی.» لە کۆتا دوو دەیەی سەدەی نۆزدەھەمدا، بیرۆکەیەکی جیاواز لەبارەی ھاوزایەندخوازی دەستی گرت بەسەر بوارەکانی [[پزیشکی]] و [[دەروونپزیشکی|دەروونناسیدا]]، کە کردارەکەی بە «شێوەیەکی دروست کە لە کەسێکدا دەبیندرێت بە ئاڕاستەی زایەندییەکی جێگیرەوە» ناوی دەبرت. کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی دەڵێن: {{دەقی تایبەت|لە ١٩٥٢دا، کاتێک کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی یەکەمین پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکانی بڵاوکردەوە، ھاوزایەندخوازیشی لەخۆ گرتبوو. ھەر یەکسەر دوای ئەمە، ئەم پۆلێنکردنە بەدواداچوونی سەختی بۆ کرا بۆ پشتڕاستکردنەوەی لە لێکۆڵینەوەیەکدا کە لەلایەن پەیمانگای نەتەوەیی تەندروستی دەروونییەوە سپۆنسەر کرابوو. بەھەرحاڵ، ئەم لێکۆڵینەوەیە و ھەموو ئەوانەشی کە بەدوایدا ھاتن شکستیان ھێنا لەوەی کە بتوانن بە بەڵگەی زانستییەوە بیسەلمێنن کە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییە یان نائاسایییە و یەکێک لە ئاڕاستەی زایەندییە ئاسایییەکانی مرۆڤەکان نییە. لە ئەنجامی کۆکردنەوەی ئەم جۆرە بەدواداچوونانە، پرۆفیشناڵەکانی پزیشکی، تەندروستی دەروونی، و زانستی کۆمەڵایەتی و ڕەفتاری بەو دەرئەنجامە گەیشتن کە ناوبردنی ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی دەروونی نابەجێیە و ئەو پۆلێنکردنەی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی خەمڵاندنێکی سەربەخۆیانە بووە و لەسەر بنەمای کۆمەڵایەتی و تێڕوانینی پزیشکیی ھەڵە ھاتووەتە ئاراوە. بەھۆی ئەو بەڵگە زانستیانەی کە ڕووبەڕووی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی بوونەوە دەربارەی ھەڵەکەیان، ئەوان ھاوزایەندخوازییان لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان دەرکرد لە ساڵی ١٩٧٣دا. دوای ئەوەی کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی بەسەر زانیاری و داتا زانستییەکاندا چوونەوە لەم بارەیەوە، ئەوان ھەمان ڕێیان گرتە بەر لە ١٩٧٥{{تێبینی|کە ھاندانی لابردنی ھاوزایەندخوای بوو لە پێڕستی نەخۆشییەکان}}، ھانی ھەموو پرۆفیشناڵی تەندروستییە دەروونییەکانی دا کە «نوێنەرایەتی لابردنی ئەو نەخۆشییە دەروونییە بدەن کە ماوەیەکی زۆرە دراوەتە پاڵ ھاوزایەندخوازی.» کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتییش ئێستا لەسەر یاسا و سیاسەتێکی ھاوشێوە کار دەکەن. بۆیە، پرۆفیشناڵان و لێکۆڵەرەوەکانی تەندروستی دەروونی دەمێکە ئەو ڕاستییەیان خستووەتە ڕوو کە ھاوزایەندخوازی ھیچ کۆسپ و بەربەستێک دانانێت لەبەردەم ژیانێکی خۆش و تەندروست و بەپڕشت، و ھەروەھا زۆرینەی ھاوزایەندخوازانی جیھان بە شێوەیەکی دروست لە مەوداکانی کۆمەڵایەتی و پەیوەندییەکان دەبیندرێن.<ref name=amici/>|25px|25px|<ref name="rcp2007"/>}} [[پەڕگە:Richard von Krafft Ebing.jpg|وێنۆک|ڕاست|کرافت-ئیبن، نووسەری ''سایکۆپاتیا سێکسیوالیس''، ١٨٤٠–١٩٠٢.]] ھەتاکو ئێستاش یەکدەنگی لەلایەن زانایانی تەندروستی بەردەوامە لەسەر ئەوەی کە پەیوەندی سێکسی و سۆزداری نێوان ھاوزایەندخوازان بە تەواوەتی سروشتی و ئاسایی و تەندروستە.<ref name=response>American Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615023708/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf |date=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠}}</ref> لە ئێستادا بەدواداچوونێکی گەورە و قووڵ ھەیە کە دەیسەلمێنێت کە کەسێک گەی، لێزبیان، یانیش دووڕەگەزخواز بێت، دەروونێکی ئاسایی و بێ کێشەی ھەیە و لە توانایدایە بە شێوەیەکی ئاسایی ژیان بباتە سەر.<ref name="rcp2007"/> ڕێکخراوی ''تەندروستیی جیھانی'' لە یەکێک لە پێڕستەکانیدا بەھەمان شێوە سەرەتا ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی ناودەبرت، بەڵام دواتر لە پێڕستەکە لابرا دوای ئەوەی ٤٣ ڕێکخراوی تەندروستیی جیھانی دژی ئەمە وەستان لە ١٧ی ئایاری ١٩٩٠.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |سەردێڕ=Stop discrimination against homosexual men and women |بڵاوکەرەوە=World Health Organisation — Europe |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120709194330/http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |سەردێڕ=The decision of the World Health Organisation 15 years ago constitutes a historic date and powerful symbol for members of the LGBT community |بڵاوکەرەوە=ILGA |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091030051630/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030051630/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |date=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref><ref name=pinknewsstigma>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Homophobic stigma&nbsp;– A community cause |ناونیشان=http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠٠٦|periodical=PinkNews.co.uk |یەکەم=Marc |دوایین=Shoffman |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070419234733/http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070419234733/http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |date=١٩ی نیسانی ٢٠٠٧}}</ref> ''کۆمەڵگەی دەروونپزیشکی چینی'' ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان لادا لە ساڵی ٢٠٠١دا دوای پێنج ساڵ لە بەدواداچوون لەسەر ھاوزایەندخوازی.<ref>''The New York Times'': [https://www.nytimes.com/2001/03/08/health/08PSYC.html Homosexuality Not an Illness, Chinese Say] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160722131618/http://www.nytimes.com/2001/03/08/health/08PSYC.html |date=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> کۆلێژی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان دەڵێت: «ئەم مێژووە بەدبەختە ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن کۆمەڵێک لە خەڵکی بە تایبەتمەندییەکی کەسییەوە تووشی لێکۆڵینەوەی پزیشکی زیان بەخش دەبن و دەبنە بنەمای بە-کەم-سەیرکردن لە کۆمەڵگەدا.»<ref name="rcp2007"/> ھەرچەندە کە زانست ئەوەی پشتڕاست کردووەتەوە کە ھاوزایەندخوازی سروشتێکی ئاسایی مرۆڤە، ھاوزایەندخوازان ھێشتا تووشی ڕەتکردنەوە دەبن لەلایەن ھەندێک لە ھاوڕێکانیان و ئەندامانی خێزانەکانیان، کە ئەمەش ڕوونی دەکاتەوە کە کەسانی ئێڵ جی بی تی لە ڕووی دەروونییەوە قورسیی زیاتریان دەخرێتە سەر وەک لە مرۆڤێکی باوی تر. ھەندێک لەو لێزبیان و گەی و دووڕەگەزخوازانەی کە دەست درێژ دەکەن بۆ تێراپی و چارەسەری دەروونی، لەبەر ھەمان ئەو ھۆکارانەیە کە جیاڕەگەزخوازان ڕووی تێدەکەن (فشار و دڵەڕاوکێ، کێشەی پەیوەندی، کێشە لە کار و لەگەڵ ھاوڕێکانیدا، ھتد)؛ ئاڕاستەی زایەندی ئەوان ھیچ پەیوەندییەکی بەم کێشانەوە نییە و ھیچ پزیشکێکی دەروونی لە ئاڕاستەی زایەندی کەس ناپرسێت لەکاتی تیمارکردنیان. ئیتر ھەر کێشەیەکی ھەبێت کەسەکە، چانسێکی زۆر ھەیە کە ڕووبەڕووی [[ھۆمۆفۆبیا]] دەبێتەوە دوای وەرگرتنی تیمارەکەی، بەبیانووی ئەوەی کە ئەو کەسە بۆیە لەڕووی دەروونییەوە فشاری لەسەر بووە چونکە ھاوزایەندخواز بووە.<ref name=textbook>Cabaj, R; Stein, T. eds. ''Textbook of Homosexuality and Mental Health'', p. 421</ref> بەھەرحاڵ، ئاڕاستەی زایەندی کەسێک ھیچ پەیوەندییەکی بە نەخۆشییە دەروونییەکانییەوە نییە. == ھۆکارەکان == === بۆماوەیییەکان بەرامبەر بە ژینگەیییەکان === ھەرچەندە زاناکان فاکتەرە بۆماوەیییەکانیان بەلاوە گرنگترە،<ref name="Frankowski"/> ئەوان ئەگەریان بۆ ئەوە داناوە کە دەکرێت ھاوزایەندخوازی لە ھەردوو بۆماوەیی و ژینگەییشەوە دروست ببێت و باوەڕیان تەنھا بە یەک دانە نییە و ئەوی تریان پشتگوێ خستبێت. ئەوان دەڵێن کە ئاڕاستەی زایەندیی کەسێک ھەر زوو لە تەمەنی لاوێتییەوە دەردەکەوێت و، جێندررخوازی بەھۆی دەستتێوەردانێکی ئاڵۆزی [[:en:Nature versus nurture|سروشت و نەرچەر]] دروست دەبێت.<ref name="apahelp"/><ref name="Lamanna"/><ref name="Stuart"/> فاکتەرە بایۆلۆژییەکان بۆماوەیی و ھۆرمۆنییە، کە ھەردووکیان ڕۆڵی سەرەکییان ھەیە لە پێگەیاندنی مێشک، و فاکتەرە ژینگەیییەکانیش لەوانەیە پەیوەست بە کۆمەڵایەتی و ژینگەی گەورەبوونی ھاوزایەندخوازەکە بێت.<ref name="apahelp"/><ref name="Frankowski"/><ref name="Lamanna"/> ھەر کامێک لەوانە بێت، زاناکان پێیان وانییە کە ھاوزایەندخوازی ھەڵبژاردنی کەسەکەیە.<ref name="Lamanna"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/PS02_2014.pdf|سەردێڕ=Royal College of Psychiatrists' statement on sexual orientation|بڵاوکەرەوە=Royal College of Psychiatrists' statement on sexual orientation|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170809182830/http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/PS02_2014.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پەیمانگای ئەمریکیی پزیشکیی مناڵان دەڵێت: {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|ھیچ بەڵگەیەکی زانستی نییە [جەخت لەسەر ئەوە بکاتەوە] کە [[دایک و باوک]]ایەتی نائاسایی، دەستدرێژی سێکسی، یانیش ڕووداوە ناحەزەکانی تری ژیان کاریگەری ھەیە لەسەر [دروستبوونی] ئاڕاستەی زایەندی. ئەو بەڵگانەی ئێستا ھەن پیشانی دەدەن کە زۆرجار ئاڕاستەی زایەندی لە تەمەنی لاوێتیدا سەر ھەڵدەدات.|<ref name="Frankowski"/><ref name="perrin2002">{{بیرخستنەوەی کتێب| دوایین = Perrin | یەکەم = E. C. | سەردێڕ = Sexual Orientation in Child and Adolescent Health Care | ناونیشان = https://archive.org/details/sexualorientatio0000perr_u2r7 | بڵاوکەرەوە = Kluwer Academic/Plenum Publishers | ساڵ = ٢٠٠٢|شوێن= New York | ژپنک = ٠-٣٠٦-٤٦٧٦١-٥}}</ref>}} کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی لە ٢٠٠٦دا وتیان: {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|لە ئێستادا، ھیچ بەڵگەیەکی زانستی یەکدەنگ نییە لەسەر فاکتەرێکی دیاری کراو کە وا لە کەسێک دەکات ببێت بە جیاڕەگەزخواز، ھاوزایەندخواز، یانیش دووڕەگەزخواز–بە کاریگەرییە بایالۆژی و دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانیشەوە کە لەوانەیە لەسەر باوان ھەیانبووبێت. بەھەرحاڵ، زۆرینەی بەڵگەکان وای پیشان دەدەن کە زۆرینەی گەی و لێزبیانەکان لەلایەن باوانی جیاڕەگەزخوازەوە گەورە کراون و زۆرینەی ئەو مناڵانەشی لەلایەن دایک و باوکی ھاوزایەندخوازە گەورە دەکرێن{{تێبینی|باوانی ھاوزایەندخواز مەبەست لە دوو دایک یان دوو باوکە. ھاوزایەندخوازان چونکە مناڵیان نابێت، ئەوان دەتوانن ھەتیوەکان بەخێوکەن}} لەکاتی گەورەبوونیاندا دەبن بە جیاڕەگەزخواز.|<ref name="apahelp"/>}} بەدواداچوون لەسەر ھاوزایەندخوازی کۆمەڵە دیبەیتێکی زانستی و سیاسی و کۆمەڵایەتی دەھێنێتە ئاراوە و ئەگەری زیاتر فەحسکردنی دوو کەس پێش ھاوسەرگیری بەرزتر دەکاتەوە.<ref name=chicagotribune>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |سەردێڕ=Study of gay brothers may find clues about sexuality |یەکەم=Robert |دوایین=Mitchum |periodical=Chicago Tribune |ڕێکەوت=١٢ی ئابی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081023155659/http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023155659/http://archives.chicagotribune.com/2007/aug/12/news/chi-gaygene_bd12aug12 |date=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.churchtimes.co.uk/content.asp?id=60752 |سەردێڕ=How much is known about the origins of homosexuality? |بڵاوکەرەوە=Church Times |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100406055257/http://www.churchtimes.co.uk/content.asp?id=60752 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی نیسانی ٢٠١٠}}</ref> تاکو ئێستا ھیچ «جینێکی گەی» نەدۆزراوەتەوە، ھەرچەندە چەندجارێکیش ھەوڵی دۆزینەوەی دراوە. لەلایەکی ترەوە، چەند بەڵگەیەکی باشی بۆماوەیی ھەن کە لەسەر ھاوزایەندخوازی کراون، بە تایبەتی لە نێرەکاندا، کە لەسەر [[دووانە]]کان کراون. باسەکە دەچێتەوە سەر کرۆمۆسۆم ٨ لەگەڵ جینی XQ28 لەسەر کرۆمۆسۆمی ئێکس.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Ngun |یەکەم١= TC |دوایین٢= Vilain |یەکەم٢= E |ساڵ= ٢٠١٤|سەردێڕ= The biological basis of human sexual orientation: is there a role for epigenetics? | journal = Adv Genet |بەرگ= ٨٦|پەڕەکان= ١٦٧–٨٤| doi = 10.1016/B978-0-12-800222-3.00008-5 | pmid = ٢٥١٧٢٣٥٠}}</ref> ماوەیەک دەبێت کە ئاڕاستەی زایەندی دەدرێتە پاڵ ئێپیجێنێتیکس. === لە ڕووی ئێڤەلوشن و پەرەسەندنەوە === {{multiple image | align = vertical | width1 = 120 | image1 = Double Mars symbol.svg | caption1 = نیشانەی ھاوزایەندخوازیی نێر | width2 = 120 | image2 = Double Venus symbol.svg | caption2 = نیشانەی ھاوزایەندخوازیی مێ }} بەڕێوەبەرانی لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٨ ڕایان گەیاند کە «بەڵگەی باوەڕپێکراو ھەیە لەسەر ئەوەی کە ئاڕاستەی زایەندی مرۆڤەکان کاریگەری بۆماوەیی لەسەرە، لەبەر ئەوە نازانرێت ھاوزایەندخوازی، کە یارمەتی کەمکردنەوەی [[زاوزێ]] دەدات، چۆن بە ڕێژەیەکی زۆر لە کۆمەڵگەدا دەرکەوتووە.» ئەوان ئاماژەیان بەوە کرد کە لەکاتێکدا جێنەتیکی ھاوزایەندخوازەکان ڕێگرن لەبەردەم زاوزێ لەنێوانیاندا، ئەوان لەوانەیە سوود لە جیاڕەگەزخوازەکانی دەورووبەریان وەرگن بۆ زاوزێ.<ref>Zietsch et al. (2008)</ref> بۆ نموونە، گەیەکان لە ڕێگەی چاندنی سپێرمی یەکێک لە پیاوەکان لە [[ژن]]ێکی دیاریکراودا کە لە تاقیگەدا دەکرێت، مناڵ دروست بکەن، لەوانەشە ھەتیو بەخێو بکەن، لێزبیانەکانیش لە [[ھێلکەدان]]ی یەکێکیان سپێرم دەچێندرێت و یەکێکیان دەبنە ھەڵگری مناڵەکە؛ ئەگەریشی ھەیە کە یەکێک بە کرێ بگرن مناڵێکیان بۆ دروست بکات. لێکۆڵینەوەیەکی ٢٠٠٩ش ئاماژەی دا بە زیادبوون لە دانیشتووانە ھاوزایەندخوازە ژنەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=New Evidence of Genetic Factors Influencing Sexual Orientation in Men: Female Fecundity Increase in the Maternal Line |ناونیشان=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2009-06_38_3/page/393 |نووسەر١=Iemmola, Francesca |نووسەر٢=Camperio Ciani, Andrea|journal=Archives of Sexual Behavior|بڵاوکەرەوە=Springer Netherlands|ساڵ=٢٠٠٩|بەرگ=٣٨|doi=10.1007/s10508-008-9381-6|pmid=١٨٥٦١٠١٤|پەڕەکان=٣٩٣–٩}}</ref> بەدواداچوونێکی ''بەیڵی و زەک'' دوای لێکۆڵینەوە لەسەر ھاوزایەندخوازی لە ئاژەڵاندا تووانی تەحەدای ئەو بیرۆکەیە بکات کە دەڵێت ھاوزایەندخوازی یارمەتی کەمکردنەوەی دانیشتووان دەدات. ھەروەھا ئەوان پێشنیار دەکەن کە بەدواداچوونەکانی داھاتوو تیشک بخاتە سەر ھۆکارە بۆماوەیییەکان لەجیاتی دەرکەوتن و ئۆریجنەکەی.<ref name="Bailey et al.">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Bailey |یەکەم١= N. W. |دوایین٢= Zuk |یەکەم٢= M. |ساڵ= ٢٠٠٩|سەردێڕ= Same-sex sexual behavior and evolution |ناونیشان= http://www.faculty.ucr.edu/~mzuk/Bailey%20and%20Zuk%202009%20Same%20sex%20behaviour.pdf | format = PDF | journal = Trends In Ecology & Evolution |بەرگ= ٢٤| issue = 8|پەڕەکان= ٤٣٩–٤٤٦| doi = 10.1016/j.tree.2009.03.014 | pmid=١٩٥٣٩٣٩٦}}</ref> === ھەوڵدان بۆ گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی کەسەکان === ھەتاکو ئێستا ھیچ لێکۆڵینەوەیەکی فەرمی زانستی نییە کە ئەوە ڕوونبکاتەوە کە دەکرێت ئاڕاستەی زایەندی کەسێک بگۆڕدرێت، ھەرچەندە ھەوڵی ئەم کردارە دراوە و دەدرێت لەلای ئەو کۆمەڵگایانەی کە لە ڕووی ئایینییەوە توندن و پێوەرێکی ڕەوشتیی جیاوازیان ھەیە وەک لە کۆمەڵگە پێشکەوتووەکان.<ref name="apa2009"/> یەکدەنگی پڕۆفیشناڵەکانی زانستی کۆمەڵایەتی و ڕێکخراوە دەروونی و تەندروستییەکانی تر ئەوەیە کە ھاوزایەندخوازی شتێکی ئاسایییە و یەکێکە لە ئاڕاستەی زایەندییەکانی مرۆڤەکان و ھەتاھەتاییشە، بۆیە نەخۆشییەکی دەروونی نییە و کەواتە چارەسەریشی نییە.<ref name="apa2009"/> کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی دەڵێت کە «زۆربەی کەسەکان ھەست بە ھیچ ھەڵبژاردنێک ناکەن لە ئاڕاستەی زایەندییەکەیان.»<ref name="answers">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/topics/sexuality/sorientation.pdf |سەردێڕ=Answers to Your Questions. For a Better Understanding of Sexual Orientation & Homosexuality |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=American Psychological Association |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140111050857/http://www.apa.org/topics/sexuality/sorientation.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کۆمەڵێک کەس ئەو بیر و باوەڕەیان ھێناوەتە ئاراوە کە گوایە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییەکی دەروونییە، کێشەیەکە لەکاتی دروستبوونی کۆرپەلە یانیش بەرھەمی سیستی ئایین و ڕەوشتە و دەمەقاڵێی ئەوە دەکەن کە گوایە ھاوزایەندخوازی دەتواندرێت «چارەسەر بکرێت» بە بەکارھێنانی سایکۆتێراپی یان ئایین و دەستتێوەردان لەم کردارە. زۆرێک لەو کەسانەی ھەڵگری ئەم بیر و باوەڕەن و ھەوڵی بڵاوکردنەوەی دەدەن، وەک بیندراوە، بەشێکن لە جووڵەیەکی سیاسیی ئایینی کە توندڕەوی و ستێریۆتایپ بەرامبەر بە کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی بەرز دەکاتەوە.<ref name="apa2009"/> تاکو ئێستا ھیچ ڕێکخراوێکی دەروونی پرۆفیشناڵ و پێشکەوتوو ھەوڵی گۆڕینی ھاوزایەندخوازییان لە ھیچ کەسێکدا نەداوە و بەڵکو دژی ئەوەشن و سیاسەتەکانیان خەڵکی ئاگادار دەکاتەوە لە دوورکەوتنەوە لە شتێکی وا. لەو ڕێکخراوە پزیشکییە پێشکەوتووانەی کە دژی ھەوڵی گۆڕینی ئاڕاستەی زایەندی دەدەن پێکھاتوون لە: یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی، یەکێتی دەروونی ئەمریکی، یەکێتی ڕاوێژکاری ئەمریکی، کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/5sEshQkXj?url=http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٠ |سەردێڕ=Expert affidavit of Gregory M. Herek, Ph.D. |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828054600/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/2009-11-17-doma-aff-herek.pdf |date=٢٨ی ئابی ٢٠١٠ }}</ref> زانکۆی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان،<ref name=royal2009>Royal College of Psychiatrists: [http://www.rcpsych.ac.uk/press/pressreleasearchives/2009/statement.aspx Statement from the Royal College of Psychiatrists' Gay and Lesbian Mental Health Special Interest Group] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100527055029/http://www.rcpsych.ac.uk/press/pressreleasearchives/2009/statement.aspx |date=27 May 2010}}</ref> لەگەڵ کۆمەڵگەی دەروونپزیشکی ئوستراڵین.<ref name="aps">Australian Psychological Society: [http://www.psychology.org.au/publications/tip_sheets/orientation/ Sexual orientation and homosexuality] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090717121843/http://www.psychology.org.au/publications/tip_sheets/orientation/ |date=17 July 2009}}</ref> یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی و زانکۆی ڕۆیاڵی دەروونپزیشکان ناڕەزاێتی خۆیان دەربڕی لەبارەی ئەو ڕێکخراوانەی ھەوڵی گۆڕینی ھاوزایەندخوازییان داوە چونکە ئەوان بەبێ ھیچ بەدواداچوونێکی زانستی ئەم ھەوڵانە دەدەن و «بەڵگە» زانستییەکانیان لەسەر ئەوەی کە گوایە ھاوزایەندخوازی نەخۆشییە لاوازە و باوەڕپێنەکراوە. ئەوان ڕوونیان کردەوە کە ھەوڵێکی وا بە فیڕۆ دەڕوات و تەنھا کێشەی کۆمەڵایەتی دروست دەکات.<ref name="royal2009"/><ref name="apaexgay">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf |سەردێڕ=Statement of the American Psychological Association |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110806095055/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی دەڵێت کە «ھاوزایەندخوازی ھەرگیز ھەڵبژاردنێک نییە کە بتواندرێت بگۆڕدرێت، و ئاڕاستەی زایەندی کاریگەرییەکی دوولایەنەی فاکتەرە زیندەیی و ژینگەیییەکانە [...] کە لە تەمەنێکی گەنجدا لە کەسێکدا دەردەکەوێت<ref name="Lamanna"/> [...] و [بەڵگەکان پیشانی دەدەن] کە فاکتەرە زیندەیی و بۆماوەیی و ھۆرمۆنییەکان کاریگەرییەکی مەزنیان لەسەر ئاڕاستەی زایەندی ھەیە.» ئەوان دەڵێن کە «شوناسی زایەندیی{{تێبینی|شوناسی زایەندیی بە sexual identity ھاتووە، ئەمە بیرۆکەی کەسێکە لەسەر ئەوەی کە ئەو ئایا نێرە یان مێیە. ئەمە بە تەواوەتی جیاوازە لە ئاڕاستەی زایەندی کە بەرامبەر بە sexual orientation ھاتووە، ئەمەش ھۆکارێکە کە وادەکات کە بە ھەڵە ھاوزایەندخوازی بە نەخۆشی لەقەڵەم بدرێت، لەبەرئەوەی زۆرجار لەگەڵ شوناسی زایەندیی تێکەڵ دەکرێت.}} – نەک ئاڕاستەی زایەندی – دەتواندرێت لەڕێی سایکۆتێراپییەوە یان ڕووداوەکانی ژیانەوە بگۆڕدرێت»<ref name=apa2009/> واتە ھاوزایەندخوازی وەک شوناسی ڕەگەزیی نییە بگۆڕدرێت. ئەوان ھەروەھا وتوویانە کە «کەسەکان لەوانەیە ئاگاداربنەوە لە ئاستی جیاوازی ژیانیاندا کە ئەوان جیاڕەگەزخواز، گەی، لێزبیان، یان دووڕەگەزخوازن» و «دژی ھەر چارەسەرێکی دەروونی دەبێت، وەک تێراپی دووبارەبووەوە و 'گۆڕین'، کە لەسەر بنەمای ئەو لێکدانەوەیە ھاتووەتە ئاراوە کە گوایە ھاوزایەندخوازی لەخۆیدا نەخۆشی دەروونییە» یەکێتی دەروونپزیشکی ئەمریکی ھەروەھا ھانی پرۆفیشناڵەکانی تەندروستی دەدات کە خۆیان لە بە-ھەڵە-بڵاوکردنەوەی زانیارییە پزیشکییەکان دەربارەی ھاوزایەندخوازی بەدوور بگرن و باسی شتێکی وەک ئاڕاستەی زایەندی نەکەن لەکاتی چارەسەرکردنی نەخۆشێکدا.<ref name="apa2009"/> == گەورەکردنی مناڵان == لەوەتەی ھاوزایەندخوازەکان لە ھەندێک لە شوێنەکانی جیھان مافی ھاوسەرگیری و بەخێوکردنی مناڵیان پێ دراوە، تێبینی کراوە کە باوانە ھاوزایەندخوازەکان ھێندەی باوانە جیاڕەگەزخوازەکان بەتوانان لە بەخێوکردنی مناڵەکانیان و توانیویانە بە شێوەیەکی تەندروست گەورەیان بکەن و لە ڕووی کۆمەڵایەتیی و دەروونییەوە ھەر وەک مناڵەکانی تر بوون کە لەلایەن باوانە جیاڕەگەزخوازەکانەوە گەورەکراون؛ بگرە باشتریش بوون.<ref name=cpa2006>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |سەردێڕ=Marriage of Same-Sex Couples&nbsp;– 2006 Position Statement Canadian Psychological Association |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090419195945/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=apsp>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |سەردێڕ=Elizabeth Short, Damien W. Riggs, Amaryll Perlesz, Rhonda Brown, Graeme Kane: Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender (LGBT) Parented Families&nbsp;– A Literature Review prepared for The Australian Psychological Society |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110304014530/http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١١}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304014530/http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |date= ٤ی ئازاری ٢٠١١}}</ref><ref name=amici2010>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf |سەردێڕ=Brief of the American Psychological Association, The California Psychological Association, The American Psychiatric Association, and the American Association for Marriage and Family Therapy as Amici Curiae in support of plaintiff-appellees |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101226182332/http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونی وێژەی زانستیی، ھیچ بەڵگەیەک نییە کە بەپێچەوانەوە شتەکان نیشان بدات و بڵێت کە ئەو مناڵانەی لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورەکراون ھیچ کێشەیەکیان ھەیە.<ref name="amici"/><ref name=pediatrics>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Pawelski JG, Perrin EC, Foy JM, etal |سەردێڕ=The effects of marriage, civil union, and domestic partnership laws on the health and well-being of children |journal=Pediatrics |بەرگ=١١٨|issue=1 |پەڕەکان=٣٤٩–٦٤|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٦|pmid=١٦٨١٨٥٨٥|doi=10.1542/peds.2006-1279}}</ref><ref name="herek2006">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Herek GM |سەردێڕ=Legal recognition of same-sex relationships in the United States: a social science perspective |journal=The American Psychologist |بەرگ=٦١|issue=6 |پەڕەکان=٦٠٧–٢١|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٦|pmid=١٦٩٥٣٧٤٨|doi=10.1037/0003-066X.61.6.607 |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|df=dmy}} {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=stacey2010>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/123248173/HTMLSTART?CRETRY=1&SRETRY=0|سەردێڕ=How Does the Gender of Parents Matter|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|doi=10.1111/j.1741-3737.2009.00678.x|بەرگ=٧٢|journal=Journal of Marriage and Family|پەڕەکان=٣–٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name=cpa2005>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |سەردێڕ=Brief presented to the Legislative House of Commons Committee on Bill C38 by the Canadian Psychological Association – June 2, 2005. |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121013225547/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەدواداچوونەکان ئەوە پیشان دەدەن کە مناڵەکانی کە لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورە دەکرێن کەمتر خەم لە ھاوزایەندخوازی دەخۆن و زیاتر کراوەن بە ڕوویدا.<ref name=ABCNews>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Census 2010: One-Quarter of Gay Couples Raising Children |یەکەم=SUSAN |دوایین=DONALDSON JAMES |ناونیشان=http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |newspaper=ABC News |ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٣|وتەگێڕانەوە="Still, more than 80 percent of the children being raised by gay couples are not adopted, according to Gates." |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630053712/http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ھەمان بەدواداچوون ڕوونی دەکاتەوە کە ئەو ھاوزایەندخوازانەی کە پێشووتر [[ھاوسەرگیری]]یان کردووە و مناڵیان لە ڕەگەزی بەرامبەر ھەبووە، مناڵەکانیشیان لەکاتی گەورەبوونیاندا توخمێکی ھاوزایەندخوازییان تێدا دەرکەوتووە، ئەمەش بەھۆی جێنێتیک و بۆماوەیییەوە ڕوودەدات، ھەرچەندە ئەوە حاڵەتێکی زۆر دەگمەنە و ئەو مناڵانەی کە لەلایەن باوانە ھاوزایەندخوازەکانەوە گەورە دەکرێن زۆرینەیان جیاڕەگەزخواز دەردەچن.<ref name="Stacey_Biblarz">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| vauthors = Stacey J, Biblarz TJ |ساڵ= ٢٠٠١|سەردێڕ= (How) Does the Sexual Orientation of Parents Matter? |ناونیشان= http://faculty.law.miami.edu/mcoombs/documents/Stacey_Biblarz.pdf | format = PDF | journal = American Sociological Review |بەرگ= ٦٦| issue = 2 |پەڕەکان= ١٥٩–١٨٣|وتەگێڕانەوە= This may be partly due to genetic and family socialization processes, but what sociologists refer to as "contextual effects" not yet investigated by psychologists may also be important...even though children of lesbian and gay parents appear to express a significant increase in homoeroticism, the majority of all children nonetheless identify as heterosexual, as most theories across the essentialistt" to "social constructionist" spectrum seem (perhaps too hastily) to expect. | doi = 10.2307/2657413 |ڕێکەوتی سەردان= ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20110928195415/http://faculty.law.miami.edu/mcoombs/documents/Stacey_Biblarz.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٥دا، پڕۆفێسۆری دەروونناسی چارلۆت جەی پاترسن، بەدواداچوونێکی ئەنجام دا بۆ کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی و داتاکانیش ئەوەیان پشتڕاست کردەوە کە ڕێژەی ھاوزایەندخوازی لە نێوان مناڵەکانی ئەواندا کەم بووە.<ref name="APAreport">American Psychological Association [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221332/http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf |date=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥ }}</ref> == تەندروستی == === فیزیکی === {{سیاسەتەکانی خوێندانی ھاوزایەندخوازان}} ناوەکانی ''ئەو پیاوانەی سێکس لەگەڵ پیاو دەکەن'' لەگەڵ ''[[لێزبیەن|ئەو ژنانەی سێکس لەگەڵ ژن دەکەن]]'' بەکاردەھێندرێن بۆ ئەو کەسانەی کە سێکس لەگەڵ ھەمان ڕەگەزی خۆیان دەکەن بەبێ گوێدان بە شووناسی زایەندی ئەوان. زۆرێک لە خەڵکی ڕەتی دەکەنەوە کە خۆیان بەو ناوانەوە بگرنەوە کە کۆمەڵگە بۆیان دیاری دەکات و بەکاری بێنن بۆ پێناسەکردنی خۆیان، ناوەکانی وەک گەی و لێزبیان و بایسێکسوال (یان دووڕەگەزخوازی) ش ھەر کۆمەڵێکن لەو ناوانە.<ref name=msmafrica>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?id=5208&nex=5 |سەردێڕ=MSM in Africa: highly stigmatized, vulnerable and in need of urgent HIV prevention |بڵاوکەرەوە=Aidsportal.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070713125016/http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?ID=5208 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713125016/http://www.aidsportal.org/News_Details.aspx?ID=5208 |date=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧}}</ref><ref name=UNAIDS1>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNAIDS: Men who have sex with men |بڵاوکەرەوە=UNAIDS |ناونیشان=http://www.unaids.org/en/PolicyAndPractice/KeyPopulations/MenSexMen/default.asp |format=asp |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080618190907/http://www.unaids.org/en/PolicyAndPractice/KeyPopulations/MenSexMen/default.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|df=dmy}}</ref><ref name=TGHIVINF>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Greenwood |یەکەم=Cseneca |نووسەر٢=Mario Ruberte |سەردێڕ=African American Community and HIV (Slide 14 mentions TG women) |بڵاوکەرەوە=East Bay AIDS Education and Training Center |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |format=ppt |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080910171338/http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910171338/http://www.hawaii.edu/hivandaids/African_American_Transgenders_and_HIV.ppt |date=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}}</ref><ref name=MSTSW>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Operario D, Burton J, Underhill K, Sevelius J |سەردێڕ=Men who have sex with transgender women: challenges to category-based HIV prevention |journal=AIDS Behav |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=١٨–٢٦|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|pmid=١٧٧٠٥٠٩٥|doi=10.1007/s10461-007-9303-y}}</ref><ref name=TGMSMNET>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Operario D, Burton J |سەردێڕ=HIV-related tuberculosis in a transgender network—Baltimore, Maryland, and New York City area, 1998–2000 |journal=MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep. |بەرگ=٤٩|issue=15 |پەڕەکان=٣١٧–٢٠|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٠|pmid=١٠٨٥٨٠٠٨|ناونیشان=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4915a1.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090421103403/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm4915a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم دەستەواژانە زۆرجار لە وێژەی پزیشکی و [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان|زانستی کۆمەڵایەتی]] بەکاردێن بۆ باسکردنی ئەو کۆمەڵە خەڵکە بۆ بەدواداچوون و لێکۆڵینەوەکان، لەم پڕۆسەیەدا ئەوان گوێ بە شووناسی زایەند نادەن، واتە گوێ بەوە نادەن کە کەسەکە خۆی بە چی دادەنێت. ئەم دەستەواژانە بە کێشاویی دەبیندرێن لەبەرئەوەی «ڕەھەندی کۆمەڵایەتی ئاژۆکی سێکسی دەشارێتەوە؛ خۆ-ناونانەکانی لێزبیان، گەی، و کەسانی دووڕەگەزخواز لاواز دەکات؛ و بە شێوەیەکی تەواو باسی کردارە جنسییەکان و جۆرەکانی ناکات.»<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Young RM, Meyer IH |سەردێڕ=The trouble with "MSM" and "WSW": erasure of the sexual-minority person in public health discourse |journal=Am J Public Health |بەرگ=٩٥|issue=7 |پەڕەکان=١١٤٤–٩|ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٥|pmid=١٥٩٦١٧٥٣|pmc=١٤٤٩٣٣٢|doi=10.2105/AJPH.2004.046714}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، گەیەکان و لێزبیانەکان لەگەڵ یەکدا چالاکن لەبەر چەند ھۆکارێکی جیاواز جیاواز، کە گرنگترینیان چێژی سێکسی و خۆشەویستی و پەیوەندییە. لە پاڵ ئەوەی ئەم کردارانە چەند لایەنێکی باشی ھەیە، دەکرێت نەخۆشی کوشندەشی پێوە بێت. بۆ ئەوەی خود لەم نەخۆشییە کوشندانە بپارێزرێت پێویستە [[کۆندۆم]] و شمەکی بەرگری تر بەکاربێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=STI Epi Update: Oral Contraceptive and Condom Use |ناونیشان=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |بڵاوکەرەوە=Public Health Agency of Canada |ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ١٩٩٨|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060927063228/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927063228/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/std-mts/std511_e.html |date=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}}</ref> بەھەرحاڵ، ئەو نەخۆشییانەی وەک [[ئایدز]] وان ناگوازرێنەوە تاکو لایەنێکیان نەیانبێت. واتە ڤایرۆسی ئێچ-ئای-ڤی لە خۆیەوە دروست نابێت، بەڵکو دەگوازرێتەوە. ئەگەر پەیوەندی بەبێ کۆندۆم یاخود بەرگری تر بەسترا، پێویستە بەردەوام دڵنیا بکرێتەوە کە ئەو کەسەی کرداری سێکسی لەگەڵدا دەکرێت پاکە لەم ڤایرۆسانە. لە ئێستادا لە ھەندێک لە وڵاتەکاندا خوێنی گەیەکان وەرناگیرێت (واتە بەکار ناھێندرێت بۆ کەسێکی تر) لەبەرئەوەی پێیان وایە کە گەیەکان لە مەترسییەکی زیاتردان لە کۆمەڵگەدا بەرامبەر بەو نەخۆشییانە.<ref name=Blood>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Cber / Fda |ناونیشان=http://www.fda.gov/cber/faq/msmdonor.htm |سەردێڕ=FDA Policy on Blood Donations from Men Who Have Sex with Other Men |بڵاوکەرەوە=Web.archive.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20071011035223/http://www.fda.gov/cber/faq/msmdonor.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> ==== تەندروستی گشتی ==== پزیشکەکان لە سەرانسەری جیھاندا ئەم خاڵانەیان پەسەند کردووە بۆ ئەوەی خانمە لێزبیانەکان و پیاوە گەیەکان ڕەچاوی بکەن لەکاتی [[سێکس]]دا تاکو خۆیان لە نەخۆشی بپارێزن: ===== ژنان ===== * لە خوێنی [[سووڕی مانگانە]] و ھەر برینێکی [[قوز|ئەندامی زاووزێی]] خەڵکی خۆت بەدوور بگرە، مەگەر ١٠٠٪‏ زانیت کە ئەوان پاکن و لە نەخۆشی دوورن. * دڵنیا بەرەوە لە بەکارھێنانی کۆندۆم بەسەر ئەو [[یاریی سێکسی|یارییە سێکسیانەی]] کە دەچێت بە کۆم یان ئەندامی زاووزێی زیاتر لە یەک کەسدا. ھەمیشە یارییە سێکسییەکانی خۆت بۆ خۆت ھەڵبگرە و با ھەر کەسێک دانەیەکی خۆی ھەبێت * بەربەستێک دابنێ لە بەردەم ئەندامی زاووزێی کەسەکەی کە لەگەڵیت لەکاتی سێکسی دەمدا، وەک کۆندۆم یان ھەر شتێکی تر کە ڕێگری لە دەستتێوەدانی ڕاستەوخۆ دەکات * دەستکێشی لەیتکس بەکاربھێنە و دەستکێشەکان بە ڕۆنێکی تەندروستی نازیان بەخش چەور بکە گەر زانیت خوێنبەربوون ڕوودەدات.<ref name=mravack>Mravack, Sally A. (July 2006)."Primary Care for Lesbians and Bisexual Women", ''American Family Physician'' '''74''' (2) p. 279–286.</ref> ===== پیاوان ===== * خۆت لە شلەکانی جەستەی ئەو پیاوەی لەگەڵیدای بەدوور بگرە، ئەمە وەک [[تۆو (ژینناسی)|تۆو]]، [[تۆواو]]، و [[خوێن]] یان ھەر برینێکی تر، مەگەر ١٠٠٪‏ زانیت کە ئەوان پاکن و لە نەخۆشی بەدوورن. * [[کۆندۆم]] بەکاربھێنە لەکاتی سێکسی [[دەم]] و [[کۆم]]دا * بەربەست بەکاربھێنە لەکاتی [[کۆم بۆ دەم]]، بۆ ھەر ئەندامێکی جەستەت کۆندۆمێک بەکاربھێنیت باشترە * دڵنیابەرەوە لە بەکارھێنانی کۆندۆم بەسەر ئەو یارییە سێکسییانەی کە دەچێت بە کۆم یان ئەندامی زاووزێی زیاتر لە یەک کەسدا. ھەمیشە یارییە سێکسییەکانی خۆت بۆ خۆت ھەڵبگرە و با ھەر کەسێک دانەیەکی خۆی ھەبێت<ref>Catalyst, Sr. Kitty, Staff of San Francisco City Clinic; "Reading This Might Save Your Ass"; 2001, San Francisco HIV Prevention and STD Prevention and Control.</ref><ref>Men Like Us: The GMHC Complete Guide to Gay Men's Sexual, Physical, and Emotional Well-being; Wolfe, Daniel; Gay Men's Health Crisis, Inc; Published by Ballantine Books, 2000; {{ISBN|0-345-41496-9}}, 9780345414960.</ref> * چەورکەر بەکاربھێنە گەر زانیت خوێنبەربوون ڕوودەدات === دەروونی === لەکاتێکدا کە سەرەتا ھاوزایەندخوازی لەناو وێژەی پزیشکیدا سەری ھەڵدا، ئەوان زۆرجار پێیان وابوو کە نەخۆشییەکی دەروونی بۆماوەیی ڕەگەکەیەتی. زۆرێک لە لێکۆڵینەوەکانی لەسەر ھاوزایەندخوازەکان دەکرا زیادتر تیشکی دەخستە سەر [[خەمۆکی]]، بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەر، و خۆکوژی لەواندا. ھەرچەندە ئەم کێشانە ھەن لەناو ئەو کەسانەی کە جیاڕەگەزخواز نین و بە پێچەوانەوە، وتووێژکردن لەسەر ئەمە بە دراماتیکی کەم بۆوە دوای ئەوەی ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان لابرا لە ساڵی ١٩٧٣. لەجێی ئەوانەی کە پێشوو باس کران، نالایەنگیری یاسایی، بەرزکردنەوەی درۆ و دەلەسە و، کەمی پشتگیری بۆ ھاوزایەندخوازان، بوون بە فاکتەرەکان کە تووشی خەڵکانی ئێڵ جی بی تی دەبێت و زۆرجاریش کاریگەری مەزنیان دەبێت لەسەریان لەڕووی دەروونییەوە،<ref>Schlager, Neil, ed. (1998). ''Gay & Lesbian Almanac''. St. James Press. {{ISBN|1-55862-358-2}}, p. 152.</ref> ھەر ئەمانەش کران بە پێوەری حاڵەتی دەروونی ھاوزایەندخوازان. ئەو شورەیی، نایەکسانی، زوڵم و ستەم و بە-کەم-سەیرکردنەی کە بە ھاوزایەندخوازییەوە لکێنراوە دەبێتە ئەنجامی کێشەی دەروونی بەپێی تێپەڕبوونی کات، بەڵام بەپێچەوانەوە بۆ جیاڕەگەزخوازی چونکە دیاردەیەکی باوترە لە کۆمەڵگەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Meyer, Ilan H. |سەردێڕ=Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations: conceptual issues and research evidence |journal=Psychological Bulletin |بەرگ=١٢٩|issue=5 |پەڕەکان=٦٧٤–٩٧|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٣|pmid=١٢٩٥٦٥٣٩|pmc=٢٠٧٢٩٣٢|doi=10.1037/0033-2909.129.5.674}}</ref> بەڵگەکان وای پیشان دەدەن کە ئەم جۆرە کردارانە بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازانی گەنج لە ڕووی دەروونییەوە دەیانخاتە مەترسییەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-10/cums-bgm100207.php |سەردێڕ=Black gay men, lesbians, have fewer mental disorders than whites, says Mailman School of PH study |بڵاوکەرەوە=Eurekalert.org |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100507073023/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-10/cums-bgm100207.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گەنجانی گەی و لێزبیان === گەنجانی ئێڵ جی بی تی مەترسییەکی زیاتری خۆکوشتن، خوگرتن بە ماددە ھۆشبەرەکان، کێشەی قوتابخانە و گۆشەگیرییان لەسەرە بەھۆی ئەو ژینگە نەیار و گوناھبارکەرانەی کە تێیدا دەژین؛ کە خراپەی زۆریان بەرامبەر دەکرێت تێیدا، وەک بەدڕەفتاری دەروونی و جەستەیی بەرامبەریان، لەگەڵ جیابوونەوە لە خێزان و ھاوڕێکانیان.<ref name=dhhs>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Report of the Secretary's Task Force on Youth Suicide |editor-first=Marcia R. (ed.) |editor-last= Fenleib |ساڵ=١٩٨٩|بڵاوکەرەوە=United States Government Printing Office |ژپنک=٠-١٦-٠٠٢٥٠٨-٧|دوایین=Gibson |یەکەم=P. |contribution=Gay and Lesbian Youth Suicide}}</ref> ھەر لێرەشدا ڕاناوەستێت و گەنجانی ئێڵ جی بی تی بە شێوەیەکی زیاتر لە ڕووی جەستەیی و دەروونییەوە لەلایەن باوانیان یاخود ھاوڕێکانیان ئازار دەدرێت و ھەندێک جار تەنانەت [[دەستدرێژیی سێکسی|دەستدرێژی سێکسییشیان]] دەکرێتە سەر. ھۆکارەکانی ئەم خراپانە بەرامبەر گەنجانی ئێڵ جی بی تی دەگەڕێتەوە بۆ دوو ھۆکاری ''سەرەکی''. ١: ئەوان ھێرشیان دەکرێتە سەر لەبەر شوناسی زایەند و جیاوازییان لە زۆرینەی ئەندامانی کۆمەڵگە، زۆرجار لەبەر شێوازی پۆشاکەکانیان و شتی لاوەکی تر. ٢: لەکاتی ڕەتکردنەوەیان لەلایەن ئەندامانی خێزان و ھاوڕێکانیانەوە، ئەوان دەکرێن بە قوربانی و لەوانەیە ئەو مناڵانەی لە خێزانێکی [[ھۆمۆفۆبیا|ھۆمۆفۆبیدا]] گەورە دەکرێن ھەمان ڕەوشتیان ھەبێت بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان بەبێ ھیچ ھۆکارێک یان ھەڵبژاردنێک. ئەم ڕەتکردنەوانە ئەنجامی خراپیان لێ دەکەوێتەوە و ھاوزایەندخوازی ناگۆڕێت. ئەگەر کەسێک بەو شێوەیە ڕەت بکرێتەوە لەلایەنە کۆمەڵایەتییەکانی ژیان لەوانەیە خوو بداتە خواردنەوە و بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەر و سێکسکردن لەگەڵ چەند کەسێکدا لە ھەمان کاتدا بۆ ئەوەی قەرەبووی بکاتەوە، لەوانەشە ھاوزایەندخوازە ھەرزەکارەکان لە ماڵەوە ڕابکەن بەھۆی ئەم شتانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www.apa.org/journals/features/ccp733477.pdf |سەردێڕ=Victimization Over the Life Span: A Comparison of Lesbian, Gay, Bisexual, and Heterosexual Siblings |یەکەم=Kimberly F. |دوایین=Balsam |نووسەر٢=Esther D. Rothblum |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٥|journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |بەرگ=٧٣|issue=3 |پەڕەکان=٤٧٧–٤٨٧|format=PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070311233920/http://www.apa.org/journals/features/ccp733477.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠٠٧|doi=10.1037/0022-006x.73.3.477 |pmid=١٥٩٨٢١٤٥}}</ref> {{وتە لەگەڵ سەرچاوە|ڕەتکردنەوەی زیاتر لەلایەن خێزانەکانەوە دەدرێتە پاڵ تەندروستییەکی خراپتر. [ئەگەر بەراوردیان بکەین]، پێگەیشتووە لێزبیان، گەی، و بایسێسوالەکان کە زیاتر لەلایەن خێزانەکانیانەوە ڕەت کراونەتەوە لە تەمەنی ھەرزەکارییدا ٨٫٤ جار زیاتر مەترسی ھەوڵی خۆکوشتنیان لەسەر بووە، ٥٫٩ جار زیاتر مەترسی خەمۆکی سەختییان لەسەر بووە، ٣٫٤ جار زیاتر مەترسی بەکارھێنانی ماددەی ھۆشبەری قەدەغەکراویان لەسەربووە و ٣٫٤ جاری تریش زیاتر مەترسیی سێکسی بێ بەرگرییان لەسەر بووە بەراورد بەو کەسانەی کە لەلایەن خێزانەکانیانەوە ھەرگیز ڕەت نەکراونەتەوە یاخود زۆر بە کەمی ڕەت کراونەتەوە.|<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1542/peds.2007-3524 |ناونیشان=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/123/1/346 |سەردێڕ=Family Rejection as a Predictor of Negative Health Outcomes in White and Latino Lesbian, Gay, and Bisexual Young Adults |یەکەم=Caitlin |دوایین=Ryan |journal=Pediatrics |نووسەر٢=David Huebner |نووسەر٣=Rafael M. Diaz |نووسەر٤=Jorge Sanchez |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=PEDIATRICS |بەرگ=١٢٣|issue=1 |پەڕەکان=٣٤٦–٣٥٢|pmid=١٩١١٧٩٠٢ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090316103844/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/123/1/346 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>}} کارەساتەکان کە بەسەر گەنجانی ئێڵ جی بی تی دێن زیاتر لە شارە گەورەکاندا ڕوو دەدات، بەھۆی ئەمەشەوە [[وێبگە|ماڵپەڕەکانی]] سەر [[ئینتەرنێت]] ھەستاون بۆ ئەوەی یارمەتی گەنجان و پێگەیشتووانی ئێڵ جی بی تی بەن.<ref name=suicideorg>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Gay, Lesbian, Bisexual, and Transgender Suicide |ناونیشان=http://www.suicide.org/gay-and-lesbian-suicide.html |یەکەم=Kevin |دوایین=Caruso |periodical=Suicide.org |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070430000229/http://www.suicide.org/gay-and-lesbian-suicide.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[پرۆژەی ترێڤەر]]، ھێڵێکی یارمەتی ڕێگریی خۆکوژی بۆ گەنجە گەیەکان، دامەزرا دوای پەخشێکی ئەو فیلمەی کە [[خەڵاتەکانی ئۆسکار|خەڵاتی ئۆسکاری]] بردەوە بەناوی ''ترێڤەر''. ڕێندی ستۆن و جەیمز لیسێزن، کە دروستکەری فیلمەکەن، بە یەکەوە پرۆژەکەیان دامەزراند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/07/02/trevor.project/index.html?iref=24hours | سەردێڕ=24-hour help for gay youth |ئیش=CNN | ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٠٨| ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٥| نووسەر=Wilson, Jacque | ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170614043343/http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/07/02/trevor.project/index.html?iref=24hours | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٧ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == یاسا و سیاسەتەکان == === یاسایییەتی === {{یاساکانی جیھان کە بۆ ھاوزایەندخوازی داندراوە}}ھەندێک لە دەوڵەتەکان پەیوەندی سێکسیی ھاوزایەندخوازییان قەدەغە نەکردووە، بە مەرجێک ھەردوو لایەن لە تەمەنی یاساییدا بن و بە پەسەندکردنی ھەردوولا پەیوەندییەکە پێکھاتبێت. ھەندێک لە دەسەڵاتە دادوەرییەکانی کە لەناو جیھاندا ھەن مافی یەکسان بۆ ھاوزایەندخوازانی کۆمەڵگەکەیان دەستەبەردەکەن و دەیانپارێزن و وەک خێزانە جیاڕەگەزخوازەکان مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، واتە ڕێگەی [[ھاوسەرگیری]]شیان پێ دەدرێت. ھەندێک لە دەوڵەتەکانی تریش ھانی خەڵکەکەیان دەدەن کە خۆیان بە پەیوەندی جیاڕەگەزەوە بلکێنن و لە ھەندێک لە دەوڵەتەکانی تریش ھاوزایەندخوازی بە تاوان داندراوە. ھاوزایەندخوازەکانی کە لە زۆرینەی ناوچە ئیسلامییەکان جێگیرن مەترسی [[سزای مەرگ]]یان لەسەرە، وەک لە [[ئێران]] و بەشێکی نێجیریا دەبیندرێت. ھەرچەندە ھاوزایەندخوازی لە ھەندێک شوێنەکانی [[جیھانی ڕۆژاوایی]] وەک [[پۆڵەندا]] لە ١٩٣٢، [[دانمارک|دانیمارک]] لە ١٩٣٣، [[سوێد|سوید]] لە ١٩٤٤، و [[شانشینی یەکگرتوو]] لە ١٩٦٧، یاسایی کرا، [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵگەی ئێڵ جی بی تی]] لە ناوەڕاستەکانی ١٩٧٠ ئینجا ھەندێک یاسای شارستانیی و سیاسییان بۆ داندرا، ئەویش تەنھا لە ھەندێک لە وڵاتە پێگەیشتووەکان. گۆڕانکارییەک بەرچاو ڕوویدا کاتێک لە ١٩٧٣دا کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی ھاوزایەندخوازی لە پێڕستی نەخۆشییە دەروونییەکان سڕییەوە و پێناسەیەکی نوێی بۆ ھاوزایەندخوازی دابین کرد. لە ١٩٧٧دا، کیبێک بووبە یەکەم ویلایەت کە بە یاسایی بەدڕەفتاری بەرامبەر بە ئاڕاستەی زایەندییەکان قەدەغە کرد. لە ١٩٨٠ و ١٩٩٠ەکان، زۆرینەی وڵاتە پێگەیشتووەکان یاسای فەرمییان بۆ ھاوزایەندخوازەکان دانا و لە ھەمان کاتدا یاساییان کرد و بەدڕەفتارییان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازان قەدەغە کرد، بەتایبەتی بەرامبەر بە کەپڵە گەیەکان لە خانووبەرە و سێرڤس کارەکانیان، ھتد. لەلایەکی ترەوە، زۆرینەی وڵاتەکانی تر لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و [[ئەفریقا]]، لەگەڵ چەند وڵاتێکی تر لە ئاسیا، و چەند ناوچەیەکی تریش، یان ھاوزایەندخوازییان لە یاساکانیان دەرکردووە و گرنگی پێ نایەن یانیش بە تاوان دەیژمێرن. کوردستان کە لە ئێستادا بەشێکە لە ئێراق، بە ھەمان شێوە دیاردەکەی پشتگوێ خستووە، بەڵام بە فەرمیش نایاسایی نییە. لەوانەیە ئەگەر کوردستان ببێت بە دەوڵەت، یاسای تایبەت بۆ ھاوزایەندخوازان دابنرێت. لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣دا، ھاوزایەندخوازی کرا بە تاوان لە [[ھیندستان]] لەلایەن بڕیارێکی دادگاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=SHYAMANTHA|یەکەم=ASOKAN|سەردێڕ=India's Supreme Court turns the clock back with gay sex ban|ناونیشان=http://www.reuters.com/article/2013/12/11/us-india-rights-gay-idUSBRE9BA05620131211|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|newspaper=Reuters|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924191626/http://www.reuters.com/article/2013/12/11/us-india-rights-gay-idUSBRE9BA05620131211|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {{لابردنی ھاوزایەندخوازی لە کردارە نایاسایییەکان لە جیھاندا}} === یاساکان دژی جیاکاری === ==== ویلایەتە یەکگرتووەکان ==== * {{تۆخ|جیاکاری لە دامەزراندنی کار}} نیشانەیەکە بۆ جیاکاری لەکاتی بە کرێ گرتنی کارمەند و خراپکاری لەکاتی پێدانی شێوازی کارەکان و پلە بەرزکردنەوە و دەرکردن و جیاکاری خراپی زیاتر، لەبەر ھۆکاری سادە، زۆرجار ھاوزایەندخوازیش یەکێکە لەو ھۆکارانە. لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکاندا]]، یاسا و سیاسەتێکی زۆر کەم ھەیە کە پشتگیری لە جیاکاری دەکات لەکاتی دامەزراندنی کارمەندەکان.<ref name=soandthelaw>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Sexual Orientation and the Law |یەکەم=James M |دوایین=Donovan |نووسەر٢=American Association of Law Libraries Standing Committee on Lesbian and Gay Issues |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=William S. Hein & Co. |ژپنک=٠-٨٣٧٧-٠١٦٦-X}} § 5:17</ref> ھاوزایەندخوازی شتێکی یاسایییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، بۆیە ھاوزایەندخوازان مافی ئەوەیان ھەیە کراوە بن لەبارەی ھاوزایەندخوازییەکەیانەوە لە کارەکانیان. بریاری بەڕێوەبەرایەتی ١٣٠٨٧ی سەرۆککۆمار [[بیڵ کڵینتن]] جیاکاریی بەھۆی ئاڕاستەی زایەندی نایاسایی کرد لە خزمەتگوزاریی پێشبڕکێییی ھێزی کاری مەدەنیی فیدیرالی لە ١٩٩٨.<ref name=clintonexecorder>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Executive Order 13087 of May 28, 1998 |ناونیشان=http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=1998_register&docid=fr02jn98-135.pdf |format=PDF |periodical=Federal Register |بەرگ=٦٣|ژمارە=١٠٥|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ١٩٩٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20041118191439/http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=1998_register&docid=fr02jn98-135.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەوانەیە ئەو کەسانەی کە جیاکاری دەکەن بەھۆی، لەسەر بنەمای، یان دژی ھاوزایەندخوازی لە دامەزراندنی کارمەندان، لەوانەیە ڕووبەڕووی یاسا ببنەوە.<ref name=ashtonciviletti>Ashton v. Civiletti, 613 F.2d 923, 20 Fair Empl. Prac. Cas. (BNA) 1601, 21 Empl. Prac. Dec. (CCH) P 30297 (D.C. Cir. 1979)</ref><ref name=kellyoakland>Kelly v. City of Oakland, 198 F.3d 779, 81 Fair Empl. Prac. Cas. (BNA) 1455, 77 Empl. Prac. Dec. (CCH) P 46281 (9th Cir. 1999)</ref> * {{تۆخ|جیاکاری لە خانووبەرە}} ئاماژەیە بۆ جیاکاری و خراپ مامەڵەکردن لەگەڵ کڕیارانی خانووەکان لەلایەن خاوەنەکانییانەوە لەبەر جیاوازی ئەو کەسانەی دەیانەوێت بیکڕن. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان ھیچ یاسایەک نییە دژی ئەم جیاکارییانە کە زۆرجار لەسەر بنەمای شووناسی ئاڕاستەی زایەندیی و ھاوزایەندخوازیی و، ھتد… دروست دبن، بووەستێتەوە. بەڵام لە ئێستادا ١٣ ویلایەت و چەند شارێکی گەورە بە سەربەخۆیی یاسایان داناوە بۆ نەھێشتنی ئەم دیاردەیە.<ref name=findlawrenters>{{بیرخستنەوە|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://realestate.findlaw.com/tenant/tenant-fair-housing/tenant-fair-housing-orientation.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071210161544/http://realestate.findlaw.com/tenant/tenant-fair-housing/tenant-fair-housing-orientation.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Renter's Rights Against Sexual Orientation Discrimination}}</ref> * {{تۆخ|تاوانی ڕق}} (ھەروەھا ناسراوە بە تاوانی لایەنگیری) پێکھاتووە لە چەند تاوانێک کە ھۆکاری لایەنگر بزواندووێتی بەرامبەر بە گرووپە کۆمەڵایەتییەکان، زۆرجار ئەو گرووپانەی کە لە ڕووی ڕەگەز، [[ئایین]]، ئاڕاستەی زایەندیی، [[کەمتوانی]]، [[گرووپی ڕەگەزی]]، نەتەوە، تەمەن، [[جێندەر]]، شووناسی جێندەر، یان لایەنگیری سیاسیی لەو کەسانەی کە ھەستاون بە تاوانەکە جیاوازن. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، ٤٥ ویلایەت، لەوان [[واشینگتن دی سی]]، یاسایی بنچینەییان ھەیە کە تاوانی ڕقی ئاوا و ھاوشێوەی یان جیاواز لەمانە نایاسایی دەکات. ھەر یەکە لەم یاسایانە باسی بەدخووی بەرامبەر بە ئایین و زایەند و نەتەوە تێدایە؛ ٣٢دانە لە خاڵەکان لەسەر ئاڕاستەی زایەندییە، ٢٨ دانە لەسەر جێندەرە و، ١١ی تریش لەسەر [[ترانسجێندەر|ترانسجێندەریی]] و شوناسیی جێندەرییە.<ref name=adl>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |format=PDF |سەردێڕ=State Hate Crime Laws |periodical=Anti-Defamation League |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070614124916/http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614124916/http://www.adl.org/99hatecrime/state_hate_crime_laws.pdf |date=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩دا، جووڵەی ڕاگرتنی تاوانی ڕق ''ماتیو شێفەرد و جەیمز بیارد جونییەر'' دامەزرا، کە «[...] ھێز بە لقی دادوەری دەدات بە لێکۆڵینەوە و بەلەدادگادانی تاوانە ڕقە توندڕەوییەکان کە تێیدا کەسە جیاکە قوربانییەکەی ھەڵبژاردووە لەبەر زایەند و ڕەنگ و ئایین و نەتەوە و جێندەر و ئاڕاستەی زایەندیی و، شووناسیی جێندەریی یاخود کەمتوانیی بینراو.» ئەمە کرایە ناو قانوونەوە و وای لە تاوانە ڕقییەکان کردووە کە تاوانێکی فیدڕاڵی بێت لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hrc.org/13699.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091028224353/http://www.hrc.org/13699.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=President Barack Obama Signs Hate Crimes Legislation Into Law |بڵاوکەرەوە=HRC |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> ==== یەکێتیی ئەورووپا ==== لە [[یەکێتیی ئەورووپا]]دا، جیاکاری لە ھەر جۆرێک لەسەر بنەمای ئاڕاستەی زایەندی یان شووناسی جێندەریی نایاسایییە لەژێر بەیاننامەی مافی یەکێتی ئەورووپی سەرەکی.<ref>[[s:Charter of Fundamental Rights of the European Union#CHAPTER III. EQUALITY|Charter of Fundamental Rights of the European Union]]</ref> ==== عێراق ==== لەکاتێکدا کە عێراق لەژێر دەستی بەریتانیادا بوو، ھاوزایەندخوازی تێیدا قەدەغە کرابوو. لەدوای ئەوە، کاتێک کە عێراق کەوتە ژێر دەستی حکوومەتی [[بەعسیزم|بەعسەوە]]، ھاوزایەندخوازی لەخۆیدا قەدەغە نەکرابوو. لەژێر یاساکانی ١٩٦٩دا، کاتێک کۆدی تاوانەکان دەرچوو، تەنھا لەکاتێکدا نایاسایی کردبوو ئەگەر دەستدرێژی، تۆلازی، بۆ فیلمی سێکسیی، لەشفرۆشیی، نەتوانین بۆ ڕێگەپێدان بەھۆی تەمەن و نەخۆشی دەروونی بووایە.<ref name="WikiUsers5780">{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/LGBT_rights_in_Iraq |سەردێڕ = «LGBT rights in Iraq» |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٧ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> ھیچ یاسایەک دژی جیاکاری دانەندرابوو. لە ٢٧ی نیسانی ساڵی ٢٠٢٤ پەڕلەمانی عێڕاق یاسای «بەرەنگاربوونەوەی لەشفرۆشی و لادانی سێکسی» تێپەڕاند و لە ٢ی تەمووزی ھەمان ساڵیشەوە کەوتە واری جێبەجێکردنەوە، بەمەش وەک لە یاساکەدا ھاتووە ئەو کەسانەی بانگەشە یاخود پڕاکتیزەی ھاوزایەندخوازی دەکەن ڕووبەڕووی سزای یاسایی دەبنەوە و ھەروەھا ئەو دکتۆرەش کە نەشتەرگەری گۆڕینی زایەند دەکات بەھەمان شێوە تووشی سزای یاسایی دەبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/notfound.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=www.rudaw.net}}</ref> === چالاکی ڕامیاری === لە ١٩٦٠ەکانەوە، زۆرێک لە خەڵکانی [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە (دەستەواژە)|ئێڵ جی بی تی]] لە ڕۆژاوا، بە تایبەتی ئەوانەی لە شارە گەورەکان نیشتەجێ بوون، چاندێکی ھاوزایەندخوازییان دامەزراندووە. چاندی ھاوزایەندخوازی بە جووڵەی [[شانازیی ھاوزایەندخوازان|شانازی گەی]] ناسراوە لای زۆرێک لە خەڵکی، کە ساڵانە لەناو شارەکاندا ڕوودەدات. زۆرینەی ئەندامانی ئەم چاندە، بە ھاوزایەندخواز و پشتگیرەکانیشیانەوە، بەشداری لە شانازی گەی دەکەن بە لەبەرکردنی پۆشاک و بەرزکردنەوەی ئاڵای [[پەلکەزێڕینە]]، کە نیشانەیەکی ھاوزایەندخوازانە. سەرۆک وەزیری [[کەنەدا]]، [[جەستن تروودۆو|جەستن ترودۆ]]، چەندین جار بەشداری کردووە لە شانازی گەی و پشتگیری خۆی بۆ ھاوزایەندخوازەکان دەربڕیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Swoon-worthy photos: Canadian Prime Minister Justin Trudeau steals hearts at Toronto's Pride parade | ناونیشان = https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2017/06/26/gay-pride-parade-2017-justin-trudeau-steals-hearts-toronto-pride/427773001/ |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووز، ٢٠١٧ | بڵاوکەرەوە = USA Today |زمان = ئینگلیزی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان =http://www.bbc.com/news/av/world-us-canada-36701570/justin-trudeau-joins-canada-gay-pride-march | سەردێڕ =Justin Trudeau joins Canada gay pride march | ڕێکەوتی سەردان =٧ی تەممووزی ٢٠١٧ | بەرھەم = BBC | بڵاوکەرەوە = BBC News | زمان =ئینگلیزی}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، ھەموو ھاوزایەندخوازەکان بەشداری ناکەن لە شانازی گەی. زۆرێک لە پیاوە گەی و ژنە لێزبیانەکان پشتگوێی دەخەن. لەگەڵ بەربڵاوبوونەوەی ئەیدز لە ١٩٨٠دا، زۆرێک لە کۆمەڵەکان و خەڵکانی تری ئێڵ جی بی تی ھەستان بە ڕێکخستن و بەرزکردنەوەی ھەڵمەت بۆ پەروەردەکردنی خەڵکی لەسەر ئەیدز و چۆنێتی خۆلادان لەو نەخۆشییە و بەرزکردنەوەی ئاگاداری لەسەر بەکارھێنانی پاراستن لەکاتی سێکسدا. ھەروەھا ئەوان بەدواداچوونیان دەکرد لەسەر دیاردەکە و دەستی یارمەتییان درێژ دەکرد بۆ تووشبووەکان بەو نەخۆشییە و داوایان لە حکوومەت کرد کە گرنگی زیاتر بدات بەم دیاردەیە. {{multiple image | width = 200 | direction = vertical | align = right | image1 = Pride Parade 2016 (28071266173).jpg | alt1 = | image2 = Pride Parade 2016 (28071267343).jpg | alt2 = | footer = سەرۆک وەزیرانی کەنەدا، [[جەستن تروودۆو|جەستن ترودۆ]]، لە کاتی بەشداریکردن لە [[نمایشی شانازی]] لە [[تۆرۆنتۆ]]، [[کەنەدا]]. }} ئەو زیانانەی کە ئەو کاتە ئەیدز نایبۆوە و ڕێژەی کوشتنی زۆر کردبوو، وادیاربوو بووە ھۆی خاوکردنەوەی جووڵە ھاوزایەندخوازییەکان و لایەنەکانی تری ژیان، چونکە تیشک خرابووە سەر چارەسەرکردن و نەھێشتنی دیاردەکە. ھەرچۆنێک بێت، کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە لەو کاتەدا لە لایەنی سیاسییەوە چالاکبوونەوە و تەحەدای کۆمەڵگەی جیاڕەگەزخوازانیان کرد کە بە ھەمان شێوەی ئەوان ھەستن لەسەر دیاردەکە و ئەو کارەساتەی ئەیدز نابوویەوە. بەھۆی ئەم جووڵانەوە، زۆرێک لە فیلمەکان ھەستان بە بەرچاوخستنی کێشەکە، لەو فیلمانە: ''بەستنێکی زوو'' (١٩٨٥)، ''دۆستی درێژخایەن'' (١٩٩٠)، ''فێڵەدێڵفیا'' (١٩٩٣)، و ھتد… لە ڕامیارییدا، چەند ڕەگەزخوازێکی زۆر ھەن کە لە سیاسەتدا کار دەکەن، تەنانەت لەو وڵاتانەشی کە یاسایان دژی ھاوزایەندخوازی ھەبوو ئەمە بینراوە. لەم کەسایەتییانە [[:en:Guido Westerwelle|گویدۆ ڤێسترڤل]]، [[:en:Peter Mandelson|پیتەر ماندلسن]] و [[:en:Per-Kristian Foss|پێر-کریستییان فاس]]، کە وەزیری کاروباری ئابووری [[نەرویژ|نەرویج]] بوو. جووڵەکانی ئێڵ جی بی تی لەلایەن چەند کەسایەتی و ڕێکخراوەوە تووشی ڕووبەڕووبوونەوە دەبن و کەسانێک ھەن کە دژی ھاوزایەندخوازی دەوەستنەوە، زۆرجار لەبەر ھۆکاری ئایینی. ھەندێک لە خەڵکی پێیان وایە کە ھەموو پەیوەندییەکی سێکسیی جگە لە لەگەڵ ھاوسەری جیاڕەگەز دژی نەریتیی خێزانییە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Salt Lake City, UT |ناونیشان=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080603123925/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|سەردێڕ=First Presidency Message on Same-Gender Marriage |بڵاوکەرەوە=Newsroom.lds.org |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080603123925/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/v/index.jsp?vgnextoid=a1312e636369f010VgnVCM100000176f620aRCRD |date= ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref> و پێیان وایە کە مناڵەکان دەبێت لە ماڵێکدا بن کە دایک و باوکێک بەڕێوەی بەرێ.<ref name=DMD>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Brownback |یەکەم=Sam |سەردێڕ=Defining Marriage Down&nbsp;– We need to protect marriage. |بڵاوکەرەوە=National Review |ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080601155703/http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040710092937/http://www.nationalreview.com/comment/brownback200407090921.asp |date=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.lds.org/topics/family-proclamation |سەردێڕ=''The Family: A Proclamation to the World'' |بڵاوکەرەوە=Lds.org |ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ١٩٩٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131208223716/https://www.lds.org/topics/family-proclamation |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەندێک لەو کەسانەی کە دژی مافەکانی ھاوزایەندخوازانن پێیان وایە کە ئەم مافانە کێشەی تێکەڵبوون دروست دەکەن لە ڕووی ئازادی تاکەکەسی،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=496871&in_page_id=1770 |سەردێڕ=Gay hate law 'threat to Christian free speech' |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|یەکەم=Steve |دوایین=Doughty |بڵاوکەرەوە=Daily Mail |شوێن=London}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=403815&in_page_id=1770 |سەردێڕ=Christian faces court over 'offensive' gay festival leaflets |یەکەم=Steve |دوایین=Doughty |ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Daily Mail |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061019212703/http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=403815&in_page_id=1770 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gove/article805241.ece |بڵاوکەرەوە=The Times |سەردێڕ=I'd like to say this, but it might land me in prison |ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢|یەکەم=Michael |دوایین=Gove |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20080918211024/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gove/article805241.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meeting.html |سەردێڕ=Christian group likens Tory candidate review to witch hunt |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=CBC News |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080605082143/http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meeting.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.lifesitenews.com/news/archive/ldn/2008/apr/08040901 |سەردێڕ=Conduct unbecoming a free society |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٠٨|دوایین=Kempling |یەکەم=Chris |بڵاوکەرەوە=National Post |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140328143153/http://www.lifesitenews.com/news/archive/ldn/2008/apr/08040901 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئازادی ئایینی،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.law.com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038 |سەردێڕ=Employer's Dilemma: When Religious Expression and Gay Rights Cross |یەکەم=Judith |دوایین=Moldover |بڵاوکەرەوە=New York Law Journal |ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071031184612/http://www.law.com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645 |سەردێڕ=Collision of religious and gay rights in the workplace |بڵاوکەرەوە=Humanist |ڕێکەوت=کانوونی دووەم–شوباتی ٢٠٠٨|یەکەم=Bob |دوایین=Ritter |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120305210524/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305210524/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645/ |date= ٥ی ئازاری ٢٠١٢ }}</ref> توانای بەڕێوەبردنی کڵێساکان،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stm |سەردێڕ=Bishop loses gay employment case |ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=BBC News |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170930123030/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ڕێکخراوە خێرخوازییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adoption-service-stops-over-gay-rights.html |سەردێڕ=Catholic adoption service stops over gay rights |ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Telegraph |یەکەم=Martin |دوایین=Beckford |شوێن=London |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171020151524/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adoption-service-stops-over-gay-rights.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.boston.com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ends_adoptions/ |سەردێڕ=Catholic Charities to halt adoptions over issue involving gays |ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٠٦|دوایین=LeBlanc |یەکەم=Steve |بڵاوکەرەوە=Boston Globe |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303212653/http://www.boston.com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ends_adoptions/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و ڕێکخراوی ئایینی تر. بەھەرحاڵ، ئەو کڵێسا و ڕێکخراوانەی کە دژی یاساکانی حکوومەت دەوەستن و جیاکاری دەکەن لەنێوان ھاوزایەندخوازان و بەدڕەفتاری دەکەن بەرامبەرییان، ھەڕەشەی باج لێسەندنیان لێ دەکرێت لەلایەن حکوومەتەوە.<ref name=BannedBoston>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp |سەردێڕ=Banned in Boston:The coming conflict between same-sex marriage and religious liberty |یەکەم=Maggie |دوایین=Gallagher |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٦|بەرگ=٠١١|issue=33 |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060516000949/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٠٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/08/14/nyregion/14civil.html |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Church Group Complains of Civil Union Pressure |یەکەم=Jill |دوایین=Capuzzo |newspaper=The New York Times |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170630114638/http://www.nytimes.com/2007/08/14/nyregion/14civil.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/09/18/nyregion/18grove.html |سەردێڕ=Group Loses Tax Break Over Gay Union Issue |یەکەم=Jill |دوایین=Capuzzo |newspaper=The New York Times |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170628033942/http://www.nytimes.com/2007/09/18/nyregion/18grove.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.deseretnews.com/article/1,5143,700226242,00.html |سەردێڕ=LDS Church expresses disappointment in California gay marriage decision |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٨|یەکەم=Carrie |دوایین=Moore |بڵاوکەرەوە=Deseret News |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090601193325/http://www.deseretnews.com/article/1%2C5143%2C700226242%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601193325/http://www.deseretnews.com/article/1,5143,700226242,00.html |date= ١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩}}</ref> لە ئێستادا کڵێساکان پارەی پێداویستییەکانیان (وەک ئاو، کارەبا، ھتد…) نادەن و لەسەر حکوومەتە. == کۆمەڵگە و کۆمەڵناسی == === بیر و ڕای گشتی === {{کاردانەوە کۆمەڵایەتییەکان بەرامبەر بە ھاوزایەندخوازی}} پەسەند نەکردنی ئەو کەسانەی کە جیاڕەگەزخواز نین، وەک ھاوزایەندخوازان، لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە زیاتر لە وڵاتەکانی ئاسیا و ئەفریقا دەبیندرێت، بە تایبەتی وڵاتە دواکەوتووەکان، و بە شێوەیەکی بەرچاو لە ئەورووپا و [[ئوسترالیا]] و ئەمریکاکان پەسەند دەکرێن. کۆمەڵگەکانی ڕۆژاوا بە گشتی زۆر باشن لە ڕووی پەسەندکردنیانەوە و مافی خۆشیان ھەیە، بە تایبەتی لە کۆتا دەیەکانی ڕابردوودا گرنگی بە مافەکانیان دراوە و کۆمەڵگە فێرکراوە لەسەر دیاردەکە. لە ٢٠١٧دا، پرۆفیسۆر ئەیمی ئەدامچیک ڕوونی کردەوە کە ئەم جیاوازییە جیھانییانە لە پەسەندکردنی ھاوزایەندخوازان دەگەڕێتەوە بۆ سەر سێ فاکتەر کە پێکھاتوون لە: بەھێزی دیموکراسی، پێگەیشتوویی ئابووری، و ئەو ئایینانەی کە لەو شوێنانە بەربڵاون.<ref name="Adamczyk">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Adamczyk|یەکەم=Amy|سەردێڕ=Cross-National Public Opinion about Homosexuality: Examining Attitudes across the Globe|ساڵ=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=University of California Press|پەڕەکان=٣–٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wly8DQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170217022835/https://books.google.com/books?id=wly8DQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === پەیوەندییەکان === لە ٢٠٠٦دا، کۆمەڵەی دەروونی ئەمریکی، کۆمەڵەی دەروونپزیشکی ئەمریکی، لەگەڵ کۆمەڵەی نەتەوەیی کارمەندانی کۆمەڵایەتی، لە دادگای باڵا لە ویلایەتی [[کالیفۆرنیا]] کورتەیەکیان پێشکەش کرد: «خەڵکانی گەی و لێزبیان پەیوەندی پابەندبوو و درێژخایەن دروست دەکەن کە یەکسانن بە پەیوەندییە جیاڕەگەزخوازەکان. [[ھاوسەرگیری]] کە لە ھاوزایەندخوازان دابڕاوە سوودی کۆمەڵایەتی، دەروونی، و تەندروستی دەھێنێت. بە ڕەتکردنەوەی مافی ھاوسەرگیری بۆ ھاوزایەندخوازان، ویلایەتەکە پشتی ئەو ستیگمایانە دەگرێت و ڕێیان پێ دەدات کە بەردەوام بێت کە [بە ھۆکاری مێژوویی] دراونەتە پاڵ ھاوزایەندخوازی. ھاوزایەندخوازی تووشی ستیگما کراوە و ئەم ستیگمایەش ئەنجامی نەرێنیی دەبێت. بەربەستنی [[ھاوسەرگیریی ھاوزایەند|ھاوسەرگیری ھاوزایەندخوازان]] لەلایەن ویلایەتی کالیفۆرنیاوە، شکانەوەیەکی ئەم ستیگمایەیە.» ئەوان ھەروەھا ئاماژەیان بەوە دا کە «ھیچ بنەمایەکی زانستیی نییە بۆ جیاکردنەوە لە نێوان کەپڵە جیاڕەگەزخواز و ھاوزایەندخوازەکان لە بارەی مافی یاسایی، سوودەکان، و [ئەو کێشانەی] کە لە ڕووی ھاوسەرگیری شارستانییەوە دروست دەبن.»<ref name=amici/> ھاوسەرگیری ھاوزایەند لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٨دا یاسایی کرا کاتێک ویلایەتی کالیفۆرنیا بڕوانامەی ھاوسەرگیری بۆ ھاوزایەندخوازان دەرکرد و بەسەر بەربەستەکەدا چۆوە کە دژی یاساکانی ویلایەتەکە بوو.<ref>*{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/Same-sex_marriage_in_California |سەردێڕ = «Same-sex marriage in California» |زمان =ئینگلیزی |سەردان = ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> === ئایین === ھەرچەندە پەیوەندی نێوان ھاوزایەندخوازی و ئایین دەتوانێت بگۆڕێت لە ناوچەیەکەوە و بۆ ناوچەیەکی تر و بەپێی تێپەڕبوونی کات، ئەو ئایینانەی کە لە ئێستادا بەربڵاوترینن لە جیھاندا، کە [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]]ن، ھاوزایەندخوازی و شێوەکانی تری پەیوەندیداری بە نەرێنیی پیشانی کۆمەڵگە دەدەن. ئەم دژ وەستانە دەتوانێت لە مەودایەکی فراوان لە بە کەم سەیرکردنی کردارەکە، تا تەواو بەربەستکردنی و دژ وەستانی لە ھەبوون لە کۆمەڵگەدا درێژ ببێتەوە. ھەندێک لە ئایینەکان وا بانگەشە دەکەن کە ڕووتێکردنی ھاوزایەند لە خۆیدا تاوانە،<ref name=OPCtrial>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf|سەردێڕ=Charge #1 and specifications preferred by the Presbytery of Southern California against The Rev. C. Lee Irons|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٨|format=PDF|بڵاوکەرەوە=Presbytery of Southern California of the Orthodox Presbyterian Church|وتەگێڕانەوە=claiming that homosexuality is an unchosen "condition," rather than a sin of the heart, [...] contradicts the teaching of Scripture that both the desire and the act are sin.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080723194409/http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەندێکی تر دەڵێن تەنھا کردارە ھاوزایەندییەکان تاوانە،<ref>سێکس و کۆمەڵگە – بەرگی ٣ – پەڕەی ٨٣٤</ref> و ھەندێکی تریان بە تەواوی ھاوزایەندخوازییان پەسەند کردووە،<ref>The Wiley-Blackwell Companion to Religion and Social Justice – Page 543, Michael D. Palmer, Stanley M. Burgess – 2012</ref> لەکاتێکدا ھەندێکی تریش ھەن بە ڕێژەیەکی زۆر کەم کە ھانی ھاوزایەندخوازان دەدەن.<ref>Introduction to New and Alternative Religions in America, Eugene V. Gallagher, W. Michael Ashcraft – 2006</ref> ھەندێک لە خەڵکی پێیان وایە و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ھەستی ھاوزایەند دەتوانرێت نەھێڵرێت بە باوەڕ بە ئایین. ھەندێک خەڵک کرداری ھاوزایەندخوازییان لەلا پیرۆزە و میتۆلۆجی خۆشەویستی ھاوزایەند دەتوانرێت لە بەشەکانی جیھاندا بدۆزرێتەوە.<ref>Cabezón, p. vii, "Introduction"</ref> == ھاوزایەندخوازیی ئاژەڵانی تر == [[پەڕگە:Males Anas platyrhynchos 2.jpg|وێنۆک|دوو قازی کێوی نێرینە]] [[پەڕگە:Wuppertal - Zoo - Panthera leo 01 (1) ies.webm|وێنۆک|دوو [[شێر]]ی نێر لە کاتی سێکسکردندا]] خووڕەوشتی ھاوزایەندخوازی و دووڕەگەزخوازی بە شێوەیەکی بەربڵاو لە نێوان ئاژەڵەکاندا دەبیندرێن. ئەم خووڕەوشتانە لە [[سێکس|چالاکی سێکسییەوە]] درێژ دەبێتەوە بۆ باوانێتیکردن و بوون بە کەپڵ. بەدواداچوونێکی ١٩٩٩ی بڕووس بەیجمێڵ پیشانی دەدات کە کردەوە و خووڕەوشتی ھاوزایەندخوازی و پەیوەندیدار پێوەی لە سەروو ٥٠٠ جۆر لە ئاژەڵانی تردا تۆمار کراوە، ھەر لە [[پریمات]]ەکانەوە تا کرمەکان.<ref name=Bagemihl/><ref name="Biological Exuberance: Animal">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harrold |یەکەم=Max |سەردێڕ=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity |بڵاوکەرەوە=The Advocate, reprinted in Highbeam Encyclopedia |ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ١٩٩٩|ناونیشان=http://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996 |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110520172429/http://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پەیوەندی سێکسی نێوان ئاژەڵەکان بە شێوەی زۆر جیاواز دەردەکەوێت و دەنوێنرێت. ھەرچەندە چەند بیردۆزەیەک ھەیە، بەڵام لە ڕووی زانستییەوە ھێشتا نازانرێت ھۆکاری جیاوازی ئەم دەربڕینانە چییە لەم جۆرە پەیوەندییانەدا، و لەبەر ئەوەشی ھەموو جۆرێک لە ئاژەڵەکان بەدواداچوونیان لەسەر نەکراوە،<ref name="'Catalogue of Life' reaches">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gordon |یەکەم=Dr Dennis | سەردێڕ='Catalogue of Life' reaches one million species |بڵاوکەرەوە=National Institute of Water and Atmospheric Research |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070713004634/http://www.niwascience.co.nz/pubs/mr/archive/2007-04-10-3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧}}</ref> بیردۆزەیەک یان وەڵامێکی جێگیر ئەستەمە دەستکەوتنی. وەک بەیجمێڵ دەڵێت: «شانشینی ئاژەڵان [ئەم کردەوەیە] ئەنجام دەدەن بە جیاوازییەکی سێکسیی زۆریشەوە، لەوان ھاوزایەندخوازی، دووڕەگەزخوازی، و سێکسی بێ زاووزێ» وا دیارە لەلای ئاژەڵەکانی تر پەسەندکردنی زۆر زیاترە لە چاو مرۆڤەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.publishersweekly.com/pw/print/19990201/26501-gay-lib-for-the-animals-a-new-look-at-homosexuality-in-nature-.html |سەردێڕ=Gay Lib for the Animals: A New Look At Homosexuality in Nature – 2/1/1999 – Publishers Weekly |بڵاوکەرەوە=Publishersweekly.com |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120729131204/http://www.publishersweekly.com/pw/print/19990201/26501-gay-lib-for-the-animals-a-new-look-at-homosexuality-in-nature-.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> لە یەکێک لە جۆرەکانی ئاژەڵان، کە پێکھاتووە لە [[پەز]]ەکان، یان مەڕە ماڵی کراوەکان، ڕووتێکردنی ھاوزایەندخوازی بە شێوەیەکی زۆر دەبیندرێت.<ref name="books.google.ca">''[https://books.google.com/books?id=EftT_1bsPOAC&pg=PA179 Animal Homosexuality: A Biosocial Perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223053821/https://books.google.com/books?id=EftT_1bsPOAC&pg=PA179 |date=٢٣ی شوباتی ٢٠١٧}}'' By Aldo Poiani, A. F. Dixson, p. 179, 2010, Cambridge University Press</ref><ref name=levay2/> نزیکەی ١٠٪‏ مەڕە نێرینەکان ڕەتی دەکەنەوە کە لەگەڵ مێینەکاندا کردەوەی سێکسیی ئەنجام بدەن، لەکاتێکدا وەڵامی خێرایان دەبێت بۆ ئەنجامدانیی لەگەڵ نێرێکی تردا.<ref name=levay2>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Gay, Straight, and The Reason Why The Science of Sexual Orientation|ناونیشان=https://archive.org/details/gaystraightreaso0000leva|دوایین=Levay|یەکەم=Simon |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |شوێن=Cambridge, Massachusetts |پەڕەکان=[https://archive.org/details/gaystraightreaso٠٠٠٠leva/page/٧٠ ٧٠]–٧١}}</ref> ھاوزایەندخوازی نێوان ئاژەڵەکان ئەوەمان پیشان دەدەن کە ھاوزایەندخوازی لە ڕاستیدا نەخۆشی نییە و لە ناو سروشتدا بەردەوام ڕوودەدات، و لە ھەمان کاتدا قسەی زۆرینەی کەسایەتییە ئایینییەکان، بە تایبەتی ئەوانەی نێو کۆمەڵگەی ئیسلامی، پووچەڵ دەکاتەوە لەوەی کە دەڵێن ھاوزایەندخوازی لە ئاژەڵدا ڕوو نادات. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|20em|refs= <ref name="apahelp">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sexual orientation, homosexuality and bisexuality|بڵاوکەرەوە=American Psychological Association|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشان=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx}}</ref> <ref name=amici>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |پەڕە=٣٠|سەردێڕ=Case No. S147999 in the Supreme Court of the State of California, In re Marriage Cases Judicial Council Coordination Proceeding No. 4365(...) – APA California Amicus Brief&nbsp;— As Filed |format=PDF |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120118184353/http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name="Frankowski">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1542/peds.113.6.1827 |نووسەر=Frankowski BL|نووسەر٢=American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence|سەردێڕ=Sexual orientation and adolescents |journal=Pediatrics|بەرگ=١١٣ |issue=٦ |پەڕەکان=١٨٢٧–٣٢ |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٤|pmid=١٥١٧٣٥١٩|ناونیشان=http://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827.long}}</ref> <ref name="Lamanna">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Mary Ann Lamanna|نووسەر٢=Agnes Riedmann|نووسەر٣=Susan D Stewart|سەردێڕ=Marriages, Families, and Relationships: Making Choices in a Diverse Society|بڵاوکەرەوە=Cengage Learning|ژپنک=١-٣٠٥-١٧٦٨٩-٨|ساڵ=٢٠١٤|پەڕە=٨٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&pg=PA82|وتەگێڕانەوە=The reason some individuals develop a gay sexual identity has not been definitively established &nbsp;– nor do we yet understand the development of heterosexuality. The American Psychological Association (APA) takes the position that a variety of factors impact a person's sexuality. The most recent literature from the APA says that sexual orientation is not a choice that can be changed at will, and that sexual orientation is most likely the result of a complex interaction of environmental, cognitive and biological factors...is shaped at an early age...[and evidence suggests] biological, including genetic or inborn hormonal factors, play a significant role in a person's sexuality (American Psychological Association 2010).|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130141623/https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&pg=PA82|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Stuart">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=گەیڵ ویسگارز ستوارت|سەردێڕ=Principles and Practice of Psychiatric Nursing|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٠-٣٢٣-٢٩٤١٢-X|ساڵ=٢٠١٤|پەڕە=٥٠٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502|وتەگێڕانەوە=No conclusive evidence supports any one specific cause of homosexuality; however, most researchers agree that biological and social factors influence the development of sexual orientation.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130185850/https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Kersey-Matusiak">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Gloria Kersey-Matusiak|سەردێڕ=Delivering Culturally Competent Nursing Care|بڵاوکەرەوە=Springer Publishing Company|ژپنک=٠-٨٢٦١-٩٣٨١-١|ساڵ=٢٠١٢|پەڕە=١٦٩|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=X8O_wGedAYoC&pg=PA169|وتەگێڕانەوە=Most health and mental health organizations do not view sexual orientation as a 'choice.'|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130123356/https://books.google.com/books?id=X8O_wGedAYoC&pg=PA169|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="rcp2007">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rcpsych.ac.uk/workinpsychiatry/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe.aspx|سەردێڕ=Submission to the Church of England's Listening Exercise on Human Sexuality|بڵاوکەرەوە=The Royal College of Psychiatrists|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130502011813/http://www.rcpsych.ac.uk/workinpsychiatry/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="Långström2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Långström |یەکەم١= N. |دوایین٢= Rahman |یەکەم٢= Q. |دوایین٣= Carlström |یەکەم٣= E. |دوایین٤= Lichtenstein |یەکەم٤= P. |سەردێڕ= Genetic and Environmental Effects on Same-sex Sexual Behavior: A Population Study of Twins in Sweden | doi = 10.1007/s10508-008-9386-1| journal = Archives of Sexual Behavior |بەرگ= ٣٩| issue = 1|پەڕەکان= ٧٥–٨٠|ساڵ= ٢٠٠٨| pmid = ١٨٥٣٦٩٨٦}}</ref> <ref name=PAHO>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ="Therapies" to change sexual orientation lack medical justification and threaten health |ناونیشان=http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&task=view&id=6803&Itemid=1926 |بڵاوکەرەوە=Pan American Health Organization |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئایاری ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120523040848/http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&task=view&id=6803&Itemid=1926 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٢|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113141618/http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content |date=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ }} archived here.</ref> <ref name="levay">Simon LeVay (1996). ''[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm Queer Science: The Use and Abuse of Research into Homosexuality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317060357/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm |date=١٧ی ئازاری ٢٠١٧}}.'' Cambridge: The MIT Press ISBN 0-262-12199-9</ref> <ref name=hawragazxwazi271927>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm|سەردێڕ=Same-sex Behavior Seen In Nearly All Animals, Review Finds|ئیش=ScienceDaily|ڕێکەوتی سەردان= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110128123637/http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=hawragazxwazi371827>[http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx ''1,500 animal species practice homosexuality''. ''The Medical News'', 23 October 2006] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210172226/http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx |date=10 February 2011}}</ref> <ref name=hawragazxwazi372937>Sommer, Volker & Paul L. Vasey (2006), Homosexual Behaviour in Animals, An Evolutionary Perspective. Cambridge University Press, Cambridge. ISBN 0-521-86446-1</ref> <ref name=Bagemihl>{{harv|Bagemihl|1999}}</ref> <ref name="apa2009">American Psychological Association: [http://www.apa.org/about/governance/council/policy/sexual-orientation.aspx Resolution on Appropriate Affirmative Responses to Sexual Orientation Distress and Change Efforts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101174139/http://www.apa.org/about/governance/council/policy/sexual-orientation.aspx |date= ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> <ref name="Committed">*[http://www.mercurynews.com/census/ci_18334802?nclick_check=1 Census statistics show quarter of California same-sex couples raising kids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809145325/http://www.mercurynews.com/census/ci_18334802?nclick_check=1 |date= ٩ی ئابی ٢٠١٦}} *[http://www.starnewsonline.com/article/20110630/ARTICLES/110639995/1004/sitemaps Region Saw Increase In Same-Sex Households] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329030306/http://www.starnewsonline.com/article/20110630/articles/110639995/1004/sitemaps |date=٢٩ی ئازاری ٢٠١٦}} *[http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 Census 2010: One Quarter of Gay Couples Raising Children] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630053712/http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |date=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧}} *[http://www.startribune.com/local/125537288.html Minnesota Sees 50% Rise in Number of Gay Couples] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717123400/http://www.startribune.com/local/125537288.html |date=17 July 2011}} *[http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase Census:Dutchess, Ulster Gay Households Increase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160119045141/http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase |date=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}} *[http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ Same Sex Couples' Numbers Soar In N.Y, 2010 Census Finds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430050627/http://westchesterrealestateinformation.com/same-sex-couples-numbers-soar-in-ny-2010-census-finds/ |date=٣٠ی نیسانی ٢٠١٣}} *[http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&sc=local&sc3=&id=123278 87% Increase in Same-Sex Nevada Households Since 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026075323/http://www.edgeboston.com/index.php?ch=news&sc=local&sc3=&id=123278 |date=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}} *[http://www.necn.com/07/14/11/Gay-lesbian-households-increase-in-Okla/landing_politics.html?&apID=aebfe9933c274365a694d062894d773c 2010 Census indicates increase among same-sex homeowners in Oklahoma] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130130091511/http://www.necn.com/07/14/11/Gay-lesbian-households-increase-in-Okla/landing_politics.html?&apID=aebfe9933c274365a694d062894d773c |date=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}} *[http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ Spike In Number of City's Same-Sex Couples] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727052503/http://www.wnyc.org/blogs/wnyc-news-blog/2011/jul/15/spike-number-same-sex-couples-city/ |date=27 July 2011}}</ref> <ref name=psych2010>[http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx Sexual Orientation] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110726000000/http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx |date=26 July 2011}}. ''American Psychiatric Association''.</ref> <ref name="nrtsreport3619">[https://www.facebook.com/NRTTVenglish/videos/1455995347807378/ homosexuals in the Kurdish Region], NRT Media</ref> <ref name=homodef46198>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A Dictionary of True Etymologies|دوایین=Room |یەکەم=Adrian |ساڵ=١٩٨٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٠٢-٠٣٤٠-٣|پەڕە=٨٤}}</ref> <ref name=homodef37193>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= A Student's Dictionary of Psychology|دوایین=Statt |یەکەم=David A. |ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Psychology Press |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٦٩-٣٤٢-٢|پەڕە=٩٣}}</ref> <ref name=glbtq>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |سەردێڕ=Karl-Maria Kertbeny: The Coinage and Dissemination of the Term |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|periodical=glbtq.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120927020758/http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626100855/http://www.glbtq.com/social-sciences/kertbeny_km.html |date=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٥}}</ref> <ref name=homolegal3619>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Feray Jean-Claude |نووسەر٢=Herzer Manfred |ساڵ= ١٩٩٠|سەردێڕ= Homosexual Studies and Politics in the 19th Century: Karl Maria Kertbeny | journal = Journal of Homosexuality |بەرگ= ١٩|پەڕە= ١| doi=10.1300/j082v19n01_02}}</ref> <ref name=von-kraft3628>[http://www.glbtq.com/social-sciences/krafft_ebing_r.html Krafft-Ebing, Richard von (1840–1902)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120409220543/http://www.glbtq.com/social-sciences/krafft_ebing_r.html |date=9 April 2012}}. ''glbtq.com''.</ref> <ref name=psexualis>{{بیرخستنەوە|ناونیشان=http://www.kino.com/psychopathia/history.html |سەردێڕ=Psychopathia Sexualis |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|periodical=Kino.com |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071004223140/http://www.kino.com/psychopathia/history.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> <ref name=glaad>[http://www.glaad.org/referenceguide Media Reference Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823105346/http://www.glaad.org/referenceguide |date=٢٣ی ئابی ٢٠١١}} (citing AP, NY Times, Washington Post style guides), GLAAD. Retrieved 10 May 2007.</ref> <ref name=haiey3618>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/gay|سەردێڕ=gay|وێبگە=Oxford Dictionaries|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئابی ٢٠١٥|وتەگێڕانەوە=(Of a person, especially a man) homosexual.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160827054658/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/gay|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=Mj3737>Marguerite Johnson, Terry Ryan: ''Sexuality in Greek and Roman society and literature: a sourcebook'' p.4</ref> <ref name=hayw26193>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://dictionary.reference.com/browse/lesbian |سەردێڕ=Lesbian &#124; Define Lesbian at Dictionary.com |بڵاوکەرەوە=Dictionary.reference.com |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160307135535/http://dictionary.reference.com/browse/lesbian |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=UNAIDS>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UNAIDS: Men who have sex with men |بڵاوکەرەوە=UNAIDS |ناونیشان=http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/dataimport/pub/briefingnote/2006/20060801_policy_brief_msm_en.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120320001221/http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/dataimport/pub/briefingnote/2006/20060801_policy_brief_msm_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠١٢}}</ref> <ref name=hayiaj261862>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Younger|یەکەم=John G.|سەردێڕ=Sex in the ancient world from A to Z|ناونیشان=https://archive.org/details/sexancientworldf00youn|ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=London [u.a.]|ژپنک=٠-٤١٥-٢٤٢٥٢-٥|پەڕە=[https://archive.org/details/sexancientworldf٠٠youn/page/n٥٨ ٣٨]|edition=1st published.}}</ref> <ref name=naown1726>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition|ناونیشان=https://archive.org/details/americanheritage0000unse_a1o7|بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin|ساڵ=٢٠٠٠|ژپنک=٠-٦١٨-٧٠١٧٢-٩}}</ref> <ref name=haowm19364>{{بیرخستنەوەی وێب| دوایین = Spears | یەکەم = Richard A. | سەردێڕ = Fag |ئیش= Dictionary of American Slang and Colloquial Expressions | ساڵ = ٢٠٠٧| ناونیشان = http://dictionary.reference.com/browse/faggot | ڕێکەوتی سەردان = ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20160227014915/http://dictionary.reference.com/browse/faggot | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٧ی شوباتی ٢٠١٦ | ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=terms>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sex-lexis.com/ |سەردێڕ=Dictionary of Sexual Terms |بڵاوکەرەوە=Sex-lexis.com |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20041015054212/http://www.sex-lexis.com/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=haownsh351937>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Taylor|یەکەم=Marvin J.|سەردێڕ=Queer Things from Old Closets: Libraries Gay and Lesbian Studies – Queer Theory|ناونیشان=http://rbm.acrl.org/content/rbml/8/1/19.full.pdf|بڵاوکەرەوە=Association of College and Research Libraries|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160116080410/http://rbm.acrl.org/content/rbml/8/1/19.full.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=ajowm36197>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=eds|یەکەم=Marc Wolinsky ...|سەردێڕ=Gays and the military: Joseph Steffan versus the United States|ساڵ=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|شوێن=Princeton, NJ|ژپنک=٠-٦٩١-٠٣٣٠٧-٢|پەڕەکان=٤٠–٤٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kM8WgQQghwIC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Gays+military+homo+derogatory+epithet&source=bl&ots=GKgHK00BxL&sig=MpmlY0QZHaF2ebPZ3o-phV1IMmo&hl=en&sa=X&ei=xxFuULTrGqP20gH5x4EY&ved=0CC8Q6AEwAw#v=onepage&q=Gays%20military%20homo%20derogatory%20epithet&f=false|edition=[Online-Ausg.].|ڕێکەوتی سەردان= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161130175809/https://books.google.com/books?id=kM8WgQQghwIC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Gays+military+homo+derogatory+epithet&source=bl&ots=GKgHK00BxL&sig=MpmlY0QZHaF2ebPZ3o-phV1IMmo&hl=en&sa=X&ei=xxFuULTrGqP20gH5x4EY&ved=0CC8Q6AEwAw#v=onepage&q=Gays%20military%20homo%20derogatory%20epithet&f=false|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <!--========= دێمۆگرافیا ==========--> <ref name=timcook2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان = http://www.nbcnews.com/watch/nightly-news/apple-s-tim-cook-is-first-fortune-500-to-come-out-as-gay-350111811811|سەردێڕ = Apple's CEO Tim Cook Is First Fortune 500 to Come Out as Gay|بڵاوکەرەوە = NBC News|ڕێکەوت = ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان = ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|وێبگە = www.nbcnews.com|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20170724022131/http://www.nbcnews.com/watch/nightly-news/apple-s-tim-cook-is-first-fortune-500-to-come-out-as-gay-350111811811|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٢٤ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=black>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Black |یەکەم١= Dan |دوایین٢= Gates |یەکەم٢= Gary |دوایین٣= Sanders |یەکەم٣= Seth |دوایین٤= Taylor |یەکەم٤= Lowell |ساڵ= ٢٠٠٠|سەردێڕ= Demographics of the Gay and Lesbian Population in the United States: Evidence from Available Systematic Data Sources | journal = Demography |بەرگ= ٣٧ | issue = ٢|پەڕەکان= ١٣٩–١٥٤ | doi=10.2307/2648117 | pmid=١٠٨٣٦١٧٣}}</ref> <ref name=sexualbehavior37287>Sexual Behavior in the Human Male, p. 656</ref> <ref name="more-or-less-2010-10-01">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harford|یەکەم=Tim|سەردێڕ=More or Less examines Office for National Statistics figures on gay, lesbian and bisexual people|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tznbk|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151105183125/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tznbk|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name=idea-creative719>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=David Leonhardt |سەردێڕ=John Tukey, 85, Statistician; Coined the Word 'Software' |journal=The New York Times |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٠}}</ref> <ref name=idea-creative628>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Biography 15.1, ''John W. Tukey'' (1915–2000) |ناونیشان=http://www.swlearning.com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171105192244/http://www.swlearning.com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} John Tukey criticizes sample procedure</ref> <ref name = Billy1993>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.2307/2136206|vauthors=Billy JO, Tanfer K, Grady WR, Klepinger DH |سەردێڕ=The sexual behavior of men in the United States|jstor=2136206 |journal=Family Planning Perspectives |بەرگ=٢٥|issue=2 |پەڕەکان=٥٢–٦٠|ساڵ=١٩٩٣|pmid=٨٤٩١٢٨٧}}</ref> <ref name = Binson1995>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1080/00224499509551795|یەکەم١=Diane |دوایین١=Binson |یەکەم٢=Stuart |دوایین٢=Michaels |یەکەم٣=Ron |دوایین٣=Stall |یەکەم٤=Thomas J. |دوایین٤=Coates |یەکەم٥=John H. |دوایین٥=Gagnon |یەکەم٦=Joseph A. |دوایین٦=Catania |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Prevalence and Social Distribution of Men Who Have Sex with Men: United States and Its Urban Centers |journal=The Journal of Sex Research |بەرگ=٣٢|issue=3 |پەڕەکان=٢٤٥–٥٤ |jstor=3812794}}</ref> <ref name = Johnson1992>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Johnson AM, Wadsworth J, Wellings K, Bradshaw S, Field J |سەردێڕ=Sexual lifestyles and HIV risk |journal=Nature |بەرگ=٣٦٠|issue=6403 |پەڕەکان=٤١٠–٢|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ١٩٩٢|pmid=١٤٤٨١٦٣|doi=10.1038/360410a0}}</ref> <ref name = Laumann1994>Laumann, E. O. , Gagnon, J. H. , Michael, R. T. , & Michaels, S. (1994). ''The social organization of sexuality: Sexual practices in the United States.'' Chicago: University of Chicago Press.{{Page needed|date=September 2010}}</ref> <ref name = Wellings1994>Wellings, K. , Field, J. , Johnson, A. , & Wadsworth, J. (1994). ''Sexual behavior in Britain: The national survey of sexual attitudes and lifestyles.'' London, UK: Penguin Books.{{Page needed|date=September 2010}}</ref> <ref name = ACSF1992>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| doi = 10.1038/360407a0 |نووسەر= Investigators ACSF |ساڵ= ١٩٩٢|سەردێڕ= AIDS and sexual behaviour in France | journal = Nature |بەرگ= ٣٦٠| issue = 6403|پەڕەکان= ٤٠٧–٤٠٩| pmid = ١٤٤٨١٦٢}}</ref> <ref name = Bogaert2004>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر=Bogaert AF |سەردێڕ=The prevalence of male homosexuality: the effect of fraternal birth order and variations in family size |journal=Journal of Theoretical Biology |بەرگ=٢٣٠|issue=1 |پەڕەکان=٣٣–٧|ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٤|pmid=١٥٢٧٥٩٩٧|doi=10.1016/j.jtbi.2004.04.035}} Bogaert argues that: "The prevalence of male homosexuality is debated. One widely reported early estimate was 10% (e.g. , Marmor, 1980; Voeller, 1990). Some recent data provided support for this estimate (Bagley and Tremblay, 1998), but most recent large national samples suggest that the prevalence of male homosexuality in modern western societies, including the United States, is lower than this early estimate (e.g. , 1–2% in Billy et al. , 1993; 2–3% in Laumann et al. , 1994; 6% in Sell et al. , 1995; 1–3% in Wellings et al. , 1994). It is of note, however, that homosexuality is defined in different ways in these studies. For example, some use same-sex behavior and not same-sex attraction as the operational definition of homosexuality (e.g. , Billy et al. , 1993); many sex researchers (e.g. , Bailey et al. , 2000; Bogaert, 2003; Money, 1988; Zucker and Bradley, 1995) now emphasize attraction over overt behavior in conceptualizing sexual orientation." (p. 33) Also: "...the prevalence of male homosexuality (in particular, same-sex attraction) varies over time and across societies (and hence is a "moving target") in part because of two effects: (1) variations in fertility rate or family size; and (2) the fraternal birth order effect. Thus, even if accurately measured in one country at one time, the rate of male homosexuality is subject to change and is not generalizable over time or across societies." (p. 33)</ref> <ref name = Fay1989>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|vauthors=Fay RE, Turner CF, Klassen AD, Gagnon JH |سەردێڕ=Prevalence and patterns of same-gender sexual contact among men |journal=Science |بەرگ=٢٤٣|issue=4889 |پەڕەکان=٣٣٨–٤٨|ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ١٩٨٩|pmid=٢٩١١٧٤٤|doi=10.1126/science.2911744}}</ref> <ref name = Sell1995>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|doi=10.1007/BF01541598|vauthors=Sell RL, Wells JA, Wypij D |سەردێڕ=The prevalence of homosexual behavior and attraction in the United States, the United Kingdom and France: results of national population-based samples |journal=Archives of Sexual Behavior |بەرگ=٢٤|issue=3 |پەڕەکان=٢٣٥–٤٨|ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٩٥|pmid=٧٦١١٨٤٤}}</ref> <ref name=SavinWilliams2009>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ| editor1-last = Hope | editor1-first = Debra A |سەردێڕ= Contemporary Perspectives on Lesbian, Gay, and Bisexual Identities | doi = 10.1007/978-0-387-09556-1 |زنجیرە= Nebraska Symposium on Motivation |بەرگ= ٥٤|ساڵ= ٢٠٠٩|ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٨٧-٠٩٥٥٥-٤}}</ref> <ref name=gayfeelings2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE0D91E3EF93BA35751C1A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all|سەردێڕ=Sexual Behavior Levels Compared in Studies In Britain and France|ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٢|ئیش=nytimes.com}}</ref> <ref name=statsofusa2719>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://williamsinstitute.law.ucla.edu/research/census-lgbt-demographics-studies/how-many-people-are-lesbian-gay-bisexual-and-transgender |نووسەر=Gary Gates |سەردێڕ=How Many People are Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender? |بڵاوکەرەوە=The Williams Institute |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170721165514/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/research/census-lgbt-demographics-studies/how-many-people-are-lesbian-gay-bisexual-and-transgender/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=statsofusa3618>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-How-Many-People-LGBT-Apr-2011.pdf |format=PDF |نووسەر=Gary Gates |سەردێڕ=How many people are lesbian, gay, bisexual, and transgender? |بڵاوکەرەوە=The Williams Institute |پەڕە=١ |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150425174542/http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/Gates-How-Many-People-LGBT-Apr-2011.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی نیسانی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <ref name=moresources2719>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gay and Lesbian Families in the United States: Same-Sex Unmarried Partner Households |ناونیشان=http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |دوایین١=Smith |یەکەم١=David M. |دوایین٢=Gates |یەکەم٢=Gary J. |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠٠١|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110107082654/http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="cdc.gov">[http://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr077.pdf "Sexual Orientation and Health Among U.S. Adults: National Health Interview Survey, 2013."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709014014/https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr077.pdf |date= ٩ی تەممووزی ٢٠١٧}} ''CDC''. 15 July 2014. 15 July 2014.</ref> }} {{Refbegin|20em}} === کتێبەکان === ;١٩٨٠کان # Adam, Barry (1987). ''The Rise of a Gay and Lesbian Movement'', G. K. Hall & Co. {{ISBN|0-8057-9714-9}} # {{بیرخستنەوە|یەکەم=John |دوایین=Boswell |ناونیشان=http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/231.ctl |سەردێڕ=Christianity, Social Tolerance, and Homosexuality: Gay People in Western Europe from the Beginning of the Christian Era to the Fourteenth Century |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ساڵ=١٩٨٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٠٦٧١١-٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060928195316/http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/231.ctl |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٦}} # Dover, Kenneth J. , ''Greek Homosexuality'', Gerald Duckworth & Co. Ltd. 1979, {{ISBN|0-674-36261-6}}(hardcover), {{ISBN|0-674-36270-5}}(paperback) # d'Emilio, John ''Sexual Politics, Sexual Communities: The Making of a Homosexual Minority in the United States, 1940–1970'', University of Chicago Press 1983, {{ISBN|0-226-14265-5}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The History of Sexuality |یەکەم=Michel |دوایین=Foucault |authorlink=Michel Foucault |ساڵ=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=Pantheon Books |ژپنک=٠-٣٩٤-٤١٧٧٥-٥}} # Roth, Norman. ''The care and feeding of gazelles: Medieval Arabic and Hebrew love poetry.'' IN: Lazar & Lacy. ''Poetics of Love in the Middle Ages'', George Mason University Press 1989, {{ISBN|0-913969-25-7}} ;١٩٩٠ەکان # {{بیرخستنەوە|یەکەم١=Bruce |دوایین١=Bagemihl |سەردێڕ=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٠-٣١٢-١٩٢٣٩-٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5CbRGV8AAIQC}} # Bérubé, Allan, ''Coming out under Fire: The History of Gay Men and Women in World War Two'', New York: MacMillan 1990, {{ISBN|0-02-903100-1}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٧|سەردێڕ=Two spirit people: American Indian, lesbian women and gay men |نووسەر١=Brown, Lester B. |editor1=Lester B. Brown |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٩٠-٠٠٠٣-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=AwnQBETJsvEC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٠|سەردێڕ=Handbook of medieval sexuality |یەکەم١=Vern L. |دوایین١=Bullough |یەکەم٢=James A. |دوایین٢=Brundage |بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٣-٣٦٦٢-٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PgSI1gvKhtAC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Gay New York: Gender, Urban Culture, and the Making of the Gay Male World, 1890–1940 |نووسەر١=Chauncey, George |edition=reprint, illustrated |بڵاوکەرەوە=Basic Books |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٦٥-٠٢٦٢١-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QCkEAQAAIAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٠|سەردێڕ=Encyclopedia of homosexuality (2 Volumes) |یەکەم١=Wayne R. |دوایین١=Dynes |یەکەم٢=Warren |دوایین٢=Johansson |یەکەم٣=William A. |دوایین٣=Percy |یەکەم٤=Stephen |دوایین٤=Donaldson |بڵاوکەرەوە=Garland Pub. |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٤٠-٦٥٤٤-٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TYyGAAAAIAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٣|سەردێڕ=Odd girls and twilight lovers: a history of lesbian life in twentieth-century America |نووسەر١=Faderman, Lillian|edition=4 |بڵاوکەرەوە=Columbia University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٧٤٨٨-٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=44i96GWYxSQC}} # Hinsch, Bret, ''Passions of the Cut Sleeve: The Male Homosexual Tradition in China'', The University of California Press, 1990, {{ISBN|0-520-06720-7}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٤|سەردێڕ=Outing: shattering the conspiracy of silence |نووسەر١=Johansson, Warren |نووسەر٢=William A. Percy |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٤-٤١٩-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-lZ903C-dkMC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٤|سەردێڕ=Sex in America: a definitive survey |نووسەر١=Michael, Robert T. |بڵاوکەرەوە=Little, Brown |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٦-٩١١٩١-٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PkjmGwAACAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٨|سەردێڕ=Pederasty and Pedagogy in Archaic Greece |نووسەر١=Percy, William Armstrong |بڵاوکەرەوە=University of Illinois Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٢-٠٦٧٤٠-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TCvoj1efp8UC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٨٧|سەردێڕ=Compañeras: Latina lesbians (an anthology) |نووسەر١=Ramos, Juanita |بڵاوکەرەوە=Latina Lesbian History Project |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ElVnAAAAMAAJ}} # Rousseau, George, ''Perilous Enlightenment: Pre- and Post-Modern Discourses—Sexual, Historical'', Manchester University Press 1991, {{ISBN|0-7190-3301-2}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٢|سەردێڕ=Sexuality and eroticism among males in Moslem societies |نووسەر١=Schmitt, Arno |نووسەر٢=Jehoeda Sofer |editor1=Arno Schmitt |editor2=Jehoeda Sofer |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٤-٠٤٧-١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Kw_BVSVmNsUC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=١٩٩٩|سەردێڕ=An American obsession: science, medicine, and homosexuality in modern society |نووسەر١=Terry, Jennifer |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٧٩٣٦٧-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=C6pGoWWLfhEC}} ;٢٠٠٠ەکان # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٥|سەردێڕ=Regulating sex: the politics of intimacy and identity |یەکەم١=Elizabeth |دوایین١=Bernstein |یەکەم٢=Laurie |دوایین٢=Schaffner |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٤٨٦٩-٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YQzW5I2RGNcC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Before Stonewall: activists for gay and lesbian rights in historical context |نووسەر١=Bullough, Vern L. |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٠٢٣-١٩٣-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=A7x_VnES2esC}} # {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Greeks And Greek Love: A Radical Reappraisal of Homosexuality In Ancient Greece|نووسەر=Davidson, James|ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٠-٢٩٧-٨١٩٩٧-٦|بڵاوکەرەوە=Weidenfeld & Nicolson}} # {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gunther |یەکەم=Scott Eric |ڕێکەوت=٢٠٠٩|سەردێڕ=The Elastic Closet, A History of Homosexuality in France, 1942-present |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٥٩٥١٠-١}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٤|سەردێڕ=The lavender scare: the Cold War persecution of gays and lesbians in the federal government |نووسەر١=Johnson, David K. |بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٤٠٤٨١-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_FM_hkMdxpIC}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=Historical dictionary of the lesbian liberation movement: still the rage |نووسەر١=Myers, JoAnne |بڵاوکەرەوە=Scarecrow Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٤٥٠٦-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dzYbAAAAYAAJ}} # {{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Queering India: same-sex love and eroticism in Indian culture and society |نووسەر١=Vanita, Ruth |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٢٩٥٠-٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=I9rrucxQbmEC}} === وتارە ڕۆژنامەیییەکان === # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=On the Prevalence of Homosexuality and Bisexuality, in a Random Community Survey of 750 Men Aged 18 to 27 |دوایین=Bagley |یەکەم=Christopher |دوایین٢=Tremblay |یەکەم٢=Pierre |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=Haworth Press |ساڵ=١٩٩٨|journal=Journal of Homosexuality |بەرگ=٣٦|issue= 2 |issn=0091-8369 |oclc=٩١١٢٩٣٩١|doi=10.1300/j082v36n02_01 |پەڕەکان=١–١٨}} # {{بیرخستنەوە|doi=10.2307/374839 |سەردێڕ=The Homophobic Imagination |دوایین=Crew |یەکەم=Louie |دوایین٢=Norton |jstor=374839 |یەکەم٢=Rictor |شوێن=3, Nov 74 |بەرگ=٣٦|issue=3 |پەڕەکان=٢٧٢–٩٠|journal=College English |issn=0010-0994 |ساڵ=١٩٧٤|oclc=٤٢٧٠٩٢٢١١}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=New Evidence of Genetic Factors Influencing Sexual Orientation in Men: Female Fecundity Increase in the Maternal Line |دوایین=Iemmola |یەکەم=Francesca |دوایین٢=Ciani |یەکەم٢=Andrea Camperio |بڵاوکەرەوە=Springer |format=Article |ساڵ=٢٠٠٩|journal=Archives of Sexual Behavior |پەڕەکان=٣٩٣–٣٩٩|بەرگ=٣٨|شوێن=no. 3 |issn=0004-0002 |oclc=٣٦٠٢٣٢٥٢٦|doi=10.1007/s10508-008-9381-6 |ناونیشان=http://www.springerlink.com/content/l6104277w82137x4 |pmid=١٨٥٦١٠١٤}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.springerlink.com/content/l6104277w82137x4 |date=شوباتی ٢٠٢٠}} # {{بیرخستنەوە|doi=10.1126/science.1887219 |سەردێڕ=A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men. |دوایین=LeVay |یەکەم=Simon |ساڵ=١٩٩١|journal=Science |پەڕەکان=١٠٣٤–٧|issue=5023 |بەرگ=٢٥٣|issn=0036-8075 |oclc=١٢١٦٥٥٩٩٦|ناونیشان=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/253/5023/1034 |pmid=١٨٨٧٢١٩}} # {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Fraternal Birth Order and Ratio of Heterosexual/Homosexual Feelings in Women and Men |یەکەم٩=N |دوایین٩=Martin |یەکەم٨=J |دوایین٨=Bailey |یەکەم٧=M |دوایین٧=Wright |یەکەم٦=S |دوایین٦=MacGregor |دوایین=McConaghy |یەکەم٥=M |یەکەم=N |دوایین٢=Hadzi-Pavlovic |یەکەم٢=D |دوایین٥=Keller |دوایین٣=Stevens |یەکەم٣=C |دوایین٤=Manicavasagar |یەکەم٤=V | displayauthors = 8|ساڵ=٢٠٠٦|journal=Journal of Homosexuality |پەڕەکان=١٦١–١٧٤|issue=4 |بەرگ=٥١|issn=0091-8369 |oclc=٢٠٢٦٢٩٨٨٥|pmid=١٧١٣٥١٣٣|doi=10.1300/J082v51n04_09 |ناونیشان=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1090513808000688}} === وتارەکانی ئینتەرنێت === # Burr, Chandler. [https://www.theatlantic.com/doc/199706/homosexuality-biology/ Homosexuality and biology]. ''The Atlantic'', June 1997, {{ISSN|1072-7825}}. An overview of recent research in layman's language. # [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/55169.stm BBC News (شوبات ١٩٩٨)]: Fingerprints Study # [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/325979.stm BBC News (نیسان ١٩٩٩)]: Doubt cast on 'gay gene' # {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://my.webmd.com/content/article/22/1728_56075?src=Inktomi&condition=Home+&+Top+Stories |سەردێڕ=WebMD (March 2000) |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080110000912/http://my.webmd.com/content/article/22/1728_56075?src=Inktomi&condition=Home+&+Top+Stories |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}{{cbignore|bot=medic}}: Pointing the Finger at Androgen as a Cause of Homosexuality # [http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/3735668.stm BBC News (تشرینی یەکەم ٢٠٠٤)]: Genetics of homosexuality # James Davidson, ''London Review of Books'', 2 June 2005, [http://www.lrb.co.uk/v27/n11/davi02_.html "Mr and Mr and Mrs and Mrs"]—detailed review of ''The Friend'', by Alan Bray, a history of same-sex marriage and other same-sex formal bonds {{Refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{بەستەری پرۆژە خوشکەکان}} * {{dmoz|Society/Gay,_Lesbian,_and_Bisexual/History/|گەی، لێزبیان و دووڕەگەزخواز/مێژوو}} * [http://plato.stanford.edu/entries/homosexuality/ ئینسایکڵۆپیدیای فەلسەفەی ستانفۆرد – ھاوزایەندخوازی] * [http://www.nrttv.com/En/media-video-detail.aspx?Cor=2&Jimare=12125 ڕاپۆرتی ئێن ئاڕ تی لەسەر ھاوزایەندخوازی]{{بەستەری مردوو|url=http://www.nrttv.com/En/media-video-detail.aspx?Cor=2&Jimare=12125 |date=ئابی ٢٠٢١}} * ئەم وتارە [[:en:Homosexuality|بە زمانی ئینگلیزی بخوێنەوە]] {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمەڵگا|مێژوو|پزیشکی|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|سیاسەت|ژینناسی|سێکسناسی|دەروونناسی|فەلسەفە|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=٥٣٢٤٥٠|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٧}} </span> [[پۆل:ھاوزایەندخوازی| ]] [[پۆل:ئەوین]] [[پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] [[پۆل:ئاڕاستەی زایەندی]] [[پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان]] [[پۆل:ھاوڕەگەزخوازی]] [[پۆل:کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە لە کوردستان]] 37jt9ng5xpbo9o67c1sjypay2idc16j 0 113625 1590463 1533338 2026-06-15T11:36:03Z CommonsDelinker 62 ئاڵوگۆڕی Hurricane_Katrina_August_28_2005_NASA.jpg لەگەڵ [[File:Katrina_2005-08-28_1702Z.jpg]] (لەلایەن [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] بە ھۆی:[[:c:COM:FR|File renamed]]: Criterion 4 - conforms to other similar files' formats for storm images.) 1590463 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Katrina 2005-08-28 1702Z.jpg|وێنۆک|بۆرانی کاترینا]] '''کارەساتی سروشتی''' بە کۆمەڵێک کارەساتی [[سروشت]]ی دەگوترێت کە خەڵک تووشی زیان دەکەن.<ref>http://www.simorgh-salamat.ir/main.asp?id=176{{بەستەری مردوو|url=http://www.simorgh-salamat.ir/main.asp?id=176 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == سەرچاوەکان == <references/> {{پۆلی کۆمنز|Natural disasters}} [[پۆل:کارەساتە سروشتییەکان]] j2bd4w82do2nhe1u8n3brmuqzw9s3af 0 117519 1590469 1497038 2026-06-15T11:45:48Z Rahel khdhr 75558 ڕەوانە کرا بۆ [[نانۆتەکنەلۆژیا]] 1590469 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[نانۆتەکنەلۆژیا]] {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''تەکنۆلۆژیای نانۆ''' [[زانست]]ی لێکۆڵینەوە لە [[ماددە]]یە لە ئەندازەگەلی زۆر بچووک وەکوو [[گەردیلە]] و [[گەرد]].<ref>http://www.vega.org.uk/video/programme/3</ref> == پەڕاوێز == {{reflist|2}} {{stub}} {{پۆلی کۆمنز|Nanotechnology}} {{تووڵی دەروازە|فیزیک|تەکنۆلۆژیا|زانست}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:تەکنەلۆژیای نانۆ]] ftpokbxg8km24ypm7i0ls1fh7jlh1d5 4 117839 1590362 1588316 2026-06-15T03:17:14Z Hivja 64112 1590362 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = ویکیپیدیا:دیوەخان (پێشنیارەکان)/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(60d) |counter = 5 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 5 |minthreadstoarchive = 1 }} <noinclude> {{سەرپەڕەی دیوەخان|start= |1=پێشنیارەکان|2= پێشنیار و بیرۆکە نوێکان لێرەدا وتووێژیان لەسەر دەکرێ. ''بەر لە دانانی پێشنیار'': * گۆڕانکارییە پێشنیارکراوەکانی '''نەرمامێر''' کە لەسەری پێکھاتوون دەبێ لە [[MediaZilla:|بەگزیلا]]دا ڕاپۆرت بکرێ. * گۆڕانکارییە پێشنیارکراوەکانی '''سیاسەت''' پەیوەندیی ھەیە بە [[ویکیپیدیا:دیوەخان (سیاسەت)]]. * '''وتارە نوێیە''' پێشنیارکراوەکان پەیوەندیی ھەیە بە [[ویکیپیدیا:وتارە پێشنیارکراوەکان]]. |3=وپ:دخپ|4=وپ:دخ/پ}} {{بازدان بۆ سەرەوە و خوارەوە}} __NEWSECTIONLINK__ __TOC__ <span id="below_toc"/> {{clear}} [[پۆل:دیوەخانی ویکیپیدیا]] </noinclude> == سیاسەت و کاری ویکیپیدیا و نیشانەکان == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٨:٥٨، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٤٣٩٤٧٣٤}}{{Pin message|}} ئێمە هەر هەموومان ئەگەر بۆ یەک جاریش بێت یاریمان کردووە ئیتر هەر یارییەک بێت، لە یارییەکەدا وشەیەک نوسراوە بەناوی (mission) کەبریتییە (کارەکان) کە دەیکەینەوە نوسراوە ئەو کارە بکە و خەڵاتێکی لە بەرامبەردا وەرگرین، بۆیە منیش داوا دەکەم کە پڕۆژەیەک بۆ ویکیپیدیا دروستکەن و بە چەند کاریکی زۆر و نیشانەی زۆر ئێمە دەتوانیین هەم نیشانەکان بە شێوەیەکی دیموکراسیانە بەکارهێنەرەکان بەکاری بهێنین، هەم باشترکردنی وتارەکان کارەکان دەتوانیین بە باشترین کار دایبنێن و بەشێوەیەک کە دڵنیام هەمووتان [[ھەی دەی]] تان کردووە، کە ئەویش کاری هەیە کە دانەیەک تەواو دەکەیت ئەوە دەچێتە کاریکی زەحمەتر کە هەر هەمان یاسایە وەک: تەواوکردنی ١٠ سندوقی زانیاری. کە ئەم کارە تەواو کرا ببێت بە تەواو کردنی ١٠٠ سندوقی زانیاری. ئەمەش لەسەر دەنگی بەڕێوبەران بۆ خراپکاریش ئەو بەکارهێنەرانەی خراپکاریان پێکرد ئەوا دەتوانن ئێوەی بەڕێوبەران سەربەستیان بکەن، زۆر سوپاس[[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|لێدوان]]) ‏٠٨:٤١، ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٢ (UTC) بۆ ڕوونکردنەوەیەکی زیاتریش ئەم وتانەی کە لەسەرەوە باسمان کرد بەم شێوەیە بەڕیوە دەچێت *دەبێت بەکارهێنەر نیشانەی سەرەکی هەبێت *دەبێت هەر بەکارهێنەرێک پەڕیەکی تایبەت بە (mission)ی بۆ دابنرێت ئەمەش لەسەر شێوەی ڕۆبۆتی *دەبێت بە سێ بەشەوە ئەنجام بدرێت کە بریتییە لە بۆ هەر (mission)نێک بریتی بێت لە سەرەتای ناوەندی زەحمەت، کە ئەمانە بەدوای یەکدا دێن لەدوای جێبەجێکردنی ئاسان دوای ناوەندی دوای زەحمەت. *دەبێت ئەو (mission)نەی کە بۆی نوسراوە بە چاکی بیکات، نەوەک بە تێکچووی *دەبێت لەسەر هەر (mission)ێک ئەو کارانەی بەکارهێنەری تێدابێت، وەک ئەوەی یەکسەر لەپەڕەکەی بەشێوەیەکی ڕۆبۆتی بۆی بنوسرێت. هەرچەندە ئەم کارانە لە سەروو پلەی خۆمەوەیە بەڵام دەبێت ئێوەی بەکارهێنەرانی بەئەزموون یارمەتیم بدەن بەهۆی تواناو لێهاتوویتانەوە، بەڵام من دەموێت لەسەرەتادا ١٠ بەکارهێنەری شارەزا بانگێشت بکەم بۆ ئەم پڕۆژەیە {{وب|Sako Nanakli}} {{وب|Sakura emad}} {{وب|Aram}} {{وب|Épine}} {{وب|Calak}} {{وب|Gyan333}} {{وب|Kushared}} {{وب|Serchia}} {{وب|Pirehelokan}} {{وب|Aza}} دەموێت بڵێم لە هەرکاتێکدا دەنگدان لەسەر ئەم پڕۆژەیە ئەنجام بدرێت ئەوە بە تێکڕای دەنگ دەکرێت و هەرکەسێک بیەوێت دەنگ بدات ئەوا دەبێت بەژداربێت لەم پڕۆژەیەدا. سوپاس [[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|لێدوان]]) ‏٠٩:٤٩، ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٢ (UTC) : بەرێز {{وب|ئارۆ سالار محمود}} بیرۆکەکەت جوانە ئەوەندەی لە مەبەستەکەت تێگەیشتم "دەتەوێت وەک پێشبڕکێیەک کارەکان بکرێت و پلەبەندی بۆ ھەر کارێک دابنرێت و ھەر بەکارھێنەرێک بەپێی ئاستی خۆی کارێک یان چەن کارێکی پێبدرێت و ئیتر بەپێی کارەکانی ئاستی بەرز بێتەوە و ئەرکەکانی زیاتر و زەحمەت تر بن، بۆ ھەر کارێکیش کە ئەنجامی دەدات خەڵاتی لە بەرامبەردا پێ بدرێت بەڵام خەڵاتەکە کێ دەیدات وە چییە؟" و ھەندێک لەوانەی تاگت کردوون ھیچ بەشداریان نەماوە یان ناتوانن بەچالاکی بەشداری بکەن لە ویکیپیدیا بۆ نموونە {{وب|Gyan333}}، [[بەکارھێنەر:Épine]]. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٨:١٠، ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٢ (UTC) :{{وب|ئارۆ سالار محمود}} سڵاو ، دیارە ئەوەندەی تێگەیشتبێتم ئەتەوێت پشبڕکێیەک لە نێوان بەکارهێنەران دروستبکەیت بۆ ئەوەی بتوانن زۆرترین سندوقی زانیاری وەڕبگێڕن، ئەگەر ئاوایە و مەبەستەکەت ئەوە بۆ ئەم قۆناغەی ئێمە کەمێک ئاسان نییە، بەتایبەت بەبێ پشتیوانی و خەڵات . پێشتر قەرارمان دەبوو پێشبڕکێەک ڕێکبخەین بۆ دانانی سەرچاوە بۆ ئەو وتارانەی بێ سەرچاوەن بە پشتیوانی ویکیمیدیا بەڵام وابزانم بەهۆی نەبوونی ژمارەیەکی زۆری بەکارهێنەر لە ویکیپیدیای کوردی کارەکە نەکرا .بۆیە هەر کارێک بەتایبەت لەو شێوەی جەنابت باسی دەکەیت ئاسان نییە بەتایبەت ئەم مەرجانەی تێدابێت قورس و گرانی و مامناوەن ، ئامانجی بەشی زۆری ئەوانەی لێرەن هەوڵدانە بۆ ئەوەی لانیکەم ژمارەی وتارەکان بگەیینە ئاستێکی زۆر باشە لەگەڵ بوونی ناوەڕۆکێکی باش .ئەمەش کەم کەس بە خۆبەخشی و بێ بێ چاوەڕوانی هیچ پاداشتێک ئەنجامی دەدات.لەگەڵ ئەوەش بوونی پڕۆژەی جیاواز لە نیشانەکانی پێشکەوتنی ویکیپیدیای کوردیدایە و لە قازانجیەتی ئەنجامیان بدات هەرچەند تا ئێستا چەن پڕۆژەیەک ئەنجام دراون ئێستاش پڕۆژەی شارەکانی ئێران لە بواری تەواوبووندایە.جا ئەگەر وادەزانی هەڵە تێگەیشتووم دەتوانی ڕوونکردنەوەی زیاتر بنوسی ، لەگەڵ ڕێزدا .[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ‏١٨:٠٩، ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٢ (UTC) بەڕێزان ڕاست دەکەن ئەمە ئەرکێکی قورسەو جێبەجێکیردنی کاتی دەوێت، بەڵام ئێمە دەتوانین وتارێکی ویکی لە سەرەتادا بۆ دروست بکەین، و دەتوانین بە چەند شێوەیەک کار دروستبکەین، ئەوەش حەزدەکەم یەکم کار ئێوە بینوسن، و دەزانین نیشانەکان زۆر لەمەوبەر دیاری کراوە، بەڵام نەخراوەتە بەرچاوی بەکارهێنەر و ئێمە دەتوانین بڵاویبکەینەوە لە پەڕەیەکدا، و بۆ کارەکان دەبێت لەیەکەو دوور بن وەک دروستکردنی (چ ژمارەیە) وتارێک کە پێکهاتبێت لە ئەونە (ژمارە. سەردێڕ، ژمارە. ژێرسەردێڕ). یاخود بڵێن دروستکردنی ژمارە. وتاری (وەرزشی، هونەری، موسیقا)، ئیتر دەکەوێتە سەر ئەوەی چی بکەین.[[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|لێدوان]]) ‏١٨:٤٤، ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]]: گەر ھیچ قسەت نییە لەسەر پڕۆژەکە دەتەوێت دایبخەم، بە ھۆکاری ئەوەی نەکرا؟ یان دەتەوێت داواکارییەکە بەردەوام لێرە بێت؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٤، ١١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) داوادەکەم بیسڕیتەوە و هەر دانەیەکی من کە دامناوە چوونکە هیچ کەسێک بێجگە لە تۆ و ئارام نایەنە سەر ئەم بەشەی ویکیپیدیا، لاخۆی دیوەخانە.[[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|🎻 𝓐𝓻𝓸 𝓼𝓪𝓵𝓪𝓻 🎻]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|لێدوان]]) ‏٠٦:٠٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] بێزەحمەت دایبخە [[بەکارھێنەر:Agent aro|Agent aro]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Agent aro|لێدوان]]) ‏٠٦:٢٣، ١٩ی نیسانی ٢٠٢٣ (UTC) == دەستکاریی بە کۆمەڵی شێواز == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٩:١١، ٢٣ی تەممووزی ٢٠٣٥ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|٢٠٦٨٨٣٠٦٦٤}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو بەکارھێنەر {{وب|Aram}} و بەکارھێنەرانی تر. پێشتر بڕێک پیاچوونەوەی زمانەوانیمان کردووە لە دەقەکاندا. ھەڵەیەک کە زۆر دەکەوێتە بەرچاوم ئەوم '''ھەستا بە''' کە [[:en:calque]] یانی وەرگێڕانی وشەبەوشەی عەرەبیی قام بە. دوو کێشەی ھەیە. یەک، لە ڕووی شێوازەوە زمان درێژ دەکاتەوە. دوو، وەک گشت وەرگێڕانێکی وشەبەوشەی ئیدیۆمی بیانی تێگەیشتنی ئاسان نیە. بۆ نموونە لەجێی '''ھەستا بە گەورەکردنی ماڵەکە''' بنووسرێ '''ماڵەکەی گەورە کرد'''. بەڵام ئەمە نازانم بە چەند دێڕ کۆد بکرێ یا نە، چون چەند کێشەی ھەیە. ١) بڕێک جار ڕستەکان درێژن و خاڵ لە ئاخریانەوە نیە و ئەوە دیاریکردنی بەکارەکە ئەستەم دەکات. ٢) کێشەی جێناوە لکاوەکان (کە ئەو ئاسانتر بێ و بە چەند دێڕ کۆد چارەسەر دەکرێت). بەکارھێنەر ئارام کە تەجرەبەی زیاترە نازانم ڕای چییە. سپاس [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ١٩:٣٦، ٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو لەم دڵسۆزەی ویکی، {{وب|Pirehelokan}}! زۆر ببوورە و کۆمپیوتەرەکەم کێشەی تێ کەوت بۆیە نەمتوانی زووتر وەڵامت بدەمەوە. ئەوە [[فەرھاد پیرباڵ]]یش لە بەرنامەیەک زۆر بە توندی ڕەخنەی لەم باسە گرتبوو. پێم وا بێ شتەکە چووەتە ناوی خەڵکەوە و وشیارتر مامەڵەی لەگەڵ دەکەن و کەمتریش بە کاری دێنن. لەم کاتەدا و لێرە ٣٢٧ ئاکامی ئەم باسەمان ھەیە. ڕاستکردنەوەیان نە بە دەست و بە ئێمە ئاسانە و نە پێشم وایە بە چەند دێڕێک کۆد و بە بۆت بکرێت؛ بۆت نابێت لە خۆیەوە و بەبێ پێداچوونەوەی مرۆڤ ئەم جۆرە دەستکارییە بکات. بە بڕوای من بۆ چارەکردنی ئەمە، پێویستمان بە سیستمێکە کە ھەڵەکان دیاری بکات و حەلێک یان زیاتر پێشنیار بکات و بەکارھێنەر بڕیار بدات کە قبووڵی بکات یان نا. ئەوە دەمبوسێکم لە بەشەکە چەقاند تا ئەرشیڤ نەکرێ تا بزانین دەتوانین شتێکی لێ بکەین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:١١، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::{{وب|Aram}}، سڵاو، سپاس بۆ وڵامەکەت. ئەگەر فۆرمە جیاوازەکانی بەرچاو بگرین یانی کاتی کارەکە و سەرفکردنەکەی ئەوە زیاتریش دەکا. ھەست/ام/ای/ا/این/ان/ان بە تەنیا لە ڕابردوودا. ئیتر با ڕانەبردوو بمێنێ و کێشەی دوو جۆرە ھ ێکەیش بە لایەک. بەھەرحاڵ ئەوەی بڕێک دەڵێن ئەمە بووە بە باو نابێ بە بیانوو بۆ دەستبەرداربوونی. بڕوانە ئینگلیزی ئیستەش ھەموو ڕۆژێ باسی شێوازی دروست و پوخت و کورت ھەمیشە گەرمە. دیسان سپاس. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:١٢، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == دیواری شانازی ویکیپیدیای کوردی سۆرانی == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٩:١١، ٢٣ی تەممووزی ٢٠٣٥ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|٢٠٦٨٨٣٠٦٦٤}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> '''سڵاو لە''' {{وەڵام بۆ|Serchia|Kurd2021|Kushared|Aram|Muhammed taha|Ari Qasm|Sakura emad|Tessla|Ari Qasm|1silent scientist}} و سەرجەم بەکارھێنەرانی تریش… ببوورن گەر هەندێک بەکارهێنەر ناوی لێرە نەهاتبێت''' '''پڕۆژەکە''' دەمەوێت ئەم پڕۆژەیە بخەمە بەردەست کۆمەڵەگەی ویکیپیدیا بۆ ئەوەی وتووێژی لێ بکرێت تاکو ببێتە خزمەتێک بۆ ویکیپیدیا پڕۆژەکە بەناوی هۆڵی شانازییە کە ئەم وتارە پڕۆژەیەکە کە تێیدا ناوی ئەو بەکارهێنەرانەی تێ دەچێت کە خزمەتێکی گەورەی بە ویکیپیدیا کردبێت یاخود کاتی بێت تاکو بەفەرمی بچێتە نێو ئەم وتارە لە وتارەکەدا باسی چەند شتێک دەکرێت و لەلایەن خودی بەکارهێنەرەوە خۆی دەنووسرێت: '''ناوی بەکارهێنەری''' ناوی ڕاستەقینەی خۆی (لە دوو ناوی سەرەتا زیاتر نەبێت)، و زیادکردنی ناوێک لە دەستە چەپەوە (سایزەکەی دوای دیاری دەکرێت) '''زانیاری''' لەم بەشەدا ماوەی چالاکی بوون و تەمەنی و لە چ بوارێکی ویکیپیدیا زیاتر کاری کردووە (چەند دانەیە با بینووسێت) پلە و پۆستەکەی لە ویکیپیدیا '''چالاکییە گەورەکانی''' ژمارەی وتارەکانی: ژمارەی چالاکییەکانی: <nowiki>*</nowiki>پڕۆژەی دامەزراوی: <nowiki>*</nowiki>وتارە هەڵبژێردراوەکانی <nowiki>*</nowiki>وتارە باشەکانی: <nowiki>*</nowiki>ژمارەی داڕێژەنی: <nowiki>*</nowiki>ژمارەی پۆلەکانی: <nowiki>*</nowiki>ژمارەی دەروازەکانی: <nowiki>*</nowiki>ژمارەی پەڕگەکانی: ئەو شتانەی کە نا ئێستا نەی کردووە دەکرێت نەنووسرێن و دەرنەکەون '''هۆکاری شانازی گرتن لێی:''' (ئەم بەشە لەلایەن بەڕێوبەری چالاکەوە دەنووسرێت) _______________________ بەمشێوازە من بیرم لێی کردەوە تەبعەن لە ماوەی ئەم گفتووگۆیەدا گەشەی پێ دەدرێت _______________________ '''پێوەرەکان''' - بە دوو شێواز بەکارهێنەر ئەم شانازییەی پێ دەبەخشرێت ١. مەرجی: گەر بەکارهێنەر ئەم سیفەتانەی تێدابێت: گەر بەکارهێنەر نووسەر بێت: - ژمارەی دەستکارییەکانیبلە ٢٠٠٠ کەمتر نەبێت -ماوەی بەکاربوونی دەبێت لە دوو ساڵ کەمتر نەبێت - خاوەن ٥٠٠ وتار کەمتر نەبێت - خاوەن ١٠ وتاری باش کەمتر نەبێت - خاوەن ٥ وتاری هەڵبژێردراو کەمتر نەبێت گەر بەکارهێنەر تەکنیککار بێت: پێوەرەکانی لەلایەن تەکنیک کارەوە دابنرێت گەر بەکارهێنەر درووستکەری (دەروازە، پۆل، داڕێژە، هتد……) ژمارەی دەستکارییەکانی لە ٢٠٠٠ کەمتر نەبێی - ماوەی بەکاربوونی لە دوو ساڵ کەمتر نەبێت - خاوەنی ٢٠٠ پۆل کەمتر نەبێت - خاوەنی ١٠٠ پەرگە کەمتر نەبێت - خاوەنی ٥٠ داڕێژە کەمتر نەبێت - خاوەنی ٥ دەروازە کەمتر نەبێت —————————————— گشت ئەم مەرجانە ئەگەری دەستکاری کردنیان هەیە. نموونەیەک لە خوارەوە دادەنێم بە وێنە ————————————————— '''نموونەی بەکارهێنەر لە هۆڵی شانازی''' [[پەڕگە:Unknown_person.jpg|وێنەی دەرەکی|چەپ|150x150پیکسڵ]]   [[بەکارھێنەر:Aro Salar|'''Aro Salar''']] '''ناوی ڕاستەقینە:''' ئارۆ سالار '''ساڵی لەدایکبوون''': ٢٠٠٨ '''ماوەی چالاکی:''' ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٢ – تا ئێستا '''ئەندام لە ویکیپیدیا:''' بارکەر '''زانیاری:''' ئەم بەکارهێنەرە لە ساڵی ٢٠٢٢ دەستی بەکارکردن لە ویکیپیدیا کوردی کردووە و زیاتر لە بواری فیلم و ئەنیمەیشن وتار نووسیووە. '''چالاکییە گەورەکانی:''' ژمارەی وتارەکانی:٥٤٢ ژمارەی چالاکییەکانی: ٤٣٩٣ <nowiki>*</nowiki>ژمارەی ویکیپڕۆژەککانی:٣ <nowiki>*</nowiki>وتارە هەڵبژێردراوەکانی:٠ (دەرناکەوێت) <nowiki>*</nowiki>وتارە باشەکانی:١ <nowiki>*</nowiki>ژمارەی داڕێژەنی:٣٩ <nowiki>*</nowiki>ژمارەی پۆلەکانی:٥٤ <nowiki>*</nowiki>ژمارەی دەروازەکانی:٢ <nowiki>*</nowiki>ژمارەی پەڕگەکانی:٦٢ '''هۆکاری شانازی پێدان:''' بەهۆی بەشدارییە بەردەوامەکانی و زیادکردنی ناوەڕۆکی کوالیتی بۆ ویکیپیدیا کوردی. ______________________________ === {{لەگەڵ}} === * {{لەگەڵ}} دەزانن چی؟! خوداشاهیدە زۆر زۆر لەمێژ بوو بیرم لەوەی دەکردەوە کە چۆن و بە چ جۆر و شێوازێک دەستخۆشییەک لە بەکارهێنەرە باشەکان واتا ئەو بەکارهێنەرانەی خزمەتێکی زۆر و گەورەیان بە ویکیپیدیای کوردی کردۆ، بکەین، حەتاکوو جەنابی ئارۆ ئەو پێشنیارەی دا، هیوادارم کە بە باشی بڕواتە پێش. [[بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#00BAAE">'''سينا'''</font>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></font>]] ٢٣:٥٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} پێشنیارێکی بەجێیە، بەڵام لەھەندێک حاڵەتدا دەکرێت '''ژمارەی دەستکاری نەکرێتە پێوەر'''، '''بەھا و کاریگەری چالاکیی بەکارھێنەرەکە بۆ ویکیپیدیا گرنگتر و بە بەھاترە''' (فراوانکردنی کۆلکە وتارێک، دابینکردن و دۆزینەوەی سەرچاوەی پێویست بۆ وتارێکی بێ سەرچاوە، ڕێکخستنەوەی وتارێک کە بەپێی پێوەرەکانی نووسین نەنووسراونەتەوە، یان ھەر چالاکییەکی تری کاریگەر و بەھادار). «[[User:Muhammed taha|<b style="background:Blue; color:White;">Muhammed Taha</b>]][[User talk:Muhammed taha|<sup style="color:Blue;">لێدوان</sup>]] ١٧:٥٥، ٢١ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٩:٢٧، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٨:٠٧، ٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) * {{لەگەڵ}} دەبێ پێوەرەکان بە شێوەیەکی گشتی پێداچوونەوەیان بۆ بکرێت، نەک بەشێوەی تاک بە تاک. ئێستا بۆ نموونە بمانەوێت ڕێز لە کەسێکی وەک کاک ئارام بگرین، بەڵام ژمارەی وتارەکانی ژێر ٥٠٠ـن (زۆربەی وتارەکانی لە ڕێگای بۆت و ویکیپرۆژەکانەوە بڵاو کردووەتەوە) و ژمارەی وتارە ھەڵبژێردراوەکانی یەک دوو وتارن، بەو پێوەرە بێت کەس ھەموو مەرجەکان لەخۆ ناگرێت، بەڵام ئێستا ھەموو کەس دەزانێ کە کاک ئارام جێگای ڕێز و شانازییە. بەگشتی من پێم باشە بۆ ڕێزگرتن لە کەسێک ژمارەیەک بەکارھێنەر دەنگی لەسەر بدەن و دواتر بەھۆی سەرجەم بەشدارییەکان و کارە دیارەکانی ئەو بەکارھێنەرە؛ ئەگەر بەپێی یەکدەنگی شایەنی بوو ئەوە ڕێزلێنانەکەی پێ بدرێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣٨، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) === {{دژایەتی}} === <nowiki>*</nowiki> === لێدوان === بەهیوای تەندروستیی بۆ هەموو کەسێک.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٣:٣٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] سەلام. ئەمن لەگەڵ ئەو پێشنیارەم بەس بەڕای من دەبێ شتێک بگۆڕێ. ۲۰۰۰ دەستکاری زۆر کەمە، بە دوو مانگ بە کووب چالاک بوون دەکرێ، بە ڕای من بڕوات بۆ ۱۰،۰۰۰، کەسێک کە ۱۰ وتاری باش و ۵ وتاری هەڵبژێردراو و ۵۰۰ وتاری دروستکراوی هەیە بە دڵنیاییەوە دەستکارییەکانی لە ۱۰،۰۰۰ی بۆولای ڕۆیشتۆ. [[بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#00BAAE">'''سينا'''</font>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></font>]] ٠٠:٠٤، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) ::بەڕای من بکرێتە ٥٠٠٠ باشترێکە [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ١٧:١٥، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :::'''سڵاو لە''' {{وەڵام بۆ|Serchia|Kurd2021|Kushared|Aram|Muhammed taha|Ari Qasm|Sakura emad|Tessla|Ari Qasm|1silent scientist}} و سەرجەم بەکارھێنەرانی تریش… ببوورن گەر هەندێک بەکارهێنەر ناوی لێرە نەهاتبێت [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ٠٩:٤٤، ٢١ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]]: ڕاستی مادام حەز بەم جۆرە شتە دەکەن، بەدڵ خۆتان بکەن و من '''دژ''' نابم، لەبەرئەوەی کەسانی وەک ئێوە لە ئێستادا چالاکن لە ویکیپیدیا، هەربۆیە شایەنی بڕیاردانن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٢٥، ٢١ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) کاک @[[بەکارھێنەر:Muhammed taha|Muhammed taha]] پێشنیارەکەت لەبەرچاو گیراوە، وەک لە پڕۆژەکە ئاماژەم پێداوە، دەکرێت بەڕێوبەری ئەو کاتە دەتوانێت پێوەرەکان پێشەل بکات و ڕێز لە کەسێک بنێت، بەدڵناییشەوە گەر کەسێک پێوەرەکانیشی تێدابێت بەڵام بەڕێوبەری ئەوکاتە ڕازی نەبیت، ئەوا ڕێزلێگرتنی دوادەخرێت.[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ٠٩:١٣، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) == کردنەوەی کەناڵ و گرووپی ویکیپیدیا لە تێلێگرام == {{atopg | status = ئەنجام | result = [https://t.me/ckbwiki کەناڵی ویکیپیدیای کوردی] لە [[تێلێگرام]] کرایەوە و [https://t.me/KurdishWikipedia گرووپەکەی] پێوە بەسترایەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٦:٣٦، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) }} {{وەڵام بۆ|Serchia|Kurd2021|Kushared|Aram|Muhammed taha|Ari Qasm|Sakura emad|Tessla|Ari Qasm|1silent scientist|-Haryad|Tessla|Aza|حوسێن|MFTG|Sorou6sh|Saad Goran|مامۆستا|Épine|GoRaN909|Serchia|فەرهاد|Pirehelokan}} سڵاوتان لێ بێت ھاوڕێیان، ئەگەر یەکدەنگیتان لەسەر بێ، پێم باشە کەناڵ و کۆمەڵێک گرووپی جیاوازیی ویکیپیدیا (ڕێک ھاوشێوەی [[دیسکۆرد]]) لە «[[تێلێگرام]]» بکەینەوە. تێلێگرام کوردی زۆری تێدان و ئەگەر لەوێ چالاک بین ھەم دەتوانین سەرنجی کەسانی نوێ بۆ ئەندامبوون ڕابکێشین و ھەمیش دەتوانین لەوێ وەڵامی پرسیار و کێشەکان بدەینەوە. خۆم ئامادەم وەک ئەدمینی سەرەکیی ھەژماری ویکیکوردی لە تێلێگرام بم و ھەر کەسیش پێی خۆش بوو ببێتە ئەدمین ئەوە ڕایگەیێنێت؛ دواتریش خۆشحاڵ دەبین لەوێ ببنە ئەندام (ھەڵبەت ئەگەر یەکدەنگی لەسەر پەسەندکردنی ئەو پێشنیارە بێت). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٩، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو، من بەشتێکی باشی دادەنێم هەوڵێکی باشە، لە openstreetmap کارم دەکرد گروپی هەبوو بەڵام کوردەکان نا چالاک بوون، بانگێشتی عەرەبی عێراقی کرام زۆر چالاک بوون و ئیشی چاکیان دەکرد پێکەوە، بەڵام لە کۆتایدا ئیشی منیان بەدڵ نەبوو دەریان کردم(کوردایەتی)، گرنگ ئەوەیە چالاک بین و هاوکاری یەک بین. [[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MFTG|لێدوان]]) ٢١:١٩، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەستخۆش بۆ ئەم بیرۆکەیە. منیش پلانێکی وام ھەبوو باسێکی ئاوا بکەمەوە، ئەوەتا تۆ کردتەوە. منیش پێم وایە بەڕاستی ویکیپیدیای کوردی پێویستی بە چالاکییەکی زیاترە لە سۆشیاڵ میدیا و تێلێگرام شوێنێکی گونجاوە. بەس ئەبێ چەن بەشێکی ھەبێ و جیا بکرێنەوە، وەکو بڵاوکردنەوەی نوێکارییەکان، گرووپی وتووێژی گشتی تا بەکارھێنەرە تازەکان پرسیار بکەن و بەکارھێنەرانی شارەزا وەڵامیان بەنەوە، بەشی فێرکاری بە بڵاوکردنەوەی ڤیدۆ یان ڕێنماییی کورتی نووسراو بۆ فێرکردنی بەکارھێنەرانی تازە کە کەم ئەزموونن چۆن دەست بە نووسینی وتار بکەن. ئەگەر بەو شێوەیە بێ کێشەم نییە. سپاس [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢١:٣٧، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::باشە. بەو مەرجەی کەس ببێ خاوەندارێتیی بکا و ناوەرۆکی بۆ دابنێ. ئەگەر سەر بگرێ و چالاک بێ دەبێ چوارچێوەیەکی گشتیش ببێ دەربارەی ئەوەی چی دابنرێ و چی نە. دەکرێ چاو لە کاناڵەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی بکرێ کە زۆربەی بابەتەکانیان زانستییە. [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|پیرەھەڵۆ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Pirehelokan|وتووێژ]]) ٢٢:١٩، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::سپاس بۆ ھەمووتان، ئەو جۆرەی دیارە وەڵامەکان ئەرێنین و پێشنیارەکە سەر دەگرێ. @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ڕاستە، بێگومان کارێکی جوانی تێدا دەکەین و بە ڕێکوپێکی بەڕێوەی دەبەین، ھەر پێشنیارێکیشتان لە ھەر کاتێکدا ھەبوو خۆشحاڵ دەبین پێمان بڵێن. @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستە، ھەر وەک شروەی دیسکۆرد چەندین گرووپی جیاواز و کاناڵێک لەخۆ دەگرێ کە ھەموویان سەر بە یەک دەبن؛ ھەروەھا کاک ھەریاد خۆشحاڵ دەبم ئەگەر تۆش وەک ئەدمینێک ھاوکار بیت. زۆر سپاس بۆ ھەمووتان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:٥٣، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::زۆر باشە مادەم وات ئەوێ، لە پەڕەکەم بەستەری تێلێگرامم داناوە، گەر ویستت لەوێ ئەتوانین زیاتر لەسەری قسەکەین. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٣:١٩، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] سلاو،دیارە کارێکی بەجێیە ، دەستان خۆشبێت ، ئەو لینکەی داتان ناوە کار ناکات لای من و ناتوانم بیدۆزمەوە. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٢٠:٠٤، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]]: سەرەتا ئەو چەناڵ و گرووپەمان دانا لە تێلێگرام، دوای بینیم پێشتر کاک محەممەد دروستی کردبوون و ئەوەی خۆمان لابرد. ئەتوانی لەم لینکە جۆینی [https://t.me/ckbwiki چەناڵەکە] بیت. لەم لینکەش جۆینی [https://t.me/KurdishWikipedia گرووپەکە] بیت. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٠:٣٠، ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] سوپاس ،دەستخۆش. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٠:٤١، ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) {{کرا}}، [https://t.me/soranikurdishwikipedia کەناڵی تێلێگرام] کرایەوە و ھەوڵی زۆرکردنی گرووپەکانی و زیادکردنی ئەندام دەدەین. تکایە ھەر بۆچوون و پێشنیارێکی ھەتانە پێمان بڵێن؛ لە ئێستادا بەڕێز ھەریاد دامەزرێنەری کەناڵ و منیش ئەدمینیم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٣١، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :: سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، دەستخۆشی لەو پێشنیارەتان دەکەم، تێلێگرام لای خۆمان زیاتر ئاشنایە، ئینشەڵڵا ھەنگاوێکی باش دەبێت بۆ دووبارە چاڵاکبوونەوەی ویکی کوردیی ناوەندی. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ١٢:٠٣، ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} == زۆر گرنگ: داوای پشتگیری لە ویکیداتا بۆ جێگیرکردنی زاراوەی «باکووری کوردستان» == {{atopg | status = ئەنجام | result = }} سڵاو هاوڕێیان و هاوپیشەیانی بەڕێز: [[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ، [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ، [[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] ، [[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] ، [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ، [[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ، [[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ، [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ، [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ، [[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ، [[بەکارھێنەر:Muhammed taha|Muhammed taha]] ، [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ، [[بەکارھێنەر:kushared|kushared]] ، [[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] (ئەوانی تریش) '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٠٣، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) وەک دەزانن، لەم چەند ڕۆژەی ڕابردوودا لە ویکیداتا کێشەیەک دروست بووە لەسەر وەسفی زمانی کوردی (ckb) بۆ پارێزگاکانی باکووری کوردستان. بەکارهێنەرێکی تورک بەردەوام دەستکارییەکانی ئێمە دەگەڕێنێتەوە و بێڕێزی بەرامبەر بەڕێوەبەرانی پڕۆژەکەمان دەکات. دوای سکاڵای فەرمی، بە ڕێنمایی بەڕێوەبەرانی ویکیداتا گفتوگۆیەکی فەرمیم لە '''Project Chat''' دەست پێ کردووە بۆ ئەوەی وەک کۆمەڵگەی ویکیپیدیای کوردی «کۆدەنگی» (Consensus) خۆمان نیشان بدەین و ڕێگری لەم دەستوەردانە دەرەکییانە بگرین. '''تکایە هەمووتان بچنە ئەم لینکە و لە خوارەوەی بابەتەکە دەنگی خۆتان بدەن:''' '''[https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Project_chat#Consensus_for_Kurdish_(ckb)_descriptions_of_provinces_in_the_Kurdistan_region لینکی گفتوگۆکە لە ویکیداتا]''' '''چۆن دەنگ بدەم؟''' تەنها لە خوارەوەی پەیامەکە داڕێژەی Support دابنێن و پاشان لەتەنیشتی بنووسن: * <code>This terminology is the established community consensus in the Kurdish language (ckb).</code> تێبینییەک بۆ بەڕێوەبەرکانی ئێرە، گەر لەبەشی پشتگیری بنووسن (من وەک بەڕێوەبەرێک ...) ئەوە باشترە بۆ ئێمە. ئەمە وەک ئەرکێکی نەتەوەیی و فەرهەنگی ببینن بۆ پاراستنی سەروەریی زمانەکەمان لە پڕۆژە جیھانییەکاندا. ڕێز و خۆشەویستیم؛ '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٥:٥٠، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :{{وب|Tessla}} زۆر سپاس بۆ بەڕێزت و ئەو کارە بەنرخەت. خۆت کێشەی ئایپییەکەم دەزانی بۆیە ناتوانم لە ویکیداتا شتێک بنووسم، بەڵام هیوادارم هەموو بەڕێزانی خۆمان لەوێ پاڵپشتی بکەن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٣١، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Tessla}} دەنگی پشتگیریم دانا. ھیوادارم داواکە پشتگوێ نەخرێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٩:٥٨، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، دەستت خۆش بێت. @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەداخەوە، هیوادارم ئەوانی تر بیکەن. @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]]: تۆش بەشداریت لەم کارە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٠:٠٠، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@{{وب|Tessla}} لە دیوەخانی [[w:ku:Special:Diff/2031320|ویکیپیدیای کورمانجیش]] ھەمان داوام لەوێ دانا، تا ئەوانیش پشتیگیریی داواکە بکەن. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٣:٤٩، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]]، @[[بەکارھێنەر:Khoshhat|Khoshhat]]: ئێوەش دەتوانن دەنگ بدەن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٦:٢٩، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::زۆر سوپاس بەڕێز تێسلا، دەنگی خۆم دا. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) {{سھ}} سڵاو دووبارە، دەستخۆشی لە هەموو ئەو بەکارهێنەرە بەڕێزانە دەکەم کە لە ویکیداتا دەنگیان دا. پشتگیرییە بەهێزەکەتان کاریگەریی گەورەی هەبوو. ئێستا وتووێژەکە گەیشتووەتە قۆناغێکی زۆر باش. یەکێک لە بەڕێوەبەرە ناسراوەکانی ویکیداتا (ArthurPSmith) پێشنیاری کردووە کە ئێمە وەک کورد پڕۆژەیەکی فەرمی لە ناو خودی ویکیداتادا دابمەزرێنین بە ناوی '''WikiProject Kurdistan'''. سوودی ئەم پڕۆژەیە ئەوەیە کە دەتوانین هەموو یاسا زمانییەکانی خۆمان (وەک زاراوەی باکووری کوردستان و هتد) تێیدا بە فەرمی بنووسین و جێگیری بکەین، تا چیتر کەس نەتوانێت بە بیانووی بێلایەنی دەستکارییەکانمان بگەڕێنێتەوە. من بە ناوی کۆمەڵگەکەمانەوە ڕەزامەندیم لەسەر ئەم پێشنیارە دەربڕیوە. لە هەنگاوەکانی داهاتوودا داوای هاوکاریتان لێ دەکەم بۆ داڕشتنی ئەم پڕۆژەیە. ئێستا تەنها چاوەڕێ دەکەین تا وتووێژە سەرەکییەکە لەوێ کۆتایی دێت. سوپاس بۆ هەمووتان. داوا دەکەم بەڕێوەبەرەکانی خۆمان کەمێک دەست بکەنە ناو قسەکانمان و جار جار ئاگایان لێرە بێت. ( [[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]، [[بەکارھێنەر:kushared|kushared]]). '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٢، ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) {{بنی ئەرشیڤ}} iuzxy4bnunv6rx384zvuv4t6hqiwyam 10 118148 1590457 1328201 2026-06-15T11:14:04Z Solaveae 67481 زیادکردنی زانیاری لەسەر فیلمی نوێ، "ئەنفا ٨" 1590457 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = فیلمە کوردییەکان | title = فیلمە کوردییەکان | listclass = hlist | state = expanded | above = | image = | group1 = نەزانراو | list1 = | group2 = ١٩٢٠–١٩٣٩ | list2 = * ''[[زارێ]]'' <small>(١٩٢٧)</small> * ''[[کوردەکان-ئێزیدییەکان]]'' <small>(١٩٣٢)</small> | group3 = ١٩٨٠–١٩٨٩ | list3 = * ''[[ڕێ (فیلم)|ڕێ]]'' <small>(١٩٨٢)</small> * ''[[نان و ئازادی]]'' <small>(١٩٨٤)</small> | group4 = ١٩٩٠–١٩٩٩ | list4 = * ''[[نێرگز بووکی کوردستان]]'' <small>(١٩٩٠)</small> * ''[[گەلەگورگ]]'' <small>(١٩٩٠)</small> * ''[[کلامەک ژ بۆ بەکۆ]]'' <small>(١٩٩٢)</small> * ''[[بێپەلامار]]'' <small>(١٩٩٦)</small> * ''[[با دەمانبات]]'' <small>(١٩٩٩)</small> | group5 = ٢٠٠٠–٢٠٠٩ | list5 = * ''[[تەختەڕەش (فیلم)|تەختەڕەش]]'' <small>(٢٠٠٠)</small> * ''[[کاتێک بۆ مەستیی ئەسپەکان]]'' <small>(٢٠٠٠)</small> * ''[[دایک (فیلم)|دایک]]'' <small>(٢٠٠٠)</small> * ''[[جێھێڵراو لە عێراق]]'' <small>(٢٠٠٢)</small> * ''[[ژیان (فیلم)|ژیان]]'' <small>(٢٠٠٢)</small> * ''[[مەمی ئالان]]'' <small>(٢٠٠٢)</small> * ''[[ڤۆدکا لیمۆ]]'' <small>(٢٠٠٤)</small> * ''[[باوکە (فیلم)|باوکە]]'' <small>(٢٠٠٥)</small> * ''[[شیوەنی بەفر]]'' <small>(٢٠٠٥)</small> * ''[[کیسەڵەکانیش دەفڕن]]'' <small>(٢٠٠٥)</small> * ''[[کیلۆمەتر زیرۆ]]'' <small>(٢٠٠٥)</small> * ''[[نەگەزی!]]'' <small>(٢٠٠٥)</small> * ''[[پەڕینەوە لە تەپوتۆز]]'' <small>(٢٠٠٦)</small> * ''[[کوێستانی سپی]]'' <small>(٢٠٠٦)</small> * ''[[دۆڵ (فیلم)|دۆڵ]]'' <small>(٢٠٠٧)</small> * ''[[وڵاتی زستان]]'' <small>(٢٠٠٧)</small> * ''[[ژانی گەل (فیلم)|ژانی گەل]]'' <small>(٢٠٠٧)</small> * ''[[مافورەی دار]]'' <small>(٢٠٠٨)</small> * ''[[نیوەمانگ]]'' <small>(٢٠٠٨)</small> * ''[[شوێنێک بۆ یاری]]'' <small>(٢٠٠٩)</small> * ''[[ھەرمان]]'' <small>(٢٠٠٩)</small> | group6 = ٢٠١٠-٢٠١٩ | list6 = * ''[[کوێستانی قەندیل (فیلم)|کوێستانی قەندیل]]'' <small>(٢٠١٠)</small> * ''[[گەڕەکی داھۆڵەکان (فیلم)|گەڕەکی داھۆڵەکان]]'' <small>(٢٠١٠)</small> * ''[[ماندوو]]'' <small>(٢٠١٠)</small> * ''[[نان و نەوت]]'' <small>(٢٠١٠)</small> * ''[[ئەگەر بمریت دەتکوژم]]'' <small>(٢٠١١)</small> * ''[[دڵی سوور]]'' <small>(٢٠١١)</small> * ''[[بێکەس (فیلم)|بێکەس]]'' <small>(٢٠١٢)</small> * ''[[ئەمریکانۆ (فیلم)|ئەمریکانۆ]]'' <small>(٢٠١٣)</small> * ''[[بەپێی دەستوور]]'' <small>(٢٠١٣)</small> * ''[[تارمایی جەنگی پێشوو]]'' <small>(٢٠١٣)</small> * ''[[پێش بەفربارین]]'' <small>(٢٠١٣)</small> * ''[[چیاکانی چاپڵین]]'' <small>(٢٠١٣)</small> * ''[[ھەزار و یەک سێو]]'' <small>(٢٠١٣)</small> * ''[[ھێلانە سووتاوەکان]]'' <small>(٢٠١٣)</small> * ''[[وڵاتە تیژە شیرینەکەم]]'' <small>(٢٠١٣)</small> * ''[[بیرەوەرییەکانی سەر بەرد]]'' <small>(٢٠١٤)</small> * ''[[کچی کافرۆش]]'' <small>(٢٠١٤)</small> * ''[[نامەیەک بۆ پاشا]]'' <small>(٢٠١٤)</small> * ''[[مەردان]]'' <small>(٢٠١٤)</small> * ''[[ئێل کلاسیکۆ (فیلم)|ئێل کلاسیکۆ]]'' <small>(٢٠١٥)</small> * ''[[باکوور (بەڵگەفیلم)|باکوور]]'' <small>(٢٠١٥)</small> * ''[[بیرەوەرییەکانی ئەسپە ڕەش]]'' <small>(٢٠١٥)</small> * ''[[پێشمەرگە (فیلم ٢٠١٦)|پێشمەرگە]]'' <small>(٢٠١٥)</small> * ''[[عاشقەکان بەپێوە دەمرن]]'' <small>(٢٠١٥)</small> * ''[[دەمەوێت بژیم]]'' <small>(٢٠١٥)</small> * ''[[چیرۆکی ئەوینداری]]'' <small>(٢٠١٦)</small> * ''[[ڕادیۆ کۆبانی (بەڵگەفیلم)|ڕادیۆ کۆبانی]]'' <small>(٢٠١٦)</small> * ''[[ڕەشەبا (فیلم)|ڕەشەبا]]'' <small>(٢٠١٦)</small> * ''[[١٤ی تەممووز (فیلم)|١٤ی تەممووز]]'' <small>(٢٠١٧)</small> * ''[[دەلاک و دونیا]]'' <small>(٢٠١٨)</small> * ''[[کچانی خۆر]]'' <small>(٢٠١٨)</small> * ''[[ھەنسکی ئاسمان]]'' <small>(٢٠١٨)</small> * ''[[پەیکەری دڵ]]'' <small>(٢٠١٩)</small> * ''[[کۆمەڵکوژییە بێخوێنەکان (بەڵگەفیلم)|کۆمەڵکوژییە بێخوێنەکان]]'' <small>(٢٠١٩)</small> * ''[[لە پێناو ئازادیدا]]'' <small>(٢٠١٩)</small> | group7 = ٢٠٢٠-٢٠٢٩ | list7 = * ''[[ئەوین لە بەرامبەر کۆمەڵکوژیدا (بەڵگەفیلم)|ئەوین لە بەرامبەر کۆمەڵکوژیدا]]'' <small>(٢٠٢٠)</small> * ''[[بەڕوو (کورتەفیلم)|بەڕوو]]'' <small>(٢٠٢٠)</small> * ''[[کۆلارەکان (کورتەفیلم)|کۆلارەکان]]'' <small>(٢٠٢٠)</small> * ''[[نانی پیرۆز (بەڵگەفیلم)|نانی پیرۆز]]'' <small>(٢٠٢٠)</small> * ''[[بێ نیشتیمان]]'' <small>(٢٠٢١)</small> * ''[[زەوییە پیسەکان]]'' <small>(٢٠٢١)</small> * ''[[ھەپی بەیاز]]'' <small>(٢٠٢١)</small> * ''[[وێرانبوو (کورتەفیلم)|وێرانبوو]]'' <small>(٢٠٢١)</small> * ''[[٠٩ (فیلم)|٠٩]]'' <small>(٢٠٢١)</small> * ''[[ئەزموون (فیلم)|ئەزموون]]'' <small>(٢٠٢١)</small> * ''[[تەمی بابا]]'' <small>(٢٠٢٢)</small> * ''[[کۆبانی (فیلم)|کۆبانی]]'' <small>(٢٠٢٢)</small> * ''[[١٩٨٨ (فیلم)|١٩٨٨]]'' <small>(٢٠٢٣)</small> * '' [[دارتاش (کورتەفیلم)|دارتاش]]'' <small>(٢٠٢٣)</small> * ''[[شین (فیلم)|شین]]'' <small>(٢٠٢٣)</small> * ''[[گلگامێش لە کوێیە؟]]'' <small>(٢٠٢٤)</small> * ''[[نوقتەی ٤٠]]'' <small>(٢٠٢٤)</small> * ''[[خۆشەویستی لە سەردەمی کۆرۆنادا]]'' <small>(٢٠٢٤)</small> * ''[[ئەنفا ٨]]'' <small>(٢٠٢٦)</small> | group8 = نەزاندراو | list8 = | group9 = دەرھێنەرانی فیلمی کوردی | list9 = * [[ئاڵا ھۆشیار]] * [[ئیبراھیم سەعیدی]] * [[بەھمەن قوبادی]] * [[تەھا کەریمی]] * [[تەیفوور بەتحایی]] * [[جانۆ ڕۆژبەیانی]] * [[جەمیل ڕۆستەمی]] * [[حوسێن حەسەن]] * [[شوان عەتووف]] * [[کارزان قادر]] * [[کارزان کاردۆزی]] * [[مانۆ خەلیل]] * [[ھەڵکەوت مستەفا]] * [[ھونەر سەلیم]] * [[ھیشام زەمان]] * [[یەڵماز گونەی]] | belowstyle = font-weight:bold; | belowclass = hlist | below = * [[سینەمای کوردی]] * {{icon|Category}} [[:پۆل:فیلمە کوردییەکان|پۆل]] * {{icon|Portal}} [[دەروازە:فیلم|دەروازەی فیلم]] }}{{#if:{{{2|}}}{{{suffix|}}} }}<noinclude> {{بەڵگەنامە}} </noinclude> 25x0ru2dqv1g31r7flv2lexwe8ghpct 0 118479 1590220 1442954 2026-06-14T15:58:49Z Zemen 40346 Zemen پەڕەی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] گواستەوە بۆ [[بەرزایییەکانی گۆلان]] کە پێشتر ڕەوانەکەر بوو: بەپێی وتووێژی پەڕە: زۆرینەی دەنگی وتووێژ ێ 1442954 wikitext text/x-wiki {{Databox}}[[پەڕگە:Golan Heights Map.PNG|وێنۆک|شوێنی بەرزاییەکانی جۆلان]]'''بەرزایییەکانی جۆلان''' ({{بە عەرەبی|هضبة الجولان}}، بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: רמת הגולן‎) شوێنێکی شاخاوییە لە باشووری وڵاتی [[سووریا]] و باکووری [[ئیسرائیل]]؛ کە بە گوێرەی بەرپرسانی سووری لە لایەن ئیسڕائیلەوە داگیر کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120224212832/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی شوباتی ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224212832/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 |date=٢٤ی شوباتی ٢٠١٢ }}</ref> بەرزاییەکی بازاڵتیکە لە گۆشەی باشووری ڕۆژاوای [[سووریا]]. لە باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ڕووباری یەرمووک، لە ڕۆژاوا لەگەڵ دەریای جەلیل و دۆڵی حەولە، لە باکوورەوە لەگەڵ شاخەکانی [[لوبنان]] و جەبەل شێخ و وادی ڕەقاد لە ڕۆژھەڵاتەوە. سەرچاوە ئاوییە گرنگەکان لەخۆدەگرێت کە خۆراک دەدەن بە ڕووباری حەسبانی و ڕووباری [[ئوردن]]. دوو لەسەر سێی ناوچەکە لەلایەن [[ئیسرائیل]]ەوە داگیرکرا دوای [[شەڕی شەش ڕۆژە|جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ساڵی ١٩٦٧ و دواتر بە شێوەیەکی فیعلی لە ساڵی ١٩٨١دا لکێندرا – کارێک کە لەلایەن کۆمەڵگەی نێونەتەوەیییەوە دانپێدانەنراوە، کە بە خاکێکی داگیرکراوی سووری دەزانێت لەلایەن ئیسرائیل. لە ساڵی ٢٠٢٤ ئیسرائیل یەک لەسەر سێی ئەو ناوچەیەی کە مابووەوە داگیریکرد. سەرەتاییترین بەڵگەکانی نیشتەجێبوونی مرۆڤ لەسەر جۆلان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی بەردی کۆنی سەرەوە. شوێنی گێشووری ئینجیلی بووە، دواتر خرایە پاڵ ئارام-دیمەشقەوە، پێش ئەوەی لەلایەن چەندین زلھێزی بیانی و ناوخۆییەوە حوکمڕانی بکرێت، لەوانە ئاشوورییەکان، بابلییەکان، فارسەکان، ئیتورییەکان، هاسمۆنییەکان، ڕۆمانییەکان، غەسانییەکان، چەندین خەلافەت و سوڵتانییەتی مەملوکەکان. لە سەدەی ١٦ تا ڕووخانی لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]یەوە حوکمڕانی دەکرا، دواتر بووە بەشێک لە ژێرفەرمانی [[فەڕەنسا]] لە سووریا و ویلایەتی [[دیمەشق]] لە ساڵی ١٩٢٣. کاتێک ژێرفەرمانی لە ساڵی ١٩٤٦ کۆتایی ھات، بووە بەشێک لە کۆماری عەرەبی سووریای تازە سەربەخۆ، کە درێژی جۆلان نزیکەی ١٨٠٠ کم٢ (٦٩٠ میل چوارگۆشە)یە.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2024/12/16/is-israels-trying-to-entrench-its-occupation-of-the-golan-heights</ref><ref>https://www.jstor.org/stable/27926133</ref><ref>Michael Avi-Yonah (1979). The Holy Land – from the Persian to the Arab Conquests (536 B.C. to A.D. 640) A Historical Geography, Grand Rapids, Michigan, p. 170 ISBN 978-0-8010-0010-2</ref><ref>HaReuveni, Immanuel (1999). Lexicon of the Land of Israel (in Hebrew). Miskal – Yedioth Ahronoth Books and Chemed Books. pp. 662–663 ISBN 978-965-448-413-8.</ref><ref>Vitto, Fanny, Ancient Synagogue at Rehov, Israel Antiquities Authority, Jerusalem 1974</ref><ref>Gevirtz, Gila (2008). Jewish History: The Big Picture. Behrman House, Inc. p. 25. ISBN 978-0-87441-838-5.</ref><ref>Avraham Negev; Shimon Gibson (2005). Archaeological Encyclopedia of the Holy Land (Paperback ed.). Continuum. p. 249. ISBN 978-0-8264-8571-7.</ref><ref>Syon, Danny (2015). "Chapter 1 Introduction: A History of Gamla". Gamla III: the Shmarya Gutmann excavations 1976-1989, finds and studies: part 1. Israel Antiquities Authority. doi:10.2307/j.ctt1fzhd4c.5. p. 4 "Scholarly consensus holds that the Golan became populated by Jews following the conquests of Jannaeus in c. 80 BCE and as a direct result of these conquests."</ref><ref>Butcher, Kevin (2003). Roman Syria and the Near East. Getty Publications. ISBN 978-0-89236-715-3.</ref><ref>Michael J. Cohen (1989). The Origins and Evolution of the Arab-Zionist Conflict. University of California Press. p. 21. ISBN 978-0-520-90914-4.</ref><ref>https://books.google.com/books?id=hEqF9pok6qIC&q=%22state+of+damascus%22+french+mandate&pg=PP1</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل|فەلەستین|چیاکان|جوگرافیا|سووریا}} {{پۆلی کۆمنز|Golan Heights}}{{DEFAULTSORT:بەرزایییەکانی گوڵان}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا]] [[پۆل:بەرزاییەکانی گۆلان]] [[پۆل:شەڕی ناوخۆیی سووریا]] [[پۆل:جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی ناوین]] 29anzr2yhpumdi4lzdvcyo42vtkw0nd 1590226 1590220 2026-06-14T16:00:46Z Zemen 40346 خاوێنکردن و ڕێکخستنەوە 1590226 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[پەڕگە:Golan Heights Map.PNG|وێنۆک|شوێنی بەرزاییەکانی گۆلان]] '''بەرزایییەکانی گۆلان''' ({{بە عیبری|רמת הגולן‎}}؛ {{بە عەرەبی|هضبة الجولان}}) شوێنێکی شاخاوییە لە باشووری وڵاتی [[سووریا]] و باکووری [[ئیسرائیل]]؛ کە بە گوێرەی بەرپرسانی سووری لە لایەن ئیسڕائیلەوە داگیر کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120224212832/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی شوباتی ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224212832/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 |date=٢٤ی شوباتی ٢٠١٢ }}</ref> بەرزاییەکی بازاڵتیکە لە گۆشەی باشووری ڕۆژاوای [[سووریا]]. لە باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ ڕووباری یەرمووک، لە ڕۆژاوا لەگەڵ دەریای جەلیل و دۆڵی حەولە، لە باکوورەوە لەگەڵ شاخەکانی [[لوبنان]] و جەبەل شێخ و وادی ڕەقاد لە ڕۆژھەڵاتەوە. سەرچاوە ئاوییە گرنگەکان لەخۆدەگرێت کە خۆراک دەدەن بە ڕووباری حەسبانی و ڕووباری [[ئوردن]]. دوو لەسەر سێی ناوچەکە لەلایەن [[ئیسرائیل]]ەوە داگیرکرا دوای [[شەڕی شەش ڕۆژە|جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ساڵی ١٩٦٧ و دواتر بە شێوەیەکی فیعلی لە ساڵی ١٩٨١دا لکێندرا – کارێک کە لەلایەن کۆمەڵگەی نێونەتەوەیییەوە دانپێدانەنراوە، کە بە خاکێکی داگیرکراوی سووری دەزانێت لەلایەن ئیسرائیل. لە ساڵی ٢٠٢٤ ئیسرائیل یەک لەسەر سێی ئەو ناوچەیەی کە مابووەوە داگیریکرد. سەرەتاییترین بەڵگەکانی نیشتەجێبوونی مرۆڤ لەسەر گۆلان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی بەردی کۆنی سەرەوە. شوێنی گێشووری ئینجیلی بووە، دواتر خرایە پاڵ ئارام-دیمەشقەوە، پێش ئەوەی لەلایەن چەندین زلھێزی بیانی و ناوخۆییەوە حوکمڕانی بکرێت، لەوانە ئاشوورییەکان، بابلییەکان، فارسەکان، ئیتورییەکان، هاسمۆنییەکان، ڕۆمانییەکان، غەسانییەکان، چەندین خەلافەت و سوڵتانییەتی مەملوکەکان. لە سەدەی ١٦ تا ڕووخانی لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]یەوە حوکمڕانی دەکرا، دواتر بووە بەشێک لە ژێرفەرمانی [[فەڕەنسا]] لە سووریا و ویلایەتی [[دیمەشق]] لە ساڵی ١٩٢٣. کاتێک ژێرفەرمانی لە ساڵی ١٩٤٦ کۆتایی ھات، بووە بەشێک لە کۆماری عەرەبی سووریای تازە سەربەخۆ، کە درێژی گۆلان نزیکەی ١٨٠٠ کم٢ (٦٩٠ میل چوارگۆشە)یە.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2024/12/16/is-israels-trying-to-entrench-its-occupation-of-the-golan-heights</ref><ref>https://www.jstor.org/stable/27926133</ref><ref>Michael Avi-Yonah (1979). The Holy Land – from the Persian to the Arab Conquests (536 B.C. to A.D. 640) A Historical Geography, Grand Rapids, Michigan, p. 170 ISBN 978-0-8010-0010-2</ref><ref>HaReuveni, Immanuel (1999). Lexicon of the Land of Israel (in Hebrew). Miskal – Yedioth Ahronoth Books and Chemed Books. pp. 662–663 ISBN 978-965-448-413-8.</ref><ref>Vitto, Fanny, Ancient Synagogue at Rehov, Israel Antiquities Authority, Jerusalem 1974</ref><ref>Gevirtz, Gila (2008). Jewish History: The Big Picture. Behrman House, Inc. p. 25. ISBN 978-0-87441-838-5.</ref><ref>Avraham Negev; Shimon Gibson (2005). Archaeological Encyclopedia of the Holy Land (Paperback ed.). Continuum. p. 249. ISBN 978-0-8264-8571-7.</ref><ref>Syon, Danny (2015). "Chapter 1 Introduction: A History of Gamla". Gamla III: the Shmarya Gutmann excavations 1976-1989, finds and studies: part 1. Israel Antiquities Authority. doi:10.2307/j.ctt1fzhd4c.5. p. 4 "Scholarly consensus holds that the Golan became populated by Jews following the conquests of Jannaeus in c. 80 BCE and as a direct result of these conquests."</ref><ref>Butcher, Kevin (2003). Roman Syria and the Near East. Getty Publications. ISBN 978-0-89236-715-3.</ref><ref>Michael J. Cohen (1989). The Origins and Evolution of the Arab-Zionist Conflict. University of California Press. p. 21. ISBN 978-0-520-90914-4.</ref><ref>https://books.google.com/books?id=hEqF9pok6qIC&q=%22state+of+damascus%22+french+mandate&pg=PP1</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل|فەلەستین|چیاکان|جوگرافیا|سووریا}} {{پۆلی کۆمنز|Golan Heights}}{{DEFAULTSORT:بەرزایییەکانی گوڵان}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:کێشەی عەرەبەکان و ئیسرائیل]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:مەڵبەندە کێشە لەسەرەکانی ئاسیا]] [[پۆل:بەرزاییەکانی گۆلان]] [[پۆل:شەڕی ناوخۆیی سووریا]] [[پۆل:جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی ناوین]] o4227lyf9blmple5m9ys36rysl6hqg3 0 126279 1590181 1590180 2026-06-14T11:59:47Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1590181 wikitext text/x-wiki [[File:Temporal-Control-and-Hand-Movement-Efficiency-in-Skilled-Music-Performance-pone.0050901.s001.ogv|thumb|300px| پەنجەکانی پیانۆژەن لە کاتی ژەنینی [[پیانۆ]] دا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Goebl |یەکەم١= W. |دوایین٢= Palmer |یەکەم٢= C. | editor1-last = Balasubramaniam | editor1-first = Ramesh | doi = 10.1371/journal.pone.0050901 |سەردێڕ= Temporal Control and Hand Movement Efficiency in Skilled Music Performance | journal = PLoS ONE |بەرگ= ٨| issue = 1 |پەڕەکان= e٥٠٩٠١|ساڵ= ٢٠١٣| pmid = ٢٣٣٠٠٩٤٦| pmc =٣٥٣٦٧٨٠}}</ref>]] '''پیانۆژەن''' ([[ئینگلیزی]]: Pianist) [[مۆسیقاژەن]]ێکە کە توانای ژەنینی [[مۆسیقا]]ی ھەیە لەسەر ئامێری [[پیانۆ]]. پیانۆژەنەکان جۆریان ھەیە و ئەو مۆسیقایەی دەینووسنەوە لەسەر پیانۆ یاخود دەیژەنن جۆرەکەیان دیاری دەکات، بۆ نموونە پیانۆژەن ھەیە کە پێی دەوترێت «کلاسیکال» (کلاسیکی) کە پیانۆژەنە کۆنەکان وەک [[مۆزارت]] و بیتھۆڤن سەرنجیان ڕا دەکێشێت و ھەروەھا پیانۆژەن بۆ [[شێوازی مۆسیقا|جۆری مۆسیقا]]ی تریش ھەن بۆ نمونە [[ڕۆک]] کە پیانۆژەنە کلاسیکییەکان سەرنجیان ڕادەکێشن و لە مۆسیقای مۆدێرندا ئەو ستایلە بەکاردێنن. == پیانۆژەنانی ڕابردوو و ئێستا == پیانۆژەنە کلاسیکییە ھاوچەرخەکان سەرنج دەخەنە سەر تەرخانکردنی کارەکانیان بۆ نمایشکردن، تۆمارکردن، وانەوتنەوە، توێژینەوە، و بەردەوام زیادکردنی ئاوازە نوێیەکان بۆ کارە ھونەرییەکانیان. بە پێچەوانەی ھاوتاکانیان لە سەدەی ١٩دا، ئەوان بە شێوەیەکی ئاسایی خەریکی دانان یان نووسینەوەی مۆسیقا نابن. لەکاتێکدا ھەندێک لە پیانۆژەنە کلاسیکییەکان ڕەنگە پسپۆڕ بن لە [[ھاوئاھەنگی مۆسیقا|ھاوئاھەنگی]] و [[مۆسیقای ژوور]]، ژمارەیەکی کەمتریان کارە تاقە کەسییەکان (سۆڵۆ) بە شێوەی کاتی تەواو ھەڵدەبژێرن. == کلاسیک == [[پەڕگە:Maurice Ravel Ondine.ogg|وێنۆک|«[[گاسپارد دی لا نویت]]» لەلایەن [[مۆریس ڕاڤێل]] وەک [[پارچە مۆسیقای پیانۆ]]یەکی زۆر ئاڵۆز لە لایەنی تەکنیکییەوە دادەنرێت.<ref>{{Cite web|last=Burton-Hill|first=Clemency|title=How performers conquer 'unplayable' works|url=https://www.bbc.com/culture/article/20150317-the-worlds-most-difficult-music|access-date=2021-03-28|website=www.bbc.com|language=en}}</ref>]] [[ڤۆڵفگانگ ئەمادیوس مۆتسارت|مۆتسارت]] دەکرێت وەک یەکەم پیانۆژەنی کۆنسێرت دابنرێت، چونکە بە شێوەیەکی بەربڵاو بە پیانۆ نمایشی کردووە. دانەرانی وەک [[لوودڤیگ ڤان بێتھۆڤن|بێتھۆڤن]] و [[مۆزیۆ کلیمێنتی|کلیمێنتی]] لە [[سەردەمی کلاسیک (مۆسیقا)|سەردەمی کلاسیک]] ھەروەھا بە ژەنینیان بەناوبانگ بوون، ھەروەھا لە [[مۆسیقای سەردەمی ڕۆمانتیک|سەردەمی ڕۆمانتیکدا]]، [[فرانتس لیست|لیست]]، [[یۆھانس برامس|برامس]]، [[فرێدریک شۆپان|شۆپان]]، [[فێلیکس مێندێلسۆن|مێندێلسۆن]]، [[سێرگی ڕاخمانینۆف|ڕاخمانینۆف]]، و [[ڕۆبێرت شومان|شومان]]. سەردەمی ڕۆمانتیک ھەروەھا سەرھەڵدانی ئەو پیانۆژەنانەی بەخۆوە بینی کە بە نمایشەکانیان زیاتر ناسرابوون وەک لە دانانی مۆسیقا، وەک [[کلارا شومان]] و [[ھانس ڤۆن بیلۆ]]. == جاز == [[پەڕگە:Tord Gustavsen (221258).jpg|وێنۆک|[[تۆرد گوستاڤسن]] لە کاتی ژەنینی پیانۆ لە کۆنسێرتێکدا لە [[فیستیڤاڵی جازی ئۆسلۆ]]ی ٢٠١٦ لە [[نەرویژ]] |alt=وێنەیەکی ڕەش و سپی پیاوێک کە پیانۆ دەژەنێت؛ بەسەر پیانۆکەدا چەماوەتەوە و زۆر بە وردی سەرنجی داوەتە سەری.]] [[پیانۆی جاز|پیانۆژەنانی جاز]] نزیکەی ھەمیشە لەگەڵ مۆسیقاژەنانی تردا نمایش دەکەن. ژەنینی ئەوان ئازادترە لە پیانۆژەنە کلاسیکییەکان، و کەشێکی خۆڕسکی لە نمایشەکانیاندا دروست دەکەن. ئەوان بە شێوەیەکی گشتی ئاوازەکانیان نانووسنەوە؛ [[بەدەستبەجێژەنی]] بەشێکی گرنگی کارەکانیانە. پیانۆژەنانی جازی ناسراو بریتین لە [[بیڵ ئایڤنس]]، [[ئارت تاتووم]]، [[دووک ئێلینتۆن]]، [[تیلۆنیۆس مۆنک]]، [[ئۆسکار پیتەرسن]]، [[بود پاوڵ]]، [[ماکۆی تاینەر]]، [[چیک کۆریا]]، [[ھێربی ھانکۆک]]، و [[براد مێڵداو]]. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == *[https://en.wikipedia.org/wiki/Pianist ویکیپیدیای ئینگلیزی] {{تووڵی دەروازە|مۆسیقا|ژیاننامە}} {{کۆمنز}} [[پۆل:ژەنیاران بەپێی ئامێر]] [[پۆل:پیانۆژەنان]] [[پۆل:پیانۆ]] [[پۆل:پیشەکان لە مۆسیقادا]] mf3rk165q9ruc62u9gaygw80hhjns1m 1590183 1590181 2026-06-14T12:00:30Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590183 wikitext text/x-wiki [[File:Temporal-Control-and-Hand-Movement-Efficiency-in-Skilled-Music-Performance-pone.0050901.s001.ogv|thumb|300px| پەنجەکانی پیانۆژەن لە کاتی ژەنینی [[پیانۆ]] دا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١= Goebl |یەکەم١= W. |دوایین٢= Palmer |یەکەم٢= C. | editor1-last = Balasubramaniam | editor1-first = Ramesh | doi = 10.1371/journal.pone.0050901 |سەردێڕ= Temporal Control and Hand Movement Efficiency in Skilled Music Performance | journal = PLoS ONE |بەرگ= ٨| issue = 1 |پەڕەکان= e٥٠٩٠١|ساڵ= ٢٠١٣| pmid = ٢٣٣٠٠٩٤٦| pmc =٣٥٣٦٧٨٠}}</ref>]] '''پیانۆژەن''' ([[ئینگلیزی]]: Pianist) [[مۆسیقاژەن]]ێکە کە توانای ژەنینی [[مۆسیقا]]ی ھەیە لەسەر ئامێری [[پیانۆ]]. پیانۆژەنەکان جۆریان ھەیە و ئەو مۆسیقایەی دەینووسنەوە لەسەر پیانۆ یاخود دەیژەنن جۆرەکەیان دیاری دەکات، بۆ نموونە پیانۆژەن ھەیە کە پێی دەوترێت «کلاسیکال» (کلاسیکی) کە پیانۆژەنە کۆنەکان وەک [[مۆزارت]] و بیتھۆڤن سەرنجیان ڕا دەکێشێت و ھەروەھا پیانۆژەن بۆ [[شێوازی مۆسیقا|جۆری مۆسیقا]]ی تریش ھەن بۆ نمونە [[ڕۆک]] کە پیانۆژەنە کلاسیکییەکان سەرنجیان ڕادەکێشن و لە مۆسیقای مۆدێرندا ئەو ستایلە بەکاردێنن. == پیانۆژەنانی ڕابردوو و ئێستا == پیانۆژەنە کلاسیکییە ھاوچەرخەکان سەرنج دەخەنە سەر تەرخانکردنی کارەکانیان بۆ نمایشکردن، تۆمارکردن، وانەوتنەوە، توێژینەوە، و بەردەوام زیادکردنی ئاوازە نوێیەکان بۆ کارە ھونەرییەکانیان. بە پێچەوانەی ھاوتاکانیان لە سەدەی ١٩دا، ئەوان بە شێوەیەکی ئاسایی خەریکی دانان یان نووسینەوەی مۆسیقا نابن. لەکاتێکدا ھەندێک لە پیانۆژەنە کلاسیکییەکان ڕەنگە پسپۆڕ بن لە [[ھاوئاھەنگی مۆسیقا|ھاوئاھەنگی]] و [[مۆسیقای ژوور]]، ژمارەیەکی کەمتریان کارە تاقە کەسییەکان (سۆڵۆ) بە شێوەی کاتی تەواو ھەڵدەبژێرن. == کلاسیک == [[پەڕگە:Maurice Ravel Ondine.ogg|وێنۆک|«[[گاسپارد دی لا نویت]]» لەلایەن [[مۆریس ڕاڤێل]] وەک [[پارچە مۆسیقای پیانۆ]]یەکی زۆر ئاڵۆز لە لایەنی تەکنیکییەوە دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Burton-Hill|یەکەم=Clemency|سەردێڕ=How performers conquer 'unplayable' works|ناونیشان=https://www.bbc.com/culture/article/20150317-the-worlds-most-difficult-music|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=www.bbc.com|زمان=en}}</ref>]] [[ڤۆڵفگانگ ئەمادیوس مۆتسارت|مۆتسارت]] دەکرێت وەک یەکەم پیانۆژەنی کۆنسێرت دابنرێت، چونکە بە شێوەیەکی بەربڵاو بە پیانۆ نمایشی کردووە. دانەرانی وەک [[لوودڤیگ ڤان بێتھۆڤن|بێتھۆڤن]] و [[مۆزیۆ کلیمێنتی|کلیمێنتی]] لە [[سەردەمی کلاسیک (مۆسیقا)|سەردەمی کلاسیک]] ھەروەھا بە ژەنینیان بەناوبانگ بوون، ھەروەھا لە [[مۆسیقای سەردەمی ڕۆمانتیک|سەردەمی ڕۆمانتیکدا]]، [[فرانتس لیست|لیست]]، [[یۆھانس برامس|برامس]]، [[فرێدریک شۆپان|شۆپان]]، [[فێلیکس مێندێلسۆن|مێندێلسۆن]]، [[سێرگی ڕاخمانینۆف|ڕاخمانینۆف]]، و [[ڕۆبێرت شومان|شومان]]. سەردەمی ڕۆمانتیک ھەروەھا سەرھەڵدانی ئەو پیانۆژەنانەی بەخۆوە بینی کە بە نمایشەکانیان زیاتر ناسرابوون وەک لە دانانی مۆسیقا، وەک [[کلارا شومان]] و [[ھانس ڤۆن بیلۆ]]. == جاز == [[پەڕگە:Tord Gustavsen (221258).jpg|وێنۆک|[[تۆرد گوستاڤسن]] لە کاتی ژەنینی پیانۆ لە کۆنسێرتێکدا لە [[فیستیڤاڵی جازی ئۆسلۆ]]ی ٢٠١٦ لە [[نەرویژ]] |alt=وێنەیەکی ڕەش و سپی پیاوێک کە پیانۆ دەژەنێت؛ بەسەر پیانۆکەدا چەماوەتەوە و زۆر بە وردی سەرنجی داوەتە سەری.]] [[پیانۆی جاز|پیانۆژەنانی جاز]] نزیکەی ھەمیشە لەگەڵ مۆسیقاژەنانی تردا نمایش دەکەن. ژەنینی ئەوان ئازادترە لە پیانۆژەنە کلاسیکییەکان، و کەشێکی خۆڕسکی لە نمایشەکانیاندا دروست دەکەن. ئەوان بە شێوەیەکی گشتی ئاوازەکانیان نانووسنەوە؛ [[بەدەستبەجێژەنی]] بەشێکی گرنگی کارەکانیانە. پیانۆژەنانی جازی ناسراو بریتین لە [[بیڵ ئایڤنس]]، [[ئارت تاتووم]]، [[دووک ئێلینتۆن]]، [[تیلۆنیۆس مۆنک]]، [[ئۆسکار پیتەرسن]]، [[بود پاوڵ]]، [[ماکۆی تاینەر]]، [[چیک کۆریا]]، [[ھێربی ھانکۆک]]، و [[براد مێڵداو]]. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == *[https://en.wikipedia.org/wiki/Pianist ویکیپیدیای ئینگلیزی] {{تووڵی دەروازە|مۆسیقا|ژیاننامە}} {{کۆمنز}} [[پۆل:ژەنیاران بەپێی ئامێر]] [[پۆل:پیانۆژەنان]] [[پۆل:پیانۆ]] [[پۆل:پیشەکان لە مۆسیقادا]] m1gdcoxfzi56j4jbx6r90otq4dp28ny 1 131319 1590222 1590008 2026-06-14T15:58:49Z Zemen 40346 Zemen پەڕەی [[وتووێژ:بەرزایییەکانی جۆلان]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:بەرزایییەکانی گۆلان]]: بەپێی وتووێژی پەڕە: زۆرینەی دەنگی وتووێژ ێ 1590008 wikitext text/x-wiki ئیسرائیلییەکان خۆیان دەڵێن گۆلان!!--<span style="font:tahoma;color#F08080; text-shadow: -2px 5px 0.1em#696969; font-size:10pt">[[بەکارھێنەر:Diyako kazm|'''دیاکۆ ماد''']]</span><span style="font:times new roman;#F08080; font-size:10pt">([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyako kazm|بدوێ]]) </span> ‏٠٨:٤١، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ (UTC) ::وا بزانم مەبەستت ئەمە بێ بە عیبری دەڵێن گۆلان. زۆر فەرق ناکا کاکە. ئێمە عەرەبییەکەی دەڵێن. عیبری و عەرەبیش خزمن و سەر بە یەک خێزانەزمانن.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٩:٣٦، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ (UTC) ::: مەبەستم ئەوەیە جۆلان عەڕەبیە و نەوەک هەر عیبڕییەکان بەڵکوو ئینگلیزەکانیش هەر دەڵێن گۆلان . --<span style="font:tahoma;color#F08080; text-shadow: -2px 5px 0.1em#696969; font-size:10pt">[[بەکارھێنەر:Diyako kazm|'''دیاکۆ ماد''']]</span><span style="font:times new roman;#F08080; font-size:10pt">([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyako kazm|بدوێ]]) </span> ‏٠٦:٥٣، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ (UTC) ::::دروستە. ئێمە ناوەکەمان لە عەرەبی خواستووەتەوە نەک عیبری. ئاساییشە.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٧:٠٣، ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ (UTC) :دروسته کولان دروسته [[بەکارھێنەر:Omidbanafshi|Omidbanafshi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Omidbanafshi|لێدوان]]) ‏١٠:١١، ١٥ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) ::ئێستا کامە بێت باشترە؟ جۆلان یان گۆلان؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٢٩، ٤ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گۆلان دروستە، عەرەب نازانێ بڵێ گ، ئێمە دەزانین. تا عیبری و ئینگلیزی وەستابێ، عەرەبی چییە تا وشەی لێ بخوازین؟ [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٥٢، ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] گۆلان دروستە، سێ لەگەڵ گۆلانن، بیگوازمەوە؟ [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٠:٠٨، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::: با هەر جۆلان بێ چونکە ناوی فەرمییە و شوێنەکە لە وڵاتێکی عەرەبیە نەک عیبری یان ئینگلیزی. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ١٩:١٢، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::[https://www.britannica.com/place/Golan-Heights گولان سەر بە وڵاتێکی عیبرییە لە ١٩٦٧ەوە] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]]، ساڵی ڕابردووش ئیسرائیل بە تەواوی کۆنترۆڵی بەسەر ئەو بەرزاییانە ڕاگەیاند. ھەرچەندە ھیچ یاسایەک نییە بڵێ سەر بە کام وڵات بوو دەبێ بە زمانی ئەو وڵاتە ناوەکەی دابنرێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:١٦، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] خۆت چۆنت پێ باشە وابکە، ئەگەر یەکدەنگی لەسەر گۆلانە ئەوە بۆ ئەو ناوە بیگوازەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:٤٦، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەرە دەرەکییەکانم کرد لەسەر [[بەرزایییەکانی جۆلان]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=537712 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120224212832/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 زیاد کرا بۆ http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٤٢، ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بەرزایییەکانی جۆلان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=916576 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120224212832/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 بۆ http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٧:٢١، ١٣ی شوباتی ٢٠٢٢ (UTC) == گولان دروسته نه ک جولان == ویکی پدیا [[بەکارھێنەر:Omidbanafshi|Omidbanafshi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Omidbanafshi|لێدوان]]) ‏١٠:١٢، ١٥ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) l6ono708emp4m1bflqvude4wu1gefnv 1590227 1590222 2026-06-14T16:01:09Z Zemen 40346 /* */ وەڵامدانەوە 1590227 wikitext text/x-wiki ئیسرائیلییەکان خۆیان دەڵێن گۆلان!!--<span style="font:tahoma;color#F08080; text-shadow: -2px 5px 0.1em#696969; font-size:10pt">[[بەکارھێنەر:Diyako kazm|'''دیاکۆ ماد''']]</span><span style="font:times new roman;#F08080; font-size:10pt">([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyako kazm|بدوێ]]) </span> ‏٠٨:٤١، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ (UTC) ::وا بزانم مەبەستت ئەمە بێ بە عیبری دەڵێن گۆلان. زۆر فەرق ناکا کاکە. ئێمە عەرەبییەکەی دەڵێن. عیبری و عەرەبیش خزمن و سەر بە یەک خێزانەزمانن.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٩:٣٦، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ (UTC) ::: مەبەستم ئەوەیە جۆلان عەڕەبیە و نەوەک هەر عیبڕییەکان بەڵکوو ئینگلیزەکانیش هەر دەڵێن گۆلان . --<span style="font:tahoma;color#F08080; text-shadow: -2px 5px 0.1em#696969; font-size:10pt">[[بەکارھێنەر:Diyako kazm|'''دیاکۆ ماد''']]</span><span style="font:times new roman;#F08080; font-size:10pt">([[لێدوانی بەکارھێنەر:Diyako kazm|بدوێ]]) </span> ‏٠٦:٥٣، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ (UTC) ::::دروستە. ئێمە ناوەکەمان لە عەرەبی خواستووەتەوە نەک عیبری. ئاساییشە.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٧:٠٣، ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ (UTC) :دروسته کولان دروسته [[بەکارھێنەر:Omidbanafshi|Omidbanafshi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Omidbanafshi|لێدوان]]) ‏١٠:١١، ١٥ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) ::ئێستا کامە بێت باشترە؟ جۆلان یان گۆلان؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٢٩، ٤ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گۆلان دروستە، عەرەب نازانێ بڵێ گ، ئێمە دەزانین. تا عیبری و ئینگلیزی وەستابێ، عەرەبی چییە تا وشەی لێ بخوازین؟ [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٥٢، ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] گۆلان دروستە، سێ لەگەڵ گۆلانن، بیگوازمەوە؟ [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٠:٠٨، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::: با هەر جۆلان بێ چونکە ناوی فەرمییە و شوێنەکە لە وڵاتێکی عەرەبیە نەک عیبری یان ئینگلیزی. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ١٩:١٢، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::[https://www.britannica.com/place/Golan-Heights گولان سەر بە وڵاتێکی عیبرییە لە ١٩٦٧ەوە] @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]]، ساڵی ڕابردووش ئیسرائیل بە تەواوی کۆنترۆڵی بەسەر ئەو بەرزاییانە ڕاگەیاند. ھەرچەندە ھیچ یاسایەک نییە بڵێ سەر بە کام وڵات بوو دەبێ بە زمانی ئەو وڵاتە ناوەکەی دابنرێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:١٦، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] خۆت چۆنت پێ باشە وابکە، ئەگەر یەکدەنگی لەسەر گۆلانە ئەوە بۆ ئەو ناوە بیگوازەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:٤٦، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::{{کرا}} [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٠١، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەرە دەرەکییەکانم کرد لەسەر [[بەرزایییەکانی جۆلان]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=537712 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120224212832/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 زیاد کرا بۆ http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٤٢، ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بەرزایییەکانی جۆلان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=916576 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120224212832/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 بۆ http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/5EDA05102FDE89548525757C00655B20 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٧:٢١، ١٣ی شوباتی ٢٠٢٢ (UTC) == گولان دروسته نه ک جولان == ویکی پدیا [[بەکارھێنەر:Omidbanafshi|Omidbanafshi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Omidbanafshi|لێدوان]]) ‏١٠:١٢، ١٥ی ئابی ٢٠٢٣ (UTC) 3o71l69gfob0kxonpmgw8tw3vsdftya 10 135570 1590206 1589842 2026-06-14T13:20:00Z Sakura emad 42467 [[وتووێژی داڕێژە:کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە#بەکارھێنانی ئاڵای تێکەڵکراوی کوردستان و کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|بڕیاری کۆدەنگی بەڕێوەبەران و یەکدەنگی کۆمەڵگا مەیگەڕێنەوە!]] 1590206 wikitext text/x-wiki {{sidebar with collapsible lists | name = ھاوڕەگەزخوازی | pretitle = بەشێکە لە زنجیرەی بابەتەکانی | title = [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]] | abovestyle = border: none; padding-bottom: 3px; | above = [[ھاوڕەگەزخوازی|ھاوڕەگەزخواز]] <small>([[گەی|نێر]]، [[لێزبیان|مێ]])</small>، [[دووڕەگەزخواز]]، و [[ترانسجێندەر]] | image = | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} | listtitlestyle = background-color:#dadaff; padding-left: 3px; | listclass = hlist | list1name = خواست | list1title = [[خواستی ڕەگەزی]] | list1 = * [[ھاوزایەندخوازی]] * [[دووزایەندخوازی]] ** [[گشتڕەگەزخوازی]] * [[ھەمەڕەگەزخوازی]] * [[سێکسنەخوازی]] * [[شووناسی سێکسی]] * [[دێمۆگرافیای سێکسی|دێمۆگرافیا]] * [[خواستی ڕەگەزی و ژینناسی|ژینناسی]] * [[خواستی ڕەگەزی و ژینگە|ژینگە]] | list2name = مێژوو | list2title = [[مێژووی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|مێژوو]] | list2 = * [[مێژووی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] * [[بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان]] * [[دووڕەگەز و کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] | list3name = چاند | list3title = [[:پۆل:چاندی ئێڵ جی بی تی|چاند]] | list3 = * [[کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] * [[خۆئاشکراکردن]] * [[شانازیی ھاوڕەگەزخوازان]] * [[نمایشی شانازی]] * [[ھێماکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|ھێماکان]] * [[گەیاوا]] * [[پەیوەندیی ھاوڕەگەز]] | list4name = مافەکان | list4title = [[کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە بەپێی شوێن|مافەکان]] | list4 = * [[ھاوڕەگەزخوازی#یاسا و سیاسەتەکان|یاساکان لە جیھاندا]] * [[ھاوسەرگیریی ھاوڕەگەز|ھاوسەرگیری]] * [[یەکێتیی شارستانی]] * [[مافەکانی ترانسجێندەر]] * [[مافەکانی نێوانەڕەگەز]] | list5name = کاردانەوە | list5title = [[ھاوڕەگەزخوازی#یاسا و سیاسەتەکان|کاردانەوەی کۆمەڵگە]] | list5 = * [[ھەڵە تێگەیشتنەکان دەربارەی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] * [[کویر]] * [[ھاوڕەگەزخوازی#ئایین|ھاوڕەگەزخوازی و ئایین]] * [[خەڵکی ترانسجێندەر و ئایین]] | list6name = توندڕەوی | list6title = [[توندوتیژی بەرامبەر کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|توندڕەوی]] | list6 = * [[بایفۆبیا]] * [[توندوتیژی بەرامبەر خەڵکی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە]] * [[جێندەریزم]] * [[ھێترۆسێکسیزم]] * [[ھۆمۆفۆبیا]] * [[لێسبۆفۆبیا]] * [[سێکسیوالیزم]] * [[خۆکوژیی ئەندامانی گەنجی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|خۆکوشتن]] * [[ترانسفۆبیا]] | list7name = بەشەکان | list7title = بەشە ئەکادیمی و دیسکۆرسەکان | list7 = * [[لێزبیان فێمێنیزم]] * [[بیردۆزەی کویر]] * [[ترانسفێمینزم]] | below = {{ھێما|category}} [[:پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]]<br/>{{ھێما|portal}} [[دەروازە:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|دەروازەی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]] }}<noinclude> {{شرۆڤە}} [[پۆل:داڕێژەکانی «بەشێکە لە زنجیرەی»]] </noinclude> ryqjjp48wn4av0lpt8jcl7o5kys5b2u 1590302 1590206 2026-06-14T20:36:45Z Sakura emad 42467 reinstating a new LGBT flag, after replacing the older one++ 1590302 wikitext text/x-wiki {{sidebar with collapsible lists | name = ھاوڕەگەزخوازی | pretitle = بەشێکە لە زنجیرەی بابەتەکانی | title = [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]] | abovestyle = border: none; padding-bottom: 3px; | above = [[ھاوڕەگەزخوازی|ھاوڕەگەزخواز]] <small>([[گەی|نێر]]، [[لێزبیان|مێ]])</small>، [[دووڕەگەزخواز]]، و [[ترانسجێندەر]] | image = [[File:Gay_Pride_Flag.svg|250x250px]] | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} | listtitlestyle = background-color:#dadaff; padding-left: 3px; | listclass = hlist | list1name = خواست | list1title = [[خواستی ڕەگەزی]] | list1 = * [[ھاوزایەندخوازی]] * [[دووزایەندخوازی]] ** [[گشتڕەگەزخوازی]] * [[ھەمەڕەگەزخوازی]] * [[سێکسنەخوازی]] * [[شووناسی سێکسی]] * [[دێمۆگرافیای سێکسی|دێمۆگرافیا]] * [[خواستی ڕەگەزی و ژینناسی|ژینناسی]] * [[خواستی ڕەگەزی و ژینگە|ژینگە]] | list2name = مێژوو | list2title = [[مێژووی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|مێژوو]] | list2 = * [[مێژووی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] * [[بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان]] * [[دووڕەگەز و کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] | list3name = چاند | list3title = [[:پۆل:چاندی ئێڵ جی بی تی|چاند]] | list3 = * [[کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] * [[خۆئاشکراکردن]] * [[شانازیی ھاوڕەگەزخوازان]] * [[نمایشی شانازی]] * [[ھێماکانی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|ھێماکان]] * [[گەیاوا]] * [[پەیوەندیی ھاوڕەگەز]] | list4name = مافەکان | list4title = [[کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە بەپێی شوێن|مافەکان]] | list4 = * [[ھاوڕەگەزخوازی#یاسا و سیاسەتەکان|یاساکان لە جیھاندا]] * [[ھاوسەرگیریی ھاوڕەگەز|ھاوسەرگیری]] * [[یەکێتیی شارستانی]] * [[مافەکانی ترانسجێندەر]] * [[مافەکانی نێوانەڕەگەز]] | list5name = کاردانەوە | list5title = [[ھاوڕەگەزخوازی#یاسا و سیاسەتەکان|کاردانەوەی کۆمەڵگە]] | list5 = * [[ھەڵە تێگەیشتنەکان دەربارەی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]] * [[کویر]] * [[ھاوڕەگەزخوازی#ئایین|ھاوڕەگەزخوازی و ئایین]] * [[خەڵکی ترانسجێندەر و ئایین]] | list6name = توندڕەوی | list6title = [[توندوتیژی بەرامبەر کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|توندڕەوی]] | list6 = * [[بایفۆبیا]] * [[توندوتیژی بەرامبەر خەڵکی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە]] * [[جێندەریزم]] * [[ھێترۆسێکسیزم]] * [[ھۆمۆفۆبیا]] * [[لێسبۆفۆبیا]] * [[سێکسیوالیزم]] * [[خۆکوژیی ئەندامانی گەنجی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|خۆکوشتن]] * [[ترانسفۆبیا]] | list7name = بەشەکان | list7title = بەشە ئەکادیمی و دیسکۆرسەکان | list7 = * [[لێزبیان فێمێنیزم]] * [[بیردۆزەی کویر]] * [[ترانسفێمینزم]] | below = {{ھێما|category}} [[:پۆل:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]]<br/>{{ھێما|portal}} [[دەروازە:کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|دەروازەی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]] }}<noinclude> {{شرۆڤە}} [[پۆل:داڕێژەکانی «بەشێکە لە زنجیرەی»]] </noinclude> gmvkz35ers6b4lke0sekvgqtchu26y8 1 135831 1590396 1337778 2026-06-15T04:48:00Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590396 wikitext text/x-wiki == ناو== نازانم بۆ "سوێد"ـە لەکاتێکدا کە من لە ھەموو ژیانمدا ھەر بە سوید بیستوومە؟‏—‎[[بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="font-family:Segoe print; color:#420056; font-size:13px;">'''ژیـار'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Lost Whispers|<span style="color:purple;font-size:10px">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠٥:٢٧، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧ (UTC) :پێشتر ناوەکەی سوید بوو، ئەم وتارە لەم دوایییە دروست کرا، باشترە بگوازرێتەوە بۆ سوید. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue"><span style="font-size:14px">'''سەرچیا'''</span></span>]] — ‏١١:١٤، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧ (UTC) ::لێرەدا باس کرابوو: [[وتووێژ:کرۆنی سوێدی]]. سوێدیش نزیکەی ١٨٠ھەزار ئاکامی ھەیە. لای ئێمە دەڵێن سوئێد.--[[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٢٠:١١، ١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧ (UTC) ئەوە بۆچوونی بەڕێز دیاکۆ ھاشمییە: سویدی خۆیان بە سوید دەڵێن: (سڤەریە Sverige)، بە ئینگلیزی: (سویدن Sweden)، بە عەرەبی: (السوید، سوید) بە فەرانسەیی: (سوێد Suède)، بە فارسی: (سوئد). واتە فارسەکان لە فەرانسەیییەوە وەریان گرتووە بەڵام "هەمزە"یەکیان پێ زیاد کردووە "سوئد"، هەندێک کوردی ڕۆژهەڵاتیش لەژێر کاریگەریی زمانی فارسیدا دەڵێن "سوئێد". پرسیار: بۆ دەبێت یەک وشە هەڵبژێرین؟ وەڵام: باشترە زمانەکەمان یەکدەست بکەینەوە، یەکدەستبوون کاری وەرگێڕان و ئایتی زۆر ئاسانتر دەکاتەوە. بۆ باشترە لە نێوان سێ بژاردەی "سوید"، سوێد'" سوئێد" بەس وشەی "سوید" هەڵبژێرین، خۆ هیچ کامیان هەڵە نین؟ وەڵام: بێگومان هیچ کامیان هەڵە نین، بەڵام باشترە "سوید" هەڵبژێرین، چونکە: یەک: زیاترین بنەمای وەرگرتنی وشە بۆ ئێمە زیاتر ئینگلیزییە. دوو: بەپێی گووگڵ زیاترین کەس وشەی "سوید"یان بەکار هێناوە. (هەڵبەت بۆ درووستی و نادروستی ئەمە بەڵگە نییە). سێ: لە باشوور وشەی "سوید" بەکار دەهێنرێت کە زمانی فەرمی و حکوومەتداری و خوێندنە لە قوتابخانەکاندا. (هەڵبەت بۆ درووستی و نادروستی ئەمە بەڵگە نییە). سێ: "سوئێد" لاسایییەکی پلە دووە لە فارسی. چوار: "سوێد" لە فەرانسەیییەوە هاتووە، زمانی وەرگرتنی وشە زۆر جار ئینگلیزییە تا زمانی تر (بەگشتی). پێنج: لە زمانی کوردیدا کەمترین هەمزە بەکار دەهێنرێت، هەتا بکرێت دەبێت بقرتێنرێت. کەوا بێت باشترە هەموومان بڵێین "سوید". : بەڕای منیش باشترە بکرێت بە سوید. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ‏١٣:٠٥، ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ (UTC) :: {{لەگەڵ}} سوید [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ‏٠٧:١٠، ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ (UTC) ::: {{لەگەڵ}} سوید [[user: Haryad Xasraw|<b style="color:orange;font-size:18px;display:inline-block;border:1px solid orange">Haryad Xasraw</b>]] _{[[user talk:Haryad Xasraw|<b style="color:grey;font-size:15px">وتووێژ</b><span style="color:orange"></span>]]} ‏١١:٠٢، ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ (UTC) ::: {{دژ}} ئەو بەڵگانەی وا دەڵێن سوید لە سوێد باشترە ھەمووی لاوازن و بە ھاسانی دەتوانم رەدیان کەمەوە. ::: کاک [[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] زەحمەتێکم بۆت ھەیە. تکایە جوابم دەوە بزانم وشەی سویدی-ی عەرەبی لە چ زمانێک قەرز کراوە؟ دیارە لە فەرەنسی ([//en.wiktionary.org/wiki/السويد#Arabic ئەمەیش بەڵگە]). ئاشکرایە ئەگەر ئینگلیزی بوایە لە عەرەبی (یا کوردیدا) دەبوو بە سویدن نەک سوید! ::: دەزانین لە فەرەنسیدا دەڵێن سوێد. عەرەبیش دەنگی ئێ-ی نییە کردوویەتی سوید. ئێوەش وەک ناوی تەواوی وڵاتەکان لە عەرەبیتان وەرگرتووە. ئەوەتا لە کرمانجیشدا سوێد ھاتووە. ::: ئێمە تاوانبار دەکەن لە ژێر کاریگەریی فارسیداین. ئاساییە ئێمە ژێر چەپۆکی ئەوانین و مافی نووسین و خوێندن بە کوردیمان نییە. کە چی ئێوە سەربەخۆن بەڵام سەد ئەوەندە ژێر کاریگەری عەرەبی و تورکیدان و بەداخەوە پێداگریشی لەسەر دەکەن. ::: ئاکامی باسەکە: وشەی سوێد لە فەرەنسی وەرگیراوە نەک ئینگلیزی. لە فەرەنسیشدا دەڵێن سوێد نەک سوید. ئەگەر عەرەبی دەڵێ سوید ڕیسای زمانی خۆیانە. ئێمە بە عەرەبی نادوێین. سپاس. [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏٠٩:٤٧، ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ (UTC) ::::تۆ لە سەرەوە نووسیوتە کە لای ئێمە دەڵێن سوئێد، واتە نە سوێد نە سوید، کەوایە بۆ پشتگیریی ئەو وشەیە دەکەن؟ ئەو دەقەی داشم ناوە ھی کەسێکی ڕۆژھەڵاتە کە خۆشی لە سوید دەژی. کەواتە مەسەلە ئەوەش نییە کە ئەو وشەیە فەرز بکرێت کە لە باشوور بەکاردێت. بۆ من زۆر گرنگ نییە لە چییەوە ھاتووە، بابەت ئەوەیە خەڵک زۆرتر کامەی پەسەند دەکەن. چ سوید چ سوێد فەرقێکی وا ناکات. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ‏١٣:٥٩، ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ (UTC) ::::: من داوام نەک لە جنابت لە گشت کەس ئەوەیە تووشی ھەر شتێک دەبن سەرەتا خۆتان بەجوانی بیری لێ بکەنەوە بزانن ڕاستە یا نا. ::::: ئاشکرایە ئەم بۆچوونەی کاک دیاکۆ ھەڵەیە. پێداگری لەسەر وشەیەک دەکا کە نە وەکوو فەرەنسییە نە وەکوو ئینگلیزی. سوید عەرەبیی ڕووتە. ::::: ئێوەیش ئەگەر ھەست بە سەربەخۆییی کورد و زمانی کوردی دەکەن واز لە عەرەبی بێنن و وشەکان بە شێوازی ڕەسەن و کوردانە دەرببڕن. بۆ نموونە کورد بۆ دەبێ بە برازیل بڵێ بەڕازیل. یان بە بریتانیا بڵێ بەریتانیا؟ ::::: زۆر سپاس.-- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue">'''<span style="font-size:13px">چالاک</span>'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ‏١٥:١٢، ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 10 بەستەری دەرەکیم کرد لەسەر [[سوێد]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=537893 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20080803004438/http://www.americanwest.com/swedemigr/pages/emigra.htm زیاد کرا بۆ http://www.americanwest.com/swedemigr/pages/emigra.htm *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.sweden.se/templates/cs/CommonPage____2713.aspx *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20070817175053/http://ec.europa.eu/employment_social/publications/2006/keaj06001_en.pdf زیاد کرا بۆ http://ec.europa.eu/employment_social/publications/2006/keaj06001_en.pdf *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100113085905/http://www.heritage.org/Research/SocialSecurity/bg1381.cfm زیاد کرا بۆ http://www.heritage.org/Research/SocialSecurity/bg1381.cfm *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20070521053538/http://www.isa.se/templates/News____59355.aspx زیاد کرا بۆ http://www.isa.se/templates/News____59355.aspx *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.svenskenergi.se/upload/Statistik/Tidigare%20statistik/Kraftl%C3%A4get%20i%20%C3%A5r/ve_07-01.pdf *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20131004231414/http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____26040.aspx زیاد کرا بۆ http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____26040.aspx *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20131116073533/http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc631_en.pdf زیاد کرا بۆ http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc631_en.pdf *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100813164944/http://www.svenskakyrkan.se/default.aspx?id=100243&did=246083 زیاد کرا بۆ http://www.svenskakyrkan.se/default.aspx?di=23758&refdi=23673 *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/atheism.html تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢١:٤٤، ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیم کرد لەسەر [[سوێد]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=540305 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/stralning/1.3052%7Ctitle%3DNormal *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100825145618/http://www.svenskakyrkan.se/default.aspx?id=100243&did=340397 زیاد کرا بۆ http://www.svenskakyrkan.se/default.aspx?id=100243&did=340397 تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٣٠، ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[سوێد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=545374 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.is/20121206031538/http://concise.britannica.com/ebc/article-9366349/Gustav-I-Vasa بۆ http://concise.britannica.com/ebc/article-9366349/Gustav-I-Vasa زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢١:٢٢، ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[سوێد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=609646 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130114072225/http://www.algonet.se/~hogman/sljordbruk_eng.htm بۆ http://www.algonet.se/~hogman/sljordbruk_eng.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٢٤، ١٢ی ئازاری ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[سوێد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=629893 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20101223203946/http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx بۆ http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20131023101214/http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____26046.aspx بۆ http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____26046.aspx زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20130806054700/http://www.scb.se/Pages/ProductTables____13001.aspx بۆ http://www.scb.se/Pages/ProductTables____13001.aspx زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٣:٤٠، ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[سوێد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=644491 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160729012443/https://sweden.se/ بۆ http://www.sweden.se/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١١:٥٣، ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[سوێد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=657658 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110527225553/http://www.royalcourt.se/ بۆ http://www.royalcourt.se/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٠١، ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ (UTC) == ناو == سلاو چون بتوانم ئةم ناوة بگؤرم يان ئيوة بيگؤرن هةلةية سويدة نةك ئةو وشوي ئيستا [[بەکارھێنەر:Gta sonkurd|Gta sonkurd]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Gta sonkurd|لێدوان]]) ‏١١:٤٧، ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[سوێد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=842999 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20070303012042/http://www.sweden.se/templates/cs/CommonPage____2713.aspx بۆ http://www.sweden.se/templates/cs/CommonPage____2713.aspx زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20131116073533/http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc631_en.pdf بۆ http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc631_en.pdf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100825145618/http://www.svenskakyrkan.se/default.aspx?id=100243&did=340397 بۆ http://www.svenskakyrkan.se/default.aspx?id=100243&did=340397 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٢:٤٦، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[سوێد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=868155 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20060701043401/http://www.riksdagen.se/default____56.aspx بۆ http://www.riksdagen.se/default____56.aspx زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١١:٢٣، ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١٦ بەستەری دەرەکیی [[سوێد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1337777 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20090614093403/http://www.kismeta.com/diGrasse/images/kircholm_27_sept.htm بۆ http://www.kismeta.com/diGrasse/images/kircholm_27_sept.htm زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110215084954/http://www.highbeam.com/doc/1P2-1025624.html بۆ http://www.highbeam.com/doc/1P2-1025624.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100602150716/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html?countryName=Sweden&countryCode=sw&regionCode=eu&rank=55 بۆ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html?countryName=Sweden&countryCode=sw&regionCode=eu&rank=55 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20061117173015/http://www.fao.org/waicent/faoinfo/sustdev/EIdirect/climate/EIsp0002.htm بۆ http://www.fao.org/WAICENT/FAOINFO/SUSTDEV/EIdirect/climate/EIsp0002.htm زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200409055434/http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=7608&a=21429&l=sv بۆ http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=7608&a=21429&l=sv زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100826085626/http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/stralning/1.3052 بۆ http://www.smhi.se/klimatdata/meteorologi/stralning/1.3052 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200409055440/http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=7618&a=21516&l=sv بۆ http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=7618&a=21516&l=sv زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20080925183701/http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=5441 بۆ http://www.smhi.se/cmp/jsp/polopoly.jsp?d=5441 زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.msn.com/weather *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.infoexport.gc.ca/science/nordics_sweden_report-en.htm *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100213132916/http://www.world-nuclear.org/info/inf42.html بۆ http://world-nuclear.org/info/inf42.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100628053602/http://www.studyinsweden.se/Home/News-archive/2010/Tuition-fees-from-2011/ بۆ http://www.studyinsweden.se/Home/News-archive/2010/Tuition-fees-from-2011/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20080916211008/http://www.swedenabroad.se/Page____50008.aspx بۆ http://www.swedenabroad.se/Page____50008.aspx زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.sweden.se/upload/Sweden_se/english/factsheets/SI/SI_FS91e_Swedish_inventions_and_discoveries/Swedish_inventions_and_discoveries_FS91e_Hires.pdf *{{دا|بەستەری مردوو}} زیاد کرا بۆ http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-ds_name=ACS_2006_EST_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format= *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190106221808/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Table=2&Data=Count&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 بۆ http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120113112554/http://www.sydsvenskan.se/sverige/article140868.ece بۆ http://sydsvenskan.se/sverige/article140868.ece زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:١٢، ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[سوێد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590395 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150520062802/http://www.historylearningsite.co.uk/population_thirty_years_war.htm بۆ http://www.historylearningsite.co.uk/population_thirty_years_war.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٤:٤٨، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) cy8b5q35lh8j5syr3aatcxvpfeo2825 11 136949 1590205 1590013 2026-06-14T13:07:33Z Kushared 5048 /* بەکارھێنانی ئاڵای تێکەڵکراوی کوردستان و کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە */ 1590205 wikitext text/x-wiki == ناو == باشترە بیگوازینەوە سەر ھاوڕەگەزخوازی بە تەنھا چوون زانیاریدان نییە لەڕاستیدا. &#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏١٣:٠٦، ٥ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) : ھۆکار چییە؟ {{وب|Épine}}، کۆمەڵگاکە ئاماژەیە بۆ کۆمەلە گروپیک بۆچی تەنھا ھاورەگەزخواز؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٩:١٥، ١٨ی تەممووزی ٢٠٢١ (UTC) ::ئەو لێدوانە زۆر کۆنە + تازە گواستمەوە سەر ئەو ناوەی ئێستای، سەیری لۆگەکە بکە. &#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏١١:٤٣، ١٨ی تەممووزی ٢٠٢١ (UTC) ::: سوپاس [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٤٦، ١٨ی تەممووزی ٢٠٢١ (UTC) == بەکارھێنانی ئاڵای تێکەڵکراوی کوردستان و کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە == {{بۆ زانیاریت|ئەم باسە سەرەتا لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی#ئاڵای کوردستان و پەلکەزێڕینە]] دەستی پێ کرد.}} سڵاو {{وب|1silent scientist|Aza|Gejeluk|Halbast1|Kurd2021|Kushared|MFTG|Muhammed taha|Paraw|Sakura emad|Serchia|Sorou6sh|Tessla|ساکاتا گینتۆکی|کاردۆ جاف|ڕاستی|-Haryad}} ببوورن بانگ کراون. ناچار نین وەڵام بدەنەوە و تەنیا بۆ یەکلاییکردنەوەی وتووێژی بەستەرەکەی سەرەوە بانگ کراون. ئەگەر کاتتان نییە، پێویست ناکات وتووێژەکە بخوێننەوە و لێرە بەکورتی باسەکە دەکەم. [[تایبەت:permalink/1205510|لەم وەشانەی ئێستای ئەم داڕێژەیە]] ئاڵایەکی کوردستان تێکەڵ بە کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە کراوە و دانراوە. دوای وتووێژێکی چڕ گەیشتینە ئەوەی ڕای کۆمەڵگە (بێجگە لەوانەی کە لە وتووێژەکە بەشدار بوونە) وەرگرین و لەسەر لابردن یان مانەوەی ئەو وێنەیە لەسەر داڕێژەکە بڕیارێک بدەین. تکایە لەگەڵ و دژ بەس نین و ھۆکارێک بنووسە. سپاس! کاک {{وب|Épine}} من ھەر ئەمەندە بەکارھێنەرەم بە خەیاڵدا ھاتن. تکایە کێم بیر چووە، بانگی بکە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٥٥، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :* {{لێدوان}} تکایە بە چڕی وتووێژەکان بخوێننەوە، هیوادارم کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]یش بتوانێت کورتەیەکی باسەکە دابنێ: ئەو بەکارهێنەرەی دەستی بەو وتووێژە کردووە بۆ دەیەوێ بسڕدرێتەوە و ئارگیومێنتەکان بۆ و لەدژی چین. سوپاس. ئەمەوێ تەنیا بانگی @[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] بکەم تا ئاگادار بێ. :&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢١:٠٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] تکایە با ئێرەش وەک ئەوێی لێ نەیەت و درێژ بێتەوە. من بەرنامە نیم تا وتووێژەکان کورت بکەمەوە. ئەگەر ئێوە دەتوانن، بفەرموون. ئەسڵەن پێویست ناکات؛ نەکا بە لایەکدا بشکێتەوە. بەستەرەکە دانراوە و ھیوادارم کەس بەبێ خوێندنەوەی وتووێژەکە، لێدوان نەدات. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:١٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] لە ویکییەکانی تردا ھەر ئاڵاکە دانراوە و تێکەڵ بە ئاڵای دیکە نەکراوە، من پێم باشە ئێمەیش وا بکەین. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٦:٣٧، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :وتووێژەکانم خوێندەوە.لەڕاستیدا پێم وایە تێکەڵکردنی ئاڵای هەرێمی کوردستان بە ئاڵای کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە ناگونجێت باشترە کە تێکەڵ نەکرێت بۆ ئەم داڕێژەرە چونکە گشتییە و باسی هەرێم نییە. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٢٠:٢٨، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] ئەگەر ویکییەکانی تر پێوەر بێ، یەعنی ئێمەش ئەبێ وتاری [[هەرێمی کوردستان]] بگوازینەوە کوردستانی عێراق لەبەر ئەوەی هەموو ویکییەکانی تر وایان کردووە؟ @[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]]، پێت وایە ئەم وتارانە کێ دەیانخوێنێتەوە؟ &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٣:١٢، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::: من پێمباشترە لە وتاری سەرەکی لاببردرێت، چونکە ئەم وێنەیە وەسفی وتارەکە/داڕێژەکە ناکات و هاوکارنابێت لە تێگەیشتن لێی، بەڵکوو تەنها بردنی سەرنجی خوێنەرە. بەڵام دەکرێت وێنەیەکی ئاوا لە وتارێک کە تایبەتە بە کوردستان و ئەم گرووپانە ئەوا بەکاربهێنرێت. وەک نموونەیەکی [[پەیوەندییەکانی فەڕەنسا‒ھەرێمی کوردستان]] جا ئەگەر وتارێک هەبێت لەسەر کۆمەڵگەی پەلکەزێرینە لە کوردستان ئەوا دەکرێت وەک وتاری پەیوەندییەکان هەردوو ئاڵا لە تەنیشت یەک بن، بەڵام بەشێوەیەکی گشتی بنەمایەک نییە تەنها پەیامێکی لایەنگیرانە لە خۆ دەگرێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٢٦، ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :: {{بێلایەن}} ---> {{پشتگیری}} سڵاوی خوای گەورەتان لێبێت مانگی ڕەمەزان لە ھەمووتان پیرۆز، بۆ ئەوەی بتوانم بەبێ لایەنگری و بەبێ کاریگەری ھیچ شتێک لەسەرم بڕیار بدەم و حەقی ھیچ لایەک نەسووتێت، بابەتەکەم بە پڕی خوێندەوە، ماوەیەکی زۆریش وەستام، سەرەتا بۆ مەسەلەی بایەخداری بیرورام لەگەڵ کاک ئارام و ئەوانی تر کۆک بوو، بەڵام بە وردبوونەوە لە بابەتەکە و تێگەیشتن لە بارودۆخی سیاسی ناوچەکە و سیاسەتەکانی ویکیپیدیای کوردی، گەیشتمە ئەو ئەنجامەی زۆرێک لە ئەندامەکانمان تێکەڵن و کاریگەرن بە ئایدیۆلۆژیا و بابەتی سیاسی ناوچەکەی خۆیان، و ناتوانن بڕیارێکی بێ لایەنانە و تەندرووست لەسەر بابەتەکە بدەن، ئەوەی بەڕێز ئیپێن ئێستا کردوویەتی ڕەنگە پێویست بێت بۆ ئێستا بوەستێت و پەلە لە کارەکان نەکات بەڵام ھەرچۆنێک بێت لە کۆتایدا کارەکەی ھەڵە نییە، پێشووتر ئەم کارە کراوە لەلایەن گەلانی تر بەردەوامیش دەکرێت، شتێکی نوێ نییە تا ئێمە لێی بتۆقین یان لێی بترسین یان بە سووکایەتی و کوفر و ترسناکی ببینین. پێم باشە بەڕێز {{وب|Épine}} بۆ ئێستا پەلە نەکات و ئارام بگرێت مەرج نییە لە کاتێکی وەک ئێستا بتوانێت بەشێوەیەکی یاسایی ئاڵاکە لەسەر داڕێژەکە دابنێت بەڵام دڵنیام لە ئایندەیەکی نزیک دەتوانێت بە شێوەیەکی یاسایی ئەو کارە بکات و کەس ناتوانێت بەپێی یاسا کارەکەی ھەڵوەشێنێتەوە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٢:٣٧، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] نا وا نییە، هەرێمی کوردستان لە ویکیی ئینگلیزیدا Kurdistan regionە. باشووری کوردستان-یشمان هەیە کە لە ویکیی ئینگلیزیدا دەبێ بە Southern Kurdistan یان Iraqi Kurdistan. :::ئەم داڕێژەیە تایبەت بە کوردستان نییە تا ئاڵاکەی تێکەڵ بە ئاڵای کوردستان بکەین. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ١٨:٣٧، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سپاس بۆ لێدوانەکەت. بەڵام ئەمە شتێک نیە بە یاسا بڕیاری لێ بدرێ، بە یاسا ئەوە بوو کە لە وتووێژەکەی تر باسکرا و کەس پێی ڕازی نەبوو. پاشان کرایە دەنگدان و ھەر ئەم دەنگدانەش بڕیار لەسەر مانەوە و لابردنی دەدات؛ بە ھەمیشەیی نەک کاتی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٠:٣٤، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::بۆ جاری دەیەمیش، ویکیپیدیا دیموکراسی نییە. ویکیپیدیا بە [[وپ:یەکدەنگی]] کار ئەکا. یەکدەنگی و کۆدەنگی لێرە نییە، بەڵکوو چەن بەکارهێنەرێک کە ئەیانەوێ ڕای خۆیان بەسەر کەمینە بسەپێنن بەهۆی بیر و باوەڕی لایەنگرانەی خۆیانەوە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٢:٣٧، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ھەر وەک وتم کاک ئیپێن خۆمیش و ئەوانەی دەوروبەریش ناتوانین بەشێوەیەکی تەندرووست سەیری بابەتەکە بکەین، من چەن کاتژمێرێک ھەر ھیچ لێدوانم نەدا، بیرم لە بابەتەکە کردەوە، و بەشێوەیەکی کەسی پێم باشترە ئێستا بوەستیت و پەلە نەکەیت، خۆشت ئەزانی چۆن پێویستە کار بۆ وێنەکە بکەیت تا بتوانی بەپێی یاسا دایبنێی، کە بەپێی یاسا داتنا، ھەموو بەکارھێنەرانی ویکیپیدیای کوردیش کۆ ببنەوە ناتوانن دژایەتیت بکەن بەشێوەیەکی یاسایی و لۆژیکی جگە لە چەن کاریگەرییەکی ئایدیۆلۆژی، سیاسی، نەتەوەیی، کلتووری نەبێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠١:٢٦، ٢١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Sakura emad}} سەرەتا سپاس کە تەواوی وتووێژەکەت خوێندووەتەوە ئینجا لێدوانت داوە. وەک دەڵێن ئێرە دیموکراسی نییە و بە یەکدەنگی بەڕێوە دەبرێت، دەی بێگومان و حەتمەن لە ھەموو مەسەلەیەکدا لای زۆر و کەم ھەر ھەیە و مەگەر زۆر بە دەگمەن نەبێت تەواوی کۆمەڵگە لەسەر شتێک کۆک بن ئەگینا جیاوازی ھەیە. ئێرەش ٥١٪ بە ٤٩٪ نییە تا بڵێین یەکدەنگی نییە. تا ئێستا ئەوەی دەرکەوتووە بەشی زۆری کۆمەڵگەکە لەگەڵ ئەم ئاڵا تێکەڵەیە نییە؛ داڕێژەکە تایبەت بە کوردستان نییە! حەزیش دەکەم ئەو یاسایەی کە لایەک لە ئەندامانی کۆمەڵگەیەک دەخاتە ژێر پێی و بە مانەوەی ئەم ئاڵایە ناچاریان دەکات ئاماژە پێ بدەیت تا ئێمەش ئاشنای بین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٣٦، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::بەشی زۆری کۆمەڵگەلە کامەیە؟ لەسەروو ٦٠،٠٠٠ هەژمار هەیە و چوار پێنج کەس لێرە ئەڵێن با لابرێ. هەتکاوو ئێستاش ڕوون نییە بۆچی پاڵ بۆ ئەمە ئەنێن. ئەڵێن وتارەکە پەیوەندی بە کوردستانەوە نییە، یەکێ نەزانی بە فەڕەنسی و ئینگلیزی وتارەکان بۆ ئەورووپییەکان نووسرابێتنەوە. کێ سەیری ویکیپیدیای کوردی ئەکا خۆی کورد نەبێ؟ ناوەڕۆکەکان ڕاستەوخۆ پەیوەندن بە چاندی ئێمەوە، با وشەی کوردستانیش ڕاستەوخۆ ئاماژەی پێ نەکرابێت. لەکۆتاییدا چیتان پێ خۆشە بیکەن، هەڵبەت قەیناکا ئەگەر ڕای ئێمە لەژێر پێی ئێوە بێت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠٠:٢٦، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::من ئەڵێم با ئاڵای کوردستان بخەینە پاڵ ناوی محەممەد لە [[داڕێژە:محەممەد]]، و نەخشەکەی [[داڕێژە:ئەمریکای باشوور|ئەمریکای باشوور]]، یان پاڵ لۆگۆی [[مۆساد]]؛ چون لێرە بەس کورد دەیخوێنێتەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠١:٢٣، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ڕەنگە سوودێک لە وتاری [[ئەقڵی سەلیم]] ببینی. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠١:٤٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] لەمێژە وەرمگرتووە، خەمت نەبێ. لێت ناگرم ھەرچی بڵێی کاک ئێپین، زۆر بەڕێزن. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٢:٠٢، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::بەشی زۆری کۆمەڵگە لەوانەی کە چالاکن لەگەڵی نین نەک ھەژمار. ڕای ھەمووان لەسەر سەرە بۆیە بە وتووێژەوە دەست پێ کرا و ئەگەر لەژێر پێ بایە، بەبێ وتووێژ دەکرا. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٣:٠٤، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ئەتوانی ڕێگە بدەی باقی ئەو بەشداربووە چالاکانەی بانگت کردوون ڕای خۆیان بڵێن؟ سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠٣:١٧، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::ئەگەر توانج لە چالاکبوونی ئەوانەی بانگم کردوون دەدرێ، لە وتووێژەکەی پێشوو وتم بانگی ئەوانەی کە بەشدارییان کردووە دەکەم نەک تەنیا ئەوانەی ئێستا چالاکن. دڵنیام زۆربەشیان ئاگایان لێیە، بەس لەوانەیە حەز نەکەن بەشداری بکەن. بگرە بە مەبەست بانگی چەند بەکارھێنەرێکیشم نەکرد چونکە ''پەڕەی بەکارھێنەرەکەیان شیاو نەبوون'' تا لێدوان لەسەر یەکلاییکردنەوەکە بدەن. ئەگەریش توانج نەبوو، ھەڵەی منە و داوای لێبووردنم ھەیە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٠:٣٣، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] من جگە لە لایەنگری و Bigotry و Conflict of interest ھیچ بە یاسابوونێکم نەبینی لە وتووێژەکە، با بزانین بەڕاستی لە وتووێژەکەی تر چیتان کردووە. :::::نموونە گەر ئێستا من بەڕێوەبەری وتووێژ بم و بمەوێ وتووێژەکە بگەیەنمە دەرەنجام و بیبڕێنمەوە ئەمە ئەنجامەکەی دەبێت: ::::1. @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]]: پێی وایە تێکەڵکردنی ئاڵای کۆمەڵەکە لەگەڵ ئاڵای نیشتمانی سووکایەتییە بە نیشتمان و لەکەدارکردنی شکۆمەندییەتی. پێت وایە ئاڵاکە ئەتوانرێت وەک چەک بەکاربھێنرێت بۆ ئەوەی بەھەمان شێوە شکۆمەندی تورکیا و ئێرانی پێ بھێنرێتە خوارەوە. ::::ئەوە نموونەیەک ئەتوانم پێدابێم لە بەکارھێنەرانی تریش. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٥١، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] من گەر باسی نیشتمان و شتی وام کردبێ ئەچوومە گیانی ئەم [[commons:File:LGBT_Flag_of_Kurdistan.svg|پەڕگەیەش]]، ئەوە تۆمەت نیە تۆ ئەیگریتە من. تەنیا یەکەم لێدوانم لە وتووێژەکەی تر لایەنگرانە بووە و دانیشی پیا ئەنێم کە لایەنگرانە بووە. باسی تورکیا و ئەوانی ترم کرد، چون لە ویکییەکانی تر وڵات بە وڵاتی خۆی ئاڵای تێکەڵکراوی لە وتار و داڕێژەکەش دانەناوە بەس ئەم بستە ھەرێمە نەبێ وا پێتانەوە گرتووە ھەر ڕۆژەو ئاڵایەکی تری بۆ زیاد ئەبێ. سەیرە باسی ئەو لایەنگرییە زەقەی خاوەن پەڕگەت نەکردوە، ساحێب پەڕگە وائەزانێ لە ڕقی ئەو وا دەکەین و بە قسەی خۆی دەستدرێژیمان کردوەتە سەر ئازادیەکانی. ھۆ نیە ئەم پەڕگەیە لە داڕێژەکە بھێڵێتەوە، بێجگە لەو ڕێکخراوە بوکەڵانەی کە خودی دروستکەری ئاڵاکە بەڕێوەیان دەبات و ئەندامە لێی، کە ئەمەتان کردوەتە پێوەری باوی و بەکارھێنانی ئاڵاکە لە ویکیپیدیا. غەیری ئەوە بەتەواوی ئاڵایەکی خەیاڵی و دروست کراوە، و بەکارھێنانی لێرە لە ڕیکلام پتر نیە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٣٦، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::پەڕگەی یەکەم لە کۆمنز [[commons:Commons:Deletion_requests/File:Kurdistan_LGBT_pride_flag.png|سڕایەوە]]. سەرەڕای چەندین تۆمەت خستنە پاڵ و لێدوانی ناڕەوا و بانگھێشتکردنی ھەژماری دیکە تا پاڵپشتی پەڕگەکەی کابرا بکەن. چۆن لێرەش ھێڤی بانگ کرد تا پشتی بگرێ. گەندەڵی وازمان لێ ناھێنێ! {{وب|Aram}} ئەم ئاڵایەی نێو داڕێژەکە وەشانێکی دەزوولەیی ئاڵا سڕاوەکەیە و ئێستا دەبێ لابردرێت ھاوشێوەی ئاڵای یەکەم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٤٢، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::دەمارگرژی هەندێک جار ئەیباتەوە، بە ئەزموونی من بردنەوەکان کورتخایەنن. باشتر وایە بڕۆی لە ویکی ئینگلیزی دیفاع لە خۆت بکەیت لەو تۆمەتانەی دراونەتە پاڵت بۆ بەربەستنی هەژمارەکەت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٦:٥٧، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::ئەڵێن سەرەتا لە خۆتەوە دەست پێ بکە دواتر بڕۆ ئامۆژگاری خەڵکی بکە. ئەبێ پارێزەر بگری تا لە پرۆژەکانی تر بتوانی دیفاع لە خۆو بکەی. گەر ڕابردووە باشەکەت نەبوایە لەوە نەئەچوو پەڕگەکەت بخرایەتە نێو زبڵدانەوە. ماشەڵا لە دڵ باشی و ھەست ناسکیی تۆ، ھاتووی [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/Incidents#Disruptive edits|لێرە]] دژایەتی منت کردوە لەکاتێکدا ئەسڵی مەسەلەکە ھەر نازانی چیشە. واش بە ھەژماری تر دەستکاریم دەگەڕێنیتەوە، ھا یەعنی خۆو شاردووەتەوە. ژیرییەکەت ھەر ئەوەندەیە و زیاتر نیە، بە ناوی زەوتکردنی ئازادی و سانسۆرکردنەوە قسە نەما نەیڵێیت، وائەزانی دژی ناوەڕۆکی وتارە تایبەتەکەی تۆین. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٧:٣٢، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] تاقەتم نییە دانیشم لە تۆمەتی بێبنەما دیفاع لە خۆم بکەم، ئەگەر پێت وایە هەژماری تر بەکار ئەهێنم زۆر ئازادی و هانیشت ئەدەم بڕۆی لە [[:en:Wikipedia:Requests for checkuser]] داوایەک بکەی بزانە من هەژماری ترم هەیە؟ هەر لەبەر ئەوەی بەکارهێنەرانی تر ناکۆکن لەگەڵ دەمارگرژییەکەت مەعنای نییە هەموویان منم. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٧:٣٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::داوا کراوە و باسم کردوە. جودا لەوە دوێنێ و پێرێ لەلایەن بەکارھێنەری تریش سکاڵات لێ کراوە. گەر تاقەتت نیە قسەی لابەلاش مەکە، تکایە. با من دەمارگرژ بم، بەس لانیکەم شعورم ھەیە، لەسەر پەڕگەیەک ناچمە [[en:WP:ANI]] دژایەتیی ھاوزمانی خۆم بکەم، کە ئەسڵەن نەزانم مەسەلە چیە و لەسەر چیش دژایەتی دەکەم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٨:١٤، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] کاک ئێپین سەبارەت بە سڕینەوە ھەروەک چۆن پێشبینیم کردبوو، وادیارە بەداخەوە وادەرچوو، بۆیە ھەروەک لەسەرەوە وتوومە ئێستاش ئەیڵێمەوە، پێم باشە لە ئێستادا پەلە نەکەیت و بوەستیت، ئاساییە بھێڵی ئاڵاکە لاببەن چونکە بەو حاڵەی ئێستای ئاڵاکە ناتوانێت یاسا پشتی بگرێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:٥١، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :وەک چۆن بۆی چووم و ئاماژەم پێدا ئەو بابەتەی کە چەند کەسێک دەستیان داوەتێ سەرچاوەکەی ئایدەلۆژیای تەسک و ڕقی کەسییە بەرامبەر ئەندامانی پەلکەزێرینە لە کۆمەڵگەی کوردی، لابردنی ئاڵایەکە پێدەچێ تەنیا سەرەتا بێت ئەوەتا بە ڕۆژی ڕووناک @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] هەڕەشە و گوڕەشە لە پرۆژەکانیتر دەکات! هیوادارم کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ێێستا ئاسوودە بێت کە ئەم دەرگایەی کردەوە بۆ پڕاکتیزەکردنی [[ھۆمۆفۆبیا]] و سەرکووتکردنی ئەم چینەی کۆمەڵگەی کوردی لە ویکی. [[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hevi|لێدوان]]) ١٩:٤٤، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بڕۆ پیاوانە داوای چێکیووزەر بکە و وەکوو مناڵ تۆمەت مەبەخشەرەوە ئەگەر ئەمەنە بە دڵنیاییەوە قسە ئەکەی. یەکەم کەس نیت و کۆتا کەس نابی. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٠:٣٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەوەندە حەزت لە بەربەست کردنە؟ با تاوێک بەسەریدا بڕوا، بەسەرچاو. وتووێژەکانی پێشوو و ئێستات ئەیسەلمێن کە ئەقڵت چەنێک مناڵانەیە، سپاسی خۆم ئەکەم کە خۆم نەھێناوەتە ئاستی تۆ. بەھەرحاڵ، با بزانی پیاوەتی ئەوە نیە بانگی خەڵکی تر بکەی تا پشتگیریت لێ بکەن، ئەوە ناپیاوی پێ ئەڵێن. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٠:٥٥، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] کاک ئارام ھەفتەیەک بەسەر وتووێژەکە تێپەڕی، پێم باشترە وتووێژەکە بگەیەنینە ئەنجامێک و لێرە دابخەین تا فیتنەکە زیاتر نەبووە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٠، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::: ئەگەر حسابی سەپاندن و ناسەپاندن بێت ئەم قسانە کۆتایی نایەت.بەدیارکراوی نازانم بۆچی پێداگری لەسەر مانەوەی ئەم تێکەڵکردنی ئالایە دەکرێت ئەوانەی کە بە دژ قسەیان کردووە کێشەیان لەگەڵ دروستکردنی وتارێکی پەیوەندیدار بە ئاڵاکەوە نییە.تەنها پێمان وایە پێویست ناکات لەم داڕێژە هەبێت بەو هۆکارانەی کە باسکران.هەر بەڕاستی تێگەیشتن لەمە قورسە؟ [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٢٢:٥٠، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بە دڵنیاییەوە ناتوانیت خۆت بخەیتە ئاستی من. هێندە زیاتر سەیری خوارە بکەم لەکاتی وەڵامدانەوەت پێوستیم بە دەستەوان ئەبێ دوو ڕۆژی تر. بڕۆ داوای چێکیووزەر بکە نەک بگریت و تۆمەت ببەخشیتەوە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٢:٥٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::بایی پێویست وەڵامم داویتەوە. بەو نووسینە زیاتر سەلماندت کە چیت. جا خوایەکرد حەفتەیەک دەستەوانت پێویست ئەبوو، ھەرچی بێ ئەلحەمدولیلای ئەوێ لەو ئاستەی تۆ ھەژمار ناکرێم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٣:٢٥، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::کاتێک سەریری دەستکارییەکانی ویکیپیدیا دەکەم نیوە زیاتری ئەو وتووێژە دەبینم! ھەم بەڕێز ئێپین و ھەمیش بەڕێز زەمەن دەزانێت تائێستا چەندین جار لە پڕۆژەکان بانگی بەکارھێنەرانم کردووە تاوەکوو بەشکم شتێک بکەین ھەندێک ویکیپیدیای کوردی لەبواری کوالیتی و ژمارەوە بەرینە سەرێ، بەداخەوە کەس وەڵامێکی وای نەبووە! بەڵام ھەر بێت و کەسێک قسە بە وتاری بەڕێزێک بڵێت کە چەند ساڵ لەمەوبەر دروستی کردووە، وتووێژێک ساز دەبێت ھەتا زیاتر لە ھەفتەیەک درێژەی دەبێت! ھەر کەس بیروڕایەکی ھەیە، دەکرێت کەسێک پاڵپشتی لە کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە بکات و کەسێکی تر دژایەتیی کۆمەڵگاکە بکات، جا چ لێرە و چ لە ژیانی ڕاستەقینەشدا، تەواو شتێکی ئاسایییە و تەنانەت لە [[:commons:Category:Anti-LGBT pride flags|کۆمنزیشدا]] پەڕگەی دژایەتیی کۆمەڵگاکەمان ھەیە (بەڵام دەبێت کاتێک دەستکاری یان وتووێژ لە پەڕەیەکدا دەکەین بەتەواوی ڕوانگەی بێلایەنی لەبەر چاو بگرین). دەزانم ئێوەش ھەر کامتان جۆرێک بیر دەکەنەوە، بەڵام ئەگەر ھیچ نەبێت ھەموومان لەبەر ئەوە ھاتووینەتە ئێرە تاوەکوو بە زمانی کوردی بەشدارییەکانمان بکەین؛ بەڵام بەداخەوە دەچینە ناو دەمەقاڵەیەکی سەیر و سەمەر کە تەنانەت لە شوێنێکی وەک ئەورووپاش ناکۆکیی لەسەرە! لە کۆتاییشدا دەبێتە ھۆی خانەنشینبوونی بەرەیەک و ساردبوونەوەی بەرەکەی تر، ھەر ئەو جۆرەی پێشتریش لێرە بینیومانە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٥١، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::+تێبینی: مەبەستم گشتییە، دەنا ڕێزم بۆ دەستکارییەکان و بەشدارییەکانی ھەموو لایەکتان ھەیە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٠، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] من سپاسی تۆ ئەکەم، زۆر دڵخۆشم کە لێرە ھەیت و ویکییەکە بەرەوپێش دەبەیت. ئەمەی دەینووسم بەرچاو ڕوونییەکە بۆ تۆ و ئەوانی تریش کە ئەم وتووێژە دەخوێننەوە، نەک بەرگری کردن لە خۆم یان ئامانجەکەم لەم وتووێژە. ھەر لە سەرەتای ئەم وتووێژانەوە من نەرمیم نواندووە، تەنانەت چەنێک ھەوڵی قسەی خراپی دابێ من باشترم بۆ نووسیوە. ئێپن لە یەکەم وەڵامدانەوەی بۆ من، بە ھۆمۆفۆبیک و ناشارستان ناوی بردم. ئێستاش دەبینن لە سەرەوە بۆ خوارەوەی ئەم وتووێژە چی کردوە! ئەوە ھیچ، [[:en:Wikipedia:Administrators'_noticeboard/Incidents#Disruptive_edits|ببینن]] ھاتووەتە ویکی ئینگلیزی چی نووسیوە، یان [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Arabization_of_Kirkuk&diff=prev&oldid=1281927129 لێرە] بە ھەژمارێکی تر دەستکاریمی گەڕاندوەتەوە. ناحەقمە جوابی دەدەمەوە؟ ئەمە جیا لەوەی ھەر بە ئایدیۆلۆجی پەرست و نازانم چی و چی بانگی کردوین. لەگەڵ ئەو بەکارھێنەرەی سەرێش، کە سێ ساڵە دیار نەماوە ئێستا لە گەرمەی ئەم بەزمەدا ھاتووە بە من ئەڵێ «ھەڕەشەت لێمان کردوە». ئەم حاڵە لە ھەر ویکییەکی تر بوایە دەمێک بوو کابرا بەربەست کرابوو، نەک بە بیانووی ئەوەی کۆنە، خاتری بگیرێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٠:٢٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) {{سھ|:::::::::::}}لەسەر بەڕێوەبەرێک وەستاوە ئاڵاکە لابەرێت، بەپێی کۆدەنگی و ھەموو شتێک ئاڵاکە شیاوی لابردنە. سپاس بۆ ھەمووان. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٠:٢٦، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :{{لێدوان}} @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بۆ زانیاریتان، ئاڵاکە لە کامنز بەهۆی ڕاپۆرتێکی تۆمەتاوی زەەمەنەوە سڕدرابووەوە کە بەڕێوەبەرەکە بێ بەڵگە بە حەقیقەت وەری گرتبوو. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File:Kurdistan_LGBT_pride_flag.png ئێستا پەڕگەکە دووبارە هێنراوەتەوە لە کامنز]. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠٢:١٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::یەک کامێنتی تر: یەکدەنگی لێرە بوونی نییە. داخستنی وتووێژ لە ئێستادا لە بنەماوە لایەنگرانەیە بەلای زەمەندا، چوونکە داخرانی ئەم وتووێژەش لە کامنز وەکوو بیانوویەک بەکارئەهێنێ بۆ سڕینەوەی تەواوی پەڕگەکە لە کامنز. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠٤:١٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::پەڕگەکە بە کاتی ھێنراوەتەوە، و ھێشتا وتووێژ کۆتایی نەھاتووە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٠:٤١، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] تەنیا بەڕێزت لەگەڵ @[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] جەخت لەسەر مانەوەی پەڕگەکە دەکەیت. @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] کە ھەر لە سەرەتاوە دژی پەڕگەکە بووە، @[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] و @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] و @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] پێیان وایە دەبێ ئەو پەڕگەیە لە داڕێژەکەدا لابردرێت و پەڕگەی ئاڵای پەلکەزێڕینە بە تەنیایی دابنرێت، @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] دەڵێت لە ''ئێستادا'' گونجاو نییە ئەو پەڕگەیە بەکاربێت. من خۆم لەگەڵ @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی#ئاڵای کوردستان و پەلکەزێڕینە|وتووێژی پێشوودا]] پێمان وابوو دەبێت پەڕگەکە لاچێت و ئاڵای پەلکەزێڕینە بەتەنیا دابنرێت. ئێستا بۆچی یەکدەنگی بوونی نییە؟ ٧ کەس لەگەڵ لابردنین کە زۆربەشیان بەڵگەی مەنتەقییان ھێناوەتەوە. ئەگەر بڕوات بە یەکدەنگییە بۆچی ٢ دەنگ دەبێ لەسەر ٧ دەنگ بێت؟ یان چۆن ٢ دەنگت بەرامبەر لەگەڵ ٧ دەنگ بینیوە کە دەڵێیت یەکدەنگی لێ نییە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٤٩، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::من و پیرەهەڵۆکان و هێڤی و ئاشکراشە ساکووراش لەگەڵ مانەوەین بەڵام ساکورا بە ئانتیکەکانی زەمەن تۆقێنرابوو. یەکدەنگی بوونی نییە لەبەر ئەوەی ئێمە هەموومان ئارگیومێنتمان بۆ مانەوەی پێشکەشکردووە، وتووێژەکەش لە ئەوەڵەوە لەلایەن زەمەنەوە کراوە کە ئاشکرا لایەنگرە و لە کامنز هەڕەشەی بەربەستنی لێکراوە دوای ئەم درامایە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٧:٣٢، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::{{لێدوان}} وتووێژ لە مامنز [https://commons.m.wikimedia.org/w/index.php?oldid=1013239805&title=Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File%3AKurdistan_LGBT_pride_flag.png کۆتایی هاتووە و پەڕەگە بە یەکجاری هێنراوەتەوە.] جگە لەمە، تۆمەتەکانی زەمەن کە گوایە من بە چەند هەژمار دەستکاری ئەوم گەڕاندبێتەوە و پشتگیریم لە خۆم کردبێت لە کامنز [https://commons.m.wikimedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1013229574&title=Commons:Undeletion_requests/Current_requests بە یەکجاریی لەلایەن پشکنەری بەکارهێنەر بە درۆ خرایەوە] و زەمەن ئاگادار کراوەتەوە کە چیتر بەردەوام نەبێت لە موناقەشەکردن لەسەر ئەم بابەتە و تۆمەت بەخشینەوە گەرنا بەربەست دەکرێت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٧:٣٧، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::دیارە لای تۆ چوار لە حەوت گەورەترە. بەڵگەت ئەوێ بیسەلمێنم حەوت لە چوار گەورەترە؟ بە قسەی تۆ، من نەمھێشتووە ساکورا لایەنەکەی دیاری بکا، دیسان قسەی بەتاڵ و مناڵکارانە. دە ساڵی تریش بێ دووبارە داواکاری سڕینەوە ئەنێرمەوە، چون شایەنی سڕینەوەیە. ھەرچەن سوور ئەمزانی پەڕگە ئاوا ناسڕێتەوە، ھۆکاری بەتاڵ ناتوانێ سەرچاوەی بەتاڵ بسڕێتەوە. بەڵام بەڕاستی چێژم لەو وتووێژانەی ئەوێ وەرگرت. سپاس بۆ تۆش پێوەی ماندوو بووی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٨:١٠، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ھەر جۆرێک سەیری بکەی لەسەر لابردنی ئاڵا تێکەڵەکە و دانانی ئاڵای حەوت ڕەنگی پەلکەزێڕینە لەجیاتی، یەکدەنگی ھەیە؛ جا مەگەر ئەوەی ڕای خۆتان دوو ھێندە حیساب بکەن یان بۆچوونی ئێمە بە پووچەڵ بزانن! ئەوەی کە لە کۆمنزیش چی ڕوویداوە پەیوەندیی بە ئێرەوە نییە. ئەگەر من بچم ئاڵایەکی خەیاڵیش ساز بکەم لەوێ قەبووڵی دەکەن بەڵام یاساکانی ویکیپیدیا ڕێگە نادات لە ھەر پەڕەیەک پەڕگەکانمان بەکاربێنین. باشە ئێستا کێشەی بەڕێزت چییە ئەگەر وتاری مافەکانی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکەین و ئاڵاکان لەوێ بەکاربێنین نەک ئێرە؟ ئێمە نامانھەوێ حاشا لە کۆمەڵگاکە لە کوردستان بکەین! مەبەستی ئێمە ئەوەیە ھەر شتەی لە جێگای خۆی. ئێستا بەڕێزت بچۆ ئەو وتارانەی ئاماژەم پێکردن لێرە سازیان بکە و بە سەرچاوەوە ئاڵای تێکەڵاوی تێدا بەکاربھێنە، کەس ناتوانێت بڵێ بۆ ئەو جۆرە وتارەتان ساز کردووە. ئێستا بەڕێزت یان بەکارھێنەرانی تر قەبووڵی دەکەن من [[:en:Template:Communism|داڕێژەی کۆمۆنیزم]] لە ویکیپیدیای کوردیدا ساز بکەم و لەولاشەوە لە کۆمنز پەڕگەیەک بار بکەم کە لە ناوەندی ئاڵای کوردستان بە گەورەیی [[چەکوچ و داس]] یان ئەستێرەیەکی سووری تێدا بێت و دواتریش بێم لە داڕێژەکەدا بەکاریبھێنم و بڵێم چۆن خوێنەرانی ئێرە کوردن دەبێ لە ھەر شوێنیکیش ئاڵای کوردستان بە شێوازە جۆراوجۆرەکان ببینن؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١١، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::بەڕێز پیرەھەڵۆش، بۆچوونەکەی سەبارەت بە بەکارھێنانی ئاڵاکە لە وتاری [[ھاوزایەندخوازی|ھاوزایەندخوازیدا]] بوو. ئەگەر باسی داڕێژەکە بکەین و بۆچوونی پیرەھەڵۆ و ساکوورا (خۆی وتی بێلایەنە زیاتر) و ھەروەھا زەمەن (لەبەر ئەوەی دەستپێکەری وتووێژەکەیە) لەبەر چاو نەگرین؛ دەبێتە «٦ لەگەڵ» بۆ لابردنی ئاڵای تێکەڵاو و دانانی ئاڵای پەلکەزێڕینە بەتەنیایی و «٢ دژ». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٠، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::{{لێدوان}} ئێستا ئەم بابەتە بەچی یەکلایی دەبێتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٨:٢٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::{{لێدوان}} ویکیپیدیا دیموکراسی نییە تا بە ڕای زۆرینە و دەنگدان بابەتە بەڕێوە بچێ. ئاشکرایە لەم پەڕەیە یەکدەنگی نییە و هەر بەڕێوەبەرێک کاری خۆی لەم پرۆژەیە بە جددی وەرگرتبێت ئەوە دەبینێت. لە هەر ویکیپیدیایەکی تر بێت ئەم وتووێژە بە '''یەکدەنگی نییە''' دادەخرێت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٨:٢٧، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::کەوایە هەر کات کەسێک دژ بێت لە هەرشتێکدا بابەتەکان وەک خۆی دەمێنێتەوە؟ بەو شێوەیەیە؟ [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٨:٤٣، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::کاتێک ڕای ئێوە لەسەرترە دەڵێن یەکدەنگی ھەیە و کاتێکی ڕای ئێوە کەمینەیە دەڵێن ویکیپیدیا دیموکراسی نییە و یەکدەنگی بوونی نییە!!! کاتێک کاک ئارام بێدەنگ بوو دیارە سەیرترین وتووێژێکە لێرە ڕوویداوە و بێگومان ھیچ بەڕێوەبەرێکی تریش ئامادە نییە یەکلایی بکاتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::ئەوە خەتای من نییە. زەمەن وایکرد کە کوالیتی وتووێژەکە دابەزێ و هەندێ بابەت باسکرێ کە ئەسڵەن پەیوەندی نەبووە بەو بابەتی سەرەکییەوە کە ئاڵاکە بوو. ئەم بابەتە بووە بە مەسەلەی تۆڵەکردنەوە و هەوڵێکی مناڵانەی [[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا تێکمەدە بۆ ڕوونکردنەوەی بۆچوونێک|تێکدانی ویکیپیدیا بۆ ڕوونکردنەوە بۆچوونێک]]، نەک هەر لەناوخۆ بەڵکوو لە کامنزیش. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٩:٢١، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::بۆ زانیاریتان، [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Commons%3AAdministrators%27_noticeboard%2FUser_problems#User:%C3%89pine بەڕێوەبەرێک بۆ زەمەن لە کامنز]: :::::::::::{{وتە|@Zemen: Deletion requests are not elections. The decision is based on law and Commons policies. So it doesn't matter how many people support or argue against a deletion, if all their arguments are wrong. And, for the last time, stop arguing here. Yann (talk) 19:15, 24 March 2025 (UTC)}} :::::::::::خۆتان بڕیار بەن ئەم وتووێژە چۆن دائەخەن. من لێرە پێتان بڵێم و لەولاش لە کامنز پێتان بڵێن ویکیپیدیا وا کار ناکا، ئێوە هەر سووربن لەسەر پاڵنانی ڕای خۆتان، بە هیچ قەناعەت ناهێنن. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٩:٢٨، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) {{سھ|::::::::::::}}تا چەنێک پێت خۆشە بڵێ ئەو وایکرد و ئەو وای کردوە. یەکەم وەڵامدانەوەت لە وتووێژەکەی تر و ئەم وتووێژە بۆ من، ئەیسەلمێنن کاممان مێشکمان مناڵانەیە. کۆمنز پەیوەندی نەما بە ئێرەوە، دوو جار بەڕێوەبەر Abzeronow ئەوەی دوپات کردەوە؛ منیش ھەڵە بووم سەرەتا لکاندم، لە کۆمنز شتێ بسڕێتەوە لێرەش نامێنێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٠:٠٠، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] @[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] و @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] و ئەوانی تریش ببوورن ئەم دوو حەفتە لێرە نەبووم. تکایە با باس لە ناوەڕۆکەکە بکرێت نەک شەڕ لەگەڵ یەکتری بکەین. @[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] پێش ھەموو شتێ، من ئەم باسەم دەست پێ نەکردووە. [تۆ نا] سەرەتا دەڵێن لەبەر داڕێژەی موسڵمانەکە من گونجاو نیم تا لێدوان بدەم و دواتریش دەڵێن کوردایەتی دەکەیت. ئەسڵەن من زۆر ڕقم لەوەیە بکەوینە ژێری ھەست و سۆز و لێرە کوردایەتی بکەین و خۆمان لە واقیع بدزینەوە. من وەک بەکارھێنەرێکی ئێرە قسەم کردووە و بەس. لە دوایین لێدوانی منەوە، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] زۆرینەی قسەکانی منی کردووە. ئەم باسەی ئێرە بەتەواوی پەیوەندیی بە بەکارھێنەر:Zemen نییە و چەندین بەکارھێنەر قسەیان تێدا کردووە. ئەوەی لە ویکیمیدیا کامنز ڕووی داوە پەیوەندیی بە ئێرەوە نییە. بەڵێ، منیش ھەڵە نەبم Pirehelokan مەبەستی ئاڵای ناوی وتارەکە بووە نەک ئەوەی لە داڕێژەکە بەکارھاتووە. وتنی ھەزاربارەی ویکیپیدیا دیموکراسی نییە نابێتە ھۆی ئەوەی قسەی لایەنی کەم شەش بەکارھێنەر لەبەر دووان لە عەرز بدرێت. لە ھەر گۆشەیەکەوە سەیری بکەیت، دەبێ ئاڵا تێکەڵەکە لابرێت. خۆم داماو ناکەم بەڵام بە ڕاستی ئەگەر وا نەکرێت، ئەوا بەندە بە ھیچ شێوەیەک متمانەم بە ویکیپیدیا نامێنێت چ بگا بەوانی تر! دیاریشە لایەک لەوانەی لەم وتووێژە بەشدارن، لە ئێستادا ئێرە ھەڵدەسووڕێنن و بە ساردبوونەوەیان، مەگەر بەکارھێنەری بۆ بە کرێ بگرن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:١٠، ٧ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) ::{{کرا}} سپاس بۆ ھەموو ئەوانەی کاتیان بۆم وتووێژە تەرخان کرد. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٢٨، ١٠ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) {{بۆ زانیاریت|ئەم باسە پەیوەندی بە [[وتووێژ:کوردانی ئیسرائیل]]شەوە ھەیە.}} :::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] و ئەوانی تریش، خۆتان مێژووی دەستکاریی داڕێژەکە و [[کوردانی ئیسرائیل]] ببینن و پاشدا لێرە سەرنج بنووسن. ببورن بۆ تاگەکە، هەر ناشزانم چالاکیتان ماوە یان نا، ناچاری نەبێ تاگم نەدەکردن. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٣٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:حوسێن|Gejeluk]]یش، چون لە وتووێژەکەی سەرەوە بەشدار بوون. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٤٦، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سەیرێکی پەڕەی وتووێژەکەش بکەن کە دەستم پێ کردووە، پێش ئەوەی زەمەن دەست بە شەڕە دەستکاری بکات هەوڵی وتووێژم داوە. یان ئەوەتا ئەولاش نابێ ئەو ئاڵایە هەبێ لەژێر هەمان ئەو بیانوویانەی لێرە باسیان لێ کرا، یان من هەر لێرە دایئەنێمەوە، چوونکە بەپێچەوانەوە دووچاوەکییە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٧:٢٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::چەند بێ شەرمانە دەڵێی 'ئەو شەڕە دەستکاری دەست پێ کردوە'، خۆ ناتوانی مێژووی دەستکارییەکانیش بسڕیتەوە، خۆیان دەیبینن دەزانن کێ شەڕە دەستکاری دەست پێ کردوە. با منیش شەڕە دەستکاریم کردبێ، لای خۆی تۆ بەڕێوەبەر بووی و لە من شارەزاتری، بۆ لەگەڵم شەڕە دەستکاری دەکەی لەجیاتی ئەوەی وتووێژ بڕیاری کۆتایی بدا و بەکارھێنەرانی دیکەش بێن ڕای خۆیان بڵێن؟ ئەم ویکییە خۆی ئەوەندەی بە بەرییەوە نەماوە جا یەکێکی وەک تۆشی تێدابێت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٧:٣٨، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::بەداخەوە ویکیپیدیا دووانی وەک تۆ وێرانیان کرد، لەپاڵ بەڕێوەبەرانەی ناوێرن دڵی کۆمەڵێ خراپکاری وەکوو جەنابت بشکێنن چوونکە ئەترسێن لە دەستکاریکردن واز بێنن. هەر وەک جارانی بەڕاستی. ئەکرێ براند بگۆڕی و هەر وەک خۆت بی لە کۆتاییدا. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٧:٥٢، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::من لەم ویکییە چالاکیم نەماوە، با چاودێرێکی بێلایەن چاودێری دەستکارییەکانی من و تۆش بکا، بێ منەتم گەر بەربەستیش بکرێم. ئەگەر بەڕێوەبەرێکی چالاک هەیە با بفەرمووێ، تا لە کۆڵ ئەم نوزە نوزە ببینەوە. مێژووی ناکۆکییەکانت لەگەڵ بەکارهێنەرانی تر ئەیسەلمێنن ئەو قسەیەی کە دەرت پەڕان کاممان ئەگرێتەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٨:١٣، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::ئەگەر لەم ویکییە چالاکیت نەماوە بۆ شەڕە دەستکاری ئەکەیت و دەستکاری تێکدەر ئەکەیت؟ &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٨:٢٨، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::ھیچ دەستکارییەکی تێکدەرانە لە ئارادا نییە، وەک جێیەکانی تر ھەر خەریکی چەواشەکاریت. پڵەس، پێویستم بە ڕێپێدانی کەس نییە بۆ دەستکاری، چالاک بم یان نەبم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٨:٣٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::شەڕە دەستکارییەکانت و دەبڵ ستانداردەکانی پاڵی ئەنێی تێکدەرانە نییە؟ &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٩:١٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) {{سھ|::::::::::::}}سڵاو بەڕێوەبەران @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ڕەگی ئەم کێشەیە دەگەڕێتەوە بۆ کاتی خۆی مەسەلەی ئەو ئاڵا تێکەڵکراوەی لە وتار و داڕێژەکانی تایبەت بە کۆمەڵگای پەڵکەزێڕینە دانران، کاتی خۆی ئەوکاتەی ئەو کێشەیە لە ئارادابوو وەکوو ئێستا ئەزموونێکی پێویستم نەبووە تا بتوانم کێشەکە یەکلایی بکەمەوە و بڕیارێک بدەین لەسەر ئەو کێشەیە و تا لە ڕەگەوە چارەسەر بکرێت. گەر بچینە سەرەوە و ئەم وتووێژە بینین یەکدەنگی کۆمەڵگا نەک ژمارەی دەنگدان چونکە ئەزانم ئێستا @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەڵێ ویکیپیدیا دیموکراسی نییە، بۆیە با ئەمەش ڕوون بکەینەوە یەکدەنگی چۆن کاردەکات، گەر بێت و ژمارەی سەری دەنگەکان بژمێرین بەبێ گوێدانە کوالێتی و ناوەڕۆکەکانیان ئەوا ھەر کەسێک ئەتوانێت [[ویکیپیدیا:بووکەڵەکاری|بووکەڵەداری]] بکات و دەنگ بەدەست بێنێت و پێچەوانەی ئەمەش یەکدەنگی بریتیە لە یەکلاکردنەوەی دەنگەکانی گفتوگۆکە بەپێی کوالێتی و ناوەڕۆکەکانیان تا بتوانین دەنگەکان لەیەکتر جیا بکەینەوە و بزانین کۆمەڵگا چیدەوێت. لێرە و لەم گفتوگۆیە '''یەکدەنگی کۆمەڵگا''' بە توندی ئەوەیە ئەم ئاڵایە لاببرێت و سیاسەتی ویکیپیدیاش پشتگیری لێدەکات چونکە ناتوانێت WP:RS (Reliable Sources) جێبەجێ بکات و گەر سەرچاوەشی ھەبێت سەرچاوەکەی بەپێی پێویست نییە و ھێشتا ماویەتی تا بێتە ویکیپیدیای کوردی. '''ئەمە وەک بەڕێوەبەری یەکلاکەرەوە''' ئەم قسەیە دەکەم نەک وەک ساکورا و بیرورای کەسی بۆیە نە @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] و نە @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] دەتوانن بەرپەرچی ئەمە بدەنەوە جکە لەوەش چەندین جار سەیری سیاسەت و ڕێساکانم کردووە ھیچ کام لە ئاڵاکان ناتوانن بمێننەوە ئەمەش بڕیاری کۆتاییی منە و چاوەڕێی لێدوانی کۆلیگەکانم دەبم وەک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] و @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] و بەڕێوەبەرانی تر بزانم ئەوان چیدەڵێن تا ماوەیەک دەوەستم. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :کێشەکە ئەم ئاڵایە نییە، ئەگەر ئەو ئاڵایە لە «کوردانی ئیسرائیل» کە زەمەن شەڕە دەستکاری لەسەر ئەکا مافی مانەوەی هەبێ، دەبێ ئێرەش هەیبێ. باسەکە لەولایە نەک لەملا. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ٢١:٣٦، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::لەگەڵ ڕێزم بەڵام خودی ئاڵای کوردانی ئیسرائیل لەبەر ئەمەی ئێرە ڕوویداوە بیانووی @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئەوەیە گەر ئاڵاکەی بەڕێزت بەرزت کردۆتەوە بۆی بچێتە سەر کە سیاسەت پێشێل دەکا کەوایە ئاڵاکەی ئەویش بۆی دەچێتە سەر، نەک پێچەوانەکەی بێت ڕەگی کێشەکە خۆی لێرە سەری ھەڵداوە، بێگوومان تا ئێرەش یاسای تێدا سەروەر بێت و سیاسەت ڕێساکان لەسەروو ئێمەوە بن ھەردوو ئاڵاکە لادەبرێن، لەمەوە زیاتر نامەوێ لێدوانی تر بدەم تا کۆلیگەکانم دەگەن: @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]], @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]]، سپاس بۆ تێگەیشتن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٤٠، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::فەرقەکەی ئەوەی ئەو ئاڵایەی لێرە داندراوە هیچ سیاسەتێکی پێشێل نەکردووە. زەمەن چەند سەعاتێک لەمەوپێش کۆمەڵە پۆستێکی کردووە لە سۆشیال میدیا بەحساب ئاڵاکە بەکارهاتووە، لەکاتێک بەڵگەکانی بەکارهێنانی من لە کامنز و ویکی ئینگلیزیش ئاماژەم پێیداوە ئەگەڕێتەوە چەندین ساڵ پێش ئێستا. ئەو کارەی زەمەن ئەیکا لەولاش وتم، [[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا تێکمەدە بۆ ڕوونکردنەوەی بۆچوونێک]]و و دژی سیاسەتەکانە و شایەنی بەربەستنە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ٢١:٤٨، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::نموونەیەکی تر کە شایەنی بەربەستنە خراپ بەکارهێنانی دەسەڵاتی گەڕاندنەوەیە کە ئەم بەکارهێنەرە بەردەوام ئەنجامی ئەدا. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ٢٢:٠٤، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::گەر زەمەند سیاسەتی پێشێل کردبێت، ئەوا ئیپێنیش پێشێلی کردووە بەھۆی شەڕەدەستکارییەوە. ھەر شتێک کە سەرچاوەی باوەڕپێکراوی نەبێت، ئەوا دانان و بەکارھێنانی لە ویکیپیدیا ئەستەمە. من وەک بەکارھێنەرێک دژی هەر کردارێکم کە سیاسەتەکانی ویکیپیدیا پێشێل بکات، هەربۆیە جارێ لەسەر ڕای یەک دوو بەکارھێنەری تر دەوەستین، گەر لێدوانیان نەبوو، ئەوا کۆتایی بەم بابەتە دێت بەلابردنی هەردوو شتەکە (چونکە لە بنەڕەتەوە وەک ساکورا وتی سەرچاوەیان نییە و فەرمی نین). '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٢:٤٨، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] لەگەڵ ڕێزم بۆ ھەموو لایەک، ئێستاش لەسەر قسەی ساڵی پێشووی خۆمم؛ دەبێ ئەو ئاڵا و هێمانەی کە نە پەیوەندییان هەیە بە پەڕەکە و نە فەرمین لابدرێن. من خۆم ماوەیەک لەوەپێش لەسەر کوردانی کەنەدا کارم دەکرد و بینیم خۆیان لەوە کۆمەڵگایەکیان هەیە و ئاڵاشیان بۆ ساز کردووە، ئایا دەتوانم بێم ئاڵاکە لێرە زیاد بکەم و بڵێم ئەوە ئاڵای کوردانی کەنەدایە؟ بێگومان نەخێر! کورد لە تاراواگە و هەر کۆکەڵگایەکدا بوونی هەبێ ئەوە خاوەن سەدان و هەزاران بیرۆکەی جیاوازە، بۆیە ناتوانین ئاڵایەک دانێین کە لانێکی بچووک بەکاری دێنن یان ئاڵایەک کە لەلایەن هیچ کوێوە دانی پێدا نەنراوە و فەرمی نییە (تەنانەت خوودی ڕێکخراوەی سازکەری ئاڵاکەش بانگەشەی ئەوەیان نەکردووە ئاڵاکەیان ئاڵای گشت کۆمەڵگاکەیە)! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:٥٣، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::: ئەم وتووێژە ئەبوو زووتر بە ئەنجام بگات. ئێستا کە ئاڵایەکی دیکەش هاتۆتە سەر، پێویست دەکات هەردووکی لاببردرێت. هەموو ئینتەرنێت بگەڕێی ئاڵای کوردی-ئیسرائیل بوونی نییە، ئیتر نازانم ئەم ئاڵا خەیاڵییانە لە کوێوە سەرچاوەیان گرتووە. سەبارەت بە گرێدانی ئاڵای کوردستان و پەلکەزێڕینەش لەم وتار و داڕێژە گشتییە هیچ مانایەکی نابەخشێت جگە لە شێواندنی بابەتەکە ئەوا هیچ بنەمایەکی ئینسایکلۆپێدیایی تێدا نییە. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٣:٠٧، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 97xvnw8jby8yf5ytluh7qzckfsajozs 1590219 1590205 2026-06-14T15:56:08Z Zemen 40346 /* بەکارھێنانی ئاڵای تێکەڵکراوی کوردستان و کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە */ وەڵامدانەوە 1590219 wikitext text/x-wiki == ناو == باشترە بیگوازینەوە سەر ھاوڕەگەزخوازی بە تەنھا چوون زانیاریدان نییە لەڕاستیدا. &#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏١٣:٠٦، ٥ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) : ھۆکار چییە؟ {{وب|Épine}}، کۆمەڵگاکە ئاماژەیە بۆ کۆمەلە گروپیک بۆچی تەنھا ھاورەگەزخواز؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٩:١٥، ١٨ی تەممووزی ٢٠٢١ (UTC) ::ئەو لێدوانە زۆر کۆنە + تازە گواستمەوە سەر ئەو ناوەی ئێستای، سەیری لۆگەکە بکە. &#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏١١:٤٣، ١٨ی تەممووزی ٢٠٢١ (UTC) ::: سوپاس [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٤٦، ١٨ی تەممووزی ٢٠٢١ (UTC) == بەکارھێنانی ئاڵای تێکەڵکراوی کوردستان و کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە == {{بۆ زانیاریت|ئەم باسە سەرەتا لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی#ئاڵای کوردستان و پەلکەزێڕینە]] دەستی پێ کرد.}} سڵاو {{وب|1silent scientist|Aza|Gejeluk|Halbast1|Kurd2021|Kushared|MFTG|Muhammed taha|Paraw|Sakura emad|Serchia|Sorou6sh|Tessla|ساکاتا گینتۆکی|کاردۆ جاف|ڕاستی|-Haryad}} ببوورن بانگ کراون. ناچار نین وەڵام بدەنەوە و تەنیا بۆ یەکلاییکردنەوەی وتووێژی بەستەرەکەی سەرەوە بانگ کراون. ئەگەر کاتتان نییە، پێویست ناکات وتووێژەکە بخوێننەوە و لێرە بەکورتی باسەکە دەکەم. [[تایبەت:permalink/1205510|لەم وەشانەی ئێستای ئەم داڕێژەیە]] ئاڵایەکی کوردستان تێکەڵ بە کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە کراوە و دانراوە. دوای وتووێژێکی چڕ گەیشتینە ئەوەی ڕای کۆمەڵگە (بێجگە لەوانەی کە لە وتووێژەکە بەشدار بوونە) وەرگرین و لەسەر لابردن یان مانەوەی ئەو وێنەیە لەسەر داڕێژەکە بڕیارێک بدەین. تکایە لەگەڵ و دژ بەس نین و ھۆکارێک بنووسە. سپاس! کاک {{وب|Épine}} من ھەر ئەمەندە بەکارھێنەرەم بە خەیاڵدا ھاتن. تکایە کێم بیر چووە، بانگی بکە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٥٥، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :* {{لێدوان}} تکایە بە چڕی وتووێژەکان بخوێننەوە، هیوادارم کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]یش بتوانێت کورتەیەکی باسەکە دابنێ: ئەو بەکارهێنەرەی دەستی بەو وتووێژە کردووە بۆ دەیەوێ بسڕدرێتەوە و ئارگیومێنتەکان بۆ و لەدژی چین. سوپاس. ئەمەوێ تەنیا بانگی @[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] بکەم تا ئاگادار بێ. :&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢١:٠٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] تکایە با ئێرەش وەک ئەوێی لێ نەیەت و درێژ بێتەوە. من بەرنامە نیم تا وتووێژەکان کورت بکەمەوە. ئەگەر ئێوە دەتوانن، بفەرموون. ئەسڵەن پێویست ناکات؛ نەکا بە لایەکدا بشکێتەوە. بەستەرەکە دانراوە و ھیوادارم کەس بەبێ خوێندنەوەی وتووێژەکە، لێدوان نەدات. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:١٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] لە ویکییەکانی تردا ھەر ئاڵاکە دانراوە و تێکەڵ بە ئاڵای دیکە نەکراوە، من پێم باشە ئێمەیش وا بکەین. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٦:٣٧، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :وتووێژەکانم خوێندەوە.لەڕاستیدا پێم وایە تێکەڵکردنی ئاڵای هەرێمی کوردستان بە ئاڵای کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە ناگونجێت باشترە کە تێکەڵ نەکرێت بۆ ئەم داڕێژەرە چونکە گشتییە و باسی هەرێم نییە. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٢٠:٢٨، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] ئەگەر ویکییەکانی تر پێوەر بێ، یەعنی ئێمەش ئەبێ وتاری [[هەرێمی کوردستان]] بگوازینەوە کوردستانی عێراق لەبەر ئەوەی هەموو ویکییەکانی تر وایان کردووە؟ @[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]]، پێت وایە ئەم وتارانە کێ دەیانخوێنێتەوە؟ &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٣:١٢، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::: من پێمباشترە لە وتاری سەرەکی لاببردرێت، چونکە ئەم وێنەیە وەسفی وتارەکە/داڕێژەکە ناکات و هاوکارنابێت لە تێگەیشتن لێی، بەڵکوو تەنها بردنی سەرنجی خوێنەرە. بەڵام دەکرێت وێنەیەکی ئاوا لە وتارێک کە تایبەتە بە کوردستان و ئەم گرووپانە ئەوا بەکاربهێنرێت. وەک نموونەیەکی [[پەیوەندییەکانی فەڕەنسا‒ھەرێمی کوردستان]] جا ئەگەر وتارێک هەبێت لەسەر کۆمەڵگەی پەلکەزێرینە لە کوردستان ئەوا دەکرێت وەک وتاری پەیوەندییەکان هەردوو ئاڵا لە تەنیشت یەک بن، بەڵام بەشێوەیەکی گشتی بنەمایەک نییە تەنها پەیامێکی لایەنگیرانە لە خۆ دەگرێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٢٦، ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :: {{بێلایەن}} ---> {{پشتگیری}} سڵاوی خوای گەورەتان لێبێت مانگی ڕەمەزان لە ھەمووتان پیرۆز، بۆ ئەوەی بتوانم بەبێ لایەنگری و بەبێ کاریگەری ھیچ شتێک لەسەرم بڕیار بدەم و حەقی ھیچ لایەک نەسووتێت، بابەتەکەم بە پڕی خوێندەوە، ماوەیەکی زۆریش وەستام، سەرەتا بۆ مەسەلەی بایەخداری بیرورام لەگەڵ کاک ئارام و ئەوانی تر کۆک بوو، بەڵام بە وردبوونەوە لە بابەتەکە و تێگەیشتن لە بارودۆخی سیاسی ناوچەکە و سیاسەتەکانی ویکیپیدیای کوردی، گەیشتمە ئەو ئەنجامەی زۆرێک لە ئەندامەکانمان تێکەڵن و کاریگەرن بە ئایدیۆلۆژیا و بابەتی سیاسی ناوچەکەی خۆیان، و ناتوانن بڕیارێکی بێ لایەنانە و تەندرووست لەسەر بابەتەکە بدەن، ئەوەی بەڕێز ئیپێن ئێستا کردوویەتی ڕەنگە پێویست بێت بۆ ئێستا بوەستێت و پەلە لە کارەکان نەکات بەڵام ھەرچۆنێک بێت لە کۆتایدا کارەکەی ھەڵە نییە، پێشووتر ئەم کارە کراوە لەلایەن گەلانی تر بەردەوامیش دەکرێت، شتێکی نوێ نییە تا ئێمە لێی بتۆقین یان لێی بترسین یان بە سووکایەتی و کوفر و ترسناکی ببینین. پێم باشە بەڕێز {{وب|Épine}} بۆ ئێستا پەلە نەکات و ئارام بگرێت مەرج نییە لە کاتێکی وەک ئێستا بتوانێت بەشێوەیەکی یاسایی ئاڵاکە لەسەر داڕێژەکە دابنێت بەڵام دڵنیام لە ئایندەیەکی نزیک دەتوانێت بە شێوەیەکی یاسایی ئەو کارە بکات و کەس ناتوانێت بەپێی یاسا کارەکەی ھەڵوەشێنێتەوە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٢:٣٧، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] نا وا نییە، هەرێمی کوردستان لە ویکیی ئینگلیزیدا Kurdistan regionە. باشووری کوردستان-یشمان هەیە کە لە ویکیی ئینگلیزیدا دەبێ بە Southern Kurdistan یان Iraqi Kurdistan. :::ئەم داڕێژەیە تایبەت بە کوردستان نییە تا ئاڵاکەی تێکەڵ بە ئاڵای کوردستان بکەین. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ١٨:٣٧، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سپاس بۆ لێدوانەکەت. بەڵام ئەمە شتێک نیە بە یاسا بڕیاری لێ بدرێ، بە یاسا ئەوە بوو کە لە وتووێژەکەی تر باسکرا و کەس پێی ڕازی نەبوو. پاشان کرایە دەنگدان و ھەر ئەم دەنگدانەش بڕیار لەسەر مانەوە و لابردنی دەدات؛ بە ھەمیشەیی نەک کاتی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٠:٣٤، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::بۆ جاری دەیەمیش، ویکیپیدیا دیموکراسی نییە. ویکیپیدیا بە [[وپ:یەکدەنگی]] کار ئەکا. یەکدەنگی و کۆدەنگی لێرە نییە، بەڵکوو چەن بەکارهێنەرێک کە ئەیانەوێ ڕای خۆیان بەسەر کەمینە بسەپێنن بەهۆی بیر و باوەڕی لایەنگرانەی خۆیانەوە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٢:٣٧، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ھەر وەک وتم کاک ئیپێن خۆمیش و ئەوانەی دەوروبەریش ناتوانین بەشێوەیەکی تەندرووست سەیری بابەتەکە بکەین، من چەن کاتژمێرێک ھەر ھیچ لێدوانم نەدا، بیرم لە بابەتەکە کردەوە، و بەشێوەیەکی کەسی پێم باشترە ئێستا بوەستیت و پەلە نەکەیت، خۆشت ئەزانی چۆن پێویستە کار بۆ وێنەکە بکەیت تا بتوانی بەپێی یاسا دایبنێی، کە بەپێی یاسا داتنا، ھەموو بەکارھێنەرانی ویکیپیدیای کوردیش کۆ ببنەوە ناتوانن دژایەتیت بکەن بەشێوەیەکی یاسایی و لۆژیکی جگە لە چەن کاریگەرییەکی ئایدیۆلۆژی، سیاسی، نەتەوەیی، کلتووری نەبێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠١:٢٦، ٢١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Sakura emad}} سەرەتا سپاس کە تەواوی وتووێژەکەت خوێندووەتەوە ئینجا لێدوانت داوە. وەک دەڵێن ئێرە دیموکراسی نییە و بە یەکدەنگی بەڕێوە دەبرێت، دەی بێگومان و حەتمەن لە ھەموو مەسەلەیەکدا لای زۆر و کەم ھەر ھەیە و مەگەر زۆر بە دەگمەن نەبێت تەواوی کۆمەڵگە لەسەر شتێک کۆک بن ئەگینا جیاوازی ھەیە. ئێرەش ٥١٪ بە ٤٩٪ نییە تا بڵێین یەکدەنگی نییە. تا ئێستا ئەوەی دەرکەوتووە بەشی زۆری کۆمەڵگەکە لەگەڵ ئەم ئاڵا تێکەڵەیە نییە؛ داڕێژەکە تایبەت بە کوردستان نییە! حەزیش دەکەم ئەو یاسایەی کە لایەک لە ئەندامانی کۆمەڵگەیەک دەخاتە ژێر پێی و بە مانەوەی ئەم ئاڵایە ناچاریان دەکات ئاماژە پێ بدەیت تا ئێمەش ئاشنای بین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٣٦، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::بەشی زۆری کۆمەڵگەلە کامەیە؟ لەسەروو ٦٠،٠٠٠ هەژمار هەیە و چوار پێنج کەس لێرە ئەڵێن با لابرێ. هەتکاوو ئێستاش ڕوون نییە بۆچی پاڵ بۆ ئەمە ئەنێن. ئەڵێن وتارەکە پەیوەندی بە کوردستانەوە نییە، یەکێ نەزانی بە فەڕەنسی و ئینگلیزی وتارەکان بۆ ئەورووپییەکان نووسرابێتنەوە. کێ سەیری ویکیپیدیای کوردی ئەکا خۆی کورد نەبێ؟ ناوەڕۆکەکان ڕاستەوخۆ پەیوەندن بە چاندی ئێمەوە، با وشەی کوردستانیش ڕاستەوخۆ ئاماژەی پێ نەکرابێت. لەکۆتاییدا چیتان پێ خۆشە بیکەن، هەڵبەت قەیناکا ئەگەر ڕای ئێمە لەژێر پێی ئێوە بێت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠٠:٢٦، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::من ئەڵێم با ئاڵای کوردستان بخەینە پاڵ ناوی محەممەد لە [[داڕێژە:محەممەد]]، و نەخشەکەی [[داڕێژە:ئەمریکای باشوور|ئەمریکای باشوور]]، یان پاڵ لۆگۆی [[مۆساد]]؛ چون لێرە بەس کورد دەیخوێنێتەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠١:٢٣، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ڕەنگە سوودێک لە وتاری [[ئەقڵی سەلیم]] ببینی. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠١:٤٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] لەمێژە وەرمگرتووە، خەمت نەبێ. لێت ناگرم ھەرچی بڵێی کاک ئێپین، زۆر بەڕێزن. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٢:٠٢، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::بەشی زۆری کۆمەڵگە لەوانەی کە چالاکن لەگەڵی نین نەک ھەژمار. ڕای ھەمووان لەسەر سەرە بۆیە بە وتووێژەوە دەست پێ کرا و ئەگەر لەژێر پێ بایە، بەبێ وتووێژ دەکرا. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٣:٠٤، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ئەتوانی ڕێگە بدەی باقی ئەو بەشداربووە چالاکانەی بانگت کردوون ڕای خۆیان بڵێن؟ سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠٣:١٧، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::ئەگەر توانج لە چالاکبوونی ئەوانەی بانگم کردوون دەدرێ، لە وتووێژەکەی پێشوو وتم بانگی ئەوانەی کە بەشدارییان کردووە دەکەم نەک تەنیا ئەوانەی ئێستا چالاکن. دڵنیام زۆربەشیان ئاگایان لێیە، بەس لەوانەیە حەز نەکەن بەشداری بکەن. بگرە بە مەبەست بانگی چەند بەکارھێنەرێکیشم نەکرد چونکە ''پەڕەی بەکارھێنەرەکەیان شیاو نەبوون'' تا لێدوان لەسەر یەکلاییکردنەوەکە بدەن. ئەگەریش توانج نەبوو، ھەڵەی منە و داوای لێبووردنم ھەیە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٠:٣٣، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] من جگە لە لایەنگری و Bigotry و Conflict of interest ھیچ بە یاسابوونێکم نەبینی لە وتووێژەکە، با بزانین بەڕاستی لە وتووێژەکەی تر چیتان کردووە. :::::نموونە گەر ئێستا من بەڕێوەبەری وتووێژ بم و بمەوێ وتووێژەکە بگەیەنمە دەرەنجام و بیبڕێنمەوە ئەمە ئەنجامەکەی دەبێت: ::::1. @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]]: پێی وایە تێکەڵکردنی ئاڵای کۆمەڵەکە لەگەڵ ئاڵای نیشتمانی سووکایەتییە بە نیشتمان و لەکەدارکردنی شکۆمەندییەتی. پێت وایە ئاڵاکە ئەتوانرێت وەک چەک بەکاربھێنرێت بۆ ئەوەی بەھەمان شێوە شکۆمەندی تورکیا و ئێرانی پێ بھێنرێتە خوارەوە. ::::ئەوە نموونەیەک ئەتوانم پێدابێم لە بەکارھێنەرانی تریش. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٥١، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] من گەر باسی نیشتمان و شتی وام کردبێ ئەچوومە گیانی ئەم [[commons:File:LGBT_Flag_of_Kurdistan.svg|پەڕگەیەش]]، ئەوە تۆمەت نیە تۆ ئەیگریتە من. تەنیا یەکەم لێدوانم لە وتووێژەکەی تر لایەنگرانە بووە و دانیشی پیا ئەنێم کە لایەنگرانە بووە. باسی تورکیا و ئەوانی ترم کرد، چون لە ویکییەکانی تر وڵات بە وڵاتی خۆی ئاڵای تێکەڵکراوی لە وتار و داڕێژەکەش دانەناوە بەس ئەم بستە ھەرێمە نەبێ وا پێتانەوە گرتووە ھەر ڕۆژەو ئاڵایەکی تری بۆ زیاد ئەبێ. سەیرە باسی ئەو لایەنگرییە زەقەی خاوەن پەڕگەت نەکردوە، ساحێب پەڕگە وائەزانێ لە ڕقی ئەو وا دەکەین و بە قسەی خۆی دەستدرێژیمان کردوەتە سەر ئازادیەکانی. ھۆ نیە ئەم پەڕگەیە لە داڕێژەکە بھێڵێتەوە، بێجگە لەو ڕێکخراوە بوکەڵانەی کە خودی دروستکەری ئاڵاکە بەڕێوەیان دەبات و ئەندامە لێی، کە ئەمەتان کردوەتە پێوەری باوی و بەکارھێنانی ئاڵاکە لە ویکیپیدیا. غەیری ئەوە بەتەواوی ئاڵایەکی خەیاڵی و دروست کراوە، و بەکارھێنانی لێرە لە ڕیکلام پتر نیە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٣٦، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::پەڕگەی یەکەم لە کۆمنز [[commons:Commons:Deletion_requests/File:Kurdistan_LGBT_pride_flag.png|سڕایەوە]]. سەرەڕای چەندین تۆمەت خستنە پاڵ و لێدوانی ناڕەوا و بانگھێشتکردنی ھەژماری دیکە تا پاڵپشتی پەڕگەکەی کابرا بکەن. چۆن لێرەش ھێڤی بانگ کرد تا پشتی بگرێ. گەندەڵی وازمان لێ ناھێنێ! {{وب|Aram}} ئەم ئاڵایەی نێو داڕێژەکە وەشانێکی دەزوولەیی ئاڵا سڕاوەکەیە و ئێستا دەبێ لابردرێت ھاوشێوەی ئاڵای یەکەم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٤٢، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::دەمارگرژی هەندێک جار ئەیباتەوە، بە ئەزموونی من بردنەوەکان کورتخایەنن. باشتر وایە بڕۆی لە ویکی ئینگلیزی دیفاع لە خۆت بکەیت لەو تۆمەتانەی دراونەتە پاڵت بۆ بەربەستنی هەژمارەکەت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٦:٥٧، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::ئەڵێن سەرەتا لە خۆتەوە دەست پێ بکە دواتر بڕۆ ئامۆژگاری خەڵکی بکە. ئەبێ پارێزەر بگری تا لە پرۆژەکانی تر بتوانی دیفاع لە خۆو بکەی. گەر ڕابردووە باشەکەت نەبوایە لەوە نەئەچوو پەڕگەکەت بخرایەتە نێو زبڵدانەوە. ماشەڵا لە دڵ باشی و ھەست ناسکیی تۆ، ھاتووی [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/Incidents#Disruptive edits|لێرە]] دژایەتی منت کردوە لەکاتێکدا ئەسڵی مەسەلەکە ھەر نازانی چیشە. واش بە ھەژماری تر دەستکاریم دەگەڕێنیتەوە، ھا یەعنی خۆو شاردووەتەوە. ژیرییەکەت ھەر ئەوەندەیە و زیاتر نیە، بە ناوی زەوتکردنی ئازادی و سانسۆرکردنەوە قسە نەما نەیڵێیت، وائەزانی دژی ناوەڕۆکی وتارە تایبەتەکەی تۆین. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٧:٣٢، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] تاقەتم نییە دانیشم لە تۆمەتی بێبنەما دیفاع لە خۆم بکەم، ئەگەر پێت وایە هەژماری تر بەکار ئەهێنم زۆر ئازادی و هانیشت ئەدەم بڕۆی لە [[:en:Wikipedia:Requests for checkuser]] داوایەک بکەی بزانە من هەژماری ترم هەیە؟ هەر لەبەر ئەوەی بەکارهێنەرانی تر ناکۆکن لەگەڵ دەمارگرژییەکەت مەعنای نییە هەموویان منم. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٧:٣٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::داوا کراوە و باسم کردوە. جودا لەوە دوێنێ و پێرێ لەلایەن بەکارھێنەری تریش سکاڵات لێ کراوە. گەر تاقەتت نیە قسەی لابەلاش مەکە، تکایە. با من دەمارگرژ بم، بەس لانیکەم شعورم ھەیە، لەسەر پەڕگەیەک ناچمە [[en:WP:ANI]] دژایەتیی ھاوزمانی خۆم بکەم، کە ئەسڵەن نەزانم مەسەلە چیە و لەسەر چیش دژایەتی دەکەم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٨:١٤، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] کاک ئێپین سەبارەت بە سڕینەوە ھەروەک چۆن پێشبینیم کردبوو، وادیارە بەداخەوە وادەرچوو، بۆیە ھەروەک لەسەرەوە وتوومە ئێستاش ئەیڵێمەوە، پێم باشە لە ئێستادا پەلە نەکەیت و بوەستیت، ئاساییە بھێڵی ئاڵاکە لاببەن چونکە بەو حاڵەی ئێستای ئاڵاکە ناتوانێت یاسا پشتی بگرێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:٥١، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :وەک چۆن بۆی چووم و ئاماژەم پێدا ئەو بابەتەی کە چەند کەسێک دەستیان داوەتێ سەرچاوەکەی ئایدەلۆژیای تەسک و ڕقی کەسییە بەرامبەر ئەندامانی پەلکەزێرینە لە کۆمەڵگەی کوردی، لابردنی ئاڵایەکە پێدەچێ تەنیا سەرەتا بێت ئەوەتا بە ڕۆژی ڕووناک @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] هەڕەشە و گوڕەشە لە پرۆژەکانیتر دەکات! هیوادارم کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ێێستا ئاسوودە بێت کە ئەم دەرگایەی کردەوە بۆ پڕاکتیزەکردنی [[ھۆمۆفۆبیا]] و سەرکووتکردنی ئەم چینەی کۆمەڵگەی کوردی لە ویکی. [[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hevi|لێدوان]]) ١٩:٤٤، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بڕۆ پیاوانە داوای چێکیووزەر بکە و وەکوو مناڵ تۆمەت مەبەخشەرەوە ئەگەر ئەمەنە بە دڵنیاییەوە قسە ئەکەی. یەکەم کەس نیت و کۆتا کەس نابی. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٠:٣٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەوەندە حەزت لە بەربەست کردنە؟ با تاوێک بەسەریدا بڕوا، بەسەرچاو. وتووێژەکانی پێشوو و ئێستات ئەیسەلمێن کە ئەقڵت چەنێک مناڵانەیە، سپاسی خۆم ئەکەم کە خۆم نەھێناوەتە ئاستی تۆ. بەھەرحاڵ، با بزانی پیاوەتی ئەوە نیە بانگی خەڵکی تر بکەی تا پشتگیریت لێ بکەن، ئەوە ناپیاوی پێ ئەڵێن. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٠:٥٥، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] کاک ئارام ھەفتەیەک بەسەر وتووێژەکە تێپەڕی، پێم باشترە وتووێژەکە بگەیەنینە ئەنجامێک و لێرە دابخەین تا فیتنەکە زیاتر نەبووە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٠، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::: ئەگەر حسابی سەپاندن و ناسەپاندن بێت ئەم قسانە کۆتایی نایەت.بەدیارکراوی نازانم بۆچی پێداگری لەسەر مانەوەی ئەم تێکەڵکردنی ئالایە دەکرێت ئەوانەی کە بە دژ قسەیان کردووە کێشەیان لەگەڵ دروستکردنی وتارێکی پەیوەندیدار بە ئاڵاکەوە نییە.تەنها پێمان وایە پێویست ناکات لەم داڕێژە هەبێت بەو هۆکارانەی کە باسکران.هەر بەڕاستی تێگەیشتن لەمە قورسە؟ [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٢٢:٥٠، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بە دڵنیاییەوە ناتوانیت خۆت بخەیتە ئاستی من. هێندە زیاتر سەیری خوارە بکەم لەکاتی وەڵامدانەوەت پێوستیم بە دەستەوان ئەبێ دوو ڕۆژی تر. بڕۆ داوای چێکیووزەر بکە نەک بگریت و تۆمەت ببەخشیتەوە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٢:٥٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::بایی پێویست وەڵامم داویتەوە. بەو نووسینە زیاتر سەلماندت کە چیت. جا خوایەکرد حەفتەیەک دەستەوانت پێویست ئەبوو، ھەرچی بێ ئەلحەمدولیلای ئەوێ لەو ئاستەی تۆ ھەژمار ناکرێم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٣:٢٥، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::کاتێک سەریری دەستکارییەکانی ویکیپیدیا دەکەم نیوە زیاتری ئەو وتووێژە دەبینم! ھەم بەڕێز ئێپین و ھەمیش بەڕێز زەمەن دەزانێت تائێستا چەندین جار لە پڕۆژەکان بانگی بەکارھێنەرانم کردووە تاوەکوو بەشکم شتێک بکەین ھەندێک ویکیپیدیای کوردی لەبواری کوالیتی و ژمارەوە بەرینە سەرێ، بەداخەوە کەس وەڵامێکی وای نەبووە! بەڵام ھەر بێت و کەسێک قسە بە وتاری بەڕێزێک بڵێت کە چەند ساڵ لەمەوبەر دروستی کردووە، وتووێژێک ساز دەبێت ھەتا زیاتر لە ھەفتەیەک درێژەی دەبێت! ھەر کەس بیروڕایەکی ھەیە، دەکرێت کەسێک پاڵپشتی لە کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە بکات و کەسێکی تر دژایەتیی کۆمەڵگاکە بکات، جا چ لێرە و چ لە ژیانی ڕاستەقینەشدا، تەواو شتێکی ئاسایییە و تەنانەت لە [[:commons:Category:Anti-LGBT pride flags|کۆمنزیشدا]] پەڕگەی دژایەتیی کۆمەڵگاکەمان ھەیە (بەڵام دەبێت کاتێک دەستکاری یان وتووێژ لە پەڕەیەکدا دەکەین بەتەواوی ڕوانگەی بێلایەنی لەبەر چاو بگرین). دەزانم ئێوەش ھەر کامتان جۆرێک بیر دەکەنەوە، بەڵام ئەگەر ھیچ نەبێت ھەموومان لەبەر ئەوە ھاتووینەتە ئێرە تاوەکوو بە زمانی کوردی بەشدارییەکانمان بکەین؛ بەڵام بەداخەوە دەچینە ناو دەمەقاڵەیەکی سەیر و سەمەر کە تەنانەت لە شوێنێکی وەک ئەورووپاش ناکۆکیی لەسەرە! لە کۆتاییشدا دەبێتە ھۆی خانەنشینبوونی بەرەیەک و ساردبوونەوەی بەرەکەی تر، ھەر ئەو جۆرەی پێشتریش لێرە بینیومانە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٥١، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::+تێبینی: مەبەستم گشتییە، دەنا ڕێزم بۆ دەستکارییەکان و بەشدارییەکانی ھەموو لایەکتان ھەیە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٠، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] من سپاسی تۆ ئەکەم، زۆر دڵخۆشم کە لێرە ھەیت و ویکییەکە بەرەوپێش دەبەیت. ئەمەی دەینووسم بەرچاو ڕوونییەکە بۆ تۆ و ئەوانی تریش کە ئەم وتووێژە دەخوێننەوە، نەک بەرگری کردن لە خۆم یان ئامانجەکەم لەم وتووێژە. ھەر لە سەرەتای ئەم وتووێژانەوە من نەرمیم نواندووە، تەنانەت چەنێک ھەوڵی قسەی خراپی دابێ من باشترم بۆ نووسیوە. ئێپن لە یەکەم وەڵامدانەوەی بۆ من، بە ھۆمۆفۆبیک و ناشارستان ناوی بردم. ئێستاش دەبینن لە سەرەوە بۆ خوارەوەی ئەم وتووێژە چی کردوە! ئەوە ھیچ، [[:en:Wikipedia:Administrators'_noticeboard/Incidents#Disruptive_edits|ببینن]] ھاتووەتە ویکی ئینگلیزی چی نووسیوە، یان [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Arabization_of_Kirkuk&diff=prev&oldid=1281927129 لێرە] بە ھەژمارێکی تر دەستکاریمی گەڕاندوەتەوە. ناحەقمە جوابی دەدەمەوە؟ ئەمە جیا لەوەی ھەر بە ئایدیۆلۆجی پەرست و نازانم چی و چی بانگی کردوین. لەگەڵ ئەو بەکارھێنەرەی سەرێش، کە سێ ساڵە دیار نەماوە ئێستا لە گەرمەی ئەم بەزمەدا ھاتووە بە من ئەڵێ «ھەڕەشەت لێمان کردوە». ئەم حاڵە لە ھەر ویکییەکی تر بوایە دەمێک بوو کابرا بەربەست کرابوو، نەک بە بیانووی ئەوەی کۆنە، خاتری بگیرێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٠:٢٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) {{سھ|:::::::::::}}لەسەر بەڕێوەبەرێک وەستاوە ئاڵاکە لابەرێت، بەپێی کۆدەنگی و ھەموو شتێک ئاڵاکە شیاوی لابردنە. سپاس بۆ ھەمووان. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٠:٢٦، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :{{لێدوان}} @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بۆ زانیاریتان، ئاڵاکە لە کامنز بەهۆی ڕاپۆرتێکی تۆمەتاوی زەەمەنەوە سڕدرابووەوە کە بەڕێوەبەرەکە بێ بەڵگە بە حەقیقەت وەری گرتبوو. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File:Kurdistan_LGBT_pride_flag.png ئێستا پەڕگەکە دووبارە هێنراوەتەوە لە کامنز]. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠٢:١٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::یەک کامێنتی تر: یەکدەنگی لێرە بوونی نییە. داخستنی وتووێژ لە ئێستادا لە بنەماوە لایەنگرانەیە بەلای زەمەندا، چوونکە داخرانی ئەم وتووێژەش لە کامنز وەکوو بیانوویەک بەکارئەهێنێ بۆ سڕینەوەی تەواوی پەڕگەکە لە کامنز. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠٤:١٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::پەڕگەکە بە کاتی ھێنراوەتەوە، و ھێشتا وتووێژ کۆتایی نەھاتووە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٠:٤١، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] تەنیا بەڕێزت لەگەڵ @[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] جەخت لەسەر مانەوەی پەڕگەکە دەکەیت. @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] کە ھەر لە سەرەتاوە دژی پەڕگەکە بووە، @[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] و @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] و @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] پێیان وایە دەبێ ئەو پەڕگەیە لە داڕێژەکەدا لابردرێت و پەڕگەی ئاڵای پەلکەزێڕینە بە تەنیایی دابنرێت، @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] دەڵێت لە ''ئێستادا'' گونجاو نییە ئەو پەڕگەیە بەکاربێت. من خۆم لەگەڵ @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی#ئاڵای کوردستان و پەلکەزێڕینە|وتووێژی پێشوودا]] پێمان وابوو دەبێت پەڕگەکە لاچێت و ئاڵای پەلکەزێڕینە بەتەنیا دابنرێت. ئێستا بۆچی یەکدەنگی بوونی نییە؟ ٧ کەس لەگەڵ لابردنین کە زۆربەشیان بەڵگەی مەنتەقییان ھێناوەتەوە. ئەگەر بڕوات بە یەکدەنگییە بۆچی ٢ دەنگ دەبێ لەسەر ٧ دەنگ بێت؟ یان چۆن ٢ دەنگت بەرامبەر لەگەڵ ٧ دەنگ بینیوە کە دەڵێیت یەکدەنگی لێ نییە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٤٩، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::من و پیرەهەڵۆکان و هێڤی و ئاشکراشە ساکووراش لەگەڵ مانەوەین بەڵام ساکورا بە ئانتیکەکانی زەمەن تۆقێنرابوو. یەکدەنگی بوونی نییە لەبەر ئەوەی ئێمە هەموومان ئارگیومێنتمان بۆ مانەوەی پێشکەشکردووە، وتووێژەکەش لە ئەوەڵەوە لەلایەن زەمەنەوە کراوە کە ئاشکرا لایەنگرە و لە کامنز هەڕەشەی بەربەستنی لێکراوە دوای ئەم درامایە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٧:٣٢، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::{{لێدوان}} وتووێژ لە مامنز [https://commons.m.wikimedia.org/w/index.php?oldid=1013239805&title=Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File%3AKurdistan_LGBT_pride_flag.png کۆتایی هاتووە و پەڕەگە بە یەکجاری هێنراوەتەوە.] جگە لەمە، تۆمەتەکانی زەمەن کە گوایە من بە چەند هەژمار دەستکاری ئەوم گەڕاندبێتەوە و پشتگیریم لە خۆم کردبێت لە کامنز [https://commons.m.wikimedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1013229574&title=Commons:Undeletion_requests/Current_requests بە یەکجاریی لەلایەن پشکنەری بەکارهێنەر بە درۆ خرایەوە] و زەمەن ئاگادار کراوەتەوە کە چیتر بەردەوام نەبێت لە موناقەشەکردن لەسەر ئەم بابەتە و تۆمەت بەخشینەوە گەرنا بەربەست دەکرێت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٧:٣٧، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::دیارە لای تۆ چوار لە حەوت گەورەترە. بەڵگەت ئەوێ بیسەلمێنم حەوت لە چوار گەورەترە؟ بە قسەی تۆ، من نەمھێشتووە ساکورا لایەنەکەی دیاری بکا، دیسان قسەی بەتاڵ و مناڵکارانە. دە ساڵی تریش بێ دووبارە داواکاری سڕینەوە ئەنێرمەوە، چون شایەنی سڕینەوەیە. ھەرچەن سوور ئەمزانی پەڕگە ئاوا ناسڕێتەوە، ھۆکاری بەتاڵ ناتوانێ سەرچاوەی بەتاڵ بسڕێتەوە. بەڵام بەڕاستی چێژم لەو وتووێژانەی ئەوێ وەرگرت. سپاس بۆ تۆش پێوەی ماندوو بووی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٨:١٠، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ھەر جۆرێک سەیری بکەی لەسەر لابردنی ئاڵا تێکەڵەکە و دانانی ئاڵای حەوت ڕەنگی پەلکەزێڕینە لەجیاتی، یەکدەنگی ھەیە؛ جا مەگەر ئەوەی ڕای خۆتان دوو ھێندە حیساب بکەن یان بۆچوونی ئێمە بە پووچەڵ بزانن! ئەوەی کە لە کۆمنزیش چی ڕوویداوە پەیوەندیی بە ئێرەوە نییە. ئەگەر من بچم ئاڵایەکی خەیاڵیش ساز بکەم لەوێ قەبووڵی دەکەن بەڵام یاساکانی ویکیپیدیا ڕێگە نادات لە ھەر پەڕەیەک پەڕگەکانمان بەکاربێنین. باشە ئێستا کێشەی بەڕێزت چییە ئەگەر وتاری مافەکانی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکەین و ئاڵاکان لەوێ بەکاربێنین نەک ئێرە؟ ئێمە نامانھەوێ حاشا لە کۆمەڵگاکە لە کوردستان بکەین! مەبەستی ئێمە ئەوەیە ھەر شتەی لە جێگای خۆی. ئێستا بەڕێزت بچۆ ئەو وتارانەی ئاماژەم پێکردن لێرە سازیان بکە و بە سەرچاوەوە ئاڵای تێکەڵاوی تێدا بەکاربھێنە، کەس ناتوانێت بڵێ بۆ ئەو جۆرە وتارەتان ساز کردووە. ئێستا بەڕێزت یان بەکارھێنەرانی تر قەبووڵی دەکەن من [[:en:Template:Communism|داڕێژەی کۆمۆنیزم]] لە ویکیپیدیای کوردیدا ساز بکەم و لەولاشەوە لە کۆمنز پەڕگەیەک بار بکەم کە لە ناوەندی ئاڵای کوردستان بە گەورەیی [[چەکوچ و داس]] یان ئەستێرەیەکی سووری تێدا بێت و دواتریش بێم لە داڕێژەکەدا بەکاریبھێنم و بڵێم چۆن خوێنەرانی ئێرە کوردن دەبێ لە ھەر شوێنیکیش ئاڵای کوردستان بە شێوازە جۆراوجۆرەکان ببینن؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١١، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::بەڕێز پیرەھەڵۆش، بۆچوونەکەی سەبارەت بە بەکارھێنانی ئاڵاکە لە وتاری [[ھاوزایەندخوازی|ھاوزایەندخوازیدا]] بوو. ئەگەر باسی داڕێژەکە بکەین و بۆچوونی پیرەھەڵۆ و ساکوورا (خۆی وتی بێلایەنە زیاتر) و ھەروەھا زەمەن (لەبەر ئەوەی دەستپێکەری وتووێژەکەیە) لەبەر چاو نەگرین؛ دەبێتە «٦ لەگەڵ» بۆ لابردنی ئاڵای تێکەڵاو و دانانی ئاڵای پەلکەزێڕینە بەتەنیایی و «٢ دژ». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٠، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::{{لێدوان}} ئێستا ئەم بابەتە بەچی یەکلایی دەبێتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٨:٢٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::{{لێدوان}} ویکیپیدیا دیموکراسی نییە تا بە ڕای زۆرینە و دەنگدان بابەتە بەڕێوە بچێ. ئاشکرایە لەم پەڕەیە یەکدەنگی نییە و هەر بەڕێوەبەرێک کاری خۆی لەم پرۆژەیە بە جددی وەرگرتبێت ئەوە دەبینێت. لە هەر ویکیپیدیایەکی تر بێت ئەم وتووێژە بە '''یەکدەنگی نییە''' دادەخرێت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٨:٢٧، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::کەوایە هەر کات کەسێک دژ بێت لە هەرشتێکدا بابەتەکان وەک خۆی دەمێنێتەوە؟ بەو شێوەیەیە؟ [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٨:٤٣، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::کاتێک ڕای ئێوە لەسەرترە دەڵێن یەکدەنگی ھەیە و کاتێکی ڕای ئێوە کەمینەیە دەڵێن ویکیپیدیا دیموکراسی نییە و یەکدەنگی بوونی نییە!!! کاتێک کاک ئارام بێدەنگ بوو دیارە سەیرترین وتووێژێکە لێرە ڕوویداوە و بێگومان ھیچ بەڕێوەبەرێکی تریش ئامادە نییە یەکلایی بکاتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::ئەوە خەتای من نییە. زەمەن وایکرد کە کوالیتی وتووێژەکە دابەزێ و هەندێ بابەت باسکرێ کە ئەسڵەن پەیوەندی نەبووە بەو بابەتی سەرەکییەوە کە ئاڵاکە بوو. ئەم بابەتە بووە بە مەسەلەی تۆڵەکردنەوە و هەوڵێکی مناڵانەی [[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا تێکمەدە بۆ ڕوونکردنەوەی بۆچوونێک|تێکدانی ویکیپیدیا بۆ ڕوونکردنەوە بۆچوونێک]]، نەک هەر لەناوخۆ بەڵکوو لە کامنزیش. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٩:٢١، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::بۆ زانیاریتان، [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Commons%3AAdministrators%27_noticeboard%2FUser_problems#User:%C3%89pine بەڕێوەبەرێک بۆ زەمەن لە کامنز]: :::::::::::{{وتە|@Zemen: Deletion requests are not elections. The decision is based on law and Commons policies. So it doesn't matter how many people support or argue against a deletion, if all their arguments are wrong. And, for the last time, stop arguing here. Yann (talk) 19:15, 24 March 2025 (UTC)}} :::::::::::خۆتان بڕیار بەن ئەم وتووێژە چۆن دائەخەن. من لێرە پێتان بڵێم و لەولاش لە کامنز پێتان بڵێن ویکیپیدیا وا کار ناکا، ئێوە هەر سووربن لەسەر پاڵنانی ڕای خۆتان، بە هیچ قەناعەت ناهێنن. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٩:٢٨، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) {{سھ|::::::::::::}}تا چەنێک پێت خۆشە بڵێ ئەو وایکرد و ئەو وای کردوە. یەکەم وەڵامدانەوەت لە وتووێژەکەی تر و ئەم وتووێژە بۆ من، ئەیسەلمێنن کاممان مێشکمان مناڵانەیە. کۆمنز پەیوەندی نەما بە ئێرەوە، دوو جار بەڕێوەبەر Abzeronow ئەوەی دوپات کردەوە؛ منیش ھەڵە بووم سەرەتا لکاندم، لە کۆمنز شتێ بسڕێتەوە لێرەش نامێنێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٠:٠٠، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] @[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] و @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] و ئەوانی تریش ببوورن ئەم دوو حەفتە لێرە نەبووم. تکایە با باس لە ناوەڕۆکەکە بکرێت نەک شەڕ لەگەڵ یەکتری بکەین. @[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] پێش ھەموو شتێ، من ئەم باسەم دەست پێ نەکردووە. [تۆ نا] سەرەتا دەڵێن لەبەر داڕێژەی موسڵمانەکە من گونجاو نیم تا لێدوان بدەم و دواتریش دەڵێن کوردایەتی دەکەیت. ئەسڵەن من زۆر ڕقم لەوەیە بکەوینە ژێری ھەست و سۆز و لێرە کوردایەتی بکەین و خۆمان لە واقیع بدزینەوە. من وەک بەکارھێنەرێکی ئێرە قسەم کردووە و بەس. لە دوایین لێدوانی منەوە، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] زۆرینەی قسەکانی منی کردووە. ئەم باسەی ئێرە بەتەواوی پەیوەندیی بە بەکارھێنەر:Zemen نییە و چەندین بەکارھێنەر قسەیان تێدا کردووە. ئەوەی لە ویکیمیدیا کامنز ڕووی داوە پەیوەندیی بە ئێرەوە نییە. بەڵێ، منیش ھەڵە نەبم Pirehelokan مەبەستی ئاڵای ناوی وتارەکە بووە نەک ئەوەی لە داڕێژەکە بەکارھاتووە. وتنی ھەزاربارەی ویکیپیدیا دیموکراسی نییە نابێتە ھۆی ئەوەی قسەی لایەنی کەم شەش بەکارھێنەر لەبەر دووان لە عەرز بدرێت. لە ھەر گۆشەیەکەوە سەیری بکەیت، دەبێ ئاڵا تێکەڵەکە لابرێت. خۆم داماو ناکەم بەڵام بە ڕاستی ئەگەر وا نەکرێت، ئەوا بەندە بە ھیچ شێوەیەک متمانەم بە ویکیپیدیا نامێنێت چ بگا بەوانی تر! دیاریشە لایەک لەوانەی لەم وتووێژە بەشدارن، لە ئێستادا ئێرە ھەڵدەسووڕێنن و بە ساردبوونەوەیان، مەگەر بەکارھێنەری بۆ بە کرێ بگرن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:١٠، ٧ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) ::{{کرا}} سپاس بۆ ھەموو ئەوانەی کاتیان بۆم وتووێژە تەرخان کرد. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٢٨، ١٠ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) {{بۆ زانیاریت|ئەم باسە پەیوەندی بە [[وتووێژ:کوردانی ئیسرائیل]]شەوە ھەیە.}} :::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] و ئەوانی تریش، خۆتان مێژووی دەستکاریی داڕێژەکە و [[کوردانی ئیسرائیل]] ببینن و پاشدا لێرە سەرنج بنووسن. ببورن بۆ تاگەکە، هەر ناشزانم چالاکیتان ماوە یان نا، ناچاری نەبێ تاگم نەدەکردن. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٣٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:حوسێن|Gejeluk]]یش، چون لە وتووێژەکەی سەرەوە بەشدار بوون. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٤٦، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سەیرێکی پەڕەی وتووێژەکەش بکەن کە دەستم پێ کردووە، پێش ئەوەی زەمەن دەست بە شەڕە دەستکاری بکات هەوڵی وتووێژم داوە. یان ئەوەتا ئەولاش نابێ ئەو ئاڵایە هەبێ لەژێر هەمان ئەو بیانوویانەی لێرە باسیان لێ کرا، یان من هەر لێرە دایئەنێمەوە، چوونکە بەپێچەوانەوە دووچاوەکییە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٧:٢٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::چەند بێ شەرمانە دەڵێی 'ئەو شەڕە دەستکاری دەست پێ کردوە'، خۆ ناتوانی مێژووی دەستکارییەکانیش بسڕیتەوە، خۆیان دەیبینن دەزانن کێ شەڕە دەستکاری دەست پێ کردوە. با منیش شەڕە دەستکاریم کردبێ، لای خۆی تۆ بەڕێوەبەر بووی و لە من شارەزاتری، بۆ لەگەڵم شەڕە دەستکاری دەکەی لەجیاتی ئەوەی وتووێژ بڕیاری کۆتایی بدا و بەکارھێنەرانی دیکەش بێن ڕای خۆیان بڵێن؟ ئەم ویکییە خۆی ئەوەندەی بە بەرییەوە نەماوە جا یەکێکی وەک تۆشی تێدابێت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٧:٣٨، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::بەداخەوە ویکیپیدیا دووانی وەک تۆ وێرانیان کرد، لەپاڵ بەڕێوەبەرانەی ناوێرن دڵی کۆمەڵێ خراپکاری وەکوو جەنابت بشکێنن چوونکە ئەترسێن لە دەستکاریکردن واز بێنن. هەر وەک جارانی بەڕاستی. ئەکرێ براند بگۆڕی و هەر وەک خۆت بی لە کۆتاییدا. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٧:٥٢، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::من لەم ویکییە چالاکیم نەماوە، با چاودێرێکی بێلایەن چاودێری دەستکارییەکانی من و تۆش بکا، بێ منەتم گەر بەربەستیش بکرێم. ئەگەر بەڕێوەبەرێکی چالاک هەیە با بفەرمووێ، تا لە کۆڵ ئەم نوزە نوزە ببینەوە. مێژووی ناکۆکییەکانت لەگەڵ بەکارهێنەرانی تر ئەیسەلمێنن ئەو قسەیەی کە دەرت پەڕان کاممان ئەگرێتەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٨:١٣، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::ئەگەر لەم ویکییە چالاکیت نەماوە بۆ شەڕە دەستکاری ئەکەیت و دەستکاری تێکدەر ئەکەیت؟ &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٨:٢٨، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::ھیچ دەستکارییەکی تێکدەرانە لە ئارادا نییە، وەک جێیەکانی تر ھەر خەریکی چەواشەکاریت. پڵەس، پێویستم بە ڕێپێدانی کەس نییە بۆ دەستکاری، چالاک بم یان نەبم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٨:٣٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::شەڕە دەستکارییەکانت و دەبڵ ستانداردەکانی پاڵی ئەنێی تێکدەرانە نییە؟ &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٩:١٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) {{سھ|::::::::::::}}سڵاو بەڕێوەبەران @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ڕەگی ئەم کێشەیە دەگەڕێتەوە بۆ کاتی خۆی مەسەلەی ئەو ئاڵا تێکەڵکراوەی لە وتار و داڕێژەکانی تایبەت بە کۆمەڵگای پەڵکەزێڕینە دانران، کاتی خۆی ئەوکاتەی ئەو کێشەیە لە ئارادابوو وەکوو ئێستا ئەزموونێکی پێویستم نەبووە تا بتوانم کێشەکە یەکلایی بکەمەوە و بڕیارێک بدەین لەسەر ئەو کێشەیە و تا لە ڕەگەوە چارەسەر بکرێت. گەر بچینە سەرەوە و ئەم وتووێژە بینین یەکدەنگی کۆمەڵگا نەک ژمارەی دەنگدان چونکە ئەزانم ئێستا @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەڵێ ویکیپیدیا دیموکراسی نییە، بۆیە با ئەمەش ڕوون بکەینەوە یەکدەنگی چۆن کاردەکات، گەر بێت و ژمارەی سەری دەنگەکان بژمێرین بەبێ گوێدانە کوالێتی و ناوەڕۆکەکانیان ئەوا ھەر کەسێک ئەتوانێت [[ویکیپیدیا:بووکەڵەکاری|بووکەڵەداری]] بکات و دەنگ بەدەست بێنێت و پێچەوانەی ئەمەش یەکدەنگی بریتیە لە یەکلاکردنەوەی دەنگەکانی گفتوگۆکە بەپێی کوالێتی و ناوەڕۆکەکانیان تا بتوانین دەنگەکان لەیەکتر جیا بکەینەوە و بزانین کۆمەڵگا چیدەوێت. لێرە و لەم گفتوگۆیە '''یەکدەنگی کۆمەڵگا''' بە توندی ئەوەیە ئەم ئاڵایە لاببرێت و سیاسەتی ویکیپیدیاش پشتگیری لێدەکات چونکە ناتوانێت WP:RS (Reliable Sources) جێبەجێ بکات و گەر سەرچاوەشی ھەبێت سەرچاوەکەی بەپێی پێویست نییە و ھێشتا ماویەتی تا بێتە ویکیپیدیای کوردی. '''ئەمە وەک بەڕێوەبەری یەکلاکەرەوە''' ئەم قسەیە دەکەم نەک وەک ساکورا و بیرورای کەسی بۆیە نە @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] و نە @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] دەتوانن بەرپەرچی ئەمە بدەنەوە جکە لەوەش چەندین جار سەیری سیاسەت و ڕێساکانم کردووە ھیچ کام لە ئاڵاکان ناتوانن بمێننەوە ئەمەش بڕیاری کۆتاییی منە و چاوەڕێی لێدوانی کۆلیگەکانم دەبم وەک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] و @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] و بەڕێوەبەرانی تر بزانم ئەوان چیدەڵێن تا ماوەیەک دەوەستم. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :کێشەکە ئەم ئاڵایە نییە، ئەگەر ئەو ئاڵایە لە «کوردانی ئیسرائیل» کە زەمەن شەڕە دەستکاری لەسەر ئەکا مافی مانەوەی هەبێ، دەبێ ئێرەش هەیبێ. باسەکە لەولایە نەک لەملا. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ٢١:٣٦، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::لەگەڵ ڕێزم بەڵام خودی ئاڵای کوردانی ئیسرائیل لەبەر ئەمەی ئێرە ڕوویداوە بیانووی @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئەوەیە گەر ئاڵاکەی بەڕێزت بەرزت کردۆتەوە بۆی بچێتە سەر کە سیاسەت پێشێل دەکا کەوایە ئاڵاکەی ئەویش بۆی دەچێتە سەر، نەک پێچەوانەکەی بێت ڕەگی کێشەکە خۆی لێرە سەری ھەڵداوە، بێگوومان تا ئێرەش یاسای تێدا سەروەر بێت و سیاسەت ڕێساکان لەسەروو ئێمەوە بن ھەردوو ئاڵاکە لادەبرێن، لەمەوە زیاتر نامەوێ لێدوانی تر بدەم تا کۆلیگەکانم دەگەن: @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]], @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]]، سپاس بۆ تێگەیشتن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٤٠، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::فەرقەکەی ئەوەی ئەو ئاڵایەی لێرە داندراوە هیچ سیاسەتێکی پێشێل نەکردووە. زەمەن چەند سەعاتێک لەمەوپێش کۆمەڵە پۆستێکی کردووە لە سۆشیال میدیا بەحساب ئاڵاکە بەکارهاتووە، لەکاتێک بەڵگەکانی بەکارهێنانی من لە کامنز و ویکی ئینگلیزیش ئاماژەم پێیداوە ئەگەڕێتەوە چەندین ساڵ پێش ئێستا. ئەو کارەی زەمەن ئەیکا لەولاش وتم، [[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا تێکمەدە بۆ ڕوونکردنەوەی بۆچوونێک]]و و دژی سیاسەتەکانە و شایەنی بەربەستنە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ٢١:٤٨، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::نموونەیەکی تر کە شایەنی بەربەستنە خراپ بەکارهێنانی دەسەڵاتی گەڕاندنەوەیە کە ئەم بەکارهێنەرە بەردەوام ئەنجامی ئەدا. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ٢٢:٠٤، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::گەر زەمەند سیاسەتی پێشێل کردبێت، ئەوا ئیپێنیش پێشێلی کردووە بەھۆی شەڕەدەستکارییەوە. ھەر شتێک کە سەرچاوەی باوەڕپێکراوی نەبێت، ئەوا دانان و بەکارھێنانی لە ویکیپیدیا ئەستەمە. من وەک بەکارھێنەرێک دژی هەر کردارێکم کە سیاسەتەکانی ویکیپیدیا پێشێل بکات، هەربۆیە جارێ لەسەر ڕای یەک دوو بەکارھێنەری تر دەوەستین، گەر لێدوانیان نەبوو، ئەوا کۆتایی بەم بابەتە دێت بەلابردنی هەردوو شتەکە (چونکە لە بنەڕەتەوە وەک ساکورا وتی سەرچاوەیان نییە و فەرمی نین). '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٢:٤٨، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] لەگەڵ ڕێزم بۆ ھەموو لایەک، ئێستاش لەسەر قسەی ساڵی پێشووی خۆمم؛ دەبێ ئەو ئاڵا و هێمانەی کە نە پەیوەندییان هەیە بە پەڕەکە و نە فەرمین لابدرێن. من خۆم ماوەیەک لەوەپێش لەسەر کوردانی کەنەدا کارم دەکرد و بینیم خۆیان لەوە کۆمەڵگایەکیان هەیە و ئاڵاشیان بۆ ساز کردووە، ئایا دەتوانم بێم ئاڵاکە لێرە زیاد بکەم و بڵێم ئەوە ئاڵای کوردانی کەنەدایە؟ بێگومان نەخێر! کورد لە تاراواگە و هەر کۆکەڵگایەکدا بوونی هەبێ ئەوە خاوەن سەدان و هەزاران بیرۆکەی جیاوازە، بۆیە ناتوانین ئاڵایەک دانێین کە لانێکی بچووک بەکاری دێنن یان ئاڵایەک کە لەلایەن هیچ کوێوە دانی پێدا نەنراوە و فەرمی نییە (تەنانەت خوودی ڕێکخراوەی سازکەری ئاڵاکەش بانگەشەی ئەوەیان نەکردووە ئاڵاکەیان ئاڵای گشت کۆمەڵگاکەیە)! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:٥٣، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::: ئەم وتووێژە ئەبوو زووتر بە ئەنجام بگات. ئێستا کە ئاڵایەکی دیکەش هاتۆتە سەر، پێویست دەکات هەردووکی لاببردرێت. هەموو ئینتەرنێت بگەڕێی ئاڵای کوردی-ئیسرائیل بوونی نییە، ئیتر نازانم ئەم ئاڵا خەیاڵییانە لە کوێوە سەرچاوەیان گرتووە. سەبارەت بە گرێدانی ئاڵای کوردستان و پەلکەزێڕینەش لەم وتار و داڕێژە گشتییە هیچ مانایەکی نابەخشێت جگە لە شێواندنی بابەتەکە ئەوا هیچ بنەمایەکی ئینسایکلۆپێدیایی تێدا نییە. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٣:٠٧، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::سپاس بۆ Kushared، Hivja، Tessla و Sakura، کە سەرنجتان نووسی و بابەتەکەشتان یەکلایی کردەوە. سەلماندتان یاسا سەروەرە و کەس لە یاسا گەورەتر نییە، ئێستا ویکییەکەمان تەندروستە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٥٦، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) cuk8hzrv9hakh1qouv6ezoobz1gjm2h 1590241 1590219 2026-06-14T16:28:30Z Hivja 64112 /* بەکارھێنانی ئاڵای تێکەڵکراوی کوردستان و کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە */ چاککردنی هەڵەیەکی بچووک لە نووسیندا 1590241 wikitext text/x-wiki == ناو == باشترە بیگوازینەوە سەر ھاوڕەگەزخوازی بە تەنھا چوون زانیاریدان نییە لەڕاستیدا. &#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏١٣:٠٦، ٥ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) : ھۆکار چییە؟ {{وب|Épine}}، کۆمەڵگاکە ئاماژەیە بۆ کۆمەلە گروپیک بۆچی تەنھا ھاورەگەزخواز؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٩:١٥، ١٨ی تەممووزی ٢٠٢١ (UTC) ::ئەو لێدوانە زۆر کۆنە + تازە گواستمەوە سەر ئەو ناوەی ئێستای، سەیری لۆگەکە بکە. &#9666; [[user:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple">ئێپین</b>]] _{[[user talk:Épine|<b style="color:black;font-size:11px">وتووێژ</b><span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ‏١١:٤٣، ١٨ی تەممووزی ٢٠٢١ (UTC) ::: سوپاس [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٤٦، ١٨ی تەممووزی ٢٠٢١ (UTC) == بەکارھێنانی ئاڵای تێکەڵکراوی کوردستان و کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە == {{بۆ زانیاریت|ئەم باسە سەرەتا لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی#ئاڵای کوردستان و پەلکەزێڕینە]] دەستی پێ کرد.}} سڵاو {{وب|1silent scientist|Aza|Gejeluk|Halbast1|Kurd2021|Kushared|MFTG|Muhammed taha|Paraw|Sakura emad|Serchia|Sorou6sh|Tessla|ساکاتا گینتۆکی|کاردۆ جاف|ڕاستی|-Haryad}} ببوورن بانگ کراون. ناچار نین وەڵام بدەنەوە و تەنیا بۆ یەکلاییکردنەوەی وتووێژی بەستەرەکەی سەرەوە بانگ کراون. ئەگەر کاتتان نییە، پێویست ناکات وتووێژەکە بخوێننەوە و لێرە بەکورتی باسەکە دەکەم. [[تایبەت:permalink/1205510|لەم وەشانەی ئێستای ئەم داڕێژەیە]] ئاڵایەکی کوردستان تێکەڵ بە کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە کراوە و دانراوە. دوای وتووێژێکی چڕ گەیشتینە ئەوەی ڕای کۆمەڵگە (بێجگە لەوانەی کە لە وتووێژەکە بەشدار بوونە) وەرگرین و لەسەر لابردن یان مانەوەی ئەو وێنەیە لەسەر داڕێژەکە بڕیارێک بدەین. تکایە لەگەڵ و دژ بەس نین و ھۆکارێک بنووسە. سپاس! کاک {{وب|Épine}} من ھەر ئەمەندە بەکارھێنەرەم بە خەیاڵدا ھاتن. تکایە کێم بیر چووە، بانگی بکە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٥٥، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :* {{لێدوان}} تکایە بە چڕی وتووێژەکان بخوێننەوە، هیوادارم کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]یش بتوانێت کورتەیەکی باسەکە دابنێ: ئەو بەکارهێنەرەی دەستی بەو وتووێژە کردووە بۆ دەیەوێ بسڕدرێتەوە و ئارگیومێنتەکان بۆ و لەدژی چین. سوپاس. ئەمەوێ تەنیا بانگی @[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] بکەم تا ئاگادار بێ. :&#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢١:٠٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] تکایە با ئێرەش وەک ئەوێی لێ نەیەت و درێژ بێتەوە. من بەرنامە نیم تا وتووێژەکان کورت بکەمەوە. ئەگەر ئێوە دەتوانن، بفەرموون. ئەسڵەن پێویست ناکات؛ نەکا بە لایەکدا بشکێتەوە. بەستەرەکە دانراوە و ھیوادارم کەس بەبێ خوێندنەوەی وتووێژەکە، لێدوان نەدات. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:١٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] لە ویکییەکانی تردا ھەر ئاڵاکە دانراوە و تێکەڵ بە ئاڵای دیکە نەکراوە، من پێم باشە ئێمەیش وا بکەین. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٦:٣٧، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :وتووێژەکانم خوێندەوە.لەڕاستیدا پێم وایە تێکەڵکردنی ئاڵای هەرێمی کوردستان بە ئاڵای کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە ناگونجێت باشترە کە تێکەڵ نەکرێت بۆ ئەم داڕێژەرە چونکە گشتییە و باسی هەرێم نییە. [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٢٠:٢٨، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] ئەگەر ویکییەکانی تر پێوەر بێ، یەعنی ئێمەش ئەبێ وتاری [[هەرێمی کوردستان]] بگوازینەوە کوردستانی عێراق لەبەر ئەوەی هەموو ویکییەکانی تر وایان کردووە؟ @[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]]، پێت وایە ئەم وتارانە کێ دەیانخوێنێتەوە؟ &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٣:١٢، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::: من پێمباشترە لە وتاری سەرەکی لاببردرێت، چونکە ئەم وێنەیە وەسفی وتارەکە/داڕێژەکە ناکات و هاوکارنابێت لە تێگەیشتن لێی، بەڵکوو تەنها بردنی سەرنجی خوێنەرە. بەڵام دەکرێت وێنەیەکی ئاوا لە وتارێک کە تایبەتە بە کوردستان و ئەم گرووپانە ئەوا بەکاربهێنرێت. وەک نموونەیەکی [[پەیوەندییەکانی فەڕەنسا‒ھەرێمی کوردستان]] جا ئەگەر وتارێک هەبێت لەسەر کۆمەڵگەی پەلکەزێرینە لە کوردستان ئەوا دەکرێت وەک وتاری پەیوەندییەکان هەردوو ئاڵا لە تەنیشت یەک بن، بەڵام بەشێوەیەکی گشتی بنەمایەک نییە تەنها پەیامێکی لایەنگیرانە لە خۆ دەگرێت. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٩:٢٦، ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :: {{بێلایەن}} ---> {{پشتگیری}} سڵاوی خوای گەورەتان لێبێت مانگی ڕەمەزان لە ھەمووتان پیرۆز، بۆ ئەوەی بتوانم بەبێ لایەنگری و بەبێ کاریگەری ھیچ شتێک لەسەرم بڕیار بدەم و حەقی ھیچ لایەک نەسووتێت، بابەتەکەم بە پڕی خوێندەوە، ماوەیەکی زۆریش وەستام، سەرەتا بۆ مەسەلەی بایەخداری بیرورام لەگەڵ کاک ئارام و ئەوانی تر کۆک بوو، بەڵام بە وردبوونەوە لە بابەتەکە و تێگەیشتن لە بارودۆخی سیاسی ناوچەکە و سیاسەتەکانی ویکیپیدیای کوردی، گەیشتمە ئەو ئەنجامەی زۆرێک لە ئەندامەکانمان تێکەڵن و کاریگەرن بە ئایدیۆلۆژیا و بابەتی سیاسی ناوچەکەی خۆیان، و ناتوانن بڕیارێکی بێ لایەنانە و تەندرووست لەسەر بابەتەکە بدەن، ئەوەی بەڕێز ئیپێن ئێستا کردوویەتی ڕەنگە پێویست بێت بۆ ئێستا بوەستێت و پەلە لە کارەکان نەکات بەڵام ھەرچۆنێک بێت لە کۆتایدا کارەکەی ھەڵە نییە، پێشووتر ئەم کارە کراوە لەلایەن گەلانی تر بەردەوامیش دەکرێت، شتێکی نوێ نییە تا ئێمە لێی بتۆقین یان لێی بترسین یان بە سووکایەتی و کوفر و ترسناکی ببینین. پێم باشە بەڕێز {{وب|Épine}} بۆ ئێستا پەلە نەکات و ئارام بگرێت مەرج نییە لە کاتێکی وەک ئێستا بتوانێت بەشێوەیەکی یاسایی ئاڵاکە لەسەر داڕێژەکە دابنێت بەڵام دڵنیام لە ئایندەیەکی نزیک دەتوانێت بە شێوەیەکی یاسایی ئەو کارە بکات و کەس ناتوانێت بەپێی یاسا کارەکەی ھەڵوەشێنێتەوە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠٢:٣٧، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] نا وا نییە، هەرێمی کوردستان لە ویکیی ئینگلیزیدا Kurdistan regionە. باشووری کوردستان-یشمان هەیە کە لە ویکیی ئینگلیزیدا دەبێ بە Southern Kurdistan یان Iraqi Kurdistan. :::ئەم داڕێژەیە تایبەت بە کوردستان نییە تا ئاڵاکەی تێکەڵ بە ئاڵای کوردستان بکەین. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ١٨:٣٧، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] سپاس بۆ لێدوانەکەت. بەڵام ئەمە شتێک نیە بە یاسا بڕیاری لێ بدرێ، بە یاسا ئەوە بوو کە لە وتووێژەکەی تر باسکرا و کەس پێی ڕازی نەبوو. پاشان کرایە دەنگدان و ھەر ئەم دەنگدانەش بڕیار لەسەر مانەوە و لابردنی دەدات؛ بە ھەمیشەیی نەک کاتی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٠:٣٤، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::بۆ جاری دەیەمیش، ویکیپیدیا دیموکراسی نییە. ویکیپیدیا بە [[وپ:یەکدەنگی]] کار ئەکا. یەکدەنگی و کۆدەنگی لێرە نییە، بەڵکوو چەن بەکارهێنەرێک کە ئەیانەوێ ڕای خۆیان بەسەر کەمینە بسەپێنن بەهۆی بیر و باوەڕی لایەنگرانەی خۆیانەوە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٢:٣٧، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ھەر وەک وتم کاک ئیپێن خۆمیش و ئەوانەی دەوروبەریش ناتوانین بەشێوەیەکی تەندرووست سەیری بابەتەکە بکەین، من چەن کاتژمێرێک ھەر ھیچ لێدوانم نەدا، بیرم لە بابەتەکە کردەوە، و بەشێوەیەکی کەسی پێم باشترە ئێستا بوەستیت و پەلە نەکەیت، خۆشت ئەزانی چۆن پێویستە کار بۆ وێنەکە بکەیت تا بتوانی بەپێی یاسا دایبنێی، کە بەپێی یاسا داتنا، ھەموو بەکارھێنەرانی ویکیپیدیای کوردیش کۆ ببنەوە ناتوانن دژایەتیت بکەن بەشێوەیەکی یاسایی و لۆژیکی جگە لە چەن کاریگەرییەکی ئایدیۆلۆژی، سیاسی، نەتەوەیی، کلتووری نەبێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٠١:٢٦، ٢١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Sakura emad}} سەرەتا سپاس کە تەواوی وتووێژەکەت خوێندووەتەوە ئینجا لێدوانت داوە. وەک دەڵێن ئێرە دیموکراسی نییە و بە یەکدەنگی بەڕێوە دەبرێت، دەی بێگومان و حەتمەن لە ھەموو مەسەلەیەکدا لای زۆر و کەم ھەر ھەیە و مەگەر زۆر بە دەگمەن نەبێت تەواوی کۆمەڵگە لەسەر شتێک کۆک بن ئەگینا جیاوازی ھەیە. ئێرەش ٥١٪ بە ٤٩٪ نییە تا بڵێین یەکدەنگی نییە. تا ئێستا ئەوەی دەرکەوتووە بەشی زۆری کۆمەڵگەکە لەگەڵ ئەم ئاڵا تێکەڵەیە نییە؛ داڕێژەکە تایبەت بە کوردستان نییە! حەزیش دەکەم ئەو یاسایەی کە لایەک لە ئەندامانی کۆمەڵگەیەک دەخاتە ژێر پێی و بە مانەوەی ئەم ئاڵایە ناچاریان دەکات ئاماژە پێ بدەیت تا ئێمەش ئاشنای بین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٣٦، ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::بەشی زۆری کۆمەڵگەلە کامەیە؟ لەسەروو ٦٠،٠٠٠ هەژمار هەیە و چوار پێنج کەس لێرە ئەڵێن با لابرێ. هەتکاوو ئێستاش ڕوون نییە بۆچی پاڵ بۆ ئەمە ئەنێن. ئەڵێن وتارەکە پەیوەندی بە کوردستانەوە نییە، یەکێ نەزانی بە فەڕەنسی و ئینگلیزی وتارەکان بۆ ئەورووپییەکان نووسرابێتنەوە. کێ سەیری ویکیپیدیای کوردی ئەکا خۆی کورد نەبێ؟ ناوەڕۆکەکان ڕاستەوخۆ پەیوەندن بە چاندی ئێمەوە، با وشەی کوردستانیش ڕاستەوخۆ ئاماژەی پێ نەکرابێت. لەکۆتاییدا چیتان پێ خۆشە بیکەن، هەڵبەت قەیناکا ئەگەر ڕای ئێمە لەژێر پێی ئێوە بێت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠٠:٢٦، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::من ئەڵێم با ئاڵای کوردستان بخەینە پاڵ ناوی محەممەد لە [[داڕێژە:محەممەد]]، و نەخشەکەی [[داڕێژە:ئەمریکای باشوور|ئەمریکای باشوور]]، یان پاڵ لۆگۆی [[مۆساد]]؛ چون لێرە بەس کورد دەیخوێنێتەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠١:٢٣، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ڕەنگە سوودێک لە وتاری [[ئەقڵی سەلیم]] ببینی. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠١:٤٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] لەمێژە وەرمگرتووە، خەمت نەبێ. لێت ناگرم ھەرچی بڵێی کاک ئێپین، زۆر بەڕێزن. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٢:٠٢، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::بەشی زۆری کۆمەڵگە لەوانەی کە چالاکن لەگەڵی نین نەک ھەژمار. ڕای ھەمووان لەسەر سەرە بۆیە بە وتووێژەوە دەست پێ کرا و ئەگەر لەژێر پێ بایە، بەبێ وتووێژ دەکرا. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٣:٠٤، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ئەتوانی ڕێگە بدەی باقی ئەو بەشداربووە چالاکانەی بانگت کردوون ڕای خۆیان بڵێن؟ سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠٣:١٧، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::ئەگەر توانج لە چالاکبوونی ئەوانەی بانگم کردوون دەدرێ، لە وتووێژەکەی پێشوو وتم بانگی ئەوانەی کە بەشدارییان کردووە دەکەم نەک تەنیا ئەوانەی ئێستا چالاکن. دڵنیام زۆربەشیان ئاگایان لێیە، بەس لەوانەیە حەز نەکەن بەشداری بکەن. بگرە بە مەبەست بانگی چەند بەکارھێنەرێکیشم نەکرد چونکە ''پەڕەی بەکارھێنەرەکەیان شیاو نەبوون'' تا لێدوان لەسەر یەکلاییکردنەوەکە بدەن. ئەگەریش توانج نەبوو، ھەڵەی منە و داوای لێبووردنم ھەیە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٠:٣٣، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] من جگە لە لایەنگری و Bigotry و Conflict of interest ھیچ بە یاسابوونێکم نەبینی لە وتووێژەکە، با بزانین بەڕاستی لە وتووێژەکەی تر چیتان کردووە. :::::نموونە گەر ئێستا من بەڕێوەبەری وتووێژ بم و بمەوێ وتووێژەکە بگەیەنمە دەرەنجام و بیبڕێنمەوە ئەمە ئەنجامەکەی دەبێت: ::::1. @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]]: پێی وایە تێکەڵکردنی ئاڵای کۆمەڵەکە لەگەڵ ئاڵای نیشتمانی سووکایەتییە بە نیشتمان و لەکەدارکردنی شکۆمەندییەتی. پێت وایە ئاڵاکە ئەتوانرێت وەک چەک بەکاربھێنرێت بۆ ئەوەی بەھەمان شێوە شکۆمەندی تورکیا و ئێرانی پێ بھێنرێتە خوارەوە. ::::ئەوە نموونەیەک ئەتوانم پێدابێم لە بەکارھێنەرانی تریش. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٥:٥١، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] من گەر باسی نیشتمان و شتی وام کردبێ ئەچوومە گیانی ئەم [[commons:File:LGBT_Flag_of_Kurdistan.svg|پەڕگەیەش]]، ئەوە تۆمەت نیە تۆ ئەیگریتە من. تەنیا یەکەم لێدوانم لە وتووێژەکەی تر لایەنگرانە بووە و دانیشی پیا ئەنێم کە لایەنگرانە بووە. باسی تورکیا و ئەوانی ترم کرد، چون لە ویکییەکانی تر وڵات بە وڵاتی خۆی ئاڵای تێکەڵکراوی لە وتار و داڕێژەکەش دانەناوە بەس ئەم بستە ھەرێمە نەبێ وا پێتانەوە گرتووە ھەر ڕۆژەو ئاڵایەکی تری بۆ زیاد ئەبێ. سەیرە باسی ئەو لایەنگرییە زەقەی خاوەن پەڕگەت نەکردوە، ساحێب پەڕگە وائەزانێ لە ڕقی ئەو وا دەکەین و بە قسەی خۆی دەستدرێژیمان کردوەتە سەر ئازادیەکانی. ھۆ نیە ئەم پەڕگەیە لە داڕێژەکە بھێڵێتەوە، بێجگە لەو ڕێکخراوە بوکەڵانەی کە خودی دروستکەری ئاڵاکە بەڕێوەیان دەبات و ئەندامە لێی، کە ئەمەتان کردوەتە پێوەری باوی و بەکارھێنانی ئاڵاکە لە ویکیپیدیا. غەیری ئەوە بەتەواوی ئاڵایەکی خەیاڵی و دروست کراوە، و بەکارھێنانی لێرە لە ڕیکلام پتر نیە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٣٦، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::پەڕگەی یەکەم لە کۆمنز [[commons:Commons:Deletion_requests/File:Kurdistan_LGBT_pride_flag.png|سڕایەوە]]. سەرەڕای چەندین تۆمەت خستنە پاڵ و لێدوانی ناڕەوا و بانگھێشتکردنی ھەژماری دیکە تا پاڵپشتی پەڕگەکەی کابرا بکەن. چۆن لێرەش ھێڤی بانگ کرد تا پشتی بگرێ. گەندەڵی وازمان لێ ناھێنێ! {{وب|Aram}} ئەم ئاڵایەی نێو داڕێژەکە وەشانێکی دەزوولەیی ئاڵا سڕاوەکەیە و ئێستا دەبێ لابردرێت ھاوشێوەی ئاڵای یەکەم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٤٢، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::دەمارگرژی هەندێک جار ئەیباتەوە، بە ئەزموونی من بردنەوەکان کورتخایەنن. باشتر وایە بڕۆی لە ویکی ئینگلیزی دیفاع لە خۆت بکەیت لەو تۆمەتانەی دراونەتە پاڵت بۆ بەربەستنی هەژمارەکەت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٦:٥٧، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::ئەڵێن سەرەتا لە خۆتەوە دەست پێ بکە دواتر بڕۆ ئامۆژگاری خەڵکی بکە. ئەبێ پارێزەر بگری تا لە پرۆژەکانی تر بتوانی دیفاع لە خۆو بکەی. گەر ڕابردووە باشەکەت نەبوایە لەوە نەئەچوو پەڕگەکەت بخرایەتە نێو زبڵدانەوە. ماشەڵا لە دڵ باشی و ھەست ناسکیی تۆ، ھاتووی [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/Incidents#Disruptive edits|لێرە]] دژایەتی منت کردوە لەکاتێکدا ئەسڵی مەسەلەکە ھەر نازانی چیشە. واش بە ھەژماری تر دەستکاریم دەگەڕێنیتەوە، ھا یەعنی خۆو شاردووەتەوە. ژیرییەکەت ھەر ئەوەندەیە و زیاتر نیە، بە ناوی زەوتکردنی ئازادی و سانسۆرکردنەوە قسە نەما نەیڵێیت، وائەزانی دژی ناوەڕۆکی وتارە تایبەتەکەی تۆین. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٧:٣٢، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] تاقەتم نییە دانیشم لە تۆمەتی بێبنەما دیفاع لە خۆم بکەم، ئەگەر پێت وایە هەژماری تر بەکار ئەهێنم زۆر ئازادی و هانیشت ئەدەم بڕۆی لە [[:en:Wikipedia:Requests for checkuser]] داوایەک بکەی بزانە من هەژماری ترم هەیە؟ هەر لەبەر ئەوەی بەکارهێنەرانی تر ناکۆکن لەگەڵ دەمارگرژییەکەت مەعنای نییە هەموویان منم. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٧:٣٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::داوا کراوە و باسم کردوە. جودا لەوە دوێنێ و پێرێ لەلایەن بەکارھێنەری تریش سکاڵات لێ کراوە. گەر تاقەتت نیە قسەی لابەلاش مەکە، تکایە. با من دەمارگرژ بم، بەس لانیکەم شعورم ھەیە، لەسەر پەڕگەیەک ناچمە [[en:WP:ANI]] دژایەتیی ھاوزمانی خۆم بکەم، کە ئەسڵەن نەزانم مەسەلە چیە و لەسەر چیش دژایەتی دەکەم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٨:١٤، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] کاک ئێپین سەبارەت بە سڕینەوە ھەروەک چۆن پێشبینیم کردبوو، وادیارە بەداخەوە وادەرچوو، بۆیە ھەروەک لەسەرەوە وتوومە ئێستاش ئەیڵێمەوە، پێم باشە لە ئێستادا پەلە نەکەیت و بوەستیت، ئاساییە بھێڵی ئاڵاکە لاببەن چونکە بەو حاڵەی ئێستای ئاڵاکە ناتوانێت یاسا پشتی بگرێت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٧:٥١، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :وەک چۆن بۆی چووم و ئاماژەم پێدا ئەو بابەتەی کە چەند کەسێک دەستیان داوەتێ سەرچاوەکەی ئایدەلۆژیای تەسک و ڕقی کەسییە بەرامبەر ئەندامانی پەلکەزێرینە لە کۆمەڵگەی کوردی، لابردنی ئاڵایەکە پێدەچێ تەنیا سەرەتا بێت ئەوەتا بە ڕۆژی ڕووناک @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] هەڕەشە و گوڕەشە لە پرۆژەکانیتر دەکات! هیوادارم کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ێێستا ئاسوودە بێت کە ئەم دەرگایەی کردەوە بۆ پڕاکتیزەکردنی [[ھۆمۆفۆبیا]] و سەرکووتکردنی ئەم چینەی کۆمەڵگەی کوردی لە ویکی. [[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hevi|لێدوان]]) ١٩:٤٤، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بڕۆ پیاوانە داوای چێکیووزەر بکە و وەکوو مناڵ تۆمەت مەبەخشەرەوە ئەگەر ئەمەنە بە دڵنیاییەوە قسە ئەکەی. یەکەم کەس نیت و کۆتا کەس نابی. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٠:٣٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەوەندە حەزت لە بەربەست کردنە؟ با تاوێک بەسەریدا بڕوا، بەسەرچاو. وتووێژەکانی پێشوو و ئێستات ئەیسەلمێن کە ئەقڵت چەنێک مناڵانەیە، سپاسی خۆم ئەکەم کە خۆم نەھێناوەتە ئاستی تۆ. بەھەرحاڵ، با بزانی پیاوەتی ئەوە نیە بانگی خەڵکی تر بکەی تا پشتگیریت لێ بکەن، ئەوە ناپیاوی پێ ئەڵێن. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٠:٥٥، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] کاک ئارام ھەفتەیەک بەسەر وتووێژەکە تێپەڕی، پێم باشترە وتووێژەکە بگەیەنینە ئەنجامێک و لێرە دابخەین تا فیتنەکە زیاتر نەبووە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٠، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::: ئەگەر حسابی سەپاندن و ناسەپاندن بێت ئەم قسانە کۆتایی نایەت.بەدیارکراوی نازانم بۆچی پێداگری لەسەر مانەوەی ئەم تێکەڵکردنی ئالایە دەکرێت ئەوانەی کە بە دژ قسەیان کردووە کێشەیان لەگەڵ دروستکردنی وتارێکی پەیوەندیدار بە ئاڵاکەوە نییە.تەنها پێمان وایە پێویست ناکات لەم داڕێژە هەبێت بەو هۆکارانەی کە باسکران.هەر بەڕاستی تێگەیشتن لەمە قورسە؟ [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ٢٢:٥٠، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بە دڵنیاییەوە ناتوانیت خۆت بخەیتە ئاستی من. هێندە زیاتر سەیری خوارە بکەم لەکاتی وەڵامدانەوەت پێوستیم بە دەستەوان ئەبێ دوو ڕۆژی تر. بڕۆ داوای چێکیووزەر بکە نەک بگریت و تۆمەت ببەخشیتەوە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٢٢:٥٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::بایی پێویست وەڵامم داویتەوە. بەو نووسینە زیاتر سەلماندت کە چیت. جا خوایەکرد حەفتەیەک دەستەوانت پێویست ئەبوو، ھەرچی بێ ئەلحەمدولیلای ئەوێ لەو ئاستەی تۆ ھەژمار ناکرێم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٣:٢٥، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::کاتێک سەریری دەستکارییەکانی ویکیپیدیا دەکەم نیوە زیاتری ئەو وتووێژە دەبینم! ھەم بەڕێز ئێپین و ھەمیش بەڕێز زەمەن دەزانێت تائێستا چەندین جار لە پڕۆژەکان بانگی بەکارھێنەرانم کردووە تاوەکوو بەشکم شتێک بکەین ھەندێک ویکیپیدیای کوردی لەبواری کوالیتی و ژمارەوە بەرینە سەرێ، بەداخەوە کەس وەڵامێکی وای نەبووە! بەڵام ھەر بێت و کەسێک قسە بە وتاری بەڕێزێک بڵێت کە چەند ساڵ لەمەوبەر دروستی کردووە، وتووێژێک ساز دەبێت ھەتا زیاتر لە ھەفتەیەک درێژەی دەبێت! ھەر کەس بیروڕایەکی ھەیە، دەکرێت کەسێک پاڵپشتی لە کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە بکات و کەسێکی تر دژایەتیی کۆمەڵگاکە بکات، جا چ لێرە و چ لە ژیانی ڕاستەقینەشدا، تەواو شتێکی ئاسایییە و تەنانەت لە [[:commons:Category:Anti-LGBT pride flags|کۆمنزیشدا]] پەڕگەی دژایەتیی کۆمەڵگاکەمان ھەیە (بەڵام دەبێت کاتێک دەستکاری یان وتووێژ لە پەڕەیەکدا دەکەین بەتەواوی ڕوانگەی بێلایەنی لەبەر چاو بگرین). دەزانم ئێوەش ھەر کامتان جۆرێک بیر دەکەنەوە، بەڵام ئەگەر ھیچ نەبێت ھەموومان لەبەر ئەوە ھاتووینەتە ئێرە تاوەکوو بە زمانی کوردی بەشدارییەکانمان بکەین؛ بەڵام بەداخەوە دەچینە ناو دەمەقاڵەیەکی سەیر و سەمەر کە تەنانەت لە شوێنێکی وەک ئەورووپاش ناکۆکیی لەسەرە! لە کۆتاییشدا دەبێتە ھۆی خانەنشینبوونی بەرەیەک و ساردبوونەوەی بەرەکەی تر، ھەر ئەو جۆرەی پێشتریش لێرە بینیومانە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٥١، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::+تێبینی: مەبەستم گشتییە، دەنا ڕێزم بۆ دەستکارییەکان و بەشدارییەکانی ھەموو لایەکتان ھەیە. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٠:٠٠، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] من سپاسی تۆ ئەکەم، زۆر دڵخۆشم کە لێرە ھەیت و ویکییەکە بەرەوپێش دەبەیت. ئەمەی دەینووسم بەرچاو ڕوونییەکە بۆ تۆ و ئەوانی تریش کە ئەم وتووێژە دەخوێننەوە، نەک بەرگری کردن لە خۆم یان ئامانجەکەم لەم وتووێژە. ھەر لە سەرەتای ئەم وتووێژانەوە من نەرمیم نواندووە، تەنانەت چەنێک ھەوڵی قسەی خراپی دابێ من باشترم بۆ نووسیوە. ئێپن لە یەکەم وەڵامدانەوەی بۆ من، بە ھۆمۆفۆبیک و ناشارستان ناوی بردم. ئێستاش دەبینن لە سەرەوە بۆ خوارەوەی ئەم وتووێژە چی کردوە! ئەوە ھیچ، [[:en:Wikipedia:Administrators'_noticeboard/Incidents#Disruptive_edits|ببینن]] ھاتووەتە ویکی ئینگلیزی چی نووسیوە، یان [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Arabization_of_Kirkuk&diff=prev&oldid=1281927129 لێرە] بە ھەژمارێکی تر دەستکاریمی گەڕاندوەتەوە. ناحەقمە جوابی دەدەمەوە؟ ئەمە جیا لەوەی ھەر بە ئایدیۆلۆجی پەرست و نازانم چی و چی بانگی کردوین. لەگەڵ ئەو بەکارھێنەرەی سەرێش، کە سێ ساڵە دیار نەماوە ئێستا لە گەرمەی ئەم بەزمەدا ھاتووە بە من ئەڵێ «ھەڕەشەت لێمان کردوە». ئەم حاڵە لە ھەر ویکییەکی تر بوایە دەمێک بوو کابرا بەربەست کرابوو، نەک بە بیانووی ئەوەی کۆنە، خاتری بگیرێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٠:٢٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) {{سھ|:::::::::::}}لەسەر بەڕێوەبەرێک وەستاوە ئاڵاکە لابەرێت، بەپێی کۆدەنگی و ھەموو شتێک ئاڵاکە شیاوی لابردنە. سپاس بۆ ھەمووان. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٠:٢٦، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :{{لێدوان}} @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بۆ زانیاریتان، ئاڵاکە لە کامنز بەهۆی ڕاپۆرتێکی تۆمەتاوی زەەمەنەوە سڕدرابووەوە کە بەڕێوەبەرەکە بێ بەڵگە بە حەقیقەت وەری گرتبوو. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File:Kurdistan_LGBT_pride_flag.png ئێستا پەڕگەکە دووبارە هێنراوەتەوە لە کامنز]. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠٢:١٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::یەک کامێنتی تر: یەکدەنگی لێرە بوونی نییە. داخستنی وتووێژ لە ئێستادا لە بنەماوە لایەنگرانەیە بەلای زەمەندا، چوونکە داخرانی ئەم وتووێژەش لە کامنز وەکوو بیانوویەک بەکارئەهێنێ بۆ سڕینەوەی تەواوی پەڕگەکە لە کامنز. سوپاس. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ٠٤:١٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::پەڕگەکە بە کاتی ھێنراوەتەوە، و ھێشتا وتووێژ کۆتایی نەھاتووە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٠:٤١، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] تەنیا بەڕێزت لەگەڵ @[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] جەخت لەسەر مانەوەی پەڕگەکە دەکەیت. @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] کە ھەر لە سەرەتاوە دژی پەڕگەکە بووە، @[[بەکارھێنەر:Gejeluk|Gejeluk]] و @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] و @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] پێیان وایە دەبێ ئەو پەڕگەیە لە داڕێژەکەدا لابردرێت و پەڕگەی ئاڵای پەلکەزێڕینە بە تەنیایی دابنرێت، @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] دەڵێت لە ''ئێستادا'' گونجاو نییە ئەو پەڕگەیە بەکاربێت. من خۆم لەگەڵ @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] لە [[وتووێژ:ھاوزایەندخوازی#ئاڵای کوردستان و پەلکەزێڕینە|وتووێژی پێشوودا]] پێمان وابوو دەبێت پەڕگەکە لاچێت و ئاڵای پەلکەزێڕینە بەتەنیا دابنرێت. ئێستا بۆچی یەکدەنگی بوونی نییە؟ ٧ کەس لەگەڵ لابردنین کە زۆربەشیان بەڵگەی مەنتەقییان ھێناوەتەوە. ئەگەر بڕوات بە یەکدەنگییە بۆچی ٢ دەنگ دەبێ لەسەر ٧ دەنگ بێت؟ یان چۆن ٢ دەنگت بەرامبەر لەگەڵ ٧ دەنگ بینیوە کە دەڵێیت یەکدەنگی لێ نییە؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٤٩، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::من و پیرەهەڵۆکان و هێڤی و ئاشکراشە ساکووراش لەگەڵ مانەوەین بەڵام ساکورا بە ئانتیکەکانی زەمەن تۆقێنرابوو. یەکدەنگی بوونی نییە لەبەر ئەوەی ئێمە هەموومان ئارگیومێنتمان بۆ مانەوەی پێشکەشکردووە، وتووێژەکەش لە ئەوەڵەوە لەلایەن زەمەنەوە کراوە کە ئاشکرا لایەنگرە و لە کامنز هەڕەشەی بەربەستنی لێکراوە دوای ئەم درامایە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٧:٣٢، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::{{لێدوان}} وتووێژ لە مامنز [https://commons.m.wikimedia.org/w/index.php?oldid=1013239805&title=Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File%3AKurdistan_LGBT_pride_flag.png کۆتایی هاتووە و پەڕەگە بە یەکجاری هێنراوەتەوە.] جگە لەمە، تۆمەتەکانی زەمەن کە گوایە من بە چەند هەژمار دەستکاری ئەوم گەڕاندبێتەوە و پشتگیریم لە خۆم کردبێت لە کامنز [https://commons.m.wikimedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1013229574&title=Commons:Undeletion_requests/Current_requests بە یەکجاریی لەلایەن پشکنەری بەکارهێنەر بە درۆ خرایەوە] و زەمەن ئاگادار کراوەتەوە کە چیتر بەردەوام نەبێت لە موناقەشەکردن لەسەر ئەم بابەتە و تۆمەت بەخشینەوە گەرنا بەربەست دەکرێت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٧:٣٧، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::دیارە لای تۆ چوار لە حەوت گەورەترە. بەڵگەت ئەوێ بیسەلمێنم حەوت لە چوار گەورەترە؟ بە قسەی تۆ، من نەمھێشتووە ساکورا لایەنەکەی دیاری بکا، دیسان قسەی بەتاڵ و مناڵکارانە. دە ساڵی تریش بێ دووبارە داواکاری سڕینەوە ئەنێرمەوە، چون شایەنی سڕینەوەیە. ھەرچەن سوور ئەمزانی پەڕگە ئاوا ناسڕێتەوە، ھۆکاری بەتاڵ ناتوانێ سەرچاوەی بەتاڵ بسڕێتەوە. بەڵام بەڕاستی چێژم لەو وتووێژانەی ئەوێ وەرگرت. سپاس بۆ تۆش پێوەی ماندوو بووی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٨:١٠، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ھەر جۆرێک سەیری بکەی لەسەر لابردنی ئاڵا تێکەڵەکە و دانانی ئاڵای حەوت ڕەنگی پەلکەزێڕینە لەجیاتی، یەکدەنگی ھەیە؛ جا مەگەر ئەوەی ڕای خۆتان دوو ھێندە حیساب بکەن یان بۆچوونی ئێمە بە پووچەڵ بزانن! ئەوەی کە لە کۆمنزیش چی ڕوویداوە پەیوەندیی بە ئێرەوە نییە. ئەگەر من بچم ئاڵایەکی خەیاڵیش ساز بکەم لەوێ قەبووڵی دەکەن بەڵام یاساکانی ویکیپیدیا ڕێگە نادات لە ھەر پەڕەیەک پەڕگەکانمان بەکاربێنین. باشە ئێستا کێشەی بەڕێزت چییە ئەگەر وتاری مافەکانی کۆمەڵگای پەلکەزێڕینە لە کوردستان ساز بکەین و ئاڵاکان لەوێ بەکاربێنین نەک ئێرە؟ ئێمە نامانھەوێ حاشا لە کۆمەڵگاکە لە کوردستان بکەین! مەبەستی ئێمە ئەوەیە ھەر شتەی لە جێگای خۆی. ئێستا بەڕێزت بچۆ ئەو وتارانەی ئاماژەم پێکردن لێرە سازیان بکە و بە سەرچاوەوە ئاڵای تێکەڵاوی تێدا بەکاربھێنە، کەس ناتوانێت بڵێ بۆ ئەو جۆرە وتارەتان ساز کردووە. ئێستا بەڕێزت یان بەکارھێنەرانی تر قەبووڵی دەکەن من [[:en:Template:Communism|داڕێژەی کۆمۆنیزم]] لە ویکیپیدیای کوردیدا ساز بکەم و لەولاشەوە لە کۆمنز پەڕگەیەک بار بکەم کە لە ناوەندی ئاڵای کوردستان بە گەورەیی [[چەکوچ و داس]] یان ئەستێرەیەکی سووری تێدا بێت و دواتریش بێم لە داڕێژەکەدا بەکاریبھێنم و بڵێم چۆن خوێنەرانی ئێرە کوردن دەبێ لە ھەر شوێنیکیش ئاڵای کوردستان بە شێوازە جۆراوجۆرەکان ببینن؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١١، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::بەڕێز پیرەھەڵۆش، بۆچوونەکەی سەبارەت بە بەکارھێنانی ئاڵاکە لە وتاری [[ھاوزایەندخوازی|ھاوزایەندخوازیدا]] بوو. ئەگەر باسی داڕێژەکە بکەین و بۆچوونی پیرەھەڵۆ و ساکوورا (خۆی وتی بێلایەنە زیاتر) و ھەروەھا زەمەن (لەبەر ئەوەی دەستپێکەری وتووێژەکەیە) لەبەر چاو نەگرین؛ دەبێتە «٦ لەگەڵ» بۆ لابردنی ئاڵای تێکەڵاو و دانانی ئاڵای پەلکەزێڕینە بەتەنیایی و «٢ دژ». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٠، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::{{لێدوان}} ئێستا ئەم بابەتە بەچی یەکلایی دەبێتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٨:٢٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::{{لێدوان}} ویکیپیدیا دیموکراسی نییە تا بە ڕای زۆرینە و دەنگدان بابەتە بەڕێوە بچێ. ئاشکرایە لەم پەڕەیە یەکدەنگی نییە و هەر بەڕێوەبەرێک کاری خۆی لەم پرۆژەیە بە جددی وەرگرتبێت ئەوە دەبینێت. لە هەر ویکیپیدیایەکی تر بێت ئەم وتووێژە بە '''یەکدەنگی نییە''' دادەخرێت. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٨:٢٧، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::کەوایە هەر کات کەسێک دژ بێت لە هەرشتێکدا بابەتەکان وەک خۆی دەمێنێتەوە؟ بەو شێوەیەیە؟ [[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurd2021|لێدوان]]) ١٨:٤٣، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::کاتێک ڕای ئێوە لەسەرترە دەڵێن یەکدەنگی ھەیە و کاتێکی ڕای ئێوە کەمینەیە دەڵێن ویکیپیدیا دیموکراسی نییە و یەکدەنگی بوونی نییە!!! کاتێک کاک ئارام بێدەنگ بوو دیارە سەیرترین وتووێژێکە لێرە ڕوویداوە و بێگومان ھیچ بەڕێوەبەرێکی تریش ئامادە نییە یەکلایی بکاتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٤، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::ئەوە خەتای من نییە. زەمەن وایکرد کە کوالیتی وتووێژەکە دابەزێ و هەندێ بابەت باسکرێ کە ئەسڵەن پەیوەندی نەبووە بەو بابەتی سەرەکییەوە کە ئاڵاکە بوو. ئەم بابەتە بووە بە مەسەلەی تۆڵەکردنەوە و هەوڵێکی مناڵانەی [[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا تێکمەدە بۆ ڕوونکردنەوەی بۆچوونێک|تێکدانی ویکیپیدیا بۆ ڕوونکردنەوە بۆچوونێک]]، نەک هەر لەناوخۆ بەڵکوو لە کامنزیش. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٩:٢١، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::بۆ زانیاریتان، [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Commons%3AAdministrators%27_noticeboard%2FUser_problems#User:%C3%89pine بەڕێوەبەرێک بۆ زەمەن لە کامنز]: :::::::::::{{وتە|@Zemen: Deletion requests are not elections. The decision is based on law and Commons policies. So it doesn't matter how many people support or argue against a deletion, if all their arguments are wrong. And, for the last time, stop arguing here. Yann (talk) 19:15, 24 March 2025 (UTC)}} :::::::::::خۆتان بڕیار بەن ئەم وتووێژە چۆن دائەخەن. من لێرە پێتان بڵێم و لەولاش لە کامنز پێتان بڵێن ویکیپیدیا وا کار ناکا، ئێوە هەر سووربن لەسەر پاڵنانی ڕای خۆتان، بە هیچ قەناعەت ناهێنن. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:purple;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid purple;border-radius:5px;">&#160;ئێپین&#160;</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:purple">&#9836;</span>]]} ١٩:٢٨، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) {{سھ|::::::::::::}}تا چەنێک پێت خۆشە بڵێ ئەو وایکرد و ئەو وای کردوە. یەکەم وەڵامدانەوەت لە وتووێژەکەی تر و ئەم وتووێژە بۆ من، ئەیسەلمێنن کاممان مێشکمان مناڵانەیە. کۆمنز پەیوەندی نەما بە ئێرەوە، دوو جار بەڕێوەبەر Abzeronow ئەوەی دوپات کردەوە؛ منیش ھەڵە بووم سەرەتا لکاندم، لە کۆمنز شتێ بسڕێتەوە لێرەش نامێنێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٠:٠٠، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] @[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] و @[[بەکارھێنەر:Kurd2021|Kurd2021]] و ئەوانی تریش ببوورن ئەم دوو حەفتە لێرە نەبووم. تکایە با باس لە ناوەڕۆکەکە بکرێت نەک شەڕ لەگەڵ یەکتری بکەین. @[[بەکارھێنەر:Hevi|Hevi]] پێش ھەموو شتێ، من ئەم باسەم دەست پێ نەکردووە. [تۆ نا] سەرەتا دەڵێن لەبەر داڕێژەی موسڵمانەکە من گونجاو نیم تا لێدوان بدەم و دواتریش دەڵێن کوردایەتی دەکەیت. ئەسڵەن من زۆر ڕقم لەوەیە بکەوینە ژێری ھەست و سۆز و لێرە کوردایەتی بکەین و خۆمان لە واقیع بدزینەوە. من وەک بەکارھێنەرێکی ئێرە قسەم کردووە و بەس. لە دوایین لێدوانی منەوە، @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] زۆرینەی قسەکانی منی کردووە. ئەم باسەی ئێرە بەتەواوی پەیوەندیی بە بەکارھێنەر:Zemen نییە و چەندین بەکارھێنەر قسەیان تێدا کردووە. ئەوەی لە ویکیمیدیا کامنز ڕووی داوە پەیوەندیی بە ئێرەوە نییە. بەڵێ، منیش ھەڵە نەبم Pirehelokan مەبەستی ئاڵای ناوی وتارەکە بووە نەک ئەوەی لە داڕێژەکە بەکارھاتووە. وتنی ھەزاربارەی ویکیپیدیا دیموکراسی نییە نابێتە ھۆی ئەوەی قسەی لایەنی کەم شەش بەکارھێنەر لەبەر دووان لە عەرز بدرێت. لە ھەر گۆشەیەکەوە سەیری بکەیت، دەبێ ئاڵا تێکەڵەکە لابرێت. خۆم داماو ناکەم بەڵام بە ڕاستی ئەگەر وا نەکرێت، ئەوا بەندە بە ھیچ شێوەیەک متمانەم بە ویکیپیدیا نامێنێت چ بگا بەوانی تر! دیاریشە لایەک لەوانەی لەم وتووێژە بەشدارن، لە ئێستادا ئێرە ھەڵدەسووڕێنن و بە ساردبوونەوەیان، مەگەر بەکارھێنەری بۆ بە کرێ بگرن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:١٠، ٧ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) ::{{کرا}} سپاس بۆ ھەموو ئەوانەی کاتیان بۆم وتووێژە تەرخان کرد. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٢٨، ١٠ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) {{بۆ زانیاریت|ئەم باسە پەیوەندی بە [[وتووێژ:کوردانی ئیسرائیل]]شەوە ھەیە.}} :::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] و ئەوانی تریش، خۆتان مێژووی دەستکاریی داڕێژەکە و [[کوردانی ئیسرائیل]] ببینن و پاشدا لێرە سەرنج بنووسن. ببورن بۆ تاگەکە، هەر ناشزانم چالاکیتان ماوە یان نا، ناچاری نەبێ تاگم نەدەکردن. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٣٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:حوسێن|Gejeluk]]یش، چون لە وتووێژەکەی سەرەوە بەشدار بوون. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٤٦، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سەیرێکی پەڕەی وتووێژەکەش بکەن کە دەستم پێ کردووە، پێش ئەوەی زەمەن دەست بە شەڕە دەستکاری بکات هەوڵی وتووێژم داوە. یان ئەوەتا ئەولاش نابێ ئەو ئاڵایە هەبێ لەژێر هەمان ئەو بیانوویانەی لێرە باسیان لێ کرا، یان من هەر لێرە دایئەنێمەوە، چوونکە بەپێچەوانەوە دووچاوەکییە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٧:٢٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::چەند بێ شەرمانە دەڵێی 'ئەو شەڕە دەستکاری دەست پێ کردوە'، خۆ ناتوانی مێژووی دەستکارییەکانیش بسڕیتەوە، خۆیان دەیبینن دەزانن کێ شەڕە دەستکاری دەست پێ کردوە. با منیش شەڕە دەستکاریم کردبێ، لای خۆی تۆ بەڕێوەبەر بووی و لە من شارەزاتری، بۆ لەگەڵم شەڕە دەستکاری دەکەی لەجیاتی ئەوەی وتووێژ بڕیاری کۆتایی بدا و بەکارھێنەرانی دیکەش بێن ڕای خۆیان بڵێن؟ ئەم ویکییە خۆی ئەوەندەی بە بەرییەوە نەماوە جا یەکێکی وەک تۆشی تێدابێت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٧:٣٨، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::بەداخەوە ویکیپیدیا دووانی وەک تۆ وێرانیان کرد، لەپاڵ بەڕێوەبەرانەی ناوێرن دڵی کۆمەڵێ خراپکاری وەکوو جەنابت بشکێنن چوونکە ئەترسێن لە دەستکاریکردن واز بێنن. هەر وەک جارانی بەڕاستی. ئەکرێ براند بگۆڕی و هەر وەک خۆت بی لە کۆتاییدا. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٧:٥٢، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::من لەم ویکییە چالاکیم نەماوە، با چاودێرێکی بێلایەن چاودێری دەستکارییەکانی من و تۆش بکا، بێ منەتم گەر بەربەستیش بکرێم. ئەگەر بەڕێوەبەرێکی چالاک هەیە با بفەرمووێ، تا لە کۆڵ ئەم نوزە نوزە ببینەوە. مێژووی ناکۆکییەکانت لەگەڵ بەکارهێنەرانی تر ئەیسەلمێنن ئەو قسەیەی کە دەرت پەڕان کاممان ئەگرێتەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٨:١٣، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::ئەگەر لەم ویکییە چالاکیت نەماوە بۆ شەڕە دەستکاری ئەکەیت و دەستکاری تێکدەر ئەکەیت؟ &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٨:٢٨، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::ھیچ دەستکارییەکی تێکدەرانە لە ئارادا نییە، وەک جێیەکانی تر ھەر خەریکی چەواشەکاریت. پڵەس، پێویستم بە ڕێپێدانی کەس نییە بۆ دەستکاری، چالاک بم یان نەبم. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٨:٣٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::شەڕە دەستکارییەکانت و دەبڵ ستانداردەکانی پاڵی ئەنێی تێکدەرانە نییە؟ &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٩:١٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) {{سھ|::::::::::::}}سڵاو بەڕێوەبەران @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ڕەگی ئەم کێشەیە دەگەڕێتەوە بۆ کاتی خۆی مەسەلەی ئەو ئاڵا تێکەڵکراوەی لە وتار و داڕێژەکانی تایبەت بە کۆمەڵگای پەڵکەزێڕینە دانران، کاتی خۆی ئەوکاتەی ئەو کێشەیە لە ئارادابوو وەکوو ئێستا ئەزموونێکی پێویستم نەبووە تا بتوانم کێشەکە یەکلایی بکەمەوە و بڕیارێک بدەین لەسەر ئەو کێشەیە و تا لە ڕەگەوە چارەسەر بکرێت. گەر بچینە سەرەوە و ئەم وتووێژە بینین یەکدەنگی کۆمەڵگا نەک ژمارەی دەنگدان چونکە ئەزانم ئێستا @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] ئەڵێ ویکیپیدیا دیموکراسی نییە، بۆیە با ئەمەش ڕوون بکەینەوە یەکدەنگی چۆن کاردەکات، گەر بێت و ژمارەی سەری دەنگەکان بژمێرین بەبێ گوێدانە کوالێتی و ناوەڕۆکەکانیان ئەوا ھەر کەسێک ئەتوانێت [[ویکیپیدیا:بووکەڵەکاری|بووکەڵەداری]] بکات و دەنگ بەدەست بێنێت و پێچەوانەی ئەمەش یەکدەنگی بریتیە لە یەکلاکردنەوەی دەنگەکانی گفتوگۆکە بەپێی کوالێتی و ناوەڕۆکەکانیان تا بتوانین دەنگەکان لەیەکتر جیا بکەینەوە و بزانین کۆمەڵگا چیدەوێت. لێرە و لەم گفتوگۆیە '''یەکدەنگی کۆمەڵگا''' بە توندی ئەوەیە ئەم ئاڵایە لاببرێت و سیاسەتی ویکیپیدیاش پشتگیری لێدەکات چونکە ناتوانێت WP:RS (Reliable Sources) جێبەجێ بکات و گەر سەرچاوەشی ھەبێت سەرچاوەکەی بەپێی پێویست نییە و ھێشتا ماویەتی تا بێتە ویکیپیدیای کوردی. '''ئەمە وەک بەڕێوەبەری یەکلاکەرەوە''' ئەم قسەیە دەکەم نەک وەک ساکورا و بیرورای کەسی بۆیە نە @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] و نە @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] دەتوانن بەرپەرچی ئەمە بدەنەوە جکە لەوەش چەندین جار سەیری سیاسەت و ڕێساکانم کردووە ھیچ کام لە ئاڵاکان ناتوانن بمێننەوە ئەمەش بڕیاری کۆتاییی منە و چاوەڕێی لێدوانی کۆلیگەکانم دەبم وەک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] و @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] و بەڕێوەبەرانی تر بزانم ئەوان چیدەڵێن تا ماوەیەک دەوەستم. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٩، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :کێشەکە ئەم ئاڵایە نییە، ئەگەر ئەو ئاڵایە لە «کوردانی ئیسرائیل» کە زەمەن شەڕە دەستکاری لەسەر ئەکا مافی مانەوەی هەبێ، دەبێ ئێرەش هەیبێ. باسەکە لەولایە نەک لەملا. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ٢١:٣٦، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::لەگەڵ ڕێزم بەڵام خودی ئاڵای کوردانی ئیسرائیل لەبەر ئەمەی ئێرە ڕوویداوە بیانووی @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] ئەوەیە گەر ئاڵاکەی بەڕێزت بەرزت کردۆتەوە بۆی بچێتە سەر کە سیاسەت پێشێل دەکا کەوایە ئاڵاکەی ئەویش بۆی دەچێتە سەر، نەک پێچەوانەکەی بێت ڕەگی کێشەکە خۆی لێرە سەری ھەڵداوە، بێگوومان تا ئێرەش یاسای تێدا سەروەر بێت و سیاسەت ڕێساکان لەسەروو ئێمەوە بن ھەردوو ئاڵاکە لادەبرێن، لەمەوە زیاتر نامەوێ لێدوانی تر بدەم تا کۆلیگەکانم دەگەن: @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]], @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]] @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]]، سپاس بۆ تێگەیشتن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٤٠، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::فەرقەکەی ئەوەی ئەو ئاڵایەی لێرە داندراوە هیچ سیاسەتێکی پێشێل نەکردووە. زەمەن چەند سەعاتێک لەمەوپێش کۆمەڵە پۆستێکی کردووە لە سۆشیال میدیا بەحساب ئاڵاکە بەکارهاتووە، لەکاتێک بەڵگەکانی بەکارهێنانی من لە کامنز و ویکی ئینگلیزیش ئاماژەم پێیداوە ئەگەڕێتەوە چەندین ساڵ پێش ئێستا. ئەو کارەی زەمەن ئەیکا لەولاش وتم، [[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا تێکمەدە بۆ ڕوونکردنەوەی بۆچوونێک]]و و دژی سیاسەتەکانە و شایەنی بەربەستنە. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ٢١:٤٨، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::نموونەیەکی تر کە شایەنی بەربەستنە خراپ بەکارهێنانی دەسەڵاتی گەڕاندنەوەیە کە ئەم بەکارهێنەرە بەردەوام ئەنجامی ئەدا. &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ٢٢:٠٤، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::گەر زەمەند سیاسەتی پێشێل کردبێت، ئەوا ئیپێنیش پێشێلی کردووە بەھۆی شەڕەدەستکارییەوە. ھەر شتێک کە سەرچاوەی باوەڕپێکراوی نەبێت، ئەوا دانان و بەکارھێنانی لە ویکیپیدیا ئەستەمە. من وەک بەکارھێنەرێک دژی هەر کردارێکم کە سیاسەتەکانی ویکیپیدیا پێشێل بکات، هەربۆیە جارێ لەسەر ڕای یەک دوو بەکارھێنەری تر دەوەستین، گەر لێدوانیان نەبوو، ئەوا کۆتایی بەم بابەتە دێت بەلابردنی هەردوو شتەکە (چونکە لە بنەڕەتەوە وەک ساکورا وتی سەرچاوەیان نییە و فەرمی نین). '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢٢:٤٨، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] لەگەڵ ڕێزم بۆ ھەموو لایەک، ئێستاش لەسەر قسەی ساڵی پێشووی خۆمم؛ دەبێ ئەو ئاڵا و هێمانەی کە نە پەیوەندییان هەیە بە پەڕەکە و نە فەرمین لابدرێن. من خۆم ماوەیەک لەوەپێش لەسەر کوردانی کەنەدا کارم دەکرد و بینیم خۆیان لەوە کۆمەڵگایەکیان هەیە و ئاڵاشیان بۆ ساز کردووە، ئایا دەتوانم بێم ئاڵاکە لێرە زیاد بکەم و بڵێم ئەوە ئاڵای کوردانی کەنەدایە؟ بێگومان نەخێر! کورد لە تاراواگە و هەر کۆمەڵگایەکدا بوونی هەبێ ئەوە خاوەن سەدان و هەزاران بیرۆکەی جیاوازە، بۆیە ناتوانین ئاڵایەک دانێین کە لانێکی بچووک بەکاری دێنن یان ئاڵایەک کە لەلایەن هیچ کوێوە دانی پێدا نەنراوە و فەرمی نییە (تەنانەت خوودی ڕێکخراوەی سازکەری ئاڵاکەش بانگەشەی ئەوەیان نەکردووە ئاڵاکەیان ئاڵای گشت کۆمەڵگاکەیە)! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:٥٣، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::: ئەم وتووێژە ئەبوو زووتر بە ئەنجام بگات. ئێستا کە ئاڵایەکی دیکەش هاتۆتە سەر، پێویست دەکات هەردووکی لاببردرێت. هەموو ئینتەرنێت بگەڕێی ئاڵای کوردی-ئیسرائیل بوونی نییە، ئیتر نازانم ئەم ئاڵا خەیاڵییانە لە کوێوە سەرچاوەیان گرتووە. سەبارەت بە گرێدانی ئاڵای کوردستان و پەلکەزێڕینەش لەم وتار و داڕێژە گشتییە هیچ مانایەکی نابەخشێت جگە لە شێواندنی بابەتەکە ئەوا هیچ بنەمایەکی ئینسایکلۆپێدیایی تێدا نییە. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١٣:٠٧، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::سپاس بۆ Kushared، Hivja، Tessla و Sakura، کە سەرنجتان نووسی و بابەتەکەشتان یەکلایی کردەوە. سەلماندتان یاسا سەروەرە و کەس لە یاسا گەورەتر نییە، ئێستا ویکییەکەمان تەندروستە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٥٦، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) cr7ihxhc7sy88nfc1mvbac8m697mntz 1 138264 1590292 539540 2026-06-14T20:15:18Z Bahoz ebrahimi 72394 Bahoz ebrahimi پەڕەی [[وتووێژ:ئەحمەد پاشا]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:ئەحمەد پاشای دووەم بابان]] 539540 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 2 بەستەری دەرەکیم کرد لەسەر [[ئەحمەد پاشا]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=539539 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160307170639/http://pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf زیاد کرا بۆ http://www.pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160307170639/http://pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf زیاد کرا بۆ http://www.pertwk.com/pdf/nawdarani_kurd.pdf تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٤٤، ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) 3efs3xdxhg9yyk8d2fii45li6rvkrk8 0 139532 1590420 1554664 2026-06-15T09:11:36Z Ari Qasm 57423 1590420 wikitext text/x-wiki {{Infobox War Faction |name=حەشدی شەعبی |native_name=الحشد الشعبی |allies={{ئاڵا|ئێران}}{{ھن}}{{ئاڵا|سووریا}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}}{{ھن}}{{ھێمای ئاڵا|کوردستان}} [[پێشمەرگە]] (٢٠١٤–٢٠١٧) |opponents={{ئاڵا|ئیسرائیل}}{{ھن}}{{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکان}}{{ھن}}{{Flag|UAE}}{{ھن}} [[پەڕگە:Flag of Islamic State of Iraq.svg|border|25px]] [[دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام]]{{ھن}}{{ھێمای ئاڵا|کوردستان}} [[پێشمەرگە]] (٢٠١٧-تا ئێستا)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حەشدی شەعبی شەڕی دژبە پێشمەرگە دەستپێکرد|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ks/سیاسەت/حەشدی-شەعبی-شەڕی-دژبە-پێشمەرگە-دەستپێکرد-/936539|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.aa.com.tr}}</ref> |active=حوزەیرانی ٢٠١٤-تاکوو ئێستا |war=[[شەڕی کەرکووک (٢٠١٧)]] |image=[[File:Popular Mobilization Forces.jpg|Popular Mobilization Forces|230px]] }} '''حەشدی شەعبی''' (بە عەرەبی: الحشد الشعبی)، ڕێکخراوێکی چەکداری [[عێراق]]ییە کە دەوڵەتی عێراقی سپۆنسەری دەکات. لە نزیکەی ٦٧ کوتلەی چەکداری جیاواز لەگەڵ نزیکەی ١٢٨ ھەزار چەکدار پێکھاتووە، کە زۆربەیان گرووپی [[موسڵمان]]ی [[شیعە]]ن، بەڵام گرووپەکانی موسڵمانی [[سوننە]]، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]]ش لەخۆدەگرن؛ بەڵام لێکۆڵینەوەیەک بە سەرۆکایەتی [[حەیدەر عەبادی]] سەرۆک وەزیرانی پێشووی عێراق دەرکەوت کە نزیکەی ٦٠ ھەزار کەسیان سەربازی ڕاستەقینەن، لەکاتێکدا ئەوانی دیکە ٧٠ ھەزاریان «سەربازی شاراوە» ن. یەکینەکانی کۆکردنەوەی جەماوەری وەک گرووپێک لە ساڵی ٢٠١٤ پێکھێنراون و نزیکەی لە ھەموو شەڕێکی گەورەدا دژی [[داعش]] شەڕیان کردووە. دوای ئەوەی لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٨دا بە تەواوی لەلایەن حەیدەر عەبادی فەرماندەی گشتی ئەوکاتەی، سەرۆکوەزیرانی عێراقەوە لە ساڵی ٢٠١٤ تا ٢٠١٨ ڕێکخرایەوە، ناوی «''پاسەوانی نوێی کۆماری عێراق''»ی لێنراوە، کە ڕێسای بۆ گونجاندنی دۆخی کۆکردنەوەی جەماوەری دەدا. ھەندێک لە میلیشیا پێکھێنەرەکانی لەلایەن ھەندێک دەوڵەتەوە بە گرووپی تیرۆریستی دادەنرێت، لەکاتێکدا ھەندێکی تر بە توندوتیژیی تائیفی تۆمەتبار کراون. لەماوەی ناڕەزایەتییەکانی عێراق لە ساڵی ٢٠١٩–٢٠٢٠، ئەو ڕێکخراوە بە کوشتن و بریندارکردنی ژمارەیەکی زۆر لە خۆپیشاندەران و چالاکوانان تۆمەتبارکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Islamic State: The caliphate strikes back|ناونیشان=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21651762-fall-ramadi-shows-islamic-state-still-business-caliphate-strikes-back|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٥|ئیش=[[The Economist]] |ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٥}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Hashed al-Shaabi|حەشدی شەعبی}} {{حەشدی شەعبی}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ئیسلام|شەڕ|عێراق|دەیەی ٢٠١٠}} [[پۆل:حەشدی شەعبی]] [[پۆل:ھێزە عێراقییەکان]] [[پۆل:شەڕی ناوخۆیی عێراق ٢٠١٤ تا ئێستا]] [[پۆل:توندوتیژی دژی کەسانی پەلکەزێڕینە]] [[پۆل:تەوەری بەرگری]] [[پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون]] [[پۆل:گرووپە ئیسلامییە شیعەکان]] 26bus5mv7l7mrpuqgk5kwxz27dfcnk5 0 139960 1590316 1503688 2026-06-14T21:26:30Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590316 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''دەستەی خۆکوژی''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Suicide Squad) بریتییە لە ناوی ڕێکخراوێکی خەیاڵی دەردەکەوێت لەو چیرۆکە نەخشێندراوانەی کە [[کۆمیکەکانی دی سی|دی سی کۆمیکس]] بڵاوی دەکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mtv.com/news/2051521/arrow-suicide-squad-dc-comics-keto-shimizu-interview/ |سەردێڕ={{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109165034/ |date= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ }} "The Suicide Squad Gets A Solo Mission In 'Arrow: Season 2.5′ &#91;Exclusive<nowiki>&#93;</nowiki>" |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109165034/http://www.mtv.com/news/2051521/arrow-suicide-squad-dc-comics-keto-shimizu-interview/ |url-status=dead }}</ref> تیمەکە بۆ یەکەم جار دەرکەوت لە ئەیلوولی ۱۹٥۹ و پاشان دووەم جار دەرکەوت لە ساڵی ۱۹٨۷. لە تیمەکەدا [[هارلی کوین (چیرۆکی نەخشێندراو)|هارلی کوین]]، و [[کیلەر کرۆک]]، و [[کاتانا (چیرۆکی نەخشێندراو)|کاتانا]]، و [[جادووگەر (چیرۆکی نەخشێنراو)|جادووگەر]]، و [[ئێل دیابلۆ (چیرۆکی نەخشێندراو)|ئێل دیابلۆ]]، و [[دێدشۆت]]، و [[کاپتن بومرانگ]] ئەندامن. == ئەمانەش ببینە == * [[تیمی دادپەروەری]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|کۆمیک}} [[پۆل:بڵاوکراوەکانی دی سی کۆمیکس]] [[پۆل:کۆمیکس]] [[پۆل:ڕێکخراوە خەیاڵییەکان]] [[پۆل:دی سی کۆمیکس]] eizhjomq6kbxj84nrc8akzp23e9vo9s 10 146567 1590368 1046406 2026-06-15T03:41:30Z Min.neel 4435 1590368 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ویلایەتەکانی ھیندستان | title = [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ویلایەتەکانی ھیندستان]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = [[Federated state|ویلایەتەکان]] | list1 = * [[ئەرونەچەل پرادیش]] * [[ئاندرە پرەدێش]] * [[ئەسەم]] * [[بیهار]] * [[چاتیسگار]] * [[گۆوا]] * [[گوجارات]] * [[ھاریانا]] * [[ھیماچال پرادیش]] * [[جاموو و کەشمیر]] * [[جارکەند]] * [[کارناتاکا]] * [[کێرالا]] * [[مادیا پرادیش]] * [[مەهاراشترا]] * [[مانیپور]] * [[مێگالیا]] * [[میزۆرام]] * [[ناگالاند]] * [[ئۆدیشا]] * [[پەنجاب، ھیند|پەنجاب]] * [[ڕاجستان]] * [[سیکیم]] * [[تامیل نادو]] * [[تەلانگانا]] * [[تریپورا]] * [[ئوتەر پرادیش]] * [[ئوتەراکەند]] * [[بەنگالی ڕؤژئاوا]] | group2 = [[هەرێمە یەکگرتووەکان|هەرێمە یەکگرتووەکان]] | list2 = * [[Andaman and Nicobar Islands]] * [[چاندیگارا]] * [[Dadra and Nagar Haveli]] * [[دەلهی|هەرێمی پایەتەختی نەتەوەیی دەلهی]] * [[Daman and Diu]] * [[Lakshadweep]] * [[Puducherry]] | group3 = [[dependencies of India]] | list3 * [[Assesion Island]] }}<noinclude> {{collapsible option}} 12te0np1qciy0zjy56yp7dzll7a3mwf 1590369 1590368 2026-06-15T03:43:51Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590369 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ویلایەتەکانی ھیندستان | title = [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ویلایەتەکانی ھیندستان]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ویلایەتەکان]] | list1 = * [[ئەرونەچەل پرادیش]] * [[ئاندرە پرەدێش]] * [[ئەسەم]] * [[بیھار]] * [[چاتیسگار]] * [[گۆوا]] * [[گوجارات]] * [[ھاریانا]] * [[ھیماچال پرادیش]] * [[جاموو و کەشمیر]] * [[جارکەند]] * [[کارناتاکا]] * [[کێرالا]] * [[مادیا پرادیش]] * [[مەھاراشترا]] * [[مانیپور]] * [[مێگالیا]] * [[میزۆرام]] * [[ناگالاند]] * [[ئۆدیشا]] * [[پەنجاب، ھیند|پەنجاب]] * [[ڕاجستان]] * [[سیکیم]] * [[تامیل نادو]] * [[تەلانگانا]] * [[تریپورا]] * [[ئوتەر پرادیش]] * [[ئوتەراکەند]] * [[بەنگالی ڕؤژئاوا]] | group2 = [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ھەرێمە یەکگرتووەکان]] | list2 = * [[ئادامان و دوورگەکانی نیکۆبار]] * [[چاندیگارا]] * [[دادرا و ناگارھاڤێلی]] * [[دەلھی|ھەرێمی پایەتەختی نەتەوەیی دەلھی]] * [[دامان و دیۆ]] * [[لاکشادویپ]] * [[پودوچێری]] | group3 = [[dependencies of India]] | list3 * [[Assesion Island]] }}<noinclude> {{collapsible option}} kfrp6al63bqql97dcunmps90icwcffa 1590374 1590369 2026-06-15T03:52:11Z Min.neel 4435 1590374 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ویلایەتەکانی ھیندستان | title = [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ویلایەتەکانی ھیندستان]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ویلایەتەکان]] | list1 = * [[ئەرونەچەل پرادیش]] * [[ئاندرە پرەدێش]] * [[ئەسەم]] * [[بیھار]] * [[چاتیسگار]] * [[گۆوا]] * [[گوجارات]] * [[ھاریانا]] * [[ھیماچال پرادیش]] * [[جاموو و کەشمیر]] * [[جارکەند]] * [[کارناتاکا]] * [[کێرالا]] * [[مادیا پرادیش]] * [[مەھاراشترا]] * [[مانیپور]] * [[مێگالایا]] * [[میزۆرام]] * [[ناگالاند]] * [[ئۆدیشا]] * [[پەنجاب، ھیند|پەنجاب]] * [[ڕاجستان]] * [[سیکیم]] * [[تامیل نادو]] * [[تەلانگانا]] * [[تریپورا]] * [[ئوتەر پرادیش]] * [[ئوتەراکەند]] * [[بەنگالی ڕؤژئاوا]] | group2 = [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ھەرێمە یەکگرتووەکان]] | list2 = * [[ئادامان و دوورگەکانی نیکۆبار]] * [[چاندیگارا]] * [[دادرا و ناگارھاڤێلی]] * [[دەلھی|ھەرێمی پایەتەختی نەتەوەیی دەلھی]] * [[دامان و دیۆ]] * [[لاکشادویپ]] * [[پودوچێری]] | group3 = [[dependencies of India]] | list3 * [[Assesion Island]] }}<noinclude> {{collapsible option}} 7kj3cta88gybmo72k8ome13qgdw3t43 1590387 1590374 2026-06-15T04:34:43Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590387 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ویلایەتەکانی ھیندستان | title = [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ویلایەتەکانی ھیندستان]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ویلایەتەکان]] | list1 = * [[ئەرونەچەل پرادیش]] * [[ئاندرە پرەدێش]] * [[ئەسەم]] * [[بیھار]] * [[چاتیسگار]] * [[گۆوا]] * [[گوجارات]] * [[ھاریانا]] * [[ھیماچال پرادیش]] * [[جاموو و کەشمیر]] * [[جارکەند]] * [[کارناتاکا]] * [[کێرالا]] * [[مادیا پرادیش]] * [[مەھاراشترا]] * [[مانیپور]] * [[مێگالایا]] * [[میزۆرام]] * [[ناگالاند]] * [[ئۆدیشا]] * [[پەنجاب، ھیند|پەنجاب]] * [[ڕاجستان]] * [[سیکیم]] * [[تامیل نادو]] * [[تەلانگانا]] * [[تریپورا]] * [[ئوتەر پرادیش]] * [[ئوتەراکەند]] * [[بەنگالی ڕؤژئاوا]] | group2 = [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ھەرێمە یەکگرتووەکان]] | list2 = * [[دوورگەکانی ئاندامان و نیکۆبار]] * [[چاندیگارا]] * [[دادرا و ناگارھاڤێلی]] * [[دەلھی|ھەرێمی پایەتەختی نەتەوەیی دەلھی]] * [[دامان و دیۆ]] * [[لاکشادویپ]] * [[پودوچێری]] | group3 = [[dependencies of India]] | list3 * [[Assesion Island]] }}<noinclude> {{collapsible option}} cul58ecrdwbmwq1b6shgq1p6tzpx9ze 1590390 1590387 2026-06-15T04:37:06Z Min.neel 4435 1590390 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ویلایەتەکانی ھیندستان | title = [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ویلایەتەکانی ھیندستان]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ویلایەتەکان]] | list1 = * [[ئەرونەچەل پرادیش]] * [[ئاندرە پرەدێش]] * [[ئەسەم]] * [[بیھار]] * [[چاتیسگار]] * [[گۆوا]] * [[گوجارات]] * [[ھاریانا]] * [[ھیماچال پرادیش]] * [[جاموو و کەشمیر]] * [[جارکەند]] * [[کارناتاکا]] * [[کێرالا]] * [[مادیا پرادیش]] * [[مەھاراشترا]] * [[مانیپور]] * [[مێگالایا]] * [[میزۆرام]] * [[ناگالاند]] * [[ئۆدیشا]] * [[پەنجاب، ھیند|پەنجاب]] * [[ڕاجستان]] * [[سیکیم]] * [[تامیل نادو]] * [[تەلانگانا]] * [[تریپورا]] * [[ئوتەر پرادیش]] * [[ئوتەراکەند]] * [[بەنگالی ڕؤژئاوا]] | group2 = [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ھەرێمە یەکگرتووەکان]] | list2 = * [[دوورگەکانی ئاندامان و نیکۆبار]] * [[چاندیگارا]] * [[دادرا و نەگەر هەڤێلی و دامان و دیو]] * [[دەلھی|ھەرێمی پایەتەختی نەتەوەیی دەلھی]] * [[لاکشادویپ]] * [[پودوچێری]] | group3 = [[dependencies of India]] | list3 * [[Assesion Island]] }}<noinclude> {{collapsible option}} lvb8zse5ppe0wfgaz2484vufyxm6ioo 1590392 1590390 2026-06-15T04:40:04Z Min.neel 4435 1590392 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ویلایەتەکانی ھیندستان | title = [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ویلایەتەکانی ھیندستان]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ویلایەتەکان]] | list1 = * [[ئەرونەچەل پرادیش]] * [[ئاندرە پرەدێش]] * [[ئەسەم]] * [[بیھار]] * [[چاتیسگار]] * [[گۆوا]] * [[گوجارات]] * [[ھاریانا]] * [[ھیماچال پرادیش]] * [[جاموو و کەشمیر]] * [[جارکەند]] * [[کارناتاکا]] * [[کێرالا]] * [[مادیا پرادیش]] * [[مەھاراشترا]] * [[مانیپور]] * [[مێگالایا]] * [[میزۆرام]] * [[ناگالاند]] * [[ئۆدیشا]] * [[پەنجاب، ھیند|پەنجاب]] * [[ڕاجستان]] * [[سیکیم]] * [[تامیل نادو]] * [[تەلانگانا]] * [[تریپورا]] * [[ئوتەر پرادیش]] * [[ئوتەراکەند]] * [[بەنگالی ڕؤژئاوا]] | group2 = [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان|ھەرێمە یەکگرتووەکان]] | list2 = * [[دوورگەکانی ئاندامان و نیکۆبار]] * [[چەندیگەر]] * [[دادرا و نەگەر هەڤێلی و دامان و دیو]] * [[دەلھی|ھەرێمی پایەتەختی نەتەوەیی دەلھی]] * [[لاکشادویپ]] * [[پودوچێری]] | group3 = [[dependencies of India]] | list3 * [[Assesion Island]] }}<noinclude> {{collapsible option}} s663wgm4p0z2w5vjmvd4j1hsfv0kqoo 0 155395 1590298 1400910 2026-06-14T20:27:10Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590298 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | show_name = دە مێنتڵست | image = The Mentalist 2008 Intertitle.png | genre = [[ڕێوشوێنی پۆلیسیی|درامای تاوانی پۆلیسیی]]{{ھن}}[[وێژەی نادیار|مەتەڵ]]{{ھن}}[[دراما]] | creator = [[بڕونۆ ھێڵەر]] | director = | developer = | starring = [[سایمۆن بەیکەر]]{{ھن}}[[ڕۆبن تەنی]]{{ھن}}[[تێم کانگ]]{{ھن}}[[ئۆوەین یۆمن]]{{ھن}}[[ئەماندا ڕیگێتی]]{{ھن}}[[ڕۆکمۆند دەنباڕ]]{{ھن}}[[ئێمیڵی سواڵۆو]]{{ھن}}[[جۆ ئادڵەر]]{{ھن}}[[جۆزی لۆڕێن]] | endtheme = | composer = [[بلەیک نیڵی]] | country = ویلایەتە یەکگرتووەکان | language = ئینگلیزی | num_seasons = ٧ | num_episodes = ١٥١ | list_episodes = List of The Mentalist episodes | executive_producer = بڕونۆ ھێڵەر{{ھن}}[[کریس لۆنگ (بەڕێوبەر)|کریس لۆنگ]] <small>(٢٠٠٩–٢٠١٥)</small>{{ھن}}[[دانیاڵ چڕۆنی]] <small>(٢٠١٠–١٤)</small>{{ھن}}[[ئۆھان ماھۆنی]] <small>(٢٠١٣–١٤)</small>{{ھن}}تۆم سێنتجۆرجی <small>(٢٠١٠–١٥)</small>{{ھن}}[[ئاشڵی گەیبڵ]] <small>(٢٠١٠–١٢)</small> | producer = چاڕڵی گۆڵدستین <small>(٢٠٠٨–١٠)</small>{{ھن}}کێن وودروف <small>(٢٠١٠–١٤)</small>{{ھن}}سایمن بەیکەر <small>(٢٠١٢–١٥)</small>{{ھن}}ئێریکا گرین سوافۆرد <small>(٢٠١٢–١٤)</small>{{ھن}}مایکڵ وایس <small>(٢٠١٢–١٤)</small>{{ھن}}ماسیو کاڕڵایاڵ <small>(٢٠١٠–١٥)</small>{{ھن}}[[ئەلێکس بێرگەر]] <small>(٢٠١٤–١٥)</small> | location = | cinematography = | camera = | company = [[گوڵی بەھار ھێڵ بۆ بەرھەمھێنان]]{{ھن}}[[تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕادەر]] | distributor = [[تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕادەر]] | runtime = ٤٠ – ٥٠ خولەک | network = [[سی بی ئێس]] | picture_format = | audio_format = | first_aired = {{ڕێکەوتی سەرەتا|٢٠٠٨|٩|٢٣}} | last_aired = {{ڕێکەوتی کۆتا|٢٠١٥|٢|١٨}} | followed_by = | website = https://web.archive.org/web/20150905053039/http://www.cbs.com/shows/the_mentalist/}} '''دە مێنتڵست''' زنجیرەیەکی [[ئەمریکی]]یە [[ڕێوشوێنی پۆلیسیی]] پیشان دەدات و لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ لەسەر ھێڵی [[سی بی ئێس]] دەستی بە پەخشکردن کرد و لە شوباتی ٢٠١٥ کۆتایی ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Network unveils upcoming fall schedule |ناونیشان=http://www.variety.com/article/VR1117988126.html?categoryid=14&cs=1 |ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090124005747/http://www.variety.com/article/VR1117988126.html?categoryid=14&cs=1 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.variety.com/article/VR1117988126.html?categoryid=14&cs=1 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090124005747/http://www.variety.com/article/VR1117988126.html?categoryid=14&cs=1 |ڕەوشی ناونیشان=unfit}}</ref> نووسەر و بەرھەمھێنەری زنجیرەکە بڕۆنۆ ھێڵەرە. چیرۆکی زنجیرەکە بە دەووری پاتریک جاین کە [[نێوانگیری ڕۆحی|نێوانگیرییەکی پێشووی ڕۆحیییە]] و ئێستا وەک ڕاوێژکار لە نووسینگەی کالیفۆرنیا بۆ لێکۆڵینەوە (CBI) کار دەکات. سایمۆن بەیکەر بۆ خەڵاتی [[گۆڵدن گڵۆب]] بۆ جۆری باشترین ئەکتەر لە زنجیرەی درامی لەسەر ڕۆڵەکەی لە زنجیرەکەدا پاڵێورا. == بەرھەمھێنان و بڵاوکردنەوە == زۆربەی کات نمایشەکە لەسەر شوێنی خەیاڵی کە لە لای بینەرەکان سەیرە دەبێت. بەڵام لە ڕاستیدا ھەر وەک زۆربەی زنجیرە ئەمریکییەکان تۆمارکردن لە ناوچەی ستۆدیۆ لە [[ھەرێمی لۆس ئانجلەس]] بوو، بەڵام لە ھەندێک حاڵەتدا [[ساکرامنتۆ (کالیفۆرنیا)|ساکرامنتۆ]] تۆمار دەکرا. ئەو باڵەخانەی کە وەک بنکەی بەشی CBI بەکاردەھێنرێت لە ساکرامنتۆ دوای باڵەخانەی بیکۆ ھاوس لە ناوجەرگەی [[لۆس ئانجلەس]]ە؛ و لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨دا سی بی ئێس وەرزی یەکەم لە زە مێنتڵستی بڵاوکردەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=20081015cbs03 |سەردێڕ=CBS Gives a Full Season Order to "The Mentalist" "The Mentalist" is the season's top new freshman series in viewers and adults 25-54. |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/66MLV8wRd?url=http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=20081015cbs03 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و زنجیرەکە سەرکەوت و ساڵانە لە ٢٠١٠ەوە لە ھەر یەکێک لە بازاڕی ناوخۆیی و دەرەکی دەستی بە نوێبوونەوە کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tvguide.com/News/FallTV-CBS-premieres-1007227.aspx |سەردێڕ=Fall TV: CBS Announces Premiere Dates |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141110231434/http://www.tvguide.com/News/FallTV-CBS-premieres-1007227.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ctvnews.ca/ |سەردێڕ="CTV.ca {{!}} The Mentalist (HD)". CTV.ca. Retrieved September 7، 2009. |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180714200024/https://www.ctvnews.ca/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> تۆڕی تی ئێن تی بە یەکخستنی زنجیرەکە لە پاییزی ٢٠١١ ھەڵسا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://cliqueclack.com/tv/2009/11/06/tnt-the-little-network-with-the-smart-decisions/ |سەردێڕ=TNT: The little network with the smart decisions |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151124161107/http://cliqueclack.com/tv/2009/11/06/tnt-the-little-network-with-the-smart-decisions |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئەڵقەکان == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" style="padding: 0 8px;" |وەرز ! rowspan="2" style="padding: 0 8px;" |ئەڵقەکان ! colspan="2" |ڕێکەوتی دەرچوون |- !یەکەم پەخشکردن !دوایین پەخشکردن |- | bgcolor="#559EDA" | |١ |٢٣ |{{Start date|2008|9|23}} |{{End date|2009|5|19}} |- | bgcolor="#A42321" | |٢ |٢٣ |{{Start date|2009|9|24}} |{{End date|2010|5|20}} |- | bgcolor="#18613F" | |٣ |٢٤ |{{Start date|2010|9|23}} |{{End date|2011|5|19}} |- | bgcolor="#834413" | |٤ |٢٤ |{{Start date|2011|9|22}} |{{End date|2012|5|17}} |- | style="background: #F1741A;" | |٥ |٢٢ |{{Start date|2012|9|30}} |{{End date|2013|5|5}} |- | style="background: #92a39e;" | |٦ |٢٢ |{{Start date|2013|9|29}} |{{End date|2014|5|18}} |- | style="background: #5baab1;" | |٧ |١٣ |{{Start date|2014|11|30}} |{{End date|2015|2|18}} |} == دەرچوونەکانی DVD == واڕنەر ھۆم ڤیدیۆی چوار وەرزی لەسەر [[دیڤیدی]] لە ناوچەکانی یەکەم و دووەم و چوارەم بڵاو کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tvshowsondvd.com/news/Mentalist-Season-4/17046 |سەردێڕ=The Mentalist - Official Announcement from Warner for 'The Complete 4th Season' on DVD |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304211751/http://www.tvshowsondvd.com/news/Mentalist-Season-4/17046 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.play.com/DVD/DVD/4-/28883925/The-Mentalist-Season-4-Box-Set/Product.html |سەردێڕ=The Mentalist: Season 4 Box Set (5 Discs) |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150219211608/http://www.play.com/DVD/DVD/4-/28883925/The-Mentalist-Season-4-Box-Set/Product.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی شوباتی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! rowspan="2" |ناوی دیڤیدی ! rowspan="2" style="width:7em;" |ئەڵقەکان ! colspan="3" style="width:21em;" | کاتەکان |- ! ناوچەی یەکەم ! ناوچەی دووەم{{ھن}}[[شانشینی یەکگرتوو]] ! ناوچەی سێیەم{{ھن}}[[ئوسترالیا]] |- | وەرزی یەکەم بەتەواوەتی |٢٣ |٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tvshowsondvd.com/news/Mentalist-Season-1-Press-Release/12009 |سەردێڕ="The Mentalist DVD news: Press Release for The Mentalist-The Complete 1st Season". TVShowsOnDVD.com. Retrieved 2010-07-06. |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303173439/http://www.tvshowsondvd.com/news/Mentalist-Season-1-Press-Release/12009 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |٨ی ئازاری ٢٠١٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.amazon.co.uk/Mentalist-Season-1-DVD/dp/B001LNNRWI |سەردێڕ="The Mentalist Season 1 &#91;DVD<nowiki>&#93;</nowiki> &#91;٢٠٠٨<nowiki>&#93;</nowiki>: Amazon.co.uk: Simon Baker, Robin Tunney, Amanda Righetti, Tim Kang: DVD". Amazon.co.uk. Retrieved 2010-07-06. |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئازاری ٢٠١٢ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306234930/http://www.amazon.co.uk/Mentalist-Season-1-DVD/dp/B001LNNRWI |url-status=live }}</ref> |٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mentalist, The - The Complete 1st Season (6 Disc Set) |ناونیشان=http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-1st-season-6-disc-set/dp/807660 |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304224119/http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-1st-season-6-disc-set/dp/807660 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-1st-season-6-disc-set/dp/807660 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304224119/http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-1st-season-6-disc-set/dp/807660 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | وەرزی دووەم بەتەواوەتی |٢٣ |٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tvshowsondvd.com/news/Mentalist-Season-2/13891 |سەردێڕ=The Mentalist - Package Art, Pricing and Possible Release Date for The Complete 2nd Season |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150219212822/http://www.tvshowsondvd.com/news/Mentalist-Season-2/13891 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی شوباتی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ |١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mentalist, The - The Complete 2nd Season (5 Disc Set) |ناونیشان=http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-2nd-season-5-disc-set/dp/813822 |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160307154241/http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-2nd-season-5-disc-set/dp/813822 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-2nd-season-5-disc-set/dp/813822 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160307154241/http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-2nd-season-5-disc-set/dp/813822 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- |وەرزی سێیەم بەتەواوەتی |٢٣ |٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tvshowsondvd.com/news/Mentalist-Season-3/15452 |سەردێڕ=The Mentalist - 'The Complete 3rd Season' Now Official: Confirmed Date, Extras, Packaging |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304042023/http://www.tvshowsondvd.com/news/Mentalist-Season-3/15452 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.play.com/DVD/DVD/4-/19667575/The-Mentalist-Season-3-Box-Set/Product.html |سەردێڕ=The Mentalist: Season 3 Box Set (5 Discs) |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121225230058/http://www.play.com/DVD/DVD/4-/19667575/The-Mentalist-Season-3-Box-Set/Product.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mentalist, The - The Complete 3rd Season (5 Disc Set) |ناونیشان=http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-3rd-season-5-disc-set/dp/819718 |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160314022337/http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-3rd-season-5-disc-set/dp/819718 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-3rd-season-5-disc-set/dp/819718 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160314022337/http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-3rd-season-5-disc-set/dp/819718 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- |وەرزی چوارەم بەتەواوەتی |٢٤ |١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٢ |٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ |٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ebay.com.au/bhp/the-mentalist |سەردێڕ=The Mentalist Season 4 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303234826/http://www.ebay.com.au/bhp/the-mentalist |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- |وەرزی پێنجەم بەتەواوەتی |٢٢ |١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣ |١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ | |} == کاست و کەسایەتییەکان == == پێشوازی == پێشوازیکردنی بینەران بۆ ئەڵقەی یەکەم گەورە بوو کاتێک نزیکەی ١٥٫٦ میلیۆن کەس لە یەکەم پەخشیدا سەیری کرد، و ٧٫٨ میلیۆن بینەری لە دووبارە بوونەوەکەی دوای سێ ڕۆژ ھەبوو.<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=20080924cbs01 CBS Wins Premiere Tuesday with Its Largest Audience on the Night Since 2001]</ref> لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ئەڵقەی «ئاگری سوور» بەرزترین ڕێژەی سەیرکردنی ھەفتانەیی بەدەستھێنا، ئەمەش لە دوای [[کەیبانووە داماوەکان]]ەوە یەکەم بەرنامەیە کە بتوانێت ئەمە بەدەست بھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://latimesblogs.latimes.com/showtracker/2008/12/cbs-takes-weekl.html |سەردێڕ=CBS takes weekly ratings as 'Mentalist' soars |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170807112203/http://latimesblogs.latimes.com/showtracker/2008/12/cbs-takes-weekl.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === وەرز و ڕیزبەندییە ساڵانەکەی زنجیرەکە === زنجیرەکە بووە خاوەنی بڕێکی زەبەلاح لە بینەر و وەرزی یەکەم ڕیزبەندی شەشەمی لە ڕووی ناوەندی بینینەوە داگیر کرد. {| class="wikitable" width="98%" style="text-align:center" |- ! style="width:10%;" rowspan="2"| وەرزەکان ! style="width:18%;" rowspan="2"| پانای کات ([[ناوچەی کاتی ڕۆژھەڵات (باکووری ئەمریکا)|کەی تی]]) ! style="width:7%;" rowspan="2"| # Ep. ! colspan=2| یەکەم پەخش ! colspan=2| کۆتایی ھات ! style="width:7%;" rowspan="2"| وەرزەکانی تەلەڤیزیۆن ! style="width:10%; background:#ffdead;" rowspan="2"| ڕیزبەندی ! style="width:10%; background:#ffdead;" rowspan="2"| بینەرەکان{{ھن}}(بە میلیۆن) |- ! ڕێکەوت ! span style="width:10%; font-size:smaller; line-height:100%;"| بینەرەکانی{{ھن}}یەکەم پەخش{{ھن}}(بە میلیۆن) ! ڕێکەوت ! span style="width:10%; font-size:smaller; line-height:100%;"| بینەرەکانی{{ھن}}کۆتا پەخش{{ھن}}(بە میلیۆن) |- ! [[دە مێنتڵست (وەرزی ١)|١]] | {{چینی ناوەند}}Tuesday 9:00 pm{{کۆتایی}} | ٢٣ | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}September 23, 2008{{کۆتایی}} | ١٥٫٦٠<ref name="US_Rating_ep101">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.com/2008/09/30/top-cbs-primetime-shows-september-22-28/5427 |سەردێڕ=Top CBS Primetime Shows, September 22–28 |دوایین=Gorman |یەکەم=Bill |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[TV by the Numbers]] |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6AfDidr5A?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2008/09/30/top-cbs-primetime-shows-september-22-28/5427/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}May 19, 2009{{کۆتایی}} | ١٦٫٨٢<ref name="US_Rating_ep123">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.com/2009/05/27/top-cbs-primetime-shows-may-18-24-2009/19466 |سەردێڕ=Top CBS Primetime Shows, May 18–24, 2009 |دوایین=Seidman |یەکەم=Robert |ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[TV by the Numbers]] |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091005092212/http://tvbythenumbers.com/2009/05/27/top-cbs-primetime-shows-may-18-24-2009/19466 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:smaller"| [[2008–09 United States network television schedule|٢٠٠٨–٠٩]] | style="background:#fc9;"|٦ | style="background:#fc9;"|١٧٫٥٢<ref name="ABC_Medianet">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=052709_07|سەردێڕ=SEASON PROGRAM RANKINGS (THROUGH 5/24)|ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=ABCMedianet.com|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141106161517/http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=052709_07|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- ! [[دە مێنتڵست (وەرزی ٢)|٢]] |rowspan=3| {{چینی ناوەند}}Thursday 10:00 pm{{کۆتایی}} | ٢٣ | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}September 24, 2009{{کۆتایی}} | ١٥٫٠٧<ref name="US_Rating_ep1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.com/2009/09/29/tv-ratings-sunday-night-football-house-win-week-with-adults-18-49-ncis-ncis-los-angeles-with-total-viewers/28905 |سەردێڕ=TV Ratings: Sunday Night Football, House win week with adults 18–49; NCIS, NCIS: Los Angeles with total viewers… |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|یەکەم=Robert |دوایین=Seidman |ئیش=TVbytheNumbers.com |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100511074031/http://tvbythenumbers.com/2009/09/29/tv-ratings-sunday-night-football-house-win-week-with-adults-18-49-ncis-ncis-los-angeles-with-total-viewers/28905 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}May 20, 2010{{کۆتایی}} | ١٥٫٢٢<ref name="US_Rating_ep23">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.com/2010/05/25/tv-ratings-top-25-dancing-tops-idol-with-viewers-again-lost-finale-wins-with-adults-18-49/52328|سەردێڕ=TV Ratings Top 25: Dancing Tops Idol With Viewers Again, Lost Finale Wins With Adults 18–49|دوایین=Seidman|یەکەم=Robert|بڵاوکەرەوە=TV By The Numbers|ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100528121632/http://tvbythenumbers.com/2010/05/25/tv-ratings-top-25-dancing-tops-idol-with-viewers-again-lost-finale-wins-with-adults-18-49/52328|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:smaller"| [[2009–10 United States network television schedule|٢٠٠٩–١٠]] | style="background:#fc9;"|١٠ | style="background:#fc9;"|١٥٫٣٧<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gorman |یەکەم=Bill |ناونیشان=http://tvbythenumbers.com/2010/06/16/final-2009-10-broadcast-primetime-show-average-viewership/54336 |سەردێڕ=Final 2009–10 Broadcast Primetime Show Average Viewership |بڵاوکەرەوە=Tvbythenumbers.com |ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100624063442/http://tvbythenumbers.com/2010/06/16/final-2009-10-broadcast-primetime-show-average-viewership/54336 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! [[دە مێنتڵست (وەرزی ٣)|٣]] | ٢٤ | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}September 23, 2010{{کۆتایی}} | ١٥٫٥٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.com/2010/09/28/tv-ratings-broadcast-top-25-sunday-night-football-glee-greys-anatomy-dancing-with-the-stars-top-premiere-week/65498 |سەردێڕ=TV Ratings Broadcast Top 25: 'Sunday Night Football', 'Glee,' 'Grey's Anatomy,' 'Dancing with the Stars' Top Premiere Week |یەکەم=Robert |دوایین=Seidman |ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[TV by the Numbers]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101001090902/http://tvbythenumbers.com/2010/09/28/tv-ratings-broadcast-top-25-sunday-night-football-glee-greys-anatomy-dancing-with-the-stars-top-premiere-week/65498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}May 19, 2011{{کۆتایی}} | ١٤٫١١<ref name="ratings1905">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/20/thursday-final-ratings-american-idol-big-bang-the-office-greys-mentalist-adjusted-up/93470/|سەردێڕ=Thursday Final Ratings: 'American Idol,' 'Big Bang,' 'The Office,' 'Grey's,' 'Mentalist' Adjusted Up|بڵاوکەرەوە=[[TV by the Numbers]]|دوایین=Seidman|یەکەم=Robert|ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/5zQN25FWt?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/20/thursday-final-ratings-american-idol-big-bang-the-office-greys-mentalist-adjusted-up/93470|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:smaller"| [[2010–11 United States network television schedule|٢٠١٠–١١]] | style="background:#fc9;"|٩ | style="background:#fc9;"|١٥٫٢٤<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/01/2010-11-season-broadcast-primetime-show-viewership-averages/94407/|سەردێڕ=2010–11 Season Broadcast Primetime Show Viewership Averages|ئیش=Tvbythenumbers.com|ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/5zZXRcj1U?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/01/2010-11-season-broadcast-primetime-show-viewership-averages/94407/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! [[دە مێنتڵست (وەرزی ٤)|٤]] | ٢٤ | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}September 22, 2011{{کۆتایی}} | ١٣٫٥٦<ref name="ratingsS04E01">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/23/thursday-finals-big-bang-theory-the-x-factor-parks-recreation-and-whitney-adjusted-up/104707/|سەردێڕ=Thursday Finals: 'Big Bang Theory,' 'The X Factor,' 'Parks & Recreation' and 'Whitney' Adjusted Up|ئیش=TV by the Numbers|دوایین=Seidman|یەکەم=Robert|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160329132630/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/23/thursday-finals-big-bang-theory-the-x-factor-parks-recreation-and-whitney-adjusted-up/104707/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}May 17, 2012{{کۆتایی}} | ١٣٫٠٩<ref name="ratingsS04E24">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/18/thursday-final-ratings-american-idol-greys-anatomy-30-rock-adjusted-up-touch-scandal-adjusted-down/134984/|سەردێڕ=Thursday Final Ratings: 'American Idol', 'Grey's Anatomy', '30 Rock' Adjusted Up; 'Touch', 'Scandal' Adjusted Down|دوایین=Bibel|یەکەم=Sara|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١٢|ئیش=TV by the Numbers|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610090132/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/18/thursday-final-ratings-american-idol-greys-anatomy-30-rock-adjusted-up-touch-scandal-adjusted-down/134984/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:smaller"| [[2011–12 United States network television schedule|٢٠١١–١٢]] | style="background:#fc9;"|١٢ | style="background:#fc9;"|١٤٫٥٧<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/complete-list-of-2011-12-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-american-idol-ncis-dancing-with-the-stars/135785/|سەردێڕ=Complete List Of 2011–12 Season TV Show Viewership: 'Sunday Night Football' Tops, Followed By 'American Idol,' 'NCIS' & 'Dancing With The Stars'|ئیش=TV by the Numbers|دوایین=Gormam|یەکەم=Bill|ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120530044746/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/complete-list-of-2011-12-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-american-idol-ncis-dancing-with-the-stars/135785/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣٠ی ئایاری ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! [[دە مێنتڵست (وەرزی ٥)|٥]] |rowspan=2|{{چینی ناوەند}}Sunday 10:00 pm{{کۆتایی}} | ٢٢ | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}September 30, 2012{{کۆتایی}} | ١١٫٠٦<ref name="ratingsS05E01">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/02/sunday-final-ratings-once-upon-a-time-the-simpsons-bobs-burgers-adjusted-up-666-park-avenue-60-minutes-adjusted-down-final-football-numbers/150988/|سەردێڕ=Sunday Final Ratings: 'Once Upon A Time', 'The Simpsons', 'Bob's Burgers' Adjusted Up; '666 Park Avenue', '60 Minutes' Adjusted Down & Final Football Numbers|دوایین=Bibel|یەکەم=Sara|ئیش=TV by the Numbers|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6Bitypb9t?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/02/sunday-final-ratings-once-upon-a-time-the-simpsons-bobs-burgers-adjusted-up-666-park-avenue-60-minutes-adjusted-down-final-football-numbers/150988/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}May 5, 2013{{کۆتایی}} | ٩٫١٧<ref name="ratingsS05E22">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/07/sunday-final-ratings-the-amazing-race-red-widow-adjusted-down/181276/|سەردێڕ=Sunday Final Ratings: 'The Amazing Race' & 'Celebrity Apprentice' Adjusted Up; 'Red Widow' Adjusted Down + Final FOX Numbers|ئیش=TV by the Numbers|دوایین=Kondolojy|یەکەم=Amanda|ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130606181730/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/07/sunday-final-ratings-the-amazing-race-red-widow-adjusted-down/181276/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:smaller"| [[2012–13 United States network television schedule|٢٠١٢–١٣]] | style="background:#fc9;"|٢٤ | style="background:#fc9;"|١١٫٨٢<ref name="season12-13">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/29/complete-list-of-2012-13-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-ncis-the-big-bang-theory-ncis-los-angeles/184781/|سەردێڕ=Complete List Of 2012-13 Season TV Show Viewership: 'Sunday Night Football' Tops, Followed By 'NCIS,' 'The Big Bang Theory' & 'NCIS: Los Angeles'|ئیش=TV by the Numbers|دوایین=Bibel|یەکەم=Sara|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6Hh9Es6JF?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/29/complete-list-of-2012-13-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-ncis-the-big-bang-theory-ncis-los-angeles/184781/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! [[دە مێنتڵست (وەرزی ٦)|٦]] | ٢٢ | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}September 29, 2013{{کۆتایی}} | ٩٫٧٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/10/01/sunday-final-ratings-the-simpsons-revenge-adjusted-down/206013/ |سەردێڕ=Sunday Final Ratings: 'The Simpsons' & 'Bob's Burgers' Adjusted Up; 'Revenge' Adjusted Down |ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ئیش=[[TV by the Numbers]] |دوایین=Bibel |یەکەم=Sara |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160606175859/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/10/01/sunday-final-ratings-the-simpsons-revenge-adjusted-down/206013/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}May 18, 2014{{کۆتایی}} | ٩٫٦٩<ref name="ratingsS06E22">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/05/20/sunday-final-ratings-the-amazing-race-american-dream-builders-adjusted-up/265770/|سەردێڕ=Sunday Final Ratings: 'The Amazing Race' & 'American Dream Builders' Adjusted Up|دوایین=Kondolojy|یەکەم=Amanda|ئیش=TV by the Numbers|ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610155407/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/05/20/sunday-final-ratings-the-amazing-race-american-dream-builders-adjusted-up/265770/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:smaller"| [[2013–14 United States network television schedule|٢٠١٣–١٤]] | style="background:#fc9;"| ٢٦ | style="background:#fc9;"| ١١٫٢٧<ref name="entertainment2014">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.deadline.com/2014/05/tv-season-series-rankings-2013-full-list-2/|سەردێڕ=Full 2013-14 Series Rankings|ئیش=Deadline Hollywood|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190628232549/https://deadline.com/2014/05/tv-season-series-rankings-2013-full-list-2-733762/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- ! [[دە مێنتڵست (وەرزی ٧)|٧]] |{{چینی ناوەند}}Sunday 9:00 pm (2014){{ھن}}Wednesday 8:00 pm (2015){{کۆتایی}} | ١٣ | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}November 30, 2014{{کۆتایی}} | ١٠٫٨٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/12/03/sunday-final-ratings-americas-funniest-home-videos-resurrection-once-upon-a-time-adjusted-up/334461/|سەردێڕ=Sunday Final Ratings: 'America's Funniest Home Videos', Resurrection' & 'Once Upon a Time' Adjusted Up|دوایین=Kondolojy|یەکەم=Amanda|ئیش=TV by the Numbers|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610132741/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/12/03/sunday-final-ratings-americas-funniest-home-videos-resurrection-once-upon-a-time-adjusted-up/334461/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}February 18, 2015{{کۆتایی}} | ١٠٫١٠<ref name="ratingsS0713">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/02/19/wednesday-final-ratings-empire-arrow-american-idol-the-100-stalker-adjusted-down/365253/|سەردێڕ=Wednesday Final Ratings: 'Empire', 'Arrow', 'American Idol' & 'Modern Family' Adjusted Up; 'The 100' & 'Stalker' Adjusted Down|دوایین=Bibel|یەکەم=Sara|ئیش=TV by the Numbers|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150325164323/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/02/19/wednesday-final-ratings-empire-arrow-american-idol-the-100-stalker-adjusted-down/365253/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئازاری ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:smaller"| [[2014–15 United States network television schedule|٢٠١٤–١٥]] | style="background:#fc9;"| ٢٥ | style="background:#fc9;"| ١١٫٨١<ref name="deadline">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=de Moraes |یەکەم=Lisa |سەردێڕ=Full 2014-15 TV Season Series Rankings: Football & 'Empire' Ruled |ئیش=Deadline Holywood |ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٥|ناونیشان=http://deadline.com/2015/05/2014-15-full-tv-season-ratings-shows-rankings-1201431167/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6YifxgqG8?url=http://deadline.com/2015/05/2014-15-full-tv-season-ratings-shows-rankings-1201431167/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئایاری ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{official website|https://web.archive.org/web/20150905053039/http://www.cbs.com/shows/the_mentalist/|ئەرشیڤی وێبگەی فەرمی}} * {{IMDb title|1196946}} * {{tv.com show|the-mentalist}} {{پۆلی کۆمنز|The Mentalist}} {{دە مێنتڵست}} {{زانیارییە کتێبخانەییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|پۆلیس|دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠١٠|کالیفۆڕنیا}} [[پۆل:دە مێنتڵست]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ڕێوشوێنە پۆلیسییەکان]] [[پۆل:زنجیرە ئەکشنەکان]] [[پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕۆز بەرھەمیھێناوە]] [[پۆل:بەرنامەکانی سی بی ئێس]] [[پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی سی بی ئێس]] h7ikbnjvqzyu6jf55pngdkbztrz83hw 1590309 1590298 2026-06-14T21:01:46Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590309 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | show_name = دە مێنتڵست | image = The Mentalist 2008 Intertitle.png | genre = [[ڕێوشوێنی پۆلیسیی|درامای تاوانی پۆلیسیی]]{{ھن}}[[وێژەی نادیار|مەتەڵ]]{{ھن}}[[دراما]] | creator = [[بڕونۆ ھێڵەر]] | director = | developer = | starring = [[سایمۆن بەیکەر]]{{ھن}}[[ڕۆبن تەنی]]{{ھن}}[[تێم کانگ]]{{ھن}}[[ئۆوەین یۆمن]]{{ھن}}[[ئەماندا ڕیگێتی]]{{ھن}}[[ڕۆکمۆند دەنباڕ]]{{ھن}}[[ئێمیڵی سواڵۆو]]{{ھن}}[[جۆ ئادڵەر]]{{ھن}}[[جۆزی لۆڕێن]] | endtheme = | composer = [[بلەیک نیڵی]] | country = ویلایەتە یەکگرتووەکان | language = ئینگلیزی | num_seasons = ٧ | num_episodes = ١٥١ | list_episodes = List of The Mentalist episodes | executive_producer = بڕونۆ ھێڵەر{{ھن}}[[کریس لۆنگ (بەڕێوبەر)|کریس لۆنگ]] <small>(٢٠٠٩–٢٠١٥)</small>{{ھن}}[[دانیاڵ چڕۆنی]] <small>(٢٠١٠–١٤)</small>{{ھن}}[[ئۆھان ماھۆنی]] <small>(٢٠١٣–١٤)</small>{{ھن}}تۆم سێنتجۆرجی <small>(٢٠١٠–١٥)</small>{{ھن}}[[ئاشڵی گەیبڵ]] <small>(٢٠١٠–١٢)</small> | producer = چاڕڵی گۆڵدستین <small>(٢٠٠٨–١٠)</small>{{ھن}}کێن وودروف <small>(٢٠١٠–١٤)</small>{{ھن}}سایمن بەیکەر <small>(٢٠١٢–١٥)</small>{{ھن}}ئێریکا گرین سوافۆرد <small>(٢٠١٢–١٤)</small>{{ھن}}مایکڵ وایس <small>(٢٠١٢–١٤)</small>{{ھن}}ماسیو کاڕڵایاڵ <small>(٢٠١٠–١٥)</small>{{ھن}}[[ئەلێکس بێرگەر]] <small>(٢٠١٤–١٥)</small> | location = | cinematography = | camera = | company = [[گوڵی بەھار ھێڵ بۆ بەرھەمھێنان]]{{ھن}}[[تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕادەر]] | distributor = [[تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕادەر]] | runtime = ٤٠ – ٥٠ خولەک | network = [[سی بی ئێس]] | picture_format = | audio_format = | first_aired = {{ڕێکەوتی سەرەتا|٢٠٠٨|٩|٢٣}} | last_aired = {{ڕێکەوتی کۆتا|٢٠١٥|٢|١٨}} | followed_by = | website = https://web.archive.org/web/20150905053039/http://www.cbs.com/shows/the_mentalist/}} '''دە مێنتڵست''' زنجیرەیەکی [[ئەمریکی]]یە [[ڕێوشوێنی پۆلیسیی]] پیشان دەدات و لە ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ لەسەر ھێڵی [[سی بی ئێس]] دەستی بە پەخشکردن کرد و لە شوباتی ٢٠١٥ کۆتایی ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Network unveils upcoming fall schedule |ناونیشان=http://www.variety.com/article/VR1117988126.html?categoryid=14&cs=1 |ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090124005747/http://www.variety.com/article/VR1117988126.html?categoryid=14&cs=1 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.variety.com/article/VR1117988126.html?categoryid=14&cs=1 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٣ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090124005747/http://www.variety.com/article/VR1117988126.html?categoryid=14&cs=1 |ڕەوشی ناونیشان=unfit}}</ref> نووسەر و بەرھەمھێنەری زنجیرەکە بڕۆنۆ ھێڵەرە. چیرۆکی زنجیرەکە بە دەووری پاتریک جاین کە [[نێوانگیری ڕۆحی|نێوانگیرییەکی پێشووی ڕۆحیییە]] و ئێستا وەک ڕاوێژکار لە نووسینگەی کالیفۆرنیا بۆ لێکۆڵینەوە (CBI) کار دەکات. سایمۆن بەیکەر بۆ خەڵاتی [[گۆڵدن گڵۆب]] بۆ جۆری باشترین ئەکتەر لە زنجیرەی درامی لەسەر ڕۆڵەکەی لە زنجیرەکەدا پاڵێورا. == بەرھەمھێنان و بڵاوکردنەوە == زۆربەی کات نمایشەکە لەسەر شوێنی خەیاڵی کە لە لای بینەرەکان سەیرە دەبێت. بەڵام لە ڕاستیدا ھەر وەک زۆربەی زنجیرە ئەمریکییەکان تۆمارکردن لە ناوچەی ستۆدیۆ لە [[ھەرێمی لۆس ئانجلەس]] بوو، بەڵام لە ھەندێک حاڵەتدا [[ساکرامنتۆ (کالیفۆرنیا)|ساکرامنتۆ]] تۆمار دەکرا. ئەو باڵەخانەی کە وەک بنکەی بەشی CBI بەکاردەھێنرێت لە ساکرامنتۆ دوای باڵەخانەی بیکۆ ھاوس لە ناوجەرگەی [[لۆس ئانجلەس]]ە؛ و لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨دا سی بی ئێس وەرزی یەکەم لە زە مێنتڵستی بڵاوکردەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=20081015cbs03 |سەردێڕ=CBS Gives a Full Season Order to "The Mentalist" "The Mentalist" is the season's top new freshman series in viewers and adults 25-54. |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/66MLV8wRd?url=http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=20081015cbs03 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و زنجیرەکە سەرکەوت و ساڵانە لە ٢٠١٠ەوە لە ھەر یەکێک لە بازاڕی ناوخۆیی و دەرەکی دەستی بە نوێبوونەوە کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tvguide.com/News/FallTV-CBS-premieres-1007227.aspx |سەردێڕ=Fall TV: CBS Announces Premiere Dates |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141110231434/http://www.tvguide.com/News/FallTV-CBS-premieres-1007227.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ctvnews.ca/ |سەردێڕ="CTV.ca {{!}} The Mentalist (HD)". CTV.ca. Retrieved September 7، 2009. |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180714200024/https://www.ctvnews.ca/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> تۆڕی تی ئێن تی بە یەکخستنی زنجیرەکە لە پاییزی ٢٠١١ ھەڵسا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://cliqueclack.com/tv/2009/11/06/tnt-the-little-network-with-the-smart-decisions/ |سەردێڕ=TNT: The little network with the smart decisions |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151124161107/http://cliqueclack.com/tv/2009/11/06/tnt-the-little-network-with-the-smart-decisions |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئەڵقەکان == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" style="padding: 0 8px;" |وەرز ! rowspan="2" style="padding: 0 8px;" |ئەڵقەکان ! colspan="2" |ڕێکەوتی دەرچوون |- !یەکەم پەخشکردن !دوایین پەخشکردن |- | bgcolor="#559EDA" | |١ |٢٣ |{{Start date|2008|9|23}} |{{End date|2009|5|19}} |- | bgcolor="#A42321" | |٢ |٢٣ |{{Start date|2009|9|24}} |{{End date|2010|5|20}} |- | bgcolor="#18613F" | |٣ |٢٤ |{{Start date|2010|9|23}} |{{End date|2011|5|19}} |- | bgcolor="#834413" | |٤ |٢٤ |{{Start date|2011|9|22}} |{{End date|2012|5|17}} |- | style="background: #F1741A;" | |٥ |٢٢ |{{Start date|2012|9|30}} |{{End date|2013|5|5}} |- | style="background: #92a39e;" | |٦ |٢٢ |{{Start date|2013|9|29}} |{{End date|2014|5|18}} |- | style="background: #5baab1;" | |٧ |١٣ |{{Start date|2014|11|30}} |{{End date|2015|2|18}} |} == دەرچوونەکانی DVD == واڕنەر ھۆم ڤیدیۆی چوار وەرزی لەسەر [[دیڤیدی]] لە ناوچەکانی یەکەم و دووەم و چوارەم بڵاو کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tvshowsondvd.com/news/Mentalist-Season-4/17046 |سەردێڕ=The Mentalist - Official Announcement from Warner for 'The Complete 4th Season' on DVD |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304211751/http://www.tvshowsondvd.com/news/Mentalist-Season-4/17046 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.play.com/DVD/DVD/4-/28883925/The-Mentalist-Season-4-Box-Set/Product.html |سەردێڕ=The Mentalist: Season 4 Box Set (5 Discs) |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150219211608/http://www.play.com/DVD/DVD/4-/28883925/The-Mentalist-Season-4-Box-Set/Product.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی شوباتی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! rowspan="2" |ناوی دیڤیدی ! rowspan="2" style="width:7em;" |ئەڵقەکان ! colspan="3" style="width:21em;" | کاتەکان |- ! ناوچەی یەکەم ! ناوچەی دووەم{{ھن}}[[شانشینی یەکگرتوو]] ! ناوچەی سێیەم{{ھن}}[[ئوسترالیا]] |- | وەرزی یەکەم بەتەواوەتی |٢٣ |٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tvshowsondvd.com/news/Mentalist-Season-1-Press-Release/12009 |سەردێڕ="The Mentalist DVD news: Press Release for The Mentalist-The Complete 1st Season". TVShowsOnDVD.com. Retrieved 2010-07-06. |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303173439/http://www.tvshowsondvd.com/news/Mentalist-Season-1-Press-Release/12009 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |٨ی ئازاری ٢٠١٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.amazon.co.uk/Mentalist-Season-1-DVD/dp/B001LNNRWI |سەردێڕ="The Mentalist Season 1 &#91;DVD<nowiki>&#93;</nowiki> &#91;٢٠٠٨<nowiki>&#93;</nowiki>: Amazon.co.uk: Simon Baker, Robin Tunney, Amanda Righetti, Tim Kang: DVD". Amazon.co.uk. Retrieved 2010-07-06. |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئازاری ٢٠١٢ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306234930/http://www.amazon.co.uk/Mentalist-Season-1-DVD/dp/B001LNNRWI |url-status=live }}</ref> |٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mentalist, The - The Complete 1st Season (6 Disc Set) |ناونیشان=http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-1st-season-6-disc-set/dp/807660 |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304224119/http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-1st-season-6-disc-set/dp/807660 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-1st-season-6-disc-set/dp/807660 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304224119/http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-1st-season-6-disc-set/dp/807660 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | وەرزی دووەم بەتەواوەتی |٢٣ |٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tvshowsondvd.com/news/Mentalist-Season-2/13891 |سەردێڕ=The Mentalist - Package Art, Pricing and Possible Release Date for The Complete 2nd Season |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150219212822/http://www.tvshowsondvd.com/news/Mentalist-Season-2/13891 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی شوباتی ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ |١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mentalist, The - The Complete 2nd Season (5 Disc Set) |ناونیشان=http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-2nd-season-5-disc-set/dp/813822 |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160307154241/http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-2nd-season-5-disc-set/dp/813822 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-2nd-season-5-disc-set/dp/813822 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160307154241/http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-2nd-season-5-disc-set/dp/813822 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- |وەرزی سێیەم بەتەواوەتی |٢٣ |٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.tvshowsondvd.com/news/Mentalist-Season-3/15452 |سەردێڕ=The Mentalist - 'The Complete 3rd Season' Now Official: Confirmed Date, Extras, Packaging |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304042023/http://www.tvshowsondvd.com/news/Mentalist-Season-3/15452 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.play.com/DVD/DVD/4-/19667575/The-Mentalist-Season-3-Box-Set/Product.html |سەردێڕ=The Mentalist: Season 3 Box Set (5 Discs) |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121225230058/http://www.play.com/DVD/DVD/4-/19667575/The-Mentalist-Season-3-Box-Set/Product.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mentalist, The - The Complete 3rd Season (5 Disc Set) |ناونیشان=http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-3rd-season-5-disc-set/dp/819718 |ڕێکەوتی سەردان= ٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160314022337/http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-3rd-season-5-disc-set/dp/819718 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-3rd-season-5-disc-set/dp/819718 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160314022337/http://www.ezydvd.com.au/DVD/mentalist-the-the-complete-3rd-season-5-disc-set/dp/819718 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- |وەرزی چوارەم بەتەواوەتی |٢٤ |١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٢ |٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ |٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ebay.com.au/bhp/the-mentalist |سەردێڕ=The Mentalist Season 4 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303234826/http://www.ebay.com.au/bhp/the-mentalist |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- |وەرزی پێنجەم بەتەواوەتی |٢٢ |١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣ |١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ | |} == کاست و کەسایەتییەکان == == پێشوازی == پێشوازیکردنی بینەران بۆ ئەڵقەی یەکەم گەورە بوو کاتێک نزیکەی ١٥٫٦ میلیۆن کەس لە یەکەم پەخشیدا سەیری کرد، و ٧٫٨ میلیۆن بینەری لە دووبارە بوونەوەکەی دوای سێ ڕۆژ ھەبوو.<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=20080924cbs01 CBS Wins Premiere Tuesday with Its Largest Audience on the Night Since 2001]</ref> لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ ئەڵقەی «ئاگری سوور» بەرزترین ڕێژەی سەیرکردنی ھەفتانەیی بەدەستھێنا، ئەمەش لە دوای [[کەیبانووە داماوەکان]]ەوە یەکەم بەرنامەیە کە بتوانێت ئەمە بەدەست بھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://latimesblogs.latimes.com/showtracker/2008/12/cbs-takes-weekl.html |سەردێڕ=CBS takes weekly ratings as 'Mentalist' soars |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی تەممووزی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170807112203/http://latimesblogs.latimes.com/showtracker/2008/12/cbs-takes-weekl.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === وەرز و ڕیزبەندییە ساڵانەکەی زنجیرەکە === زنجیرەکە بووە خاوەنی بڕێکی زەبەلاح لە بینەر و وەرزی یەکەم ڕیزبەندی شەشەمی لە ڕووی ناوەندی بینینەوە داگیر کرد. {| class="wikitable" width="98%" style="text-align:center" |- ! style="width:10%;" rowspan="2"| وەرزەکان ! style="width:18%;" rowspan="2"| پانای کات ([[ناوچەی کاتی ڕۆژھەڵات (باکووری ئەمریکا)|کەی تی]]) ! style="width:7%;" rowspan="2"| # Ep. ! colspan=2| یەکەم پەخش ! colspan=2| کۆتایی ھات ! style="width:7%;" rowspan="2"| وەرزەکانی تەلەڤیزیۆن ! style="width:10%; background:#ffdead;" rowspan="2"| ڕیزبەندی ! style="width:10%; background:#ffdead;" rowspan="2"| بینەرەکان{{ھن}}(بە میلیۆن) |- ! ڕێکەوت ! span style="width:10%; font-size:smaller; line-height:100%;"| بینەرەکانی{{ھن}}یەکەم پەخش{{ھن}}(بە میلیۆن) ! ڕێکەوت ! span style="width:10%; font-size:smaller; line-height:100%;"| بینەرەکانی{{ھن}}کۆتا پەخش{{ھن}}(بە میلیۆن) |- ! [[دە مێنتڵست (وەرزی ١)|١]] | {{چینی ناوەند}}Tuesday 9:00 pm{{کۆتایی}} | ٢٣ | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}September 23, 2008{{کۆتایی}} | ١٥٫٦٠<ref name="US_Rating_ep101">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.com/2008/09/30/top-cbs-primetime-shows-september-22-28/5427 |سەردێڕ=Top CBS Primetime Shows, September 22–28 |دوایین=Gorman |یەکەم=Bill |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[TV by the Numbers]] |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6AfDidr5A?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2008/09/30/top-cbs-primetime-shows-september-22-28/5427/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}May 19, 2009{{کۆتایی}} | ١٦٫٨٢<ref name="US_Rating_ep123">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.com/2009/05/27/top-cbs-primetime-shows-may-18-24-2009/19466 |سەردێڕ=Top CBS Primetime Shows, May 18–24, 2009 |دوایین=Seidman |یەکەم=Robert |ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[TV by the Numbers]] |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091005092212/http://tvbythenumbers.com/2009/05/27/top-cbs-primetime-shows-may-18-24-2009/19466 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:smaller"| [[2008–09 United States network television schedule|٢٠٠٨–٠٩]] | style="background:#fc9;"|٦ | style="background:#fc9;"|١٧٫٥٢<ref name="ABC_Medianet">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=052709_07|سەردێڕ=SEASON PROGRAM RANKINGS (THROUGH 5/24)|ڕێکەوت=٢٤ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=ABCMedianet.com|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141106161517/http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=052709_07|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- ! [[دە مێنتڵست (وەرزی ٢)|٢]] |rowspan=3| {{چینی ناوەند}}Thursday 10:00 pm{{کۆتایی}} | ٢٣ | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}September 24, 2009{{کۆتایی}} | ١٥٫٠٧<ref name="US_Rating_ep1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.com/2009/09/29/tv-ratings-sunday-night-football-house-win-week-with-adults-18-49-ncis-ncis-los-angeles-with-total-viewers/28905 |سەردێڕ=TV Ratings: Sunday Night Football, House win week with adults 18–49; NCIS, NCIS: Los Angeles with total viewers… |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|یەکەم=Robert |دوایین=Seidman |ئیش=TVbytheNumbers.com |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100511074031/http://tvbythenumbers.com/2009/09/29/tv-ratings-sunday-night-football-house-win-week-with-adults-18-49-ncis-ncis-los-angeles-with-total-viewers/28905 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}May 20, 2010{{کۆتایی}} | ١٥٫٢٢<ref name="US_Rating_ep23">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.com/2010/05/25/tv-ratings-top-25-dancing-tops-idol-with-viewers-again-lost-finale-wins-with-adults-18-49/52328|سەردێڕ=TV Ratings Top 25: Dancing Tops Idol With Viewers Again, Lost Finale Wins With Adults 18–49|دوایین=Seidman|یەکەم=Robert|بڵاوکەرەوە=TV By The Numbers|ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100528121632/http://tvbythenumbers.com/2010/05/25/tv-ratings-top-25-dancing-tops-idol-with-viewers-again-lost-finale-wins-with-adults-18-49/52328|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:smaller"| [[2009–10 United States network television schedule|٢٠٠٩–١٠]] | style="background:#fc9;"|١٠ | style="background:#fc9;"|١٥٫٣٧<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gorman |یەکەم=Bill |ناونیشان=http://tvbythenumbers.com/2010/06/16/final-2009-10-broadcast-primetime-show-average-viewership/54336 |سەردێڕ=Final 2009–10 Broadcast Primetime Show Average Viewership |بڵاوکەرەوە=Tvbythenumbers.com |ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100624063442/http://tvbythenumbers.com/2010/06/16/final-2009-10-broadcast-primetime-show-average-viewership/54336 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! [[دە مێنتڵست (وەرزی ٣)|٣]] | ٢٤ | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}September 23, 2010{{کۆتایی}} | ١٥٫٥٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.com/2010/09/28/tv-ratings-broadcast-top-25-sunday-night-football-glee-greys-anatomy-dancing-with-the-stars-top-premiere-week/65498 |سەردێڕ=TV Ratings Broadcast Top 25: 'Sunday Night Football', 'Glee,' 'Grey's Anatomy,' 'Dancing with the Stars' Top Premiere Week |یەکەم=Robert |دوایین=Seidman |ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[TV by the Numbers]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101001090902/http://tvbythenumbers.com/2010/09/28/tv-ratings-broadcast-top-25-sunday-night-football-glee-greys-anatomy-dancing-with-the-stars-top-premiere-week/65498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}May 19, 2011{{کۆتایی}} | ١٤٫١١<ref name="ratings1905">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/20/thursday-final-ratings-american-idol-big-bang-the-office-greys-mentalist-adjusted-up/93470/|سەردێڕ=Thursday Final Ratings: 'American Idol,' 'Big Bang,' 'The Office,' 'Grey's,' 'Mentalist' Adjusted Up|بڵاوکەرەوە=[[TV by the Numbers]]|دوایین=Seidman|یەکەم=Robert|ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئایاری ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/5zQN25FWt?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/20/thursday-final-ratings-american-idol-big-bang-the-office-greys-mentalist-adjusted-up/93470|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:smaller"| [[2010–11 United States network television schedule|٢٠١٠–١١]] | style="background:#fc9;"|٩ | style="background:#fc9;"|١٥٫٢٤<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/01/2010-11-season-broadcast-primetime-show-viewership-averages/94407/|سەردێڕ=2010–11 Season Broadcast Primetime Show Viewership Averages|ئیش=Tvbythenumbers.com|ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/5zZXRcj1U?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/01/2010-11-season-broadcast-primetime-show-viewership-averages/94407/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! [[دە مێنتڵست (وەرزی ٤)|٤]] | ٢٤ | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}September 22, 2011{{کۆتایی}} | ١٣٫٥٦<ref name="ratingsS04E01">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/23/thursday-finals-big-bang-theory-the-x-factor-parks-recreation-and-whitney-adjusted-up/104707/|سەردێڕ=Thursday Finals: 'Big Bang Theory,' 'The X Factor,' 'Parks & Recreation' and 'Whitney' Adjusted Up|ئیش=TV by the Numbers|دوایین=Seidman|یەکەم=Robert|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160329132630/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/23/thursday-finals-big-bang-theory-the-x-factor-parks-recreation-and-whitney-adjusted-up/104707/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}May 17, 2012{{کۆتایی}} | ١٣٫٠٩<ref name="ratingsS04E24">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/18/thursday-final-ratings-american-idol-greys-anatomy-30-rock-adjusted-up-touch-scandal-adjusted-down/134984/|سەردێڕ=Thursday Final Ratings: 'American Idol', 'Grey's Anatomy', '30 Rock' Adjusted Up; 'Touch', 'Scandal' Adjusted Down|دوایین=Bibel|یەکەم=Sara|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١٢|ئیش=TV by the Numbers|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610090132/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/18/thursday-final-ratings-american-idol-greys-anatomy-30-rock-adjusted-up-touch-scandal-adjusted-down/134984/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:smaller"| [[2011–12 United States network television schedule|٢٠١١–١٢]] | style="background:#fc9;"|١٢ | style="background:#fc9;"|١٤٫٥٧<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/complete-list-of-2011-12-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-american-idol-ncis-dancing-with-the-stars/135785/|سەردێڕ=Complete List Of 2011–12 Season TV Show Viewership: 'Sunday Night Football' Tops, Followed By 'American Idol,' 'NCIS' & 'Dancing With The Stars'|ئیش=TV by the Numbers|دوایین=Gormam|یەکەم=Bill|ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120530044746/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/complete-list-of-2011-12-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-american-idol-ncis-dancing-with-the-stars/135785/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣٠ی ئایاری ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! [[دە مێنتڵست (وەرزی ٥)|٥]] |rowspan=2|{{چینی ناوەند}}Sunday 10:00 pm{{کۆتایی}} | ٢٢ | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}September 30, 2012{{کۆتایی}} | ١١٫٠٦<ref name="ratingsS05E01">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/02/sunday-final-ratings-once-upon-a-time-the-simpsons-bobs-burgers-adjusted-up-666-park-avenue-60-minutes-adjusted-down-final-football-numbers/150988/|سەردێڕ=Sunday Final Ratings: 'Once Upon A Time', 'The Simpsons', 'Bob's Burgers' Adjusted Up; '666 Park Avenue', '60 Minutes' Adjusted Down & Final Football Numbers|دوایین=Bibel|یەکەم=Sara|ئیش=TV by the Numbers|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6Bitypb9t?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/02/sunday-final-ratings-once-upon-a-time-the-simpsons-bobs-burgers-adjusted-up-666-park-avenue-60-minutes-adjusted-down-final-football-numbers/150988/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}May 5, 2013{{کۆتایی}} | ٩٫١٧<ref name="ratingsS05E22">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/07/sunday-final-ratings-the-amazing-race-red-widow-adjusted-down/181276/|سەردێڕ=Sunday Final Ratings: 'The Amazing Race' & 'Celebrity Apprentice' Adjusted Up; 'Red Widow' Adjusted Down + Final FOX Numbers|ئیش=TV by the Numbers|دوایین=Kondolojy|یەکەم=Amanda|ڕێکەوت=٧ی ئایاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130606181730/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/07/sunday-final-ratings-the-amazing-race-red-widow-adjusted-down/181276/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:smaller"| [[2012–13 United States network television schedule|٢٠١٢–١٣]] | style="background:#fc9;"|٢٤ | style="background:#fc9;"|١١٫٨٢<ref name="season12-13">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/29/complete-list-of-2012-13-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-ncis-the-big-bang-theory-ncis-los-angeles/184781/|سەردێڕ=Complete List Of 2012-13 Season TV Show Viewership: 'Sunday Night Football' Tops, Followed By 'NCIS,' 'The Big Bang Theory' & 'NCIS: Los Angeles'|ئیش=TV by the Numbers|دوایین=Bibel|یەکەم=Sara|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6Hh9Es6JF?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/29/complete-list-of-2012-13-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-ncis-the-big-bang-theory-ncis-los-angeles/184781/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- ! [[دە مێنتڵست (وەرزی ٦)|٦]] | ٢٢ | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}September 29, 2013{{کۆتایی}} | ٩٫٧٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/10/01/sunday-final-ratings-the-simpsons-revenge-adjusted-down/206013/ |سەردێڕ=Sunday Final Ratings: 'The Simpsons' & 'Bob's Burgers' Adjusted Up; 'Revenge' Adjusted Down |ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ئیش=[[TV by the Numbers]] |دوایین=Bibel |یەکەم=Sara |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160606175859/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/10/01/sunday-final-ratings-the-simpsons-revenge-adjusted-down/206013/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}May 18, 2014{{کۆتایی}} | ٩٫٦٩<ref name="ratingsS06E22">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/05/20/sunday-final-ratings-the-amazing-race-american-dream-builders-adjusted-up/265770/|سەردێڕ=Sunday Final Ratings: 'The Amazing Race' & 'American Dream Builders' Adjusted Up|دوایین=Kondolojy|یەکەم=Amanda|ئیش=TV by the Numbers|ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610155407/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/05/20/sunday-final-ratings-the-amazing-race-american-dream-builders-adjusted-up/265770/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:smaller"| [[2013–14 United States network television schedule|٢٠١٣–١٤]] | style="background:#fc9;"| ٢٦ | style="background:#fc9;"| ١١٫٢٧<ref name="entertainment2014">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.deadline.com/2014/05/tv-season-series-rankings-2013-full-list-2/|سەردێڕ=Full 2013-14 Series Rankings|ئیش=Deadline Hollywood|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190628232549/https://deadline.com/2014/05/tv-season-series-rankings-2013-full-list-2-733762/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- ! [[دە مێنتڵست (وەرزی ٧)|٧]] |{{چینی ناوەند}}Sunday 9:00 pm (2014){{ھن}}Wednesday 8:00 pm (2015){{کۆتایی}} | ١٣ | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}November 30, 2014{{کۆتایی}} | ١٠٫٨٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/12/03/sunday-final-ratings-americas-funniest-home-videos-resurrection-once-upon-a-time-adjusted-up/334461/|سەردێڕ=Sunday Final Ratings: 'America's Funniest Home Videos', Resurrection' & 'Once Upon a Time' Adjusted Up|دوایین=Kondolojy|یەکەم=Amanda|ئیش=TV by the Numbers|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610132741/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/12/03/sunday-final-ratings-americas-funniest-home-videos-resurrection-once-upon-a-time-adjusted-up/334461/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|{{چینی ناوەند}}February 18, 2015{{کۆتایی}} | ١٠٫١٠<ref name="ratingsS0713">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/02/19/wednesday-final-ratings-empire-arrow-american-idol-the-100-stalker-adjusted-down/365253/|سەردێڕ=Wednesday Final Ratings: 'Empire', 'Arrow', 'American Idol' & 'Modern Family' Adjusted Up; 'The 100' & 'Stalker' Adjusted Down|دوایین=Bibel|یەکەم=Sara|ئیش=TV by the Numbers|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150325164323/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/02/19/wednesday-final-ratings-empire-arrow-american-idol-the-100-stalker-adjusted-down/365253/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئازاری ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | style="font-size:smaller"| [[2014–15 United States network television schedule|٢٠١٤–١٥]] | style="background:#fc9;"| ٢٥ | style="background:#fc9;"| ١١٫٨١<ref name="deadline">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=de Moraes |یەکەم=Lisa |سەردێڕ=Full 2014-15 TV Season Series Rankings: Football & 'Empire' Ruled |ئیش=Deadline Holywood |ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٥|ناونیشان=http://deadline.com/2015/05/2014-15-full-tv-season-ratings-shows-rankings-1201431167/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6YifxgqG8?url=http://deadline.com/2015/05/2014-15-full-tv-season-ratings-shows-rankings-1201431167/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئایاری ٢٠١٥ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{official website|https://web.archive.org/web/20150905053039/http://www.cbs.com/shows/the_mentalist/|ئەرشیڤی وێبگەی فەرمی}} * {{IMDb title|1196946}} * {{tv.com show|the-mentalist}} {{پۆلی کۆمنز|The Mentalist}} {{دە مێنتڵست}} {{زانیارییە کتێبخانەییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|پۆلیس|دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠١٠|کالیفۆڕنیا}} [[پۆل:دە مێنتڵست]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ڕێوشوێنە پۆلیسییەکان]] [[پۆل:زنجیرە ئەکشنەکان]] [[پۆل:ئەو زنجیرە تەلەڤیزیۆنییانەی کە تەلەڤیزیۆنی واڕنەر بڕۆز بەرھەمیھێناوە]] [[پۆل:بەرنامەکانی سی بی ئێس]] [[پۆل:بەرنامە ڕاستەقینەکانی سی بی ئێس]] [[پۆل:بەرنامە تەلەڤیزیۆنییە ئینگلیزی-زمانە ئەمریکییەکان]] hnewvmjilnqnhv2edcqmcanw4wkhr5h 0 155555 1590196 1590051 2026-06-14T12:03:28Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590196 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name=عەباس کیاڕۆستەمی |native_name=عباس کیارستمی |native_name_lang=fa |image=Abbas Kiarostami-Murcia (cropped).jpg |image_size=260px |caption=کیاڕۆستەمی لەساڵی ٢٠١٣ |birth_date={{ڕێکەوتی لەدایکبوون|١٩٤٠|٦|٢٢|df=yes}} |birth_place=[[تاران]]، [[ئێران]] |death_date={{ڕێکەوتی مردن و تەمەن|٢٠١٦|٠٧|٠٤|١٩٤٠|٦|٢٢|df=yes}} |death_place=[[پاریس]]، [[فەڕەنسا]] |death_cause=<!--Do not add a cause without citing a reliable source. --> |burial_place=شاری لەواسان، ناوچەی شەمیرانات، [[ئێران]] |alma_mater=[[زانکۆی تاران]] |nationality=[[ئێران]]ی |occupation=دەرھێنەر، سیناریۆنووس، وێنەگر، بەرھەمھێنەر، وێنەکێش، شاعیر |spouse={{marriage|پەروین ئەمیر-قلی|١٩٦٩|١٩٨٢}} |children={{Unbulleted list|ئەحمەد {{small|(b. ١٩٧١)}}|[[بەھمەن کیاڕۆستەمی|بەھمەن]] {{small|(b. ١٩٧٨)}}}} |parents={{Unbulleted list|ئەحمەد کیاڕۆستەمی|زەھرە کیاڕۆستەمی}} |years_active=١٩٦٢ – ٢٠١٦ |notable_works=ماڵی هاوڕێ لەکوێیە؟ (١٩٨٧) گرتەی-نزیک (١٩٩٠) ژیان و ئیتر هیچ (١٩٩٢) بەناو درەختانی زەیتون (١٩٩٤) تامی‌گێلاس (١٩٩٧) |style=[[بەڵگەفیلم]]، [[مینیمالیزم|سادەیی]]، [[فیلمی شیعرئامێز]] |signature=Abbas Kiarostami signature.svg |website= }} '''عەباس کیاڕۆستەمی''' (ماوەی ژیان: ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٤٠ تاکوو ٤ی تەممووزی ٢٠١٦) دەرھێنەر، سیناریۆنووس، وێنەگر، بەرھەمھێنەر، وێنەکێش، و شاعیرێکی ئێرانی بوو.<ref name="GuardianRanking">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2003/nov/14/1|سەردێڕ=The world's 40 best directors|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٠٧|نووسەر=Panel of critics|ئیش=Guardian Unlimited|شوێن=London|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣}}</ref><ref name="WexnerAK">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://wexarts.org/info/press/db/87_nr-kiarostami_elec.pdf|سەردێڕ=Abbas Kiarostami Films Featured at Wexner Center|ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Wexner center for the art|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070710175713/http://wexarts.org/info/press/db/87_nr-kiarostami_elec.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٠٧|نووسەر=Karen Simonian}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070710175713/http://wexarts.org/info/press/db/87_nr-kiarostami_elec.pdf |date=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٧ }}</ref><ref name="BFIpoll">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://old.bfi.org.uk/sightandsound/feature/63|سەردێڕ=2002 Ranking for Film Directors|ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=British Film Institute|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181013200533/http://old.bfi.org.uk/sightandsound/feature/63|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەسەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو، کیاڕۆستەمی ھاتە جیھانی سینەماوە، ٤٠ فیلمی بەرھەمھێنا لەنێویشاندا [[کورتەفیلم]] و [[بەڵگەفیلم]] ھەبوون. == ژیان == عەباس کیاڕۆستەمی لە دایکبووی تاران بوو. یەکەمین چالاکی هونەریی بریتیبوو لە نیگارکێشان، کە لەسەری بەردەوام بوو تا کۆتاییەکانی تەمەنی لاویەتی، لە تەمەنی هەژدە ساڵییەوە توانی لە پێشبڕکێیەکی نیگارکێشاندا براوە بێت و دواتریش ڕووی کردۆتە زانکۆی تاران بۆ خوێندنی [[ھونەرە جوانەکان|هونەرەجوانەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Zeitgeist Films {{!}} Abbas Kiarostami|ناونیشان=http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070218133020/http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> شارەزای [[وێنەکێشی|نیگارکێشی]] و [[گرافیک دیزاین|گرافیک‌دیزاین]] بووە بەڵام لەپاڵ پسپۆڕییەکەی لەم دوو بوارە کاری پۆلیسی هاتوچۆشی کردووە. وەک نیگارکێشێک و گرافیک دیزاینەرێک، کیاڕۆستەمی کاری لە پیشەسازی بانگەشەی سینەمایی کردووە لە شەستەکاندا، بە نەخشاندنی بەرگی فیلمەکان و کاری بانگەشەکردن. لە نێوان ساڵەکانی ١٩٦٠ بۆ ١٩٦٢ زێدەتر لە ١٥٠ کاری بانگەشەیی کرد بۆ تەلەفزیۆنەکانی ئێران کرد. جگە لەوە کاری نەخشاندن و ڕازاندنەوەی بۆ کتێبی منداڵان کردووە. هەتاوەکو سەرەتای ساڵی حەفتاکان کە یەکەمین وێستگەی ژیانی پیشەگەری خۆی وەکو دەرهێنەری فیلم دەست پێدەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Zeitgeist Films {{!}} Abbas Kiarostami|ناونیشان=http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070218133020/http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=10 x Ten: Kiarostami’s journey Ed Hayes - openDemocracy|ناونیشان=http://www.opendemocracy.net/arts-Film/article_815.jsp|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061121235730/http://www.opendemocracy.net/arts-Film/article_815.jsp|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == فیلم‌سازی == === ١٩٧٠ - ١٩٨٠ === یەکەمین بەرهەمی عەباس کیاڕۆستەمی کورتە-فیلمی دوانزدە خوولەکی نان‌وکۆڵان (١٩٧٠) بوو، کە چیرۆکی ڕووبەڕووبونەوەی قووتابیێک بە سەگێکی هاروهاج دەگێڕێتەوە. وە ساڵێک دواتر کورتەفیلمێکی دیکەی بڵاوکردەوە بە ناونیشانی زەنگی‌حەسانەوە (١٩٧٢)؛ هەڵبەتە بەرهەمەکانی کیاڕۆستەمی لە ساڵی حەفتاکان زیاتر شێوازیان تاک‌گەری‌یانە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Journal Notes: 2002|ناونیشان=http://www.filmref.com/journal2002.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070217181716/http://www.filmref.com/journal2002.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کیاڕۆستەمی سەبارەت بە یەکەمین بەرهەمی سیەنەمایی خۆی ووتی: 'نان‌وکۆڵان یەکەمین ئەزموونی من بوو لە سینەمادا و ئەبێت بڵێم کە گەلێک کارێکی سەخت بوو. ئەبووایە کار بکەم لەگەڵ مناڵێکی کەم‌تەمەن، سەگێکی دڕەندە و دەستە کارکەرانێکی کەم‌شارەزا، ئەڵبەتە جگە لە سینەماتۆگرافەرەکە، کە کە بەردەوام سەرکۆنەی دەکرد و ناڕەزایی دەئەبڕی کە کار بکەم. بەهەرحاڵ بەڕێوەبەری سینەماتۆگرافی بەجۆرێکیش لەسەر حەق بوو، چوونکە من لەسەر بنەماکانی سینەماتۆگرافییەکەی نەدەڕۆیشتم' کیاڕۆستەمی دوو بەرهەمی دیکەشی بڵاوکردەوە، ئەزمون (١٩٧٣)، و فیلمی ڕێبوار لە ساڵی (١٩٧٤).  ڕێبوار چیرۆکی پڕدەردەسەری کوڕێکی دە-ساڵان دەگێڕێتەوە بە ناوی 'قاسم جولایی' کە لە شارۆچکەیەکی بچووکەوە دەیەوێت بگاتە تاران و بینەری یاریەکی [[تۆپی پێ]] بێت، بۆ ئەم مەبەستەش فێڵ لە چەندین هاوڕێی و هاوسێیانی نزیک لە خۆی ئەکات بۆ گەیشتن بە ئامانجەکەی، تا بەنێو کۆمەڵێک زنجیرەڕووداو دەگاتە پێ. ئەم فیلمە جەخت لە پەیوەندی کوڕەکە بە گەیشتن بە ئامانجەکەی و بڕیارە لەئاکاربەدەرەکانی دەکاتەوە و باس لە ڕەوشتی مرۆڤ دەکات لەگەڵ باڵانسی ڕاگرتنی ڕاست و ناڕاست دەکات. فیلمەکانی کیاڕۆستەمی داڕشتنێکی سادە و [[ڕیالیزم|ڕیالیزمی]]<nowiki/>یان هەیە لەگەڵ شێوازە وێژەییەکی ئاڵۆز کە زۆربەی جار باس لە پەیوەندی نێوان ڕووح و جەستە دەکا. فیلمی ڕێبوار بە یەکێک لە فیلمە سەرکەوتووەکانی کیاڕۆستەمی دادەنرێت لەگەڵ ئەو شێوازە گێڕانەوەی هەیەتی و لەپاڵ گرێدانی دوو جەمسەرە شێوە-دژبەیەکەکەی سادەیی و ئاڵۆزی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBC - Films - Festivals and Seasons - Abbas Kiarostami Season 2005|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/abbas_kiarostami_2005.shtml|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=www.bbc.co.uk}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Paradox at the Heart of Abbas Kiarostami’s Early Films|ناونیشان=https://www.newyorker.com/culture/the-front-row/the-paradox-at-the-heart-of-abbas-kiarostamis-early-films|newspaper=The New Yorker|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|issn=0028-792X|زمان=en-US|یەکەم=Richard|دوایین=Brody}}</ref> لە ساڵی ۱۹۷٥ کیاڕۆستەمی دوو کورتەفیلمی دیکەی بڵاوکردەوە، کە ئەوانیش کورتەی فیلمی منیش دەتوانم و دوو چارەسەر بۆ کێشەیەک بوو. لەسەرەتاکانی ساڵی ١٩٧٦ کورتەفیلمی ڕەنگەکان و دواتریش فیلمی جلوبەرگێک بۆ زەماوەند بڵاوکردەوە؛ کە چیرۆکی کورتەفیلمەکە باس لە سێ گەنج دەکات کە لەسەر جلێک ناکۆکن. کیاڕۆستەمی لە ساڵی ١٩٧٧ فیلمی ڕاپۆرتی بڵاوکردەوە کە ماوەی فیلمەکە ١١٢ خوولەک بوو ئەمەش بە بەراوردکاری فیلمەکانی پێشووتری گەلێک درێژتر بوو؛ ماوەکەی. فیلمەکە باس لە باج‌کۆکەرەوەیەک دەکات کە تۆمەتبارە بە وەرگرتنی بەرتیل و چەندین کێشەی کەسی تریش. عەباس کیاڕۆستەمی بە فیلمی کەیسی‌یەکەم کەیسی‌دووەم (١٩٧٩)، کۆتایی بە یەکەم دەیەی فیلم‌گەری خۆی هێنا. === ١٩٨٠ - ١٩٩٠ === کیاڕۆستەمی لە سەرەتای ساڵانی‌ هەشتاکاندا چەندەها کورتە فیلمی بەرهەم‌هێنا، لەوانە؛ ددانێشە (١٩٨٠)، بەڕێکی‌یان‌ناڕێکی (۱۹۸۱)، کۆرس (١٩٨٢) و فیلمی هاوشار (١٩٨٣). و دواتریش کیاڕۆستەمی فیلمی 'ماڵی هاوڕێ لە کوێیە؟' لە ساڵی ١٩٨٧ بڵاوکردەوە، کە ناوبانگی سنوورەکانی ئێرانی تێپەر کرد و ستایشێکی یەکجار زۆر لە فیلمەکە کرا لەسەر ئاستی نێو دەوڵەتی. هەر ئەم فیلمە بوو بە بناغەی فیلمەکانی دوای خۆی. لەو خەڵاتانەی کە توانی بەدەست بێنێت؛ خەڵاتی مەفرەخی گریفۆن، براوەی سێ خەڵات لە فیستیڤاڵی لۆکارنۆی نێودەوڵەتی فیلم لەنێو خەڵاتەکاندا؛ خەڵاتی مەفرەخی پڵنگ. ''ماڵی هاوڕێ لەکوێیە'' چیرۆکێکی سادەی کوڕەخوێندکارێکی هەشت-ساڵانە کە ئەیەوێت تێنووسی هاوڕێکەی بۆ بگەڕێنێتەوە دوایی ئەوەی بە هەڵە لەگەڵ خۆی دەگەڕێنێتەوە ماڵەوەی. بەدرێژایی فیلمەکە باوەڕ و سروشتی خەڵکی گوندنشینەکانی ئێران بەفراوانی پێشان ئەدرێت. بەگشتی زیاتر فیلمێکە لە ڕوانگەی کوڕێکی بچووکەوە. لەگەڵ دیمەنی سروشتی دێ و دێ‌نشینەکان، سەبارەت واقیعی ژیان و ڕۆژگاریان.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Abbas Kiarostami at Bard College with Five, March 4, 2007|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ئیش=Abbas Kiarostami|پەڕەکان=٥٠–٦٠|بڵاوکەرەوە=University Press of Mississippi|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩٦٨-٤٤٩١-٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|دوایین٢=MacDonald|یەکەم٢=Scott|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070218133020/http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> هەرسێ فیلمی؛ ماڵی هاوڕێ لەکوێیە؟ (١٩٨٧)، ژیان و ئیتر هیچ (١٩٩٢) و بەنێو درەختانی زەیتون (١٩٩٤) بە سیانەی‌کوکر/تریلۆژی‌کوکر ناسراون، چوونکە هەرسێ فیلمەکە لە گوندی کوکر هاتونەتە وێنەگرتن. هەروەها سیانە‌فیلمەکە پەیوەندیان هەیە بە [[بوومەلەرزە|زەمین‌لەرزە]]<nowiki/>ی رودبارومنجیل کە ساڵی ١٩٩٠ ڕوویدا و لە ئاکامدا نزیکە ٤٠,٠٠٠ کەس گیانیان لەدەست دا. کیاڕۆستەمیش لە مژارەکانی، ژیان، مردن و گۆڕانی ناوچەکە بیرۆکە وەردەگرێت و دەیکات بە فیلمی سینەمایی. سیانە‌فیلمەکەی کوکر لەنۆوەدەکان سەرکەوتوو بوون لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و کاریگەریان باشیان بەجێهێشت لە وڵاتانی وەک [[فەڕەنسا]]، [[ھۆڵەندا|هۆڵەندا]]، [[سوێد]]، [[ئەڵمانیا]] و [[فینلاند|فینلاندا]].<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Parkinson, David (2005). "Abbas Kiarostami Season" . BBC. Retrieved 2007–02–23.|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/abbas_kiarostami_2005.shtml|ئیش=Abbas Kiarostami|پەڕەکان=٥٠–٦٠|بڵاوکەرەوە=University Press of Mississippi|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩٦٨-٤٤٩١-٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|دوایین٢=MacDonald|یەکەم٢=Scott}}</ref> هەرچەندە کیاڕۆستەمی ئەم سێ فیلمەی وەک تریلۆژی یان سیانە‌فیلم پێناسە نەدەکرد، بەڵکو ئەیوت لە ناویاندا دوو کۆتا فیلم و لەگەڵ فیلمی تامی گێلاس (١٩٩٧) ئەکرێت بە سیانە‌فیلم ناوزەند بکرێن چوونکە هەرسێکیان باس لە بەهاداری ژیان دەکەن. لە ساڵی ١٩٨٧ کیاڕۆستەمی فیلمی کلیلی نووسی بەڵام دەرهێنەری بۆی نەکرد. لە ساڵی ١٩٨٩ فیلمی ئەرکی‌ماڵەوەی دەرهێنا، کە دووبارە مژار و شێوازێکی تایبەتی خستەوەڕوو بینەران و سینەمادۆستان. === ١٩٩٠ - ٢٠٠٠ === یەکەم فیلمی دەیەی نۆوەدی کیاڕۆستەمی، فیلمی گرتەی-نزیک (١٩٩٠) بوو، کە فیلمەکە چیرۆکێکی ڕاستی دەگێڕێتەوە دەربارەی پیاوێکی سینەمادۆست؛ بەناوی حووسەین سەبزیان، کە خۆی بە خانەوادەیەک دەناسێنێت بەناوی موحسین مەخمەلبافی دەرهێنەری ئێرانی و ڕازیان دەکا کە کاری لەگەڵدا بکەن و فیلمێک دەربهێنن، بەڵام تا ئەو کاتەی خانەوادەکە ناسنامە ڕاستەقینەکەی پێ‌دەزانن و سکاڵای لەسەر بەرزدەکەنەوە بۆ دەستگیرکردن بە تۆمەتی فێڵکردن و بەکارھێنانی ناسنامەیەکی تر بۆ نزیک بوونەوە لێیان. ئەم فیلمە زۆر بە قووڵی دەڕواتە نێو بیروهزری ئەدەبی و کەسێتی حووسەین سەبزیانەوە لەگەڵ ئەو خۆشەویستییەی کە بۆ سینەما و هونەر هەیەتی. بەشێکی زۆری ئەم فیلمە بەڵگەنامەیە، بەشەکەی تریشی فیلمی‌ستۆدیۆییە. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/05/13/stories/2005051303400400.htm|سەردێڕ=Gupta, Hemangini (2005). "Celebrating film-making". The Hindu. Archived from the original on 5 August 2009. Retrieved 13 January 2013.|ڕێکەوت=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=University of Arizona Libraries|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090805115542/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/05/13/stories/2005051303400400.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کیاڕۆستەمی بە دەرهێنانی کارێکی وا گەورە، زیاتر بە کۆمەڵگای ڕۆژئاوا دێتە ناسین، و فیلمەکە لە تەواوی ئەوروپادا پەخش دەکرێت و لەلایەن ڕەخنەگران و بینەران ستایشێکی یەکجار گەلێ زۆر و پێشوازییەکی پڕ گەرمی لێ‌دەکرێت. فیلمی گرتەی-نزیک (١٩٩٠) لە ساڵی ٢٠١٢ و لە بڵاوکراوەی (sight&sound)، لە لیستی ٥٠ باشترین فیلمی مێژووی سینەما هاتە ناوزەندکرن و بوو بە براوەی خەڵاتی فیپرشی فیستیڤاڵی فیلمی ئەستەنبوڵ و لەگەڵ خەڵاتی ڕەخنەگرانی کوبێک بۆ باشترین فیلمی ئەو ساڵە. فیلمەکە ئەبێتە دڵخوازی چەندەها بینەر لە ناوخۆ و دەرەوەی ئێران، جگە لەوەی دەبێتە فیلمێکی جێ‌ستایش و تێبینی لەنێو چەندەها دەرهێنەری جیهانیشدا. لە ساڵی ١٩٩٢ کیاڕۆستەمی فیلمی ژیان و ئیتر هیچی دەرهێنا کە لەلایەن سینەمادۆستانەوە بە دووەم فیلمی سیانەی‌کوکر دەناسرێت. فیلمەکە باس لە کور و باوکێک دەکات کە دوایی زەمین‌لەرزەکەی ١٩٩٠ لە تارانەوە بەرەو کوکر بەڕێ دەکەون و دوای دۆزینەوەی ئەو کورە دەکەون کە لە فیلمی ماڵی هاوڕێ لەکوێیە؟ (١٩٨٧) وەک نواندکاری سەرەکی بەشداری کردووە. فیلمەکە پڕە لە دیمەنی سروشتی گوندەکە و لایەنی کۆمەڵایەتی و گوزەرانی خەڵکەکەی. <ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Abbas Kiarostami at Bard College with Five, March 4, 2007|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ئیش=Abbas Kiarostami|پەڕەکان=٥٠–٦٠|بڵاوکەرەوە=University Press of Mississippi|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩٦٨-٤٤٩١-٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|دوایین٢=MacDonald|یەکەم٢=Scott|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070218133020/http://www.zeitgeistfilms.com/director.php?director_id=33|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=On Evidence: Life and Nothing More , by Abbas Kiarostami|ناونیشان=http://www.moviemartyr.com/1991/lifeandnothingmore.htm|journal=The Continental Philosophy of Film Reader|doi=10.5040/9781474275729.ch-091}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Rosenbaum|یەکەم=Jonathan|ڕێکەوت=١٩٩٨|سەردێڕ=From Jonathan Rosenbaum (Chicago)|ناونیشان=http://www.chicagoreader.com/movies/archives/1998/0598/05298.html|journal=Film Quarterly|بەرگ=٥٢|issue=1|پەڕەکان=٤٠–٤١|doi=10.2307/1213360|issn=0015-1386|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071026020511/http://www.chicagoreader.com/movies/archives/1998/0598/05298.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> فیلمەکە بوو بە براوەی خەڵاتی ڕۆبێرتۆ ڕوسیلینی و لە فیستڤاڵی فیلمی ساوپاولۆی نێودەوڵەتیش بوو بە براوەی خەڵاتی تایبەتی ڕەخنەگران. چیرۆکی فیلمەکە کیاڕۆستەمی لە گەشتەکەی خۆی ئیلهام وەرگرتووە، سەرەتا کیاڕۆستەمی دوایی زەمین‌لەرزەکە لەگەڵ کورە یانزدە ساڵانەکەی بەهمەن بەدوایی رزگاربووانی کوکر دەگەڕێن و دواتر ئەم گەشتەی خۆی ئەکاتە بە ئیلهامی دروستکردنی ئەم فیلمە.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Zendegi va digar hich|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٢|ناونیشان=https://www.imdb.com/title/tt0105888/|type=Adventure, Drama|ئەوانی تر=Farhad Kheradmand, Buba Bayour, Hossein Rezai|بڵاوکەرەوە=Kanun parvaresh fekri, Kanun parvaresh fekri|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> هەر لە سیانەی‌کوکر و کۆتا فیلمی سیانەکە لە ژێر درەختانی زەیتون (١٩٩٤) بوو کە هەڵجنراوی فیلمەکەی پێش خۆی بوو. سیانە‌فیلمەکە باس باسی ژیان و مرۆڤ دەکەن؛ جیا لەوەی لە یەکەم فیلمی دۆخی گوندی کوکر پێشان دەدات پێش کارەساتی زەمین‌لەرزەکە و لە دوو فیلمەکەی دیکەش دەرەنجامی‌زیان و ژیانی خەڵکی گوندەکە پێشان ئەدات. کۆمپانیای (miramax films) لەژێر درەختانی زەیتون لە سینەماکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بڵاودەکەنەوە ئەوسا. دوایی چالاکیەکانی کیاڕۆستەمی بوون بە نووسینی فیلم‌نامە نێوان ساڵاکانی ١٩٩٥ و ١٩٩٦ بۆ دووانە فیلمەکانی گەشت و میزەڵانی سپی کە جەعفەر بەناهی دەرهێنانی بۆ کردبوون.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Abbas Kiarostami at Bard College with Five, March 4, 2007|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.2307/jj.1866688.16|ئیش=Abbas Kiarostami|پەڕەکان=٥٠–٦٠|بڵاوکەرەوە=University Press of Mississippi|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩٦٨-٤٤٩١-٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|دوایین٢=MacDonald|یەکەم٢=Scott}}</ref> کیاڕۆستەمی توانی خەڵاتی دارخورمای زێڕینی [[فێستیڤاڵی فیلمی کان]] بەدەست بێنێت دوای دەرکردنی فیلمی تامی گێلاس (١٩٩٧). ئەم فیلمە دەربارەی پیاوێکە کە سوورە لەسەر ئەنجامدانی کردەی خۆکوژی، و بەدوای کەسێک دەگەڕێت کە یارمەتی بدات بۆ بەدەستهێنانی خواستەکەی.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Kiarostami|یەکەم=Abbas|سەردێڕ=Ta'm e guilass|ڕێکەوت=٢٦ی تشرینی دووەمی ١٩٩٧|ناونیشان=https://www.imdb.com/title/tt0120265/?ref_=nm_knf_c_2|type=Drama|ئەوانی تر=Homayoun Ershadi, Abdolrahman Bagheri, Afshin Khorshid Bakhtiari|بڵاوکەرەوە=Abbas Kiarostami Productions, CiBy 2000, Kanun parvaresh fekri|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٩ کیاڕۆستەمی فیلمی [[با دەمانبات]]<nowiki/>ی پێشکەش کرد، لە گوندێکی کوردنشین لە ناوچەی دینەوەری [[کرماشان|پارێزگای کرماشان]] بەرھەم ھێنراوە. با دەمانبات لە فێستیڤاڵی فیلمی ڤێنیز براوەی خەڵاتی گەورەی لیژنەی داوەرەکان و ھەروەھا خەڵاتی فیدراسیۆنی ناونەتەوەیی ڕەخنەکەرانی فیلم بووە. چیرۆکی فیلمەکە لەسەر دەستەکارکەرانی فیلمێکە کە دەڕۆنە ناوچەیەکی کوردنشین لە بۆ گرتنی دیمەنێکی بە خاک سپاردنی دەرەنجامی ئەمەش چاوەڕێی مەرگی خانمێکی بەتەمەنن کەلەسەر ڕۆژەکانی مردنی خۆی بێت، بەڵام ئەو خانمە پیرەکە کە وا مەزەندە دەکرا لە قەراغی مردن بێت؛ نامرێت، ئەم فیلمە زیاتر جەخت لە پەیوەندی نێوان ژیان و مردن دەکاتەوە. بەڵام ئەوەی جێ‌جیاوازییە لە فیلمەکە زۆربەی کارکتەرانی ناو فیلمەکە نابینرێن بەڵکو تەنها دەبیسترێ دەنگیان. === ٢٠٠٠ - ٢٠١٠ === لە ساڵی ٢٠٠١ کیاڕۆستەمی و هاوکاری سەیفولڵا سەمدیان گەشت دەکەن بەرەو [[کامپالا]]<nowiki/>ی پایتەختی [[ئووگاندا|ئووگەندا]]، لەسەر داوای IFAD و دامەزراوەی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]، بۆ دروستکردنی بەڵگەنامەیەک لەسەر مناڵە هەیتوەکانی [[ئووگاندا|ئووگەندا]]، لە کۆتاییدا بە ناونیشانی ئەی.بی.سی ئەفریقا بڵاودوکرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Abbas Kiarostami {{!}} Film {{!}} guardian.co.uk|ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/film/2005/apr/28/hayfilmfestival2005.guardianhayfestival|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100314222353/http://www.guardian.co.uk/film/2005/apr/28/hayfilmfestival2005.guardianhayfestival|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> جێف ئەندرێو سەرنووسەری تایم‌ئاوت ووتی: 'ئەم فیلمە وەک فیلمەکانی پێشووتری نییە باس لە مردن بێت بەتەنێ، بەڵکو باسە لە مردن-و-ژیان و پەیوەندیان بەیەکەوە، وە ئەوەی کە چۆن مامەڵە دەکەین لەگەڵ هاویەکی خۆلێ‌دەرباز نەکردنیان'. لە ساڵی ٢٠٠٢ کیاڕۆستەمی فیلمی دەی بڵاوکردەوە. باس لە مژاری خانمێک دەکات کە بەنێو شەقامەکان دەگەڕێت و چەندین سەرنشینی هەڵدەگرێت وەک (کوڕەکەی خۆی، خوشکەکەی، پیرەژنکێ ئیماندار، لەشفرۆشێک، خانمێک کە بڕیارە هاوسەرگیری بکات). ئەم شێوازی فیلمەی کیاڕۆستەمی لەنێو ئۆتۆمبێلدا زۆر ستایشی لێکرا لەلایەن ڕەخنەگرانی وەک ئەنتنی سکۆتەوە، سکۆت لە ڕۆژنامەی [[نیویۆرک تایمز]] دەنووسێت: 'سەرباری ئەوەی کیاڕۆستەمی بەناوبانگترین دەرھێنەری ئێرانییە لە ئاستی نێودەوڵەتی، هاوکات یەکێکە لە پێشەنگانی سینەمای نێو-ئۆتۆمێل، ئەو ئەزانێت کە ئۆتۆمۆبیل شوێنێکە بۆ هزرکردن و ڕوانین، وە سەرووی هەمووشیانەوە بۆ قسەکردن'. لە ساڵی ٢٠٠٣ کیاڕۆستەمی فیلمی پێنجی بەرهەمێنا کە هیچ دیالۆگ و کارەکتەرێکی لەخۆنەگرتبوو، بەڵکو تەنها فیلمێکی شاعێرانە بوو. لە پێنج گرتەی سروشتی درێژ پێک دێت فیلمەکە. پێش نمایشکردنی کیاڕۆستەمی داوای لە بینەرانی کرد کە گەر بێزاری بەرۆکیان گرت، با لە هۆڵەکانی سینەما دەرنەچن و تەنها چاوەکانیان دابخەن گوێ لە دەنگەکەی بگرن، وە وتیشی کە 'شانسی دیکەتان هەیە لە سینەمای دیکە بینەری فیلمی تر بن، بەڵام ئەم فیلمە، بۆ یەکەمین جارە، وە ئومێدەوارم بۆ کۆتا جار نەبێت، دڵنیام لە سینەمای تردا ناگەن بەوەی فیلمی وا ببینن بۆیە تاکۆتایی دابنیشن و بینەری هەمووی بن.' وێنەگرتنی فیلمەکە لە چەند شوێنێکی جیاوازی [[ئیسپانیا]] هاتۆتە کردن. ژێف ئەندرێو ئەڵێت 'ئەمە زیاترە لە وێنەی کەشخە و ڕازاوە، ڕێک ڕێزبەندیی کراوە لەگەڵ تێکهەڵێنجراوێکی سادە و گێڕانەوەیەکی سۆزەکی، لە دوورەپەرێزی و جیابوونەوەی لە جڤاک، لە جم‌وجۆڵ بۆ حەسانەوە، لە جۆرە بێدەنگێیەکەوە بۆ دەنگ و گۆرانی، لە ڕووناکی بەرەو تاریکی، وە بەپێچەوانەوە بۆ ڕووناکی دووبارە.'<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Abbas Kiarostami {{!}} Film {{!}} guardian.co.uk|ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/film/2005/apr/28/hayfilmfestival2005.guardianhayfestival|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100314222353/http://www.guardian.co.uk/film/2005/apr/28/hayfilmfestival2005.guardianhayfestival|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یەکێ لە دەسکەوتەکانی کیاڕۆستەمی لەودەیەدا خەڵاتی [[ئاکیرا کورۆساوا|ئەکیرا کورۆساوا]] بوو لە فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی سانفرانسیسکۆ لە بۆ ئەو بەرهەم و ماندووبوونانەی پێشکەشی کردووە. ساڵی ٢٠٠٤ فیلمی دەلەدەی دەرهێنا، باسێکە لە مژاری هوونەری خۆی و تەکنیکەکانی دروستکردنی فیلم. ساڵی ٢٠٠٦ فیلمی ٣٢ خوولەکی ڕێگاکانی کیاڕۆستەمی دەرهێنا؛ کورتەفیلمێک لە پێکهاتەی موسیقا و شێعر و ئەدەب بە شێوازی ڕەش و سپی. ساڵی ٢٠٠٥ بەشداری کرد لە دروست کردن فیلمی تکتی دەرهێنەر ئەرمانۆ ئولمی و کێن لوش. لە لە ڕاپۆرتێکی [[گاردیان]]<nowiki/>ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ دا، کیارۆستامی لە ڕیزبەندی شەشەمی لە کۆی چل باشترین دەرهێنەری سینەمای هاوچەرخی جیهانیدا بوو. ساڵی ٢٠٠٨ فیلمی شیرینی بەرهەمهێنا کە  چەندەها خانمە ئەکتەری ناسراو و دەرکەوتووی ئێرانی و لەنێویاندا خانمە ئەکتەری فەڕەنسی ژولیەت بینۆش نواندنیان تێکرد، چیڕۆکەکی فیلمەکە ئەوەیە کە چەندەها خانم بینەری داستانی شیرین‌و‌خەسرەو ئەبن و جەوهەری ڕوانگە بینینی ئافرەت دەردەخرێت لە پەیامی فیلمەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Iranian film Shirin a rewarding challenge {{!}} Reuters|ناونیشان=http://www.reuters.com/article/2008/08/29/us-film-shirin-idUSN2933629320080829|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121113071352/http://www.reuters.com/article/2008/08/29/us-film-shirin-idUSN2933629320080829|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Review: Shirin|ناونیشان=https://www.theguardian.com/film/2008/aug/29/shirin.venicefilmfestival|newspaper=The Guardian|ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|issn=0261-3077|زمان=en-GB|یەکەم=Andrew|دوایین=Pulver}}</ref> === ٢٠١٠ - ٢٠١٦ === کیاڕۆستەمی ساڵی ٢٠١٠ فیلمی کۆپی هاوتای ڕەسەن لە ڕۆڵی سەرەکی ژولیت بینۆش دەرهێنا، و بوو بە یەکەمین ئەزموونی لە دەرەوەی ئێران. فیلمەکە لە ناوچەی توسکانی [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]] وێنەگیراوە. چیرۆکی پەیوەندی نێوان پیاوێکی [[خەڵکی ئینگلیز|ئینگلیز]] و خانمێکی [[فەڕەنسا|فەڕەنسی]]<nowiki/>یە. ڕۆجەر ئێبرت ڕەخنەگرسازی بەنێوبانگی فیلم ستایشی ئەم فیلمەی کرد بەوەی کیاڕۆستەمی شۆڕشێکی گەورەیە خۆی دەست پێکردووە کە یەکەم فیلمی لە دەرەوە ئێران بووە، ئەوا ئالەنگارییەکی هاسان نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ebert|یەکەم=Roger|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=fPA0Uik2mesC&pg=PA93&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q&f=false|سەردێڕ=Roger Ebert's Movie Yearbook 2012|ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Andrews McMeel Publishing|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٩٤-٢١٥٠-٢|زمان=en}}</ref> ژولێیت بینۆش توانی خەڵاتی باشترین خانمەئەکتەر وەربگرێ لە [[فێستیڤاڵی فیلمی کان|فیستیڤاڵی کان]] بۆ ڕۆڵەکەی. کیاڕۆستەمی پێش دوایین دانە فیلمی خۆی لە [[ژاپۆن]] وێنەگرت و بە ناوی وەک ئەڤیندارێک لە ساڵی ٢٠١٢ و گەلێک دەرەنجامی باشی لێکەوتەوە لەلایەن ڕەخنەگرانەوە. کۆتا فیلمی عەباس کیاڕۆستەمی، ٢٤ تاک‌وێنە بوو کە لە ساڵی ٢٠١٧ دوایی مردنی هاتە بڵاوکردنەوە، بەرهەمێکی تاقی‌کاری‌یانە کە سێ ساڵی کۆتا ژیانی خۆی کاری لەسەر کرد. فیلمەکە لە وێبگەی [[ڕاتن تۆمەیتۆز|تەماتەی ڕزیوەکان]] نمرەی ٩٢% لە سەدی هەیە لە لایەن ڕەخنەگرانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=24 Frames - Rotten Tomatoes|ناونیشان=https://www.rottentomatoes.com/m/24_frames|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|وێبگە=www.rottentomatoes.com|زمان=en}}</ref> == لیستی فیلمەکانی دەرهێنەر == ===فیلمی درێژ=== {| class="wikitable sortable" |- ! ساڵ ! فیلم ! دەرهێنەر ! نووسەر ! سەرنج |- | ١٩٧٣ | ''ئەزمون'' | {{yes}} | {{yes}} | نووسراوە بە هاوکاری ئەمیر نادری |- | ١٩٧٤ | ''ڕێبوار'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٦ | ''جلێک بۆ زەماوەند'' | {{yes}} | {{yes}} | نووسراوە بەهاوکاری پەروێز دەوایی |- | ١٩٧٧ | ''ڕاپۆرت'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٩ | ''کەیسی‌یەکەم، کەیسی‌دووەم'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٨٣ | ''هاوشار'' | {{yes}} | {{yes}} | بەڵگەفیلم |- | ١٩٨٤ | ''خوێندکارانی پۆلی یەک'' | {{yes}} | {{yes}} | [[بەڵگەفیلم]] |- | ١٩٨٧ | ''[[ماڵی هاوڕێ لەکوێیە؟]]'' | {{yes}} | {{yes}} | یەکەم فیلمی سیانەفیلمی کوکر |- | ١٩٨٧ | ''کلیل'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ١٩٨٩ | ''[[ئەرکی‌ماڵەوە]]'' | {{yes}} | {{yes}} | [[بەڵگەفیلم]] |- | ١٩٩٠ | ''[[گرتەی-نزیک]]'' | {{yes}} | {{yes}} | [[بەڵگەفیلم]] |- | ١٩٩٢ | ''[[ژیان و ئیتر هیچ]]'' | {{yes}} | {{yes}} | دووەم فیلمی سیانەفیلمی کوکر |- | ١٩٩٤ | ''[[لەژێر درەختانی زەیتون]]'' | {{yes}} | {{yes}} | سێیەم و کۆتا فیلمی سیانەفیلمی کوکر |- | ١٩٩٥ | ''سەفەر'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٥ | ''باڵۆنی سپی'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٧ | ''[[تامی گێلاس]]'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٩ | ''داربی و با'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٩ | ''[[با دەمانبات]]'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠١ | ''ئەی‌بی‌سی ئەفریقا'' | {{yes}} | {{yes}} | [[بەڵگەفیلم]] |- | ٢٠٠٢ | ''وێستگەی چۆڵکراو'' | {{no}} | {{no}} | بیرۆکەی چیڕۆکەکە هی کیاڕۆستەمییە |- | ٢٠٠٢ | ''دە'' | {{yes}} | {{yes}} | [[بەڵگەفیلم]] |- | ٢٠٠٣ | ''زێڕی ئەرخەوانی'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠٣ | ''پێنج'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠٤ | دەلەدە | {{yes}} | {{yes}} | بەڵگەفیلمە لەسەر فیلمەکانی تری کیاڕۆستەمی، بەتایبەت لەسەر فیلمی؛ دە (٢٠٠٢) |- | ٢٠٠٥ | ''بلیتەکان'' | {{yes}} | {{yes}} | دەرهێنانی بۆ کراوە لەلایەن عەباس کیاڕۆستەمی، ئەرمانۆ ئولمی و کێن لوش. |- | ٢٠٠٦ | ''پیاوان لە ئیشدا'' | {{no}} | {{no}} | هاونووسەری فیلم و بیرۆکەی چیرۆکی فیلمەکە |- | ٢٠٠٦ | ''ڤیکتۆر ئێریس-عەباس کیاڕۆستەمی؛ لێک‌چوون'' | {{yes}} | {{yes}} | یاریدەدەری دەرهێنەر |- | ٢٠٠٧ | ''فەڕشی فارسی'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠٨ | ''شیرین'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٠ | ''[[کۆپی ڕەسەن]]'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٢ | ''[[وەک ئەڤیندارێک]]'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٢ | ''ئاشنابوون بە لەیلا'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٦ | ''تاقیکردنەوەی کۆتایی'' | {{no}} | {{yes}} | خاوەنی بیرۆکەی چیرۆک کیاڕۆستەمییە. ئەم فیلمە دوای کۆچی دوایی کردنی هاتۆتە بڵاوکردنەوە. |- | ٢٠١٧ | ''٢٤ تاک‌وێنە'' | {{yes}} | {{yes}} | ئەم فیلمە دوای کۆچی دوایی کردنی هاتۆتە بڵاوکردنەوە |} ===فیلمی کورت=== {| class="wikitable sortable" |- ! ساڵ ! فیلم ! دەرهێنەر ! نووسەر ! سەرنج |- | ١٩٧٢ | ''زەنگی‌حەسانەوە'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٥ | ''دوو چارەسەر بۆ کێشەیەک'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٥ | ''منیش دەتوانم'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٦ | ''ڕەنگەکان'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٧ | ''ستایشکردنی مامۆستایان'' | {{yes}} | {{yes}} | بەڵگەفیلمی کورت |- | 1977 | ''کۆشکی جەهاننامە'' | {{yes}} | {{yes}} | بەڵگەفیلمی کورت |- | ١٩٧٧ | ''چۆن سوود لە کاتی دەس‌بەتاڵی وەرگرم'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٧٨ | ''چارەسەر'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٨٠ | ''شۆفێر'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ١٩٨٠ | ''بەڕێکی یان ناڕێکی'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٨٢ | ''کۆرس'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٥ | ''چارەسەر'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٧ | ''لەدایکبوونی ڕووناکی'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ١٩٩٩ | ''جارێکی دیکە، عەباس!'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠٥ | ''ڕێگاکانی کیاڕۆستەمی'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠٠٧ | ''لەکوێیە شوێنی گەیشتن؟'' | {{yes}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٣ | ''کچی کارگە لیمۆیەکە'' | {{no}} | {{yes}} | |- | ٢٠١٤ | ''هێلکەکانی باڵندەی نەورەس'' | {{yes}} | {{yes}} | بەڵگەفیلمی کورت |- |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [[imdbname:0452102|Abbas Kiarostami at IMDb]] * [https://www.rottentomatoes.com/celebrity/abbas_kiarostami Abbas Kiarostami at Rotten Tomatoes] * [https://letterboxd.com/director/abbas-kiarostami/ Abbas Kiarostami at Letterboxd] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فیلم|ئێران|شیعر}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{فیلم-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Abbas Kiarostami}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٠]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٦]] [[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە فەڕەنسا]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئێرانی]] [[پۆل:شاعیرانی ئێرانی]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی ئێرانی]] [[پۆل:خەڵکی تاران]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی فارسی]] [[پۆل:خەڵکی فارس]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی تاران]] [[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]] lhnzhpcmnezr7yido3ylg3z4jls0qqk 0 160082 1590318 1586107 2026-06-14T21:51:15Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590318 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''کیلیان مباپێ''' ({{IPA-fr|kiljan (ɛ)mbape lɔtɛ̃}}؛ لەدایکبووی ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٨) یاریزانێکی پیشەگەری [[تۆپی پێ]]ی [[زمانی فەڕەنسی|فەڕەنسییە]] کە لە ڕۆڵی یاریزانی [[ھێرشبەر (تۆپی پێ)|ھێرشبەردا]] بۆ یانەی [[یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید|ڕیاڵ مەدرید]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا]] یاریدەکات، مباپێ بە یەکێک لە باشترین یاریزانەکانی جیھان ناسراوە بە توانای شووتکردنی بەھێز و تێپەڕین بەخێرایی. مباپێ کاروانی پیشەگەری خۆی لە یانەی مۆناکۆی فەڕەنسی دەستپێکرد، کاتێ یەکەم یاری لە ٢٠١٥ لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا ئەنجامدا لەگەڵ یانەکە، ئەو توانی لە ([[خولی فەڕەنسی]]) ببێتە باشترین یاریزانی ساڵی لیگ ١ و خەڵاتی (Golden Boy) کوڕی ئاڵتونی بەدەستھێنا، لە ساڵی ٢٠١٧ دا مباپێ پەیوەندی بە یانەی ڕکابەری مۆناکۆ پاریس سان جێرمانەوە کرد بە شێوەی خواستن، کە دوای ساڵێک گۆڕا بۆ ھەمیشەیی و بە بڕی ١٨٠€ ملیۆن یۆرۆ پەیوەندی بە یانەکەوە کرد، کە ئەمەش کردی بە دووەم گرانبەھاترین یاریزانی مێژوو و گرانبەھاترین ھەرزەکار لە مێژوودا<ref name="clausepermanent">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.espn.com/soccer/soccer-transfers/story/3388743/psg-trigger-kylian-mbappes-permanent-transfer-from-monaco|سەردێڕ=PSG trigger Kylian Mbappe's permanent transfer from Monaco|بڵاوکەرەوە=ESPN|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠١٨}}</ref> لەگەڵ پاریس سان جێرمان مباپێ شەش نازناوی لیگ ١، چوار جامی سوپەری فەڕەنسا و بووە گۆڵکاری خولەکە و بووە باشترین یاریزانی لیگ ١ی ساڵ. لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، مباپێ یەکەم یاری پیشەگەری خۆی لە ٢٠١٧، لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا ئەنجامدا لە [[جامی جیھانیی فیفا]]، مباپێ بووە لاوترین یاریزانی فەڕەنسی کە لە پاڵەوانەتییەکە گۆڵ تۆماربکات و بووە دووەم ھەرزەکار، دوای [[پێلێ]] کە لە یاری کۆتایی جامی جیھانی گۆڵ تۆماربکات، وە دووەم گۆڵکاری [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨]] پاش ئەوەی فەڕەنسا جامەکەی بەدەستھێنا، و باشترین یاریزان ھەرزەکار و باشترین یاریزانی فەڕەنسای ساڵی پێبەخشرا. == ژیانی کەسی == مباپێ لە [[پاریس]] [[فەڕەنسا]] لەدایکبووە باوکی ویلفڕید مباپێ، بە ڕەسەن [[کامیروون|کامیروونییە]] و بێجگە لەوەی کە بریکاری مباپێیە، ڕاھێنەری تۆپی پێشە، ھەروەھا دایکی مباپێ، فایزە لاماری بە ڕەسەن [[جەزائیر|جەزائیرییە]] و یاریزانی پێشووی [[تۆپی دەست|تۆپی دەستە]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.voanews.com/a/cameroon-football-fans-cheer-kylian-mbappe-french-player-africa-ties/4470675.html|سەردێڕ=Cameroon Football Fans Cheer for French Player with Ties to Africa|دوایین=Kindzeka|یەکەم=Moki Edwin|بڵاوکەرەوە=Voice of America|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ئەو برایەکی لاوتر لە خۆی ھەیە ئیسەن مباپێ کە لە ئێستادا یاری بۆ یانەی پاریس سان جێرمان<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Brother of PSG star scores on his debut|ناونیشان=https://www.pulse.ng/sports/football/kylian-mbappes-brother-ethan-scores-for-psg-in-debut-match-id8188670.html|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٨|agency=Pulse|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180716054110/https://www.pulse.ng/sports/football/kylian-mbappes-brother-ethan-scores-for-psg-in-debut-match-id8188670.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://dzballon.com/coupe-de-la-ligue-un-joueur-avec-des-origines-algeriennes-marque-un-triple/|سەردێڕ=Coupe de la Ligue: Un joueur avec des origines Algériennes marque un triplé|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Dzballon|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170329235143/http://dzballon.com/coupe-de-la-ligue-un-joueur-avec-des-origines-algeriennes-marque-un-triple/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بە ھەمانشێوە برا ھەڵگیراوەکەشی ژیرێ کێمبۆ ئێکۆکۆ، یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.lejdd.fr/Sport/Football/Le-jeune-monegasque-Mbappe-sur-les-traces-de-Thierry-Henry-765033|سەردێڕ=Le jeune monégasque Mbappé sur les traces de Thierry Henry|دوایین=JDD|یەکەم=Le|ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180701194416/https://www.lejdd.fr/Sport/Football/Le-jeune-monegasque-Mbappe-sur-les-traces-de-Thierry-Henry-765033|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە منداڵیدا مباپێ ھاندەرێکی سەرسەختی [[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]] بووە، یاریزانێک کە ھەمیشە دەیویست لاسایی بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.espn.com/soccer/soccer-transfers/story/3326678/psgs-kylian-mbappe-real-madrids-cristiano-ronaldo-was-childhood-idol|سەردێڕ=PSG's Kylian Mbappe: Real Madrid's Cristiano Ronaldo was childhood 'idol'|دوایین=Garcia|یەکەم=Adriana|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=ESPN FC|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Why Young Kylian Mbappe Spurned Chelsea and Real Madrid|ناونیشان=https://bleacherreport.com/articles/2758066-why-young-kylian-mbappe-spurned-chelsea-and-real-madrid|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٨|agency=Bleacher Report}}</ref> == کاروانی یانە == === دەستپێک === مباپێ کاروانەکەی لە یانەی ئەی ئێس بۆندی، لەژێر ڕاھێنەرایەتی باوکی، ویلفرێد دەستپێکرد. یەکێک لە ڕاھێنەرەکانی یانەی لاوی ئەی ئێس بۆندی، ئەنتۆنیۆ ڕیکۆردۆ، ووتی،{{quote|یەکەم جارم لە ڕاھێنەرایەتیکردنی ئەو لەو کاتە بوو کە شەش ساڵان بوو بۆم دەردەکەوت کە ئەو جیاواز بوو، کیلیان دەیتوانی زۆر زیاتر لە منداڵانی تر بکات، توانای تێپەڕاندنی نایاب بوو وە زۆر لەوانیتر خێراتربوو، ئەو باشترین یاریزانە کە لەو ١٥ ساڵەی ڕاھێنەرایەتیکردنم لێرە بینیومە لە پاریس، زۆرێک لە بەھرەمەند ھەند بەڵام ھیچ کامیانم نەبینیوە لەو باشتر بێت کیلیان ئەو کەسەیە کە پێی دەڵێن 'کراک' (باشترین).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Les Bleus au berceau: "J'étais persuadé que Kylian Mbappé passerait à la télé !" |زمان=fr |ناونیشان=http://www.leparisien.fr/sports/football/psg/les-bleus-au-berceau-j-etais-persuade-que-kylian-mbappe-passerait-a-la-tele-03-01-2018-7480863.php |agency=Le Parisien |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨}}</ref>}} دواتر، مباپێ پەیوەندی بە ئەکادیمیای کلێرفۆنتەین کرد و لەوێدا ئاستێکی بەرزی پێشکەشکرد کە لە ئەنجامدا چەندین یانەی فەڕەنسی و [[یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید|ڕیال مەدرید]]، [[یانەی تۆپی پێی چێڵسی|چێڵسی]]، [[یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول|لیڤەرپوول]]، [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی|مانچستەر سیتی]] و [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]] ھەوڵی بەدەستھێنانی یاریزانەکەیان دا، لە تەمەنی ١١ ساڵیدا مباپێ پەیوەندی بە یانەی لاوانی چێڵسی کرد و یەک یاری لەگەڵ یانەکە ئەنجامدا کە دژی یانەی چارڵتن ئەتلەتیک بوو<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/sport/football/transfers/arsene-wenger-likened-him-thierry-henry-but-who-arsenal-target-kylian-mbappe-a7565971.html|سەردێڕ=Arsene Wenger has likened him to Thierry Henry – but who is Arsenal target Kylian Mbappe?|ڕێکەوت=٦ی شوباتی ٢٠١٧|newspaper=The Independent}}</ref> پاشان گەڕایەوە یانەی مۆناکۆ.<ref name="youthcareer">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.fourfourtwo.com/sg/features/kylian-mbappe-monaco-teen-who-might-be-europes-most-wanted-youngster|سەردێڕ=Kylian Mbappe: the Monaco teen who might be Europe's most wanted youngster|magazine=FourFourTwo|ڕێکەوت=٣ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170205153728/http://www.fourfourtwo.com/sg/features/kylian-mbappe-monaco-teen-who-might-be-europes-most-wanted-youngster|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205153728/http://www.fourfourtwo.com/sg/features/kylian-mbappe-monaco-teen-who-might-be-europes-most-wanted-youngster |date= ٥ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> === مۆناکۆ === ==== ٢٠١٥–١٦: پێشخشتن ==== مباپێ یەکەم یاریی یانەیی لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ لە یارییەکی یەکسان (١–١) بەرامبەر ئێس ئێم سیان لە لیگ ١ ئەنجامدا، کاتێک لە خولەکی ٨٨ ھاتە نێو یاریگا لە شوێنی یاریزان [[فابیۆ کوێنتراو]] ئەمەش مباپێی کردە لاوترین یاریزانی مێژووی مۆناکۆ بە شکاندنی ژمارەی پێوانەیی [[تیێری ھێنری]] کە لە پێشووداو لە تەمەنی ٢١ ساڵی ببووە لاوترین یاریزانی یانەکە.<ref name="youthcareer2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.fourfourtwo.com/sg/features/kylian-mbappe-monaco-teen-who-might-be-europes-most-wanted-youngster|سەردێڕ=Kylian Mbappe: the Monaco teen who might be Europe's most wanted youngster|magazine=FourFourTwo|ڕێکەوت=٣ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170904092732/https://www.fourfourtwo.com/sg/features/kylian-mbappe-monaco-teen-who-might-be-europes-most-wanted-youngster|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205153728/http://www.fourfourtwo.com/sg/features/kylian-mbappe-monaco-teen-who-might-be-europes-most-wanted-youngster |date= ٥ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> لە ٢٠ی شوباتی ٢٠١٦ مباپێ یەکەم گۆڵی لە دژی یانەی ترۆیس لە بردنەوەیەکی (٣–١) تۆمارکرد، گۆڵێک کە لە کۆتا خولەکانی یارییەکە تۆماریکرد؛ لە تەمەنی ١٧ ساڵی و ٦٢ ڕۆژدا، مباپێ بووە لاوترین یاریزان لە مێژووی مۆناکۆ گۆڵ تۆماربکات، کە دووەم جاری مباپێ بوو کە ڕیکۆردی ھێنری بشکێنێت<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=European round-up: What you might have missed|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/35623020|بڵاوکەرەوە=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kylian Mbappe offered Monaco contract amid Arsenal, Liverpool links|ناونیشان=http://www.espnfc.com/story/2814219/kylian-mbappe-offered-monaco-contract-amid-arsenal-talk|وێبگە=ESPN FC|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠١٦}}</ref> لە ٦ی ئازاری ٢٠١٦ مباپێ لەگەڵ مۆناکۆ ڕێککەوتن لەبارەی درێژکردنەوەی بۆندەکەیان تاکوو حوزەیرانی ٢٠١٩ لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ سی ئێن ئێن، سەرۆک وەزیرانی مۆناکۆ ڤادیم ڤاسیلیێڤ، کە ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو لە گواستنەوەی مباپێ بۆ یانەکەیان ووتی کە لە سەرەتاوە دەیزانی مباپێ «دیاردە» یەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Kylian Mbappe: The 'phenomenon that breathes and sleeps football'|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2018/07/13/football/kylian-mbappe-vadim-vasilyev-monaco-france-world-cup-spt-intl/index.html|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠١٨}}</ref> ==== ٢٠١٦–١٧: تێکشکاندن و نازناوی خول ==== [[پەڕگە:Mbappe.PNG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/پەڕگە:Mbappe.PNG|alt=|وێنۆک|260x260پیکسڵ|مباپێ{{بەستەری مردوو|url=https://en.wikipedia.org/wiki/File%3AMbappe.PNG%7Calt%3D%7Cوێنۆک%7C260x260پیکسڵ%7Cمباپێ |date=ئابی ٢٠٢١}} لەکاتی مەشقکردندا لە ٢٠١٧.]] مباپێ یەکەم ھاتریکی (٣ گۆڵ لە یەک یاریدا) لەگەڵ یانەی سەرەکی مۆناکۆ لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ لە بردنەوەیەکی ٧–٠ دا لە دژی یانەی ستەید ڕێنس لە جامی سووپەری فەڕەنسا لە یاریگای مۆناکۆ، ستەید لوی II<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ligue1.com/coupeLigue/article/monaco-mash-rennes.htm|سەردێڕ=Monaco mash Rennes|بڵاوکەرەوە=Ligue 1|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170202033647/http://www.ligue1.com/coupeLigue/article/monaco-mash-rennes.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>- یەکەم ھاتتریکی کە لەلایەن یاریزانێکی مۆناکۆ تۆمارکرابێت لە جامەکەدا لەوەتەی یاریزان سۆنی ئاندرسن لە ١٩٩٧.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hitc.com/en-gb/2016/12/15/do-reported-arsenal-target-kylian-mbappe-smashes-21-year-old-rec/|سەردێڕ=Reported Arsenal target Kylian Mbappe smashes 21-year-old record for Monaco|بڵاوکەرەوە=HITC Sport|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> لە١١ی شوباتی ٢٠١٧، مباپێ یەکەم ھاتتریکی لە خولی فەڕەنسی لە کاروانی یاریکردنیدا تۆمارکرد لە بردنەوەیەکی ٥–٠دا لە دژی مێتز؛ لە تەمەنی ١٨ ساڵی و ٢ مانگیدا، ئەو بووە لاوترین یاریزان کە ھاتتریکێک لە خولی فەڕەنسی تۆماربکات لەوەتەی یاریزان ژێرێمی مێنێز بۆ یانەی سۆشاوکس-مۆنتبێلیارد لە ٢٠٠٥.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ligue1.com/ligue1/article/wonderkid-mbappe-nets-hat-trick-as-monaco-march-on.htm|سەردێڕ=Wonderkid Mbappé nets hat-trick as Monaco march on|بڵاوکەرەوە=Ligue 1|ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170317054551/http://www.ligue1.com/ligue1/article/wonderkid-mbappe-nets-hat-trick-as-monaco-march-on.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ٢١ی شوبات، مباپێ گۆڵی دووەمی مۆناکۆی لە خولەکی ٤٠ تۆمارکرد کە یەکەم گۆڵی بوو لە [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا|خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا]] و ئەوی کردە دووەم لاوترین یاریزانی فەڕەنسی (دوای [[کەریم بێنزیما|کەریم بێنزێما]]) کە لە قۆناغی ١٦ی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا گۆڵ تۆماربکات. مۆناکۆ توانییان لە دوو یاریی قۆناغەکە بە ئەنجامی ٥–٣ ببەنەوە لە دژی یانەی [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی|مانچستەر ستی]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.standard.co.uk/sport/football/the-new-thierry-henry-how-arsenal-transfer-target-kylian-mbappe-played-for-monaco-vs-man-city-a3472731.html|سەردێڕ='The new Thierry Henry' – how Arsenal transfer target Kylian Mbappe played for Monaco vs Man City|newspaper=London Evening Standard|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.mancity.com/news/first-team/2017/02/24/monaco-v-man-city-champions-league-kick-off-time-team-news-and-tv-channel/1487930166558|سەردێڕ=Monaco vs Manchester City|بڵاوکەرەوە=Manchester City F.C.|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170316204824/https://www.mancity.com/news/first-team/2017/02/24/monaco-v-man-city-champions-league-kick-off-time-team-news-and-tv-channel/1487930166558|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ٥ی ئازار، مباپێ دوو گۆڵی تۆمارکرد لە یاریێک بەرامبەر نانتێس لە یاریگای مۆناکۆدا کە ئەوەی کردە لاوترین یاریزانی ٣٠ ساڵی ڕابردووی لیگ ١ کە ١٠ گۆڵ لە خولەکەدا تۆماربکات. دوو گۆڵەکەی بەرامبەر نانتێس لە ٥ی ئازار ئەوە دەگەیەنێت کە ٩ گۆڵ و ٥ ئەسیستی ئەنجامدابوو لە ٨٢٢ خولەکی یاریکردنی لە لیگ ١.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ligue1.com/ligue1/article/monaco-pull-three-points-clear-with-nantes-rout.htm|سەردێڕ=Monaco pull three points clear with Nantes rout|بڵاوکەرەوە=Ligue 1|ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.goal.com/fr/news/29/ligue-1/2017/03/05/33340212/monaco-le-nouveau-record-de-précocité-de-mbappé|سەردێڕ=Monaco, le nouveau record de précocité de Mbappé|بڵاوکەرەوە=Goal.com|زمان=French|ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> لە ١١ی ئازار، ئەو گۆڵیکی بەرامبەر بۆردۆ لە بردنەوەیەکی ٢–١ تۆمارکرد. بەوەش، مباپێ توانیوییەتی ٧ گۆڵ تۆماربکات لەو ٧ یارییانەی کە لە دەستێکەوە یاری کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ligue1.com/ligue1/article/mbappe-and-moutinho-help-monaco-move-clear.htm|سەردێڕ=Mbappé and Moutinho help Monaco move clear|بڵاوکەرەوە=Ligue 1|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181211171127/https://www.ligue1.com/ligue1/article/mbappe-and-moutinho-help-monaco-move-clear.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە قۆناغی ١٦دا، لە یاری دووەمدا لە یاریگای لوی II لە ١٥ی ئازاردا، ئەو گۆڵی یانەکەی لە خولەکی ٨ی یارییەکە تۆمارکرد بە یارمەتی ئەسیستی بێرناردۆ سێلڤاوە (١١ھەمین گۆڵی لە کۆتا ١١ یارییەکانیدا لە ھەموو پاڵەوانەتییەکاندا) بۆ ئەوەی یارمەتی مۆناکۆ بدات لە بردنەوەیان بەرامبەر مانچستەر سیتی بە ئەنجامی ٣–١ (٦–٦ بە ھەردوو یارییەکەوە) و گەییشتن بە قۆناغی داھاتووەوە بەھۆی یاسای گۆڵی دوورەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/football/2017/03/15/monaco-vs-manchester-city-champions-league-watch-live-score/|سەردێڕ=Monaco 3 Manchester City 1 (agg 6–6): Pep Guardiola's side crash out on away goals as attacking approach backfires|newspaper=The Daily Telegraph|ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> لە چارەکی کۆتایی جامەکە، مباپێ توانی یەکەم گۆڵ تۆماربکات لە بردنەوەکەیاندا لە یانەی [[بۆروسیا دۆرتموند|بۆروسیا دۆرتمۆند]]، مباپێ پەناڵتیێکی بەدەستھێنا و دوو گۆڵی تۆمارکرد و مۆناکۆ بە ئەنجامی ٣–٢ یارییەکەیان بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2017/apr/12/borussia-dortmund-monaco-champions-league-quarter-final-first-leg-match-report|سەردێڕ=Kylian Mbappe gives Monaco crucial edge against Borussia Dortmund|newspaper=The Guardian|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> لە یاری دووەمیاندا، مباپێ یەکەم گۆڵی یارییەکەی تۆمارکرد و مۆناکۆ بە ئەنجامی ٣–١ یارییەکەیان بردەوە و گەییشتن بە قۆناغی نیوەی کۆتایی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sbnation.com/soccer/2017/4/19/15361910/monaco-borussia-dortmund-champions-league-2017-final-score-result-recap|سەردێڕ=AS Monaco vs. Borussia Dortmund: Final score 3–1, Kylian Mbappe makes huge Champions League impact|بڵاوکەرەوە=SB Nation|ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180817023058/https://www.sbnation.com/platform/amp/soccer/2017/4/19/15361910/monaco-borussia-dortmund-champions-league-2017-final-score-result-recap|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> مۆناکۆ لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا دەرکران کاتێک بە دوو یارییەکەیان بەرامبەر یۆڤانتۆس بە ئەنجامی ٤–١ شکستییان ھێنا. مباپێ تاکەگۆڵەکەی مۆناکۆی تۆمارکرد کە لە ڕووبەڕووبوونەوەی دووەمی دوو یانەکە بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.express.co.uk/sport/football/802455/Juventus-2-Monaco-1-match-report-Champions-League/amp|سەردێڕ=Juventus 2 – Monaco 1: Mandzukic and Alves fire Italian giants into Champions League final|بڵاوکەرەوە=Express|ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١٧}}</ref> مباپێ ٢٦ گۆڵ لە ٤٤ یارییەکەی لەگەڵ مۆناکۆ تۆمارکرد و لەگەڵ یانەکەی خولی فەڕەنسییان بەدەستھێنا.<ref name="loan3">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/40715851|سەردێڕ=Kylian Mbappe: Paris St-Germain sign Monaco forward on loan|بڵاوکەرەوە=BBC Sport|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨}}</ref> === پاریس سان جێرمان === ==== ٢٠١٧–١٩: سەرکەوتنی کەسی و بەکۆمەڵ ==== لە ٣١ی ئابی ٢٠١٧، پاریس سان جێرمان گواستنەوەی کیلیان مباپێیان بە شێوەی خواستن ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.psg.fr/pro/article/kylian-mbappe-au-paris-saint-germain|سەردێڕ=Kylian Mbappé au Paris Saint-Germain !|trans-title=Kylian Mbappé to Paris Saint-Germain !|بڵاوکەرەوە=Paris Saint-Germain F.C.|زمان=French|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170904142820/https://www.psg.fr/pro/article/kylian-mbappe-au-paris-saint-germain|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904142820/https://www.psg.fr/pro/article/kylian-mbappe-au-paris-saint-germain |date= ٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> بڕی کڕینی مباپێ بۆ گرێبەستێکی ھەمیشەیی پێویستی بە ١٤٥€ ملیۆن و ٣٥€ ملیۆنی زیادەی دەکرد، کە ئەوی کردە گرانبەھاترین ھەرزەکاری مێژوو، گرانبەھاترین گرێبەست لە خولێکی ناوخۆییدا، و دووەم گرانبەھاترین یاریزانی مێژوو لەدوای [[نەیمار دا سیلڤا|نێیمار]]، ھاوتیمی مباپێ.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.goal.com/en/news/monaco-star-mbappe-completes-180-million-paris-saint-germain/13k7x4cozao191hcdgpw1kkrrt|سەردێڕ=Monaco Star Mbappe Completes €180 Million Paris Saint-Germain Move|بڵاوکەرەوە=Goal.com|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://sports.yahoo.com/psg-signs-kylian-mbappe-cleverly-skirts-financial-fair-play-process-173341772.html|سەردێڕ=PSG signs Kylian Mbappe, and cleverly skirts Financial Fair Play in the process|بڵاوکەرەوە=Yahoo! Sports|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170831224330/https://sports.yahoo.com/psg-signs-kylian-mbappe-cleverly-skirts-financial-fair-play-process-173341772.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Kylian-mbappe-monaco-rejoint-officiellement-le-psg-en-pret-avec-option/829364|سەردێڕ=Kylian Mbappé (Monaco) rejoint officiellement le PSG en prêt avec option d'achat|trans-title=Kylian Mbappé (Monaco) officially joins PSG on loan with an option to buy|newspaper=L'Équipe|زمان=French|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.lci.fr/mercato/mercato-transfert-de-kylian-mbappe-monaco-et-le-psg-ont-trouve-un-accord-pour-180-millions-d-euros-2062532.html|سەردێڕ=Mbappe: Monaco et le PSG trouvent un accord pour 180 millions d'euros|trans-title=Mbappé: Monaco and PSG reached an agreement at 180 million euros|بڵاوکەرەوە=LCI|زمان=French|ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> ئەو ژمارە ٢٩ی پێدرا پاش ھاتنی بۆ پایتەختی فەڕەنسا.<ref name="PSG number">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Number 29 for Kylian Mbappé|ناونیشان=https://en.psg.fr/pro/article/number-29-for-kylian-mbappe|وتەگێڕانەوە=New Paris Saint-Germain striker Kylian Mbappé will wear the number 29 shirt.|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Paris Saint-Germain F.C.|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170915023157/https://en.psg.fr/pro/article/number-29-for-kylian-mbappe|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەو لە یەکەم یاریدا لەگەڵ یانە فەڕەنسییەکە لە بردنەوەیەکی ٥–١ بەرامبەر مێتز لە ٨ی ئەیلوول گۆڵی تۆمارکرد، کە تێیدا یاریزان بێنۆوی ئاساو-ئیکۆتا دەکرا لەبەر لێدانی مباپێ.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/41205167|سەردێڕ=Metz 1–5 Paris Saint Germain|بڵاوکەرەوە=BBC Sport|ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> ٤ ڕۆژی دی، مباپێ یەکەم گۆڵی ئەورووپی لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا بۆ پاریسییەکان لە دژی یانەی سێڵتک لە بردنەوەیەکی ٥–٠ تۆمارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.goal.com/en/news/mbappe-creates-champions-league-history-with-goal-for-psg/1fq7caitbaofg1npeqftd4n1e7|سەردێڕ=Mbappe Creates Champions League History With Goal For Psg Against Celtic|بڵاوکەرەوە=Goal.com|ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|تۆپی پێ|ژیاننامە|وەرزش|پاریس|دەیەی ١٩٩٠|فەڕەنسا}} {{پۆلی کۆمنز|Kylian Mbappé}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی فەڕەنسی]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی پاریس سان جێرمان]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٨]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی فەڕەنسی]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی پاریس]] [[پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا]] [[پۆل:یاریزانانی لا لیگا]] [[پۆل:یاریزانانی لیگ ١]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی ڕیال مەدرید]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] 3rfy5fvdqbh8vziiek1dnks8frsghps 0 162984 1590331 1401225 2026-06-15T00:13:58Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590331 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = کەتەلۆنی | altname = Catalan–Valencian–Balearic | nativename = {{lang|ca|Català}} | pronunciation = {{IPA-ca|kətəˈla|}} | states = [[ئیسپانیا]]، [[ئەندۆرا]]، [[فەرەنسا]]، [[ئیتالیا]] | region = | speakers = ٤٫١ میلیۆن<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ethnologue.com/18/language/cat/ |سەردێڕ=Catalan |وێبگە=Ethnologue |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠٢٠}}</ref> | speakers2 = ژمارەی تەواوی قسەکەران: زیاتر لە ١٠ میلیۆن؛ (٢٠١٨)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.plataforma-llengua.cat/media/upload/pdf/informecat2018_1528713023.pdf|سەردێڕ=InformeCAT 50 dades sobre la llengua catalana|زمان=Catalan|ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨}} Report on the Catalan language by [[Plataforma per la Llengua]] based on recent reference sociolinguistic surveys</ref> | date = ٢٠١٢ | familycolor = Indo-European | fam2 = [[زمانی ئیتالی ڕۆژاوا|ئیتالی]] | fam3 = [[زمانی ڕۆمانی|ڕۆمانی]] | fam4 = [[زمانی ڕۆمانی ڕۆژاوا|ڕۆمانی ڕۆژاوا]] | fam5 = [[Gallo-Romance languages|Gallo-Romance]]<ref name="alternative classification">Some Iberian scholars may alternatively classify Catalan as [[Iberian Romance languages|Iberian Romance/East Iberian]].</ref> | fam6 = [[Occitano-Romance languages|Occitano-Romance]]<ref name="alternative classification"/> | ancestor = [[Old Catalan]] | stand1 = Catalan (regulated by the [[Institut d'Estudis Catalans|IEC]]) | stand2 = [[Valencian]] (regulated by the [[Acadèmia Valenciana de la Llengua|AVL]]) | script = [[Latin script|Latin]] ([[Catalan alphabet]]){{ھن}}[[Catalan Braille]] | nation = *{{flag|Andorra}} * ھەروەھا لە ٣ کۆمەڵگەی ئیسپانیا: : ** {{flag|Balearic Islands}} ** [[کەتەلۆنیا]] ** {{flag|Valencian Community}} (as [[Valencian language|Valencian]]) | minority = {{ubl|[[File:Flag of Catalonia.svg|24px]] [[Alghero]] ([[Sardinia]], [[ئیتالیا]])|{{flag|Aragon}} ([[ئیسپانیا]])|[[File:Flag of Catalonia.svg|24px]] [[Pyrénées-Orientales]] ([[فەرەنسا]])}} | agency = پەیمانگای زمانی ڤالێنسیا {{ھن}}پەیمانگای خوێندنی کەتەلۆنی | iso1 = ca | iso2 = cat | iso3 = cat | lingua = 51-AAA-e | map = Catalan language in Europe.png | mapalt = Domínio geolinguístico do catalão | mapcaption = <small>{{legend|#00A86B|ئەو ناوچەیەی کەتەلۆنی قسە دەکرێت و فەرمییە}} {{legend|#50C878| ئەو ناوچەی کەتەلۆنی قسە دەکرێت بەڵام فەرمیی نیە}} {{legend|#77dd77|ئەو ناوچە بەمێژووییی کەتەلۆنی قسە ناکرێت بەڵام فەرمییە}}</small> | mapsize = 300px | notice = IPA | sign = [[Signed Catalan]] | glotto = stan1289 | glottorefname = Catalan }} '''کەتەلۆنی'''، زمانێکی ڕۆمانی ڕۆژئاوایە لە لاتین وەرگیراوە و بەناوی ناوچەکانی کەتەلۆنیای سەدەکانی ناوەڕاست، لە باکوری ڕۆژھەڵاتی [[ئیسپانیا|ئیسپانیای نوێ]] ناونراوە. ئەو زمانە تاکە زمانی فەرمیی وڵاتی [[ئاندۆرا]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Concis Encyclopedia of Languages of the World|ڕێکەوت=ی ی 2010|بڵاوکەرەوە=Elsevier|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٨-٠٨٧٧٧٥-٤|پەڕە=١٩١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=F2SRqDzB50wC&printsec=frontcover&hl=en#v=onepage&q&f=false|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٠|زمان=en}}</ref> == بەستەرە دەرەکییەکان == === پەیمانگاکان === * [http://www.cpnl.cat/ Consorci per a la Normalització Lingüística] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081110110444/http://cpnl.cat/ |date=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ }} * [http://www.iec.cat/ Institut d'Estudis Catalans] * [https://web.archive.org/web/20070209204015/http://www.avl.gva.es/ Acadèmia Valenciana de la Llengua] === سەرچاوەکانی فێر بوون === * [https://archive.today/20060721163713/http://www.intercat.gencat.net/eng/index.html Interc@t], کۆمەڵەی سەرچاوەی ئەلیکترۆنی بۆ زانینی زمان و کەلتووری کەتەلانی * [https://web.archive.org/web/20091027154219/http://geocities.com/learn_catalan/ Learn Catalan!], پێشەکیێک بۆ گەشتیاری کەتەلۆنیا * [http://catalunya-lliure.com/recursos.html On-line Catalan resources] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Catalan language}} {{تووڵی دەروازە|فەڕەنسا|ئەورووپا|زمان|ئیسپانیا}} [[پۆل:زمانە ئیتالییەکان]] [[پۆل:زمانەکانی بکەر–کار–بەرکار]] [[پۆل:زمانی کەتەلۆنی]] hzq19g5uoeoz1erpp7babnfh4aq60hv 3 164814 1590212 1589918 2026-06-14T13:46:06Z Zemen 40346 /* ھۆشداری */ لابردن و سڕینەوەی نووسینی بێ سوود + بابەتەکە کۆتایی پێ هات، بەپێی [[وتووێژی داڕێژە:کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە#بەکارھێنانی ئاڵای تێکەڵکراوی کوردستان و کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]] 1590212 wikitext text/x-wiki == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | بە هیوای سەرکەوتن دڵ💌 [[بەکارھێنەر:Hevar333|Hevar333]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hevar333|لێدوان]]) ‏١٠:٠٤، ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ (UTC) |} == ئەرشیڤ == سڵاو بەڕێز زەمەند، سپاس بۆ بەشدارییەکانت، تکایە کاتێک هەواڵە کۆنەکان لە [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا]] پاک دەکەیەوە، لە [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا/ئەرشیڤ|ئێرەدا]] ئەرشیڤیان بکە. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏١٧:٠١، ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :دەستخۆش بۆ ئاگادارکردنەوەکە. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏١٩:١٥، ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::سپاس بۆ سەرنجدانتان، ھەر بژین. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢٠:٢٢، ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Peace Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دیپلۆماسی''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سپاس بۆ بەشدارییەکانت بەڕێز زەمەند؛ ھەر بژی. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢٠:٢٤، ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]]ی ئازیز زۆر سپاس، خۆشحاڵم کە توانیومە ببمە یارمەتیدەری ئەم ویکیپیدیایە. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢١:١١، ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == سازکردنی وتارێک == سڵاو بەڕێز زەمەند، تکایە ئەگەر توانیتان لە ھەر ئاستێکدا بێت وتاری [[:en:Red Sea crisis|قەیرانی دەریای سوور]] ساز بکە. بەھۆی شارەزاییتان ئەو داواکارییەی دەکەم. سپاس بۆ ئێوە. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏٢٣:٢٦، ٢ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]]، ئەو وتارە لە لیستی دروستکردنی وتارەکانم بوو، و لێی بێئاگا ببووم، خستتەوە بەرچاوم، بەدڵنیاییەوە کاری لەسەر دەکەم. گەلەک سپاس. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏١٠:٤٣، ٣ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) ::سپاس بۆ ئێوە کە ھەوڵی بەرەپێشبردنی پڕۆژەکە دەدن. ھەر بژین. [[بەکارھێنەر:Nskoalj|Nskoalj]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Nskoalj|لێدوان]]) ‏١١:٢٤، ٣ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == ٤ مافی نوێت بۆ زیاد کرا == سڵاو، بەو پێیەی بەشدارییەکی زۆر باشت ھەبووە، ھەر چوار مافی بەکارھێنەری پەسندکراو، [[ویکیپیدیا:پاسدراوی خۆگەڕ|پاسدەری خۆگەڕ]] و [[ویکیپیدیا:گەڕاندنەوە|گەڕێنەرەوە]] و [[وپ:گپبڕ|گواستنەوە بەبێ ڕەوانەکەر]]ت بۆ زیاد کرا. تکایە پەڕەی ڕێنمایییەکان بخوێنەوە تا بزانیت چۆن بەکاریان بێنیت. سپاس و بەھیوای بەردەوامی! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٩:١٨، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) :زۆر سپاس کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]]، بەهیوام شایەنی بم. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢١:٤٧، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک لە تێسلاوە ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence decorated (gold-brown version).png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی بەردەوامی و بەهێزیت''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | پێم خۆشە تا ئێستا لە ویکی بەردەوامیت، بەهیوای کاری زیاتر. <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ‏٠٩:٢٠، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر سپاس! پشتگیرییەکەت بەرز دەنرخێنم، ئێوەیش بمێنن بۆم پرۆژەیە. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏١٧:٤٣، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ (UTC) == گواستنەوە بەبێ جێھێشتنی ڕەوانەکەر == سڵاو کاک زەمەند زۆر ئاگاداری مافی گواستنەوە بن چەندین پەڕ ھەیە گواستنەوەتان بۆی کردووە بەبێ جێھێشتنی ڕەوانەکەر بەبێ ئەوەی بزانن گەر وا بکەن دەبێت ئەو پەڕانەش بگوازنەوە کە بەستەری پێدەدەن. بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە [[ویکیپیدیا:کێشەی گواستنەوە]]. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٢:٥٤، ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ئەوەم کردوە کە ئێوە دەیڵێن، جا نازانم «بەستەرەکان بە ئێرەوە» تەواوی بەستەرەکان نیشان دەدات یان نا، وتارێکم گواستوەتەوە لە یەک تا چوار بەستەر زیاتر نەم بینیوە دەنا ئەوەی تێیدا بووبێت چاکم کردوە. [[بەکارھێنەر:Zamand Karim| <span style="font-weight: bold; background-color: #5B7830; color: #ffffff;">زەمەنCefayî</span>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٠:٤٩، ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == سڕینەوەی ڕەوانەکەرەکان == کۆمەڵێک ڕەوانەکەرت بۆ سڕینەوەی خێرا پاڵاوتبوو نەمسڕینەوە چونکە سڕینەوەیان بە قازانجی وییکیپیدیا نەبوون سپاس. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٢:٢٥، ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :بەڵام خاڵێکی گرنگت ئەوە بوو ڕاستکردنەوەت بۆ ناوی ئیمپراتۆڕیەتی جین کردبوو دەست خۆش، چونکە جین (金朝) جیاوازە لەگەڵ چین (秦朝). [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٢:٣١، ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::{{وب|Sakura emad}}: [[ئیستعمار]]، [[ئیستیعمار]]، [[ئیستێعمار]]، [[ئستعمار]] ھەم ھەڵە نووسراون ھەم بەکارنایەن و کوردی نین، بەستەریشیان نییە. زەحمەت نەبێ یان بیانسڕەوە یا دەیانگەڕێنمەوە باری پێشووی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏١٦:٢٥، ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :::کاتی خۆی لەلایەن Min.neelوە بەھۆکارێک درووستکراون و دیارە لە سێرجی گووگڵ بەکاردێن و سێرجیان بۆ دەکرێت، گەڕانەوەی بەبێ وتووێژ تەنھا بارودۆخەکە خراپتر دەکات لە قازانجی ویکیپیدیا نییە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤١، ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::::بەبێ ھیچ ھۆکارێک یان ڕوونکردنەوەیەک ئەو کردەوانە مەگەڕێننەوە کە من چاکم کردوون، گەر بەردەوام بیت بەبێ وتووێژ تەنھا بارودۆخەکە خراپتر دەبێت و قازانج بە ویکیپیدیا ناگات [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٢٣، ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :::::ئەوە چاککردن نیە، کوردێک نیە ناسیونالیسم بەکاربێنێ، ئەوەی گەڕانیشی بۆ بکات سەرەتا [[fa:ناسیونالیسم]]ی پێ نیشان دەدات نەک ڕەوانەی ئێرەی بکا. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏١٩:٣٢، ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::ڕەوانەکەرەکان کۆنە و لەلایەن بەکارھێنەرێکی شارەزای زمانەوانی وەک کاک چالاک، و بەکارھێنەر "برووسک" درووستکراون، گەر دەتەوێت بسڕدرێتەوە وتووێژی سڕینەوە بکەوە گەر زانیاریت لەسەر وتووێژی سڕینەوە نییە پێم بڵێ من بۆت درووست دەکەم. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٣٩، ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :::::::کارم بەوە نیە کێ دایناوە، ئەوەندەی ئەزانم کوردێکم نەبینیوە بەکاریبێنێت و ھەڵەیە، بە پێویستی نازانم وتووێژی بۆ بکەمەوە وەلێ ئەمە ئیشی ئێوەشە نەک من. جیا لەوە، بۆچی پێتوایە [[گ‌یانداران]] ناوێکی بێ کێشەیە؟ ئەو بزوێنە چی دەکا لەویا؟ [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢١:٠٥، ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::::کاک @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] و کاک @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]]ش گەر بتوانن کاک زەمەن تێبگەیەنن کە لەخۆیەوە نابێ شت بسڕێتەوە بەبێ وتووێژ ئەگەرچیش پێی وابێ ھەڵەیە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٠:٢٤، ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ئەوانەی سڕیوتن ھەموو پێویست بوون. بۆ وێنە ئیستیعمار و ئیستعمار و ئەمانە ھەمووی لای ئێمە بە کار دێن و لە گەلێ دەقی کوردیشا ھاتوون. وەک لە شیعری گۆرانا، یا لە کتێبەکانی ھەژار یا قزڵجیا. تکایە بەبێ وتووێژ نە بگوازەرەوە نە بسڕەوە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ‏١١:٥٣، ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::::::{{وب|Aza}} ئەمەی دەیڵێیت [[گ‌یانداران]]-یش دەگرێتەوە؟ [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢١:١٠، ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :::::::::::@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] نا، ئەوە ھەڵەی ڕێنووسە و دەبێ بسڕێتەوە. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ‏٠٤:٠٩، ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :::::::::::: {{وب|Sakura emad}} ببوورە درەنگ وەڵامم دایەوە. کاک Zemen ئەوانەی کە لەسەرەوە و بە ئیستعمار دەستت پێ کردوونە ھەموویان وتراون. ئەم بەزموڕەزمە لە وشە بیانییەکاندا کە ھاتوونەتە ناوی کوردییەوە زۆرن وەک «ئمتیحان، ئنتیحان، ئیمتیحان ئینتیحان و چەندین شێوازی تریش کە ناتوانم ئاماژە بە ھەموویان بدەم». بەڵام وەک کاک Aza وتی، گ‌یانداران دروست نییە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٣:٠٥، ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == زانیارییەکان == سڵاو بەکارهێنەری ئازیز، داواکارم چیتر ئەو زانیاریانە نەسڕیتەوە کە زیاد دەکرێن لەسەر (شارۆچکەی عەربەت) یان چاکدەکرێن، سوپاسێکی کوردەواریش بۆ جەنابت، بەڕێزن. [[بەکارھێنەر:Atom7926|Atom7926]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Atom7926|لێدوان]]) ‏٢٠:٤٠، ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :وە هەروەها هیوادارم کاتێک کە (وشە کوردییەکان) زیاد دەکرێن و وشە عەرەبییەکان لادەدرێن، سەر لە نوێ لایان نەدەیت و ببنەوە بە وشەی عەرەبی، بۆ نموونە وشەی (ناحیە)م گۆڕیبوو بە (شارۆچکە) و زۆر شتی تر، وە وشەی ( عربت ) م کردبوو بە (عەربەت)، وە هەروەها زانیارەکم لە مێژووی شارۆچکەکەدا دانابوو کە چەند کاتژمێرێکی ویستووە هەتا دۆزیومەتەوە، ئەزیزن. [[بەکارھێنەر:Atom7926|Atom7926]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Atom7926|لێدوان]]) ‏٢٠:٤٦، ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئێمە کە شتی وەها و زانیاری ئەرشیف دەکەین بۆ نەوە و مرۆڤانی داهاتووی کوردستانە، بۆیە بێگومان وشەی کوردی زۆر لەبارترە، خۆ ئێستا نە لە ژێر دەستەڵاتی سەدامین نە هیچ تا من بە سەردەمی ئەو و بە ئەلفبێی عەرەبی باسی شتێک بکەم کە هی کوردە، بۆ نموونە کە باسی شارۆچکە دەکەین، ئێمە وشەکەمان هەیە، جا چ پێویست ئەکات وشە عەرەبییەکە زاڵ بێت بەسەریدا؟، هەروەها ئەمە نە سەرچاوەی ناوە و نە هیچی تر بەڵکو ئەمە وشەیەکە کە خودی خۆی هەیە و کوردییە، مەگەر هەر شتێک دژی مێژوو و زمانی کوردی بێت، ئەوا دژی ئەرشیفکردن ق دەوڵەمەند کردنی مێژوو و زمانی کوردی و ئاستی زانستی نەوەی داهاتوومانە، ئەزیزی ئێمەن. [[بەکارھێنەر:Atom7926|Atom7926]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Atom7926|لێدوان]]) ‏٢٠:٥٨، ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :::{{وب|Atom7926}} سڵاو، تکایە ڕەچاوی [[وپ:نک]] و [[وپ:شێ]] و [[وپ:ئبس]] بکە، ئەو نووسینانەی زیادت کردون بێسەرچاوە بوون. ھاوپێچ وشەی ناحیە بەتەواوی گشتگیرە و پەیوەندی بە کوردی و ناکوردییەوە نیە، گەر کێشەت لەگەڵ ناوەکە ھەیە، لە یەکێک لە وتارە پەیوەندیدارەکان وتووێژی گۆڕینی ناوەکە بکەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢١:١٣، ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::::سڵاو، تکایە دەتوانی ڕوونی بکەیتەوە کە مەبەستت لە ( وتارە پەیوەندیدارەکان ) چییە؟ [[بەکارھێنەر:Atom7926|Atom7926]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Atom7926|لێدوان]]) ‏٢٠:٣١، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) :::::{{وب|Atom7926}} ھەر وتارێک پێشگریی ناحیەی پێوە بوو، دەتوانیت وتووێژی گۆڕینی ناوەکەی بکەیتەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥٤، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::::::زۆر سوپاس بۆ ڕوونکردنەوەکەتان. [[بەکارھێنەر:Atom7926|Atom7926]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Atom7926|لێدوان]]) ‏٠٧:٥٢، ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == گواستنەوەی پەڕە == کاکە ئەم پەڕانەت بەکام ماف بەبێ وتووێژ گواستۆتەوە، ئەی نەم وت وتووێژ بکەن گەر وتارەکە ھیخۆتان نەبوو و دەستکاری بەکارھێنەریتری پێوەبوو؟ بەتایبەت ئەم وتارە کۆنانە کە کۆنن و چەن ساڵێکە نوسراون، بۆ بەردەوامیت لەم کارانە ئەتەوێ مافی گواستنەوەی پەڕە لەدەست بدەیت؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٦:٢٦، ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو. ئایا گواستنەوەکان خراپکارین؟ ھەڵەن؟ ئەوانەی کێشەیان ھەیە پێم بڵێ. کەس خاوەنی وتار نییە ئەوەی کردومە لەپێناو باشترکردنی وتارەکاندا بووە و ئەرکی کەسێکی ترم ئاسان کردوە، سەبارەت بە گۆڕینی ھەڵەی ڕێزمانیی ناوێک پێویست ناکا وتووێژ بکرێتەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٦:٣٩، ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::کاک زەمەن کە کەسێکی شارەزاتر بە تایبەت بەڕێوەبەڕێک قسە دەکات پێویستە بەلایەنی کەمەوە گوێی بۆ بگریت لەوانەیە سوودی بۆتۆ و بۆ پڕۆژەکە ھەبێت، بەڵێ جگە لە وتاری خۆت (بەو مەرجەی نوێ بێت و بەکارھێنەران زۆر بەشداریان تێدا نەکردبێت) بێ وتووێژکردن بچیت وتارە کۆنەکان بگوازیتەوە کارێکی ھەڵەیە گەرچیش مەبەستت باشترکردن و چاکسازی بێت، نابێت لێرە بەویستی خۆتان کاربکەن ئەی [[ویکیپیدیا:یەکدەنگی]] بۆچی ھەیە بۆ ئەوە نییە بەیەکدەنگی پڕۆژەکە بەڕێوە ببەین؟، لێرە گەر دیقەت بدەیت باسی خاوەنداریەتی وتارم نەکردووە، وتوومە بەبێ وتووێژکردن و یەکدەنگی شتێک مەگۆڕە کە کاریگەری لەسەر ویکی دروست دەکات. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٣٧، ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :::ببورن گەر خراپ لە مەبەستتان حاڵی بووبم، ڕاستە ئاگادارت کردومەتەوە، بەڵام وام بیرکردەوە مەبەستت ئەو ناوانەن کە زیاتر زەق و دیارن، بۆ نموونە [[مەڵەغان]]، دوای ئەوەی ویستم ڕاوێژ بە کەسانی شارەزا بکەم، نەک ھەر وەڵامم دەستنەکەوت، بەڵکوو بە بێڕێزیش ناویان بردم. گەر بە شایەنی ئەو مافەم نازانی، تکایە لێمی وەرگرەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٣:٣٦، ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Zemen. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٤، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:BoNM-Kurdistan.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی کوردستان''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو کاک زەمەن، ئەو نیشانە بەھۆی خزمەتکردنتان لە پەڕەکانی سەبارەت بە کوردستان پێشکەش دەکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٤٦، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :{{وب|Hivja}} {{زۆر سپاس}} ھەڤاڵ گیان، دیارییەکەت گەلێ جوانە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢١:٤٧، ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) == Notice of expiration of your reviewer right == <div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "reviewer" (بەسەرداچوونەوەکەران) will expire on 2025-01-31 12:33:34. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC)</div> == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' ٠٦:٢٤، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) </div> <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Doc James@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == چەن تێبینیەک == سڵاو، چەن تێبێنییەک بۆ داھاتووی کارەکانت، کاتێک گۆڕانکارییەک دەکەیت لە ویکیپیدیا با ئەوانی تریش ئاگاداربن، لە کورتەی دەستکاری ھۆکارەکەت بنووسە، نموونە کاتێک تاگی سڕینەوە دادەنێی ھۆکارەکەی بنووسە، کاتێک ناوی وتارێک دەگوازیەوە، کاتێک دەستکاری وتارێک دەکەی، یان ھەر گۆڕانکارییەکی تر کە پێویست بکات ئەوانی تریش بیزانن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٢٧، ٨ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) == براوەی پێشبڕکێی وتارنووسین لە ویکیپیدیای کوردی - ٢٠٢٣ == [[پەڕگە:Zamand_Kurdish_Wikipedia_Editathon_-_2023_certificate.pdf|وێنۆک]] سڵاو @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]]، خۆشحاڵبووین بە بەشداریتان لە پێشبڕکێی وتارنووسین لە ویکیپیدیای کوردی - ساڵی ٢٠٢٣. بە ناوی ڕێکخەرانی پێشبڕکێیەکە سوپاسی بەشداربوونت دەکەین و دەخوازین لە چالاکییەکانتان بەردەوامبن لە ویکیپیدیای کوردی و پڕۆژەکانی دیکەی ویکیمیدیا. لە پای بەدەستهێنانی پلەی سێیەم ئەم ڕێزلێنانەت پێشکەش دەکەین. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٦:٤٨، ١٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) :خۆشحاڵ بووم. سپاس بۆ ماندوبوونی ئێوەش لە ئەرکی پێشبڕکێیەکە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٣٩، ١٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) == داواکاری سڕینەوە == کاک زەمەن یان ھۆکاری داوای سڕینەوەکانت بنووسە یان دایمەنێ {{زۆر سپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٠:٣٩، ٢١ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) == سەرچاوەکان == سڵاو، چۆن کوردیپیدیا نابێت بە سەرچاوە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٣:٣٢، ١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]]. لێرە تەنیا من بە سەرچاوەی باوەڕ پێکراوی نازانم، ڕەنگە بەکارھێنەری تریش ھەبن کە کوردیپێدیا بە سەرچاوەیەکی باش نەزانن. بۆیە خۆشم بەدوور گرتوە لە دانانی وەک سەرچاوە. ھیچ پێوەرێکی ڕاستی و دروستی نیە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٧:١٦، ٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::لە کوردیپیدیاش سەرچاوە دانراوە، واتا بێ سەرچاوە نەنووسراوەتەوە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٨:٣٤، ٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::ئەوە زۆر دەگمەن ھەیە. تێبینیم کردوە، سەرچاوەکەش کە داندراوە قسەی ھەڵبەستراوی بۆ زیاد کراوە. بەھەرحاڵ، لە [[وپ:دیاریکردنی سەرچاوە باوەڕپێکراوەکان/تەختەئاگاداری]] ئەم باسەم کردوەتەوە، دەتوانیت بەشدار بیت و بەڵگەکانت بخەیتە ڕوو کە بۆچی کوردیپێدیا بۆ سەرچاوە دەشێت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢١:٤٤، ٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == بێ کەڵک؟؟!! == چۆن مێژژوی شوێنێک بە بێکەڵک دائەنێیت؟! لەوە سەیرتر چۆن لە خۆتەوە بێ بە کاتپێدان و گفتوگۆ و ڕاوێژ بەشێک ئەسڕیتەوە؟؟؟؟؟!!!!! [[بەکارھێنەر:Atom7926|Atom7926]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Atom7926|لێدوان]]) ١٦:٢٤، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Atom7926|Atom7926]] تکایە بێ وتووێژ دەستکاری مەگەڕێنەرەوە. ھەرکات بە سەرچاوەی بڕواپێکراوەوە، بەبێ لایەنگری و بە ڕێنووسێکی باش نووسینەکەت زیاد کرد بۆ وتارەکە، ئەوکات کەڵکی دەبێت و ناسڕدرێتەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٩:٤٨، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::مەبەستت لە لایەنگری چییە؟؟؟، بۆ زانیاریت بەڕێز ویکیپیدیا تۆڕێکی ئازادە، هیچ کەس بۆی نیە بەبێ وتووێژ شتێک بسڕێتەوە، ئینجا من بەهیچ شیوازێک لایەنگریم نەکردووە، ئەسڵەن لاینەگری چیی؟؟! تۆ باسی کام لایەنگرییە ئەکەیت؟، تۆ وەک کوردێک یەک بۆت نییە سەرچاوەی ناوی شوێنێک لە خۆتەوە بسڕیتەوە یان چەند وشەیەک لابدەیت! یان لە هەمووی گرنگتر بچیت مێژوو بسڕیتەوە، ئەزیزن. [[بەکارھێنەر:Atom7926|Atom7926]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Atom7926|لێدوان]]) ١٩:٥١، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::بێگومان ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە و ھەموو کەس دەتوانێت دەستکاریی بکات، بەڵام دەبێت دەستکارییەکان ڕەچاوی ئەو یاسایانە بکەن کە ویکیپیدیای پێ بەڕێوەدەچێت، دیارترینیان [[وپ:بێلایەنی ڕوانگە]] و [[وپ:شێواز]]ە. بۆ نموونە دەستەواژەی وەک "''دەگێڕنەوە''" یان "''ئەوەی سەرنجڕاکێشە''" کە لە وتارەکە داتناوە، ڕەچاوی ئەو یاسایانەی سەرێ ناکا. لە ھەمووی گرنگتر [[وپ:ئاماژە بە سەرچاوە|سەرچاوەی پێویستت]] بۆ نووسینەکەت نەھێناوەتەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٠:٠٢، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::پێم بڵێ چی لێ بکەم ئەو کات تۆ نایسڕیتەوە؟، من بۆ ماوەی ٦ مانگە خەریکی کۆکردنەوەی زانیاری و سەرچاوە دوای سەرچاوەم لەسەری و ئیستاش تۆ بەبەردەوامی ئەیسڕیتەوە... باشە پێم بڵێ چی زیاد بکەم یان کەم بکەم لێی ئەو کات تۆ نایانسڕیتەوە؟؟ [[بەکارھێنەر:Atom7926|Atom7926]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Atom7926|لێدوان]]) ٢٠:١٩، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::تەنانەت ئەو وێنانەشت لاداوە کە سەرچاوەکەیانم نووسیووە!! [[بەکارھێنەر:Atom7926|Atom7926]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Atom7926|لێدوان]]) ٢٠:٢٠، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::تەنانەت ئەو تێکست و نووسینانەشت لاداوە کە سەرچاوەکەیانم نووسیووە! [[بەکارھێنەر:Atom7926|Atom7926]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Atom7926|لێدوان]]) ٢٠:٢١، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::سپاس بۆ خەمخۆری و ماندوبوونتان. من ھیچ سەرچاوەیەکم نەبینی کە داتنابێ. تەنیا ھەوڵبە [[ویکیپیدیا:فێرکاریی دەستکاریکردنی ویکیپیدیا بە وێنە|وپ:فێرکاری بە وێنە]]، [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان]] و [[وپ:ئاماژە بە سەرچاوە]] بخوێنیتەوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٠:٢٦، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::ئێستا بۆ ئەو شتانەی کە سڕیووتنەتەوە چی بکەم؟ مەبەستم لەوەیە چی زیاد بکەم؟ وە چی لابدەم؟؟؟ دەمەوێت هەڵەکان رونبکەیتەوە تاوەکو بتوانم باشتریان بکەم، بۆیە وا باشتر بوو ئەگەر پەڕەی وتووێژت بکردایەتەوە. [[بەکارھێنەر:Atom7926|Atom7926]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Atom7926|لێدوان]]) ٢٠:٣٣، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == کیبۆردە کوردییەکەم == سڵاو! لە ئێستادا چیتر تاگی نووسەی ناستاندارد نایەتە سەرەوە. کێشەی کیبۆردەکەم چاکبوو؟ وتاری ([[پارتی کرێکارانی کۆریا]])م درووست کرد، ئەگەر سەیر بکەیت، کێشەی کیبۆردەکەم ھێشتا ماوە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٠٤، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو Ari Qasm. بەپێی ئەو وتارە بێ، تەختەکلیلەکەت کێشەی نییە. سپاس بۆ سازکردنی وتارەکەش! [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٢٤، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::زۆر سوپاس بۆ تۆش! [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٣٩، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == کورد ھەر بە تەنیا کورمانج نییە == کاکە زەمەنی خۆشەویست، تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=کورمانج&diff=prev&oldid=1409729 لەم جۆرە گۆڕانکارییانە] دووری بکەرەوە. خۆتان باشتر دەزانین کورد ھەر بە تەنیا کورمانج نییە و نەتەوەیەکی فرەزمان و فرەئیتنیکە و ھیچ کەسێک ناتوانێت بێژێت کوردی لەک، سۆران، زازا یان گۆران کەمتر لە کورمانجێک کوردە، یان شۆناسی کوردی میعیار و ناوەندێکی ھەیە و ئەوەش کورمانجی یان سۆرانییە. ئەم جۆرە گۆڕانکارییانە جگە لەوەی کە لە خزمەتی وردبوونەوە لە سەر وردەکارییەکانی مێژوو و شۆناسی کورد و کوردستان نییە و شتێکی زانستنامەیی نییە، لە ناوچەکانێک وەکوو کرماشان، دێرسیم، ھەورامان و ھتد کە بە زمان و شێوەزارە کوردییەکانی دیکە دەئاخێڤێنن ھەستی جیایی لە شۆناسی کوردی بە دی دەھێنێت و دەبێتە ھۆی پەڕەسەندنی جیاییخوازی لە شۆناسی کوردی و جەریاناتێک وەکوو پان-گۆرانیزم و پان-لەکیزم و پان-زازاکیزم. من ھەموو ھەوڵم ئەوەیە پێناسەیەکی گشتگیر و ھەموولایەنە لە شۆناسی کوردی بە بنەما بگرم تا جیاکارییەکان کەمتر ببن و ڕاستیی فرەڕەھەندبوونی شۆناسی کوردی بە بنەما بگیردرێت. تکایە لەو دەستکارییانە دووری بکەینەوە. لەگەڵ ڕێزم بۆ جنابت.[[بەکارھێنەر:Paraw|پەڕاو]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Paraw|لێدوان]]) ٢٢:٠٧، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Paraw|Paraw]] ڕاستە، بەڵام وابزانم بەڕێز زەمەن وتاری کورمانجی گواستەوە بۆ کورد، بەڵام من جیابوونی وتارەکە بە خراپ نازانم. بێگومان بۆ دڕێژەی وتەکانت ڕاست دەکەن و قسەی تێدا نییە و کورد زۆر گەورەترە لە یەک دوو لق. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:١٥، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Paraw|Paraw]] @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] کێشەم لە گەڕاندنەوەی دەستکارییەکانم نیە، ھەڵەیەکم کردوە و ڕەنگبێ ئێوە ڕاستبن لەمەدا. تەنیا یەک پرسیارم ھەیە، من کە ئەو دەستکاریەم کرد پێم وابوو ئەمە جیاکردنەوەی کوردە، وام بیر دەکردەوە چۆن لوڕ و زازاکانیان لە کورد جیا کردۆتەوە و کردویانن بە گەل و ھەژموونی سەربەخۆ، ئەمەش شتێکی لەو جۆرەیە، چۆن ئێستە ھەورامی و ئێزیدییەکانیش خەریکە وا لێدەکەن، جا کرمانج و سۆرانیش! ئەمە بیرکردنەوەی من بوو، وەلێ نازانم ئەم کرمانجە ھەر بەپێی زمان و شێوازی ئاخاوتن وتاری بۆ نووسراوە؟ کرمانج ھەر کورد نیە؟ چۆنا ئەم جیاکارییە کراوە؟ تەنیا حەز دەکەم ئەوە بزانم. ھەروا لە ویکیی ئینگلیزیش کرمانج بۆ وتاری کورد ڕەوانە کراوە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٣٠، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::بەگشتی بۆچوونەکان جیاوازن. من پێموانییە کۆمەڵگای ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی ئەوەندە کاریگەریی ھەبێت کە لقەکانی کورد لێکتر سست بکاتەوە! دواتریش ئەو بیرۆکە دروست نییە لە شوێنێکی وەک ویکیپیدیا؛ ناکرێت بڵێین لەبەر ئەوەی جیاکاری دێتەدی وتارێک بسڕینەوە، بەڵکوو دەبێت بەپێی بایەخداری و سەرچاوەکان بیر لە مان و نەمانی پەڕەیەک بکەینەوە. بۆ مانەوە، سڕینەوە یان ڕەوانەکردنی ئەو وتارانەش پێویستە بە ڕەچاوکردنی یاساکان، کۆمەڵگای ویکیپیدیای خۆمان بڕیاری لەسەر بدات. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٩، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] مەبەستم ئەوە نەبوو شتێ بە لایەنی کوردا نەبێت ئێمەش بیسڕینەوە. ھەر ئەوەی دەیڵێی مەبەستمە. ئەمە تا چەند بایەخدارە؟ شتی وا بوونی ھەیە کە بەم شێوەیە کوردی پێ جیا کراوەتەوە؟ چون ئەمە یەکەم جارمە شتی وا دەبینم. ئەگەر جیاکارییەکی وا ھەیە، دەبێ وتاری سۆرانییەکان لەگەڵ ئەوانی تریش دروست بکەین. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٢٨، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::: بەڕێزان، نە من و نە ھیچ کەسێکی دیکە ناتوانین کورد بوونی کورمانج یان ھەر گەلێکی کوردیی دیکە ئینکار بکەین. مەبەست ھەر بە تەنیا ئەوە بوو کە کورد ھەر بە تەنیا کورمانج نییە و لە پێکھاتەکانێکی جیاواز بە دی ھاتووەتەوە. ئەگەر کورمانج کوردە و دەبێت وتارەکەی ڕەوانەی وتاری سەرەکیی کورد بکرێت، دەی بۆچی وتارەکانی لەک، کەڵھوڕ، کورد (باشوور)، ھەورامی، سۆران، زەنگنە، گۆران، زازا، ... ڕەوانەی کورد نەکرێت؟ مەبەست لە سازکردنی ئەو وتارانە نووسینی ھەندێک زانیاریی مێژوویی، چاندی، جوگرافی، جەماوەرناسی و سیاسی سەبارەت بەو پێکھاتانەیە. بە ڕای من ھەریەک لەو پێکھاتانە دەبێت وتارێکی سەربەخۆیان بێت و لە وتاری «[[کورد]]»یش ھەموویان بە سەر یەکەوە بێن و سەبارەت بە شتەکانی گشتیی کورد وەکوو نەتەوەیەک قسە بکرێت. لە ھەموو داڕێژەکان و وتارەکانی سەبارەت بە کوردەکان دەبێت ئەمە لە بەر چاو بگرین کە ھیچ پێکھاتەیەک نادیدە نەگرێت. کورد ناوێکی گشتی بۆ ھەموومانە و ھیچ پێکھاتەیەک ناتوانێت خۆی سەرەکیتر و وەکوو میعیارێکی کوردبوون بزانێت. لەگەڵ ڕێزم بۆ ئێوە و ھەمووان.[[بەکارھێنەر:Paraw|پەڕاو]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Paraw|لێدوان]]) ٠٩:١٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Paraw|Paraw]] ڕاستە، سازکردنی ئەو وتارانە نابنە ھۆی جیاکاری، ھەموومان دەزانین ھەر لقێکی کورد خۆی دەبێتە ھەزاران عەشیرەت و لقی بچووکتر. بۆ ھەموو گەلێکیش ئەو جۆرەیە. ئێرە زانستنامەیەکی ئازادە و ئەگەر سەرچاوەی باشمان ھەبێت دەتوانین بۆ تەواوی عەشیرەتەکانی کوردیش وتار ساز بکەین. بێگومان چ لە ڕووی زانستییەوە و چ لە ڕووی کوردایەتییەوە ھیچ کوردێک لەسەر کوردێکی تر نییە و ھەموو یەک گەلین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٢:٣٤، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::گەر وایە سەیرێکی [[سۆران (گەل)]] بکەن. بەڕێوەبەر Pirehelokan پێشنیاری تێکەڵکردنی کردوە لەگەڵ شێوەزارەکە، ھەمان حاڵەتی کورمانج-ی ھەیە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٥٦، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::بە بۆچوونی من بێجگە لە کورمانج، ئەوانەی تر کێشەی ناویان تێدا دەبینم. پێم وایە شایەنی ئەوەن وتاریان ھەبێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٥٥، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == بە چ مافێک؟ == سڵاو بەڕێز، بە چ مافێک منت بێبەش کردووە لە دەستکاری کردنی وتارەکانی ویکیپیدیا؟؟؟؟ بە تایبەتی ئەوەی شارۆچکەی (عەربەت)؟؟؟؟؟ [[تایبەت:بەشدارییەکان/62.201.254.142|62.201.254.142]] ١٣:٤١، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :ئایا پێویست دەکات ئەم بابەتە بگەیەنمە Wikipedia's Foundation / Privacy Policy؟؟ [[تایبەت:بەشدارییەکان/62.201.254.142|62.201.254.142]] ١٣:٤٣، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::وتاری (شارۆچکەی عەربەت)م ئامادەکرد و بڵاومکردۆتەوە، هەموو سەرچاوە دروستەکانی تێدایە، هەندێک کێشە هەن تێیدا، بەهۆی سەرقاڵی ئەم ٢ و ٣ ڕۆژە نەمتوانیووە چارەی بکەم، لەبەر ئەوەی جەنابتان منتان بێبەشکردبوو لە دەستکاریکردنی وتارەکە بۆیە وتارێکی دیکەم بک دروست کرد وە ڕەچاوی هەموو یاساکانی ویکیپیدیا و سیاسەتەکانی ناوبراوم کرد، ئیتر ئەگەر ئەمەشیان دەسڕیتەوە، ئازادیت، بەڵام بە چ مافێک منت بێبەشکردووە؟ [[تایبەت:بەشدارییەکان/62.201.254.142|62.201.254.142]] ١٣:٥٢، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::وتارێکی دیکەم دروست کرد**** [[تایبەت:بەشدارییەکان/62.201.254.142|62.201.254.142]] ١٣:٥٣، ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::سڵاو. ببورە، نازانم باسی چی دەکەی. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٥٣، ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::سڵاو، باسی وتاری شارۆچکەی (عەربەت) دەکەم، منت بێبەشکردووە بە جۆرێک لە جۆرەکان ناتوانم هیچ دەستکاریەکی وتارەکە بکەم. [[بەکارھێنەر:Atom7926|Atom7926]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Atom7926|لێدوان]]) ١٩:٤٦، ٢١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Atom7926|Atom7926]] تەنیا بەڕێوەبەران دەتوانن کەسێک لە بەشداری و دەستکاریکردن بەربەست و بێبەش بکەن، بەڵام بەکارھێنەر:Zemen مافی بەڕێوەبەرایەتیی نییە و ناتوانێت ھیچ کەس بەربەست بکات. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٠٥، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == سازکردنی وتارێک == سڵاو بەڕێز زەمەن ماندوو نەبی، ھیوادارم ھەر دەم باش بی. تکایە ئەگەر دەتوانی وتاری [[:en:2025_Turkish_protests|خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٥ی تورکیا]] لێرە ساز بکە، زۆر سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٥، ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو کاکە گیان. منیش دەخوازم تەندروست باش بیت. {{کرا}} بڕوانە [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٥ی تورکیا|ئێرە]]. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٠:٤١، ٢٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::گەلێک سپاس بۆ ئەوەی زەحمەتت کێشا و وتارەکەت ساز کرد. لە [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا]] بەکارھات. ماندوو نەبی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ٢٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == Request to update [[داڕێژە:Country data Saint Vincent and the Grenadines]] == Hi @Zemen, thank you for your help with [[داڕێژە:Country data East Flanders]]. I really appreciate it. Now, I’d also like to request an update to [[داڕێژە:Country data Saint Vincent and the Grenadines]]. You can see my proposed revision in my sandbox, which I’ve updated specifically for this request:[[بەکارھێنەر:OperationSakura6144/خۆڵەپەتانێ]]. Thank you again for your time and support! [[بەکارھێنەر:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:OperationSakura6144|لێدوان]]) ١٣:١٠، ٩ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :Hey, @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]]. I've fixed the title now. I hope you help me really quick. [[بەکارھێنەر:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:OperationSakura6144|لێدوان]]) ٠٣:٥٣، ١٠ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:OperationSakura6144|OperationSakura6144]]: All done. Sorry it took a while, I'm not always around on wiki [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٥:٥٣، ١٠ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | ھەر بژیی. [[بەکارھێنەر:Atom7926|Atom7926]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Atom7926|لێدوان]]) ٢٣:٥٥، ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) |} == داڕێژە == سەلام زەمەن. پەڕەکانی بەکارهێنەر:Zemen/بەکارهێنەر پەرەپێدانی وتار و بەکارهێنەر:Zemen/بەکارهێنەر دوودڵ‌م گواستنەوە بۆ [[داڕێژە:بەکارھێنەر پەرەپێدانی وتار]] و [[داڕێژە:بەکارھێنەر دوودڵ]] حەتاکوو بەکارهێنەرەکانی دیکەش بەکاری بێنن، ئەگەر دژی ئەو کردەیەی دەتوانی دەستکاریەکەم پووچەڵ کەیەوە. سوپاس [[بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#00BAAE">'''سينا'''</font>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></font>]] ٠٩:١٤، ١٩ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] گیان. ھیچ کێشەم لەگەڵ گۆڕانکارییەکەتدا نییە، دەستتخۆش بێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٠٦:٤٦، ٢١ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) == ھۆشداری == سڵاو زەمەن تکایە بەھیچ شێوەیەک دەستکاری لێدوان و کردارەکانی ئێپێن مەکە و مەیانگەڕێنەوە، ئەمە کاری تۆ نییە، یەک تۆ لەم بابەتە تێوەگلاوی وەک ئێپێن لەناو بابەتەکەی، دوو پێویستە کەسێکی دەرەکی یەکلایی بابەتەکە بکاتەوە، یەکلاکردنەوەی بابەتەکە کاری بەڕێوەبەرانە ئێستا بۆیە نە بەڕێزت و نە ئێپێن نە دەبێت دەست بدەنە کاری یەکتر نە خەریکی شەڕە دەستکاری بن، ئێستا کارەکە کەوتۆتە دەست بەڕێوەبەران بۆیە بوەستە و چاوەڕێ بە! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٠٤، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەکەت، چیتر دەستکاری ناگەڕێنمەوە. وەک بەڕێوەبەریش (کە حەتمەن خۆت باشتر دەزانی) دەبێت ھەمان ھۆشداری لە پەڕەی لێدوانی ئیپنیش دابنێی لەسەر ئەوەی تۆمەت و زانیاریی ناڕاست ئاراستە نەکا، و زانیارییە کەسییەکانم پارێزراو بێ. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:١٠، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::سپاس بۆ تێگەیشتن، بۆ بابەتی دۆکسینگ، من تەنانەت بە خەیاڵیشم دانەھات کە پۆستەکانی ئەو لینکانە ھیخۆت بن و چەندێکی لە ھیخۆت ھەر نەدەچوون بەڵام گەر کاری وا ھەیە پێمان بڵێ کامەیە تا بەپێی پێویست کاری لەسەر بکەین [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:١٣، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::* [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%DB%8E%DA%98:%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&diff=prev&oldid=1589890 ئەو پۆستانەی کە چەند سەعاتێک لەمەوپێش کردووتن و دوو کەس لایکیان کردووە هەمان حسابی پۆستێکیان بۆ ناکرێت] :::* [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%88%DB%8E%DA%98%DB%8C_%D8%AF%D8%A7%DA%95%DB%8E%DA%98%DB%95:%DA%A9%DB%86%D9%85%DB%95%DA%B5%DB%95%DB%8C_%D9%BE%DB%95%D9%84%DA%A9%DB%95%D8%B2%DB%8E%DA%95%DB%8C%D9%86%DB%95&diff=prev&oldid=1589891 زەمەن چەند سەعاتێک لەمەوپێش کۆمەڵە پۆستێکی کردووە لە سۆشیال میدیا بەحساب ئاڵاکە بەکارهاتووە] :::ھەرچەند ئێرە ویکییەکی جیاوازە و پەیوەندی بە پرۆژەی ترەوە نییە، ڕێز لە سەروەریەکەی دەگرم. بەڵام ھەر ئیپن خۆی لە ویکی ئینگلیزی [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators%27_noticeboard/IncidentArchive1225#h-User:Zemen-20260604201800 سکاڵای لە دژم بەرز کردەوە و داوای بەربەستکردنی منی کرد] لەسەر ئەوەی [https://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:Rosguill#About_Human_rights_in_the_Kurdistan_Region بێ ئاگاداری زانیاریی کەسیی ئەوم بڵاو کردەوە] (بۆ زانیاری، تا ئەو کاتە من هیچم لەسەر زانیاریی کەسی و دۆکسینگ نەدەزانی)، ئێستا کە سوور دەزانێ ئەوە بڵاوکردنەوەی زانیاریی کەسییە، ئازادانە و بێ باکانە دەیکا، و بە ناوزڕاندم دەیەوێ پەڕگەکە بسڕێتەوە و پەڕگەکەی خۆیشی زیندوو بھێڵێتەوە. ئێستا ئەگەر ئەمە لە ویکی ئینگلیزی ڕوویدابایە بێ یەک و دوو بەربەست دەکرا، چونکە پێشووتر لەسەر دۆکسینگ سکاڵای بەرز کردوەتەوە و ئاگادارە. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٣٠، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] کە ئەم بابەتە ڕوویداوە درەنگانی شەو بووە بۆمن و من لەماڵەوە نیم لە شوێنێکی زۆر باش نیم بۆیە بەلێ لات سەیر نەبێ کە تەرکیزی ڵینکەکانیم نەکردووە، ئەگەر واش بێت و خۆی ئەمانەی درووستکردبێت تا سەرچاوە بۆ ئاڵاکەی زیاد بکات، ھیچ لە بابەتەکە ناگۆڕێت کە ئاڵاکەی ھەر دەسڕدرێتەوە چونکە یەک خۆی دانی پێداناوە کەئەمانە سەرچاوەی باوەرپێنەکراون، دوو ئاڵاکەی سیاسەت پێشێل دەکات و بڕیاری لەسەر دراوە بسڕدرێتەوە بۆیە باسەکە ناگۆڕێت، بەڵام ئەوەی لایمن سەیرە ئەو شەڕە دەستکارییەیە کە کەستان کەمترخەمیتان لێی نەکردووە ھەردووکیشتان ئەیکەن، ھەر ئێستا لەم وتووێژە بۆ نموونە ئێپێن خۆت لێدوانەکانی ئەوت سڕیوەتەوە و نەشت ھێشتووە لێدوانەکانی بگەڕێنێتەوە لە کاتێکا ئەمە پەڕەی تایبەتی خۆیەتی ئەتوانێ لێدوان بنووسێ یان لێدوانەکەی تۆ ھەر لاببات و ئەویش ھەر کەم تەرخەمی نەکردووە لەوەی شەڕە دەستکاریت لەگەڵ بکات و یەک بەرامبەر بە یەک لەگەڵت بکات و دەستکارییەکانت بگەڕێنێتەوە بەبێ ئەوەی ھیچ حساب بۆ '''قسەکەی من''' بکەن کە ھەر لەم وتووێژەی ئێرە نووسیومە تکایە زەمەن بەھیچ شێوەیەک دەستکارییەکانی و کردارەکانی مەگەڕێنەوە و ئەمە کاری بەرێوەبەرانە نەک تۆ ئەم ھۆشدارییە ھەرخۆی ڕوویەکی بەرەو ڕووی تۆ بوو نەدەبوایە تۆش وابکەی کەچی ھەردووکتان خەریکن وادەکەن وەک ئەوەی ھەر من لێرە بوونیشم نەبێت، کەسیشتان بەکارھێنەری نوێ نین، زۆر لام سەیرە ئاوا مامەڵە دەکەن! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:١١، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ببورە گەر وا ھەست بکەی، بەڵام ئەمە پەڕەی خۆمە، مافی ئەوەم ھەیە دەستکارییەکەی بگەڕێنمەوە. بۆ ئاگاداری، ئێپن خەریکی ھەمان شت بوو لە پەڕەی وتووێژەکەم لە ویکی ئینگلیزی، بەڕێوەبەرێک [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User_talk:Zemen&diff=prev&oldid=1358629094 دەستکارییەکەی گەڕاندەوە] و ئاقڵ بوو، بەڵام لێرە بۆی چووەتە سەر، تەنانەت حساب بۆ تۆی بەڕێوەبەریش ناکات. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٣:١٨، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ئاگادارم کە تۆ ئەتوانی نەک ئەمە تەنانەت پەرەکەشت بەتاڵ بکەیتەوە بەڵام جیاوازیەکەی ئەوەیە ویکیپیدیای ئینگلیزی ھەزاران بەڕێوەبەری لێیە و دوو سەد دانەی بەس ڕۆژانە چالاکن من لێرە بەتەنھا خەریکی ئەو شەڕەم ئامۆژگاریم کردبووی دەستکارییەکەی نەگەڕێنیتەوە تا شەڕە دەستکاری تر ڕوونەدات ئەگەرنا ئاساییە وابکەیت. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٢٢، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Épine|Épine]] بەکورتی ناتوانیت بەزۆر لێدوانەکەت لە پەڕەی وتووێژی ئەو بھێڵیتەوە و دەستکارییەکانی بگەڕێنیتەوە ئەگەرچیش ئەو دەستکاریانەی مانای ئەوە بن لێدوانەکانت بسڕنەوە ئەمە پەڕەی تایبەتی خۆیەتی و ئەتوانێت وا بکات، وابزانم لە ویکی ئینگلیزیش ھەمان ڕێنمایتان پێدرا. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٣٢، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 9jw2rufd9oepfglixroflnazu919wvk 0 166736 1590195 1590121 2026-06-14T12:03:18Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590195 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''پەیماننامەی سەعداباد''' ({{بە فارسی|پیمان سعدآباد}}، {{بە کورمانجی|Peymana Seedabadê}}) ناوی پەیماننامەیەکە کە لە ساڵی ١٩٣٧ لە نێوان [[ئێران]]، [[عێراق]]، [[تورکیا]] و [[ئەفغانستان]] لە کۆشکی سەعدابادی [[تاران]] بەسەرپەرشتی [[بەریتانیا]] بە مەبەستی دۆستایەتی و دەستدرێژی نەکردن بۆ سەر خاکی یەکتر و ڕێگریکردن لە گەشەکردنی بیری [[کۆمۆنیزم]] مۆرکرا. لە دەخاڵ پێک ھاتبوو ناوەرۆکی ئەم پەیماننامەیە ھاورای و پشتیوانی ئەم وڵاتانە بووە لە ھەڵوێستە [[ڕامیاری]]یە -یەکگرتنیان لە کاتی مەترسی و شەڕدا-. بەپێی ئەم پەیماننامەیە بەلێنیان بەیەکتر دا بوو ھێرش نەکەنە سەر یەک و دەستوەردان لەکاروباری ناوخۆی یەکتر وەرنەدەن و سنوورەکانی یەکتر نەبەزێنن. تا سالی ١٩٧٩ کارا بوو. == پەیماننامەی سەعداباد و کاریگەری لەسەر کورد == ئەم پەیماننامەیە کاریگەری ڕاستەوخۆی ھەبوو لەسەر [[کورد]]ەکان بەھۆی ئەوەی لە زۆربەی ئەم وڵاتانە کوردەکان لە [[تێکۆشان]] بوون بۆ بەدەست ھێنانی [[ماف]]ەکانیان بەتایبەت دوای دابەشکردنی کوردستان بەسەر چوار دەوڵەت چەندین بزوتنەو و شۆرش دژی ئەم دەوڵەتانە ئەنجامدرا سەرسنورەکان شوینی نیشتەجێ بوون و مانەوەیان بوو بەپێی بەندی دووەم لەم پەیماننامەیە ئەو وڵاتانە پاپەندن بە پاراستنی سنورەکانیان وە بە پێی بەندی حەوتەمی ئەم ڕێکەوتنامەیە «دەوڵەتە ھاوپەیمانەکان لە بەرامبەر یەکدا بەرپرسن کە لە سنورەکان ڕێگە لە سازبوونی ڕێکخراوی چەکداری و چالای ئەوان بگرن کە خوازیاری ئەوە ڕێکخراو و دامەزراوەکانی ئێستا لە نێو بەرن و چالاکی ئەنجام دەدەن» لەم دووبەندە ھەرچەنە بە شێوەیکی ڕاستەخۆ باسی کورد و بزوتنەوەکانی نەکراوە بەڵام بەپێی ئەوەی کە سنوری ئەم وڵاتانە کەوتبووە ناو خاکی [[کوردستان]] لە دژی [[کورد]] نوسراون. == واژووکردن و پەسەندکردنی پەیماننامەکە == پەیماننامەکە لە ٨ی تەممووزی ١٩٣٧ واژوو کرا، و دواتر لە ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٣٨ پەسەند کرا. ناوی پەیماننامەکە لەو کۆشکەوە ھاتووە کە تێیدا واژوو و پەسەند کراوە لە [[کۆمەڵگەی سەعدئاباد]] لە [[تاران]]، ئێران. زانیارییەکی زۆر دەربارەی پەیماننامەکە لەبەردەستدا نییە، بەھۆی ئەوەی زۆرێک لە مێژوونووسان بە ناگرینگی دەزانن لەچاو ڕووداوە جیھانییەکانی دیکەی [[سەردەمی نێوان دوو جەنگ]]، وەک سەرھەڵدانی [[ئادۆڵف ھیتلەر]] لە [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیا]].<ref>Hollaway, A.P., 2018. ''The rise of der Führer: the sociopolitical environment of interwar period Germany and the Hitler cult''(Doctoral dissertation, Southern New Hampshire University).</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Cornell |یەکەم١=Agnes |دوایین٢=Moller |یەکەم٢=Jorgen |دوایین٣=Skaaning |یەکەم٣=Svend-Erik |ڕێکەوت=٢٠١٧|سەردێڕ=The Real Lessons of the Interwar Years |ناونیشان=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/jnlodmcy28&id=388&div=&collection= |journal=Journal of Democracy |بەرگ=٢٨|issue=3 |پەڕەکان=١٤–٢٨|doi=10.1353/jod.2017.0040}}</ref> پەیماننامەی سەعدئاباد بە فەرمی وەک [[پەیمانی دەستدرێژینەکردن]] واژوو کرا، کە تێیدا یاسای نێونەتەوەیی قەدەغەی کردبوو ھیچ کام لە واژووکاران [[داگیرکاری|کردەوەی دوژمنکارانە]] بەرامبەر یەکدی ئەنجام بدەن، بەو واتایەی کە [[عێراق]]، [[تورکیا]]، [[ئێران]] و [[ئەفغانستان]] ڕایان گەیاند کە بە دوژمنکاری بەرامبەر یەکدی ڕەفتار ناکەن و کار بۆ باشترکردنی پەیوەندییەکانیان دەکەن. لە ١٩٤٣، پەیماننامەکە بە شێوەیەکی خۆکار بۆ پێنج ساڵی دیکە درێژ کرایەوە، چونکە ھیچ کام لە واژووکاران پاشەکشەیان لێ نەکردبوو. دوای کۆتاییھاتنی ماوەی درێژکراوەی پەیماننامەکە، پەیمانەکە بە فەرمی کۆتایی ھات.{{Citation needed|date=April 2024}} == کاریگەرییە بەردەوامەکان == پەیماننامەکە ڕۆڵێکی بینی لە دامەزراندنی کەناڵە دیپلۆماسییەکان لە نێوان وڵاتانی ئێستای [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و ھیوا دەخوازرا چوارچێوەیەکی ئاسایش لە نێوان نەتەوە بچووکەکانی ئەو سەردەمەدا دابنێت،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Volk |یەکەم=Thomas |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Turkey's Historical Involvement in Middle Eastern Alliances: Saadabad Pact, Baghdad Pact, and Phantom Pact |ناونیشان=https://www.cairn.info/revue-l-europe-en-formation-2013-1-page-11.htm?ref=doi |journal=L'Europe en Formation |بەرگ=٣٦٧|issue=1 |پەڕەکان=١١–٣٠|doi=10.3917/eufor.367.0011 |issn=0014-2808|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> و بەشداریی کرد لە بێلایەنیی ھەر چوار دەوڵەتەکە لە [[شانۆی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی جەنگی جیھانیی دووەم|شانۆی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی جەنگی جیھانیی دووەم]]، تاوەکوو حکوومەتەکەی [[ڕەشید عالی گەیلانی]] لە عێراق.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hughes |یەکەم=Matthew |ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|chapter=Anglo-Iraqi War (1941) |ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1002/9781444338232.wbeow023 |سەردێڕ=The Encyclopedia of War |doi=10.1002/9781444338232.wbeow023 |ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٥١-٩٠٣٧-٤|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> {| class="wikitable" |+''«واژووکارانی پەیمانی/پەیماننامەی سەعدئاباد»'' ! ! ! ! |- |'''تورکیا''' |'''ئێران''' |'''عێراق''' |'''ئەفغانستان''' |- |[[File:Ataturk1930s.jpg|border|center|frameless|184x184px|[[مستەفا کەمال ئاتاتورک]]]] |[[File:Reza_shah_uniform.jpg|border|center|frameless|184x184px]] |[[File:Hikmet_Sulayman.jpg|border|center|frameless|181x181px]] |[[File:Zahir Shah of Afghanistan in 1930s-cropped.jpg|border|center|frameless|184x184px]] |- |''مستەفا کەمال ئاتاتورک'' |[[ڕەزا شا]] پەھلەوی |[[حیکمەت سولەیمان]] |[[محەممەد زاھیر شا]] |- |[[File:Flag_of_Turkey.svg|center|frameless|134x134px]] |[[File:State_flag_of_Iran_1964-1980.svg|center|frameless|147x147px]] |[[File:Flag of Iraq (1924–1959).svg|center|frameless|146x146px]] |[[File:Flag of Afghanistan (1931–1973).svg|center|frameless|146x146px]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} ==بەستەرە دەرەکییەکان == * کتێبی فەرھەنگی سیاسی نوسینی ئەحمەد شەبانی سالی چاپ ١٣٨٩ی کۆچی خۆری * [https://web.archive.org/web/20200628132100/http://genocidekurd.com/ku/babati/4022 لێکۆڵینەوەیەک لەسەر مێژووی ژینۆساید لە کوردستان] {{تووڵی دەروازە|ئێران|تورکیا|کوردستان|مێژوو|عێراق|ئەفغانستان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:ئاسیا لە ١٩٣٧]] [[پۆل:پەیماننامەکانی تورکیا]] [[پۆل:تورکیا لە ١٩٣٧]] jy3r7hl4yzlyo2mm2w6sifo25qqnh7d 3 167083 1590348 1589504 2026-06-15T02:24:07Z MediaWiki message delivery 12292 /* Wikipedia translation of the week: 2026-25 */ بەشی نوێ 1590348 wikitext text/x-wiki {{ئەرشیڤەکان}} *[[ڕووناککردنەوە]] *[[جۆرنی (کایەی ڤیدیۆیی)]] *[[وزەی بەردەوام]] '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٤٩، ٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:٢٣، ٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Tofana di Rozes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Tofana di Rozes 04.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Tofana di Rozes''' (3,225 metres (10,581 ft)) is a mountain of the Dolomites in the Province of Belluno, Veneto, Italy. Located west of the resort of Cortina d'Ampezzo, the mountain's giant three-edged pyramid shape and its vertical south face, above the Falzarego Pass, makes it the most popular peak in the Tofane group, and one of the most popular in the Dolomites. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ١٢:٢٧، ٦ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٦:١٧، ٦ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> <div lang="en" dir="ltr"> == Prologue == *Page : '''[[ھالەی سەرچاوە]]''' *Regarding: [[لێدوانی_بەکارھێنەر:Tessla/ئەرشیڤی_٦#Report_for_vandalism|1]] and <span class="plainlinks nourlexpansion noarchive">[{{fullurl:Special:Log|type=protect&user={{urlencode:Tessla}}&page={{urlencode:ھالەی سەرچاوە}}&wpdate=2026-04-05&wpFormIdentifier=logeventslist}} 2]</span> Hello Tessla, I hope you are well and I apologize for returning to this page again. Thank you for modifying and protecting this page. However, a few issues remain to be resolved, and I cannot modify the page: * The map has been removed from the page because it came from Wikidata. I had added the correct coordinates from Wikidata because the map was too inaccurate. I am providing the correct version at the end of this message. * Two parameters of the new {{دا|زانیاریدانی نیشتنگە}} are causing errors. Furthermore, these two parameters serve no real purpose. I am providing the correct version at the end of this message. * The references are not referencing anything: **The first reference does not reference the article itself and is 16 years old. Therefore, this reference is useless. **The second reference is inaccessible (broken link). The reference's archives redirect to advertisements. There are no other archives. Therefore, this reference is useless. **The third reference leads to a second-level domain (and it's a dead link). Therefore, this reference is useless because it doesn't link to anything. As a replacement, you can find a corrected version >>>'''[[داڕێژە:زانیاریدانی نیشتنگە/خۆڵەپەتانێ|on this page]]'''<<<. Cordially. —[[بەکارھێنەر:Eihel|Eihel]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Eihel|لێدوان]]) ٢٠:٤٤، ٩ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :Hello, could you please protect [[ھالەی سەرچاوە|this page]] for an extended period? Cordially. —[[بەکارھێنەر:Eihel|Eihel]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Eihel|لێدوان]]) ١٥:٥٩، ٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Eihel|Eihel]]: it's Done. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٦:٣٥، ٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) </div> == Wikipedia translation of the week: 2026-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Very-low-calorie diet]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Green smoothie (8222465502).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''very-low-calorie diet''' (VLCD), also known as semistarvation diet and crash diet, is a type of diet with very or extremely low daily food energy consumption. VLCDs are defined as a diet of 800 kilocalories (3,300 kJ) per day or less. Modern medically supervised VLCDs use total meal replacements, with regulated formulations in Europe and Canada which contain the recommended daily requirements for vitamins, minerals, trace elements, fatty acids, protein and electrolyte balance. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٥٦، ١٣ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٥:١٦، ١٣ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chromodoris willani]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Chromodoris willani''''', commonly known as Willan's chromodoris, is a species of sea slug, a dorid nudibranch, a shell-less marine gastropod mollusk in the family Chromodorididae. The species is named for the renowned nudibranch taxonomist Dr. Richard C. Willan. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٣٤، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30430366 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٤:٥٨، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Platypus venom]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Platypus spur.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The platypus is one of the few living mammals to produce venom. The venom is made in venom glands that are connected to hollow spurs on their hind legs; it is primarily made during the mating season.[1] While the venom's effects are described as extremely painful, it is not lethal to humans. Many archaic mammal groups possess similar tarsal spurs, so it is thought that, rather than having developed this characteristic uniquely, the platypus simply inherited this characteristic from its ancestors. Rather than being a unique outlier, the platypus is the last demonstration of what was once a common mammalian characteristic, and it can be used as a model for non-therian mammals and their venom delivery and properties. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٠٤، ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30449041 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٨:٠٤، ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:UOzurumba (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ١٨:٣٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) </div> <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Keegan (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Kuwait National Assembly Building]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Kuwait City Arabian Gulf Street 10.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Kuwait National Assembly Building''' is the building that housed the National Assembly of Kuwait. Designed by Danish architect Jørn Utzon in 1972, it was completed in 1982 under the direction of his son Jan. The structural design was by Max Walt. The building was seriously damaged in February 1991 when retreating Iraqi troops set it on fire but has since been restored. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ١٢:١٦، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30464799 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Macau National Security Law]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lei relative à defesa da segurança do Estado projecto.JPG|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Macau National Security Law''' is a law in Macau which prohibits and punishes acts of treason, secession, and subversion against the Central government, as well as preparative acts leading to any of the three acts. Taken into effect on 3 March 2009, the purpose of the law is to fulfil Article 23 of the Macau Basic Law, the de facto constitution of the Macau Special Administration Region. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٥٣، ١١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30513945 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:١٨، ١١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == پرسیار لە [[User:Heshmanela|Heshmanela]]ەوە (٠٠:٠٧، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦) == سڵاو، یەکێک دەربارەی قەزای ڕانیە زانیاری نوسیوە کە قەزای ڕانیەی وەک شارۆچکەیەک نوسیوە لە کاتێکدا ئەوە هەڵەیە چونکە ڕانیە وەک پارێزگایەک مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت کە ئیدارەی سەربەخۆی هەیە کە ناوی ئیدارەی سەربەخۆی ڕاپەڕینە --[[بەکارھێنەر:Heshmanela|Heshmanela]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Heshmanela|لێدوان]]) ٠٠:٠٧، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) [[بەکارھێنەر:Heshmanela|Heshmanela]] سڵاو، سەبارەت بەم بابەتە دەتوانیت لەگەڵ @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] قسە بکەیت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٦، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:بیلال معسین|بیلال معسین]]ەوە (١٩:٥٤، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦) == سڵاو ئێوە چون ئەتوانن یارمەتی من بدەن کە ئێستا پێویستیم پێتانە --[[بەکارھێنەر:بیلال معسین|بیلال معسین]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بیلال معسین|لێدوان]]) ١٩:٥٤، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:بیلال معسین|بیلال معسین]]: سڵاو، چیت دەوێت بێگومان لێرە بینووسە و یارمەتیت دەدەم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٤، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == خانو == من خانوێکم دروست کردوە لە سێبیرانی گەورە نزیک مەتاری هەولێر باری دارایم باش نیە خێزاندارم هیچ معاشێکیشم نیە پێویستیم بە 60 وەرەقەیە تا بتوانم بچمە ژیانی خومەوە ناو خانوی خوم بویە من ئێوەم بە باشترین کەس دانا بو ئەوی ئەو یارمەتیەم قبوڵ کەن [[بەکارھێنەر:بیلال معسین|بیلال معسین]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بیلال معسین|لێدوان]]) ١٢:٥٥، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:بیلال معسین|بیلال معسین]]: کاک بیلال داوای لێبوردن دەکەم، بەڵام من لە شاری هەولێر نیم و خەڵکی ئەوێش نیم. هەروەها ئێرە شوێنی نووسین و زانیارییە نەک شتی تر، دووبارە ببوورە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٦، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:١٩، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''<br /> <small>''([[:es:Estela del portador del cactus]])&#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٤:٠٥، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Griffith Hughes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The Reverend '''Griffith Hughes''' (1707 – c.1758), FRS, was a Welsh naturalist, clergyman, and author. Hughes wrote The Natural History of Barbados, which included the first description of the grapefruit (also known as "The Forbidden Fruit"). His work was praised by Linnaeus, but it has also been considered a "scientific fraud". <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٣٢، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٥٠، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Quiddity (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Umuganda]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Umuganda"Rwandan community work".jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Umuganda''' is a national holiday in Rwanda taking place on the last Saturday of every month for mandatory nationwide community service from 08:00 to 11:00. Participation in Umuganda is required by law; failure to participate can result in a fine. The program was most recently re-established under President Paul Kagame in 2009, having resulted in a notable improvement in the cleanliness of Rwanda. Also, there are other informal Umuganda day activities that occur in the middle of the month. These activities are initiated by either society or the government. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٥٥، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == پرسیار لە [[User:موڕادد سلمان|موڕادد سلمان]]ەوە لەسەر [[ویکیپیدیا:نووسینی کوردی]] (١٨:٢١، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) == تکایە نازانم بۆچی ئەم شتەم نووسی گوتیان عەرەبیە نازانم چی ئەوەی خوارەوە عەشیرەتی فەقێ مەرکی ١. ناونان و ڕەچەڵەکناوەکەیان لە وشەی "فەقێ" (کە بەواتای زانا، قوتابی ئایینی یان پیاوی دانا دێت) و "مەرک" هاتووە، کە ئاماژەیە بۆ ناوی گوندێک یان ناوچەیەکی دیاریکراو کە بنەچەیان لێیەوە هاتووە.مێژووی ئەم عەشیرەتە بەستراوەتەوە بە کۆچ و نیشتەجێبوون لە ناوچە جیاوازەکانی کوردستان و هەمیشە بە نیشتمانپەروەری ناسراون.٢. ناوچەی جوگرافی و نیشتەجێبوونپارێزگای دهۆک: زۆرینەی دانیشتوانی ئەم عەشیرەتە لە سنووری پارێزگای دهۆک و دەوروبەری نیشتەجێن، بەتایبەتی لە قەزای ئامێدی، شێخان، و دەشتی نەینەوا.هەولێر و مووسڵ: بەشێک لە خێزانەکانی ئەم عەشیرەتە لە ساڵانی ڕابردوودا کۆچیان کردووە بۆ سەنتەری شاری هەولێر و پارێزگای مووسڵ (نەینەوا) بە مەبەستی کار و گوزەران.٣. خەسڵەتە کۆمەڵایەتییەکانپەیوەندی توندوتۆڵ: کۆمەڵگای فەقێ مەرکی بەوە ناسراون کە پەیوەندییەکی توندوتۆڵی خێزانی و عەشایەری لە نێوانیاندا هەیە و لە بۆنە و نەهامەتییەکاندا هاوکاری یەکدی دەکەن.کەسایەتییەکان: لە ڕووی مێژووییەوە، چەندین پیاوی ئایینی، کەسایەتی کۆمەڵایەتی، و تێکۆشەر لەناو ئەم عەشیرەتەدا هەڵکەوتوون کە ڕۆڵی گرنگیان هەبووە لە چارەسەرکردنی کێشە کۆمەڵایەتییەکان و پشتگیریکردنی شۆڕشەکانی کوردستان. ____________________________________ کەسایەتیەکانی عەشیرەتی فەقێ مەرکی --[[بەکارھێنەر:موڕادد سلمان|موڕادد سلمان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:موڕادد سلمان|لێدوان]]) ١٨:٢١، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == عەشیرەتی فەقێ مەرکی == عەشیرەتی فەقێ مەرکی ١. ناونان و ڕەچەڵەکناوەکەیان لە وشەی "فەقێ" (کە بەواتای زانا، قوتابی ئایینی یان پیاوی دانا دێت) و "مەرک" هاتووە، کە ئاماژەیە بۆ ناوی گوندێک یان ناوچەیەکی دیاریکراو کە بنەچەیان لێیەوە هاتووە.مێژووی ئەم عەشیرەتە بەستراوەتەوە بە کۆچ و نیشتەجێبوون لە ناوچە جیاوازەکانی کوردستان و هەمیشە بە نیشتمانپەروەری ناسراون.٢. ناوچەی جوگرافی و نیشتەجێبوونپارێزگای دهۆک: زۆرینەی دانیشتوانی ئەم عەشیرەتە لە سنووری پارێزگای دهۆک و دەوروبەری نیشتەجێن، بەتایبەتی لە قەزای ئامێدی، شێخان، و دەشتی نەینەوا.هەولێر و مووسڵ: بەشێک لە خێزانەکانی ئەم عەشیرەتە لە ساڵانی ڕابردوودا کۆچیان کردووە بۆ سەنتەری شاری هەولێر و پارێزگای مووسڵ (نەینەوا) بە مەبەستی کار و گوزەران.٣. خەسڵەتە کۆمەڵایەتییەکانپەیوەندی توندوتۆڵ: کۆمەڵگای فەقێ مەرکی بەوە ناسراون کە پەیوەندییەکی توندوتۆڵی خێزانی و عەشایەری لە نێوانیاندا هەیە و لە بۆنە و نەهامەتییەکاندا هاوکاری یەکدی دەکەن.کەسایەتییەکان: لە ڕووی مێژووییەوە، چەندین پیاوی ئایینی، کەسایەتی کۆمەڵایەتی، و تێکۆشەر لەناو ئەم عەشیرەتەدا هەڵکەوتوون کە ڕۆڵی گرنگیان هەبووە لە چارەسەرکردنی کێشە کۆمەڵایەتییەکان و پشتگیریکردنی شۆڕشەکانی کوردستان. ____________________________________ کەسایەتیەکانی عەشیرەتی فەقێ مەرکی (مەلا عبێد قادر) [[بەکارھێنەر:موڕادد سلمان|موڕادد سلمان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:موڕادد سلمان|لێدوان]]) ١٨:٣١، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٠٦، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == پرسیار لە [[User:MeerFarhad97|MeerFarhad97]]ەوە (١٥:٥٣، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) == :''Note: [[User:MeerFarhad97|MeerFarhad97]]'s mentor <span class="plainlinks">[{{fullurl:User:Aram}} Aram]</span> is away.'' سڵاو، دەتوانیت بەستەری نێوانزمان زیاد بکەیت بۆ ئەم وتارە؟ https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%86_(%D9%88%DB%8C%D9%84%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA) --[[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٥:٥٣، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]]: سڵاو، کێشە نییە من زیادم کرد. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٤، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::گەلێک سپاس [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ٢٣:٠٠، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:Binar omer|Binar omer]]ەوە (١٨:٤٦، ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) == دەمەوێ بابەتێک بنووسم --[[بەکارھێنەر:Binar omer|Binar omer]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Binar omer|لێدوان]]) ١٨:٤٦، ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == شنروێ مستەفا == '''''شنروێ مستەفا''''' پێشکەشکار، مۆدێل، و چالاکوانی سۆشیاڵ میدیای ناسراوی کوردە کە لە بواری مۆدە، شێوازی ژیان (Lifestyle) و گەشتوگوزاردا کار دەکات '''''گرنگترین زانیارییەکان لەسەر شنروێ مستەفا''''': پێشکەشکاری و '''ڕاگەیاندن''': وەک پێشکەشکارێکی دیار لە چەندین پڕۆگرام و چالاکیی جیاوازی میدیایی لە سۆشیاڵ میدیا و کەناڵە کوردییەکان دەرکەوتووە.مۆدە و جلی کوردی: زیاتر بە پۆشینی جلی کوردی هاوچەرخ و مۆدێرن ناسراوە. ئەو هەمیشە کار دەکات بۆ نیشاندانی جوانیی جلوبەرگی ڕەسەنی کوردی بە شێوازێکی نوێ. '''''گەشت و لایفستایل''''': لە ڕێگەی پەیجەکانییەوە ڤیدیۆ و وێنەی گەشتەکانی بۆ ناوچە جیاوازەکانی کوردستان و دەرەوەی وڵات بڵاودەکاتەوە، لەگەڵ ناساندنی خواردن و شوێنە گەشتیارییەکان.کارساز و بزنس: خاوەنی براندێکی تایبەت بە خۆیەتی بە ناوی by.shnrwe کە لە ڕێگەیەوە جلوبەرگ و بەرهەمەکانی خانمان پێشکەش دە '''پەیجە فەرمییەکانی لە سۆشیاڵ میدیا:ئینستاگرام: زیاتر لە''' ٤١٠ هەزار فۆڵۆوەری هەیە و لەژێر ناوی shnrwe.mustafaa@ چالاکە.سناپچات: ڕۆژانە ڤیدیۆ و ستۆری نوێ بڵاودەکاتەوە لەسەر ئەکاونتی shnrwe@ دەتوانیت لە ڕێگەی ئەم لینکەوە کورتە ڤیدیۆی نوێترین دەرکەوتنی شنروێ لە یوتیوب ببینی.هەروەها بۆ بینینی لیستی ڤیدیۆکانی، سەردانی پلەیلیستی شنروێ مستەفا لە یوتیوب بکە <nowiki>https://youtu.be/Zi6dD7BtpjY?si=bvz2Js1pfMt2Yoa9</nowiki> [[بەکارھێنەر:Binar omer|Binar omer]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Binar omer|لێدوان]]) ١٨:٤٩، ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2026-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Juryeonggu]]'''<br /> <small>''([[:kr:주령구]])&#32;([[:ja:酒令具]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:주령구의 발굴 당시 사진.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Juryeonggu''' (주령구?, 酒令具?, JuryeongguLR, ChuryŏngguMR) è un dado a 14 facce, risalente al periodo del Silla unificato (668-935 d.C.), ritrovato nel 1975 dopo alcuni scavi occorsi presso il Donggung e lo stagno Wolji di Gyeongju, in Corea del Sud. Le facce del dado mostravano inscrizioni recanti varie penalità o sfide, legate ad un gioco di bevute, dimostrando l'importanza dell'alcool e la raffinatezza con cui la sua assunzione veniva celebrata. L'artefatto originale è andato perduto, incendiato in un maldestro tentativo di preservazione: oggi ne esistono delle repliche, disponibili anche commercialmente. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٢٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30622359 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٢٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 --> == پرسیار لە [[User:Ysalimii|Ysalimii]]ەوە لەسەر [[بەختیار سەجادی]] (١٧:٠٥، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) == :''Note: [[User:Ysalimii|Ysalimii]]'s mentor <span class="plainlinks">[{{fullurl:User:Aram}} Aram]</span> is away.'' سڵاو مامۆستا ئەم کاتەتان باش،پرسیارێکم هەیە، چۆن دەتوانم ئەم لاپەڕە بە ئینگلیزی وەربگەڕینمۆ. --[[بەکارھێنەر:Ysalimii|Ysalimii]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ysalimii|لێدوان]]) ١٧:٠٥، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2026-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cape Fiolent]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Beach of Cape Fiolent, Crimea.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Cape Fiolent''' (Crimean Tatar: Felenk Burun; Ukrainian: Фіолент; Russian: Фиолент; Latin: Parthenium), also historically called Cape Fiolente, is a cape and nature reserve (zakaznik) located in southern Sevastopol, a city within Crimea that is internationally recognised as part of Ukraine but currently occupied by Russia since 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٢٤، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30662919 --> kbrmrj0w36hb0egxerrbp8jsnvh8rwa 2 167640 1590264 1086969 2026-06-14T18:58:19Z Kushared 5048 پەڕەکەی واڵا کردەوە 1590264 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 167743 1590335 1504720 2026-06-15T00:32:38Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590335 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox weapon |name = زولفەقار | image = [[پەڕگە:Zolfaghar_missile.jpg|300px|بێچوارچێوە]] |caption = |type = مووشەکی بالیستیکیی ڕووبەر بۆ ڕووبەر |service = ٢٠١٧–ئێستا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Zolfaghar|ناونیشان=https://missilethreat.csis.org/missile/zolfaghar/|وێبگە=Missile Threat|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref> |length = ١٠٫٣ م |diameter = ٠٫٦ م |is_missile=yes | image_size = ٢٧٠ |vehicle_range = ٧٠٠ ک. م |filling = |CEP=کەمتر لە ١٠٠ م |platform=مووشەک ھاوێژی بزۆک |yield = |engine= پتەو (تاک قۆناغ) |guidance = |accuracy = |speed = |weight = |payload_capacity = |manufacturer = ئێران |unit_cost = |used_by = ئێران }} '''مووشەکی بالیستیکیی زولفەقار''' ({{بە فارسی|موشک بالستیک ذوالفقار}}) موشەکێکی مەودا ناوەند،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Iran fires at militants in Syria in first use of mid-range missiles in 30 years|ناونیشان=http://www.haaretz.com/middle-east-news/iran/1.796422|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ئیش=Haaretz.com|agency=Haaretz|زمان=en|archive-date=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618203414/http://www.haaretz.com/middle-east-news/iran/1.796422|url-status=dead}}</ref> زەوی بە زەوی، لارھاویشت و یەک قۆناغییە، کە دەتوانێت لە مەودای ٧٠٠ کیلۆمەترییەوە ئامانجەکانی بپێکێت. موشەکی زولفەقار سەربە خێزانی موشەکی فاتیحە کە وردترین مووشەکی ئێرانییە. موشەکی فاتیح لە چەند جۆر بە مەودای ٣٠٠بۆ٥٠٠ کیلۆمەتری دروستکراوە و ھەروەھا لەم مۆدێلە، جۆرەکانی دەریایی بە ناوی «خەلیج فارس» و «ھورمز» دروستکراوە کە توانای بڕینی ٣٠٠ کیلۆمەتریان ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Zolfaghar – Missile Defense Advocacy Alliance|ناونیشان=https://missiledefenseadvocacy.org/missile-threat-and-proliferation/todays-missile-threat/iran/zolfaghar/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref> کۆماری ئێسلامی ئێران لەسەرەتای دەیەی ١٣٨٠وە بە بەرھەمھێنانی نەوەی یەکەم موشەکەکانی فاتیح١٠٠، خاوەنی موشەکی بالیستی کۆرت مەودا بووە کە مەودای نزیکەی ٢٠٠ کیلۆمەترە. مووشەکی بالیستیکیی زولفەقار یەکەم مووشەکی مەودا ناوەند لەوەتەی ٣٠ ساڵ لە ھێرشی مووشەکی ٢٠١٧ بۆ دەیرەلزۆر بەکار ھێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=وردەکاریی ھێرشی مووشەکی سوپا/ مووشەکی قیام و زولفەقار لەسەر تیرۆریستان|ناونیشان=https://ku.mehrnews.com/news/22070/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ئیش=Mehr News Agency|agency=ئاژانسی ھەواڵی مێھر|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|شەڕ|دەیەی ٢٠١٠}} {{پۆلی کۆمنز|Zolfaghar (missile)}} [[پۆل:مووشەکە بالیستیکییەکان]] [[پۆل:مووشەکی بالیستیکیی کورت مەودا]] [[پۆل:مووشەکی بالیستیکیی ناوەند مەودا]] 4yrtpbkvj2ct35uwi4g2b34ndlurr2l 3 171678 1590347 1589087 2026-06-15T02:24:07Z MediaWiki message delivery 12292 /* Wikipedia translation of the week: 2026-25 */ بەشی نوێ 1590347 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="position:absolute; top:-9999px;">User_Talk:</span>{{font color|#f207cb|'''Sakura emad'''}}}} <div style="position: fixed; left:20px; bottom:0; display:block; height:120px;">[[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|100px|Wikimedia Sverige]]</div> <!--- ئەرشیڤ بۆت ---> {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(20d) |counter = 6 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 2 }} {{ئەرشیڤەکان}} <!----------------------- تێبینی سڕینەوە --------------------------> <center>ئەگەر لێرەی بۆ ئەوەی بزانیت بۆچی وتارەکەت تاگی سڕینەوەی لەسەرە یان دەسڕدرێتەوە,</center> <center>باشترین شت ئەوەیە بچیت سەرچاوەی بۆ زیاد بکەیت.</center> <br /> {| style="background:gray;" |<span style="color: yellow">[[Image:{{{image|Emblem-important.svg}}}|20px|Caution]] '''تێبینی بکە'''</span> |} ئەگەر وتارەکەتم سڕیوەتەوە و دەتەوێ بزانیت بۆچی، ئەوا تکایە سەرەتا سەیرێکی ئەم سیاسەت و ڕێسایانەی ویکیپیدیا بکە لە خوارەوە: {{col-begin|width=50%}} |- | *[[وپ:بایەخ]] (بایەخداری) *[[وپ:ژکز]] (بایەخداری کەسایەتییەکان) *[[وپ:سب]] (سەلماندنیبوون) *[[وپ:دسب]] (ئاماژە بە سەرچاوە) *[[وپ:کۆپی پەیست]] و [[وپ:لک]] (لەبەرگرتنەوە (کۆپیکردن) |} <!----------------------- تێبینی سڕینەوە --------------------------> == ترجمە == {{Pin message|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٦:٤١، ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٣١ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٥٥١١٩٣١٨}} دەمباش Sakura emad, تحدثنا سابقًا عن ترجمة مقالات نساء بارزات، فأنا جمعتُ الآن بعض الأسماء، وھن: * [[w:ar:وجدان النقیب]] * [[w:ar:حنان فوزی المسعودی]] * [[w:ar:فیفیان صلیوا]] ومن غیر عراقیات: * [[w:ar:عزیزة ھارون]] * [[w:ar:روز شحفة]] * [[w:ar:سلوی محمصانی مومنة]] * [[w:ar:جھان غزاوی عونی]] * [[w:ar:ثمار حلوانی]] وأظن فی البدایة تکفیک! زور سپاس. --[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ruwaym|لێدوان]]) ‏٠٠:٠١، ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :مرحبا @[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] نعم صح بذکر شکرا لک، {{Doing|یُنفَّذ}} :١. [[ڕۆوز شەحفە]] {{Done|تم}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٣٤، ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :٢. [[ویجدان نەقیب]] --[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٥:٥٦، ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :٣. [[عەزیزە ھاڕوون]] --[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٣:٥٥، ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :: شکرا لک Sakura Hana. --[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ruwaym|لێدوان]]) ‏١٠:٠٦، ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ::::4. [[سەلوا محمەسانی]] [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٥٦، ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) ::::ئەم بەریزە سینەماکار نیە، گوناحە لەپال بەهمەن و شەوکەت ناوی بنوسریت، ئەم بەریزە یەک فیلمی کوردی بەناوی هەنسکی ئاسمان دروست کردووە، کە فلمیکی لاوازە و ستافەکەی پەشیمانن لەو فیلمە، بەرهەمهینەرەکانی دوو گەنج بوون توشی زەرەریکی زۆر بوون، لە دوای ئەو زیان و شکستە بەرهەمهینەریکیان جوو بۆ هاندەران و ئەوی تریان وازی لەسینەما هینا. بۆیە باشتر وابە لابدریت بۆ سومعىی کورد جوان نیە و نابیت بکریتە نموونەی فیلمی کوردی. [[بەکارھێنەر:Cinamekurdi|Cinamekurdi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Cinamekurdi|لێدوان]]) ‏٠٢:٤٥، ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Cinamekurdi|Cinamekurdi]] نازانم باسی کێ دەکەیت بە دیاریکراوی بەڵام ھەموو ئەوانەی لە سەرەوە نووسراون زۆربەیان شاعیرن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٤:٥١، ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::::: [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٥٦، ٢ی نیسانی ٢٠٢٣ (UTC) == سەرخستنی ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٢:٢٨، ٢٥ی ئابی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٧٠٤٩٧٠٩}}{{Pin message|}} <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٠٥:٤٤، ٣٠ی ئایاری ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٦٩٥٠٨٦٨٣}} سڵاو، ئەم پەیامەت بۆ ھاتووە چونکە یان [https://meta.toolforge.org/catanalysis/?title=Wt%2Fckb&cat=0&wiki=incubatorwiki#Lists لێرە (لە ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی لە ئینکیوبەیتر)] بەشداریت کردووە یان [[Special:PermaLink/933823#چەند_پرسیارێک_لەسەر_ویکیوتە|لێرە]] ئامادەییت دەربڕیوە کە بەشداری بکەیت یانیش لەبەر چالاکیت لە ویکیپیدیا بۆت ھاتووە. ئەگەر ناتەوێت بەشداری بکەیت یان ئەم پەیامەت بەھەڵە بۆ ھاتووە، دەتوانیت فەرامۆشی بکەیت. ھەوڵێک ھەیە کە [[ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی]] دروست بکرێت. بۆ ئەمەش پەڕەیەکی ڕێنمایی دروست کراوە. بڕوانە [[incubator:Help:Wt/ckb/ڕێنماییی سەرەتایی بۆ دروستکردنی ویکیفەرھەنگ]]. پێشتر چەند جارێک ئەم ھەوڵە دراوە، بەڵام لەبەر کەمیی ژمارەی بەکارھێنەران، سەرکەوتوو نەبووە. گەر ئەم جارە بەشدارییەکی باش ھەبێت، دۆمەینی تایبەت بە خۆی دابین دەکرێت. تکایە سەرەتا ڕێنمایییەکان بخوێنەوە. بەپێی پیلان، پڕۆژەکە لە ماوەی ١ی حوزەیران تا ١ی تەممووزی ٢٠٢٢ دەچێت بەڕێوە و گەر ٥ بەکارھێنەر بەشدار بن، ئەوا دەبێت ھەر کەسێکیان ڕۆژانە تەنیا ١٠ پەڕە لە بۆشاییناوی سەرەکی دروست بکات. بەمەش بە ١٠ ڕۆژی یەکەم دەگەینە ٥٠٠ پەڕە (پێشتر ٣٩١ پەڕە دروست کراون) بەمەش زۆر نزیک دەبینەوە لە ٨٠٠ تا ١٬٠٠٠ پەڕە و ئەم بڕەش بەشی پێویستە و دەتواندرێت داوای دۆمەینی [https://ckb.wiktionary.org ckb.wiktionary.org] بکەین. گەر ھەر پرسیارێکت ھەبوو، ھەر لێرە بانگی [[بەکارھێنەر:Aram]] بکە و پرسیارەکەت بکە. گەر پێت خۆش بێت، دەتوانیت لە [https://discord.gg/TWyzqBv دیسکۆرد] قسەی لەگەڵ بکەیت. [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏١١:١٠، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) :[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|@MediaWiki message delivery]] شتێکی جوانە [[بەکارھێنەر:Ranjzaidan|Ranjzaidan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ranjzaidan|لێدوان]]) ‏١٢:٢٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Aram@ckbwiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%81%DB%95%D8%B1%DA%BE%DB%95%D9%86%DA%AF&oldid=949701 --> {{وب|Sakura emad}} منیش دەمەوێت ببمە یەکێک لەوانەی کە دەیانەوێت ویکی فەرھەنگ سەربخەین، تکایە پێمبڵێ چۆن بیکەم؟ [[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|لێدوان]]) ‏١٦:٢٠، ٢٣ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) == ئەو بابەتانەی کە بۆ دەنگدان کاندید کراون == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١١:٢٤، ٢ی ئابی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٥٠٥٨٦٩٨}}{{Pin message|}} سڵاو پرسیارێکم ھەیە، ئەو بابەتانەی کە وەک بابەتی ھەڵبژێردراو یان باش کاندید دەکەین تا کەی دەمێننەوە لە حاڵەتی دەنگدان و دەنگیان بۆ نییە، ژمارەیەک بابەت کە خۆم نووسیومە کاندید کراون بۆ دەنگدان، وە أ کاتێکی زۆر درێژ تێپەڕیوە و ھیچ دەنگێک نییە، و بێگومان ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی ئەندامانی کارلێککار لەناو ئینسایکلۆپیدیاکەدا، و بۆ ئەمەش، داواتان لێدەکەم پێداچوونەوە بەم بابەتانەدا بکەن و بە باشی بیانخوێننەوە، و ئێوەش دۆخیان دیاری بکەن .لە نێو بابەتە باشەکان و بابەتە ھەڵبژێردراوەکاندا قبوڵیان دەکەیت؟,, سوباس,, [[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamaredha|لێدوان]]) ‏٢٢:١٠، ١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]]: زۆر سپاس بۆ بەشدارییە بەبەھاکانت و درووستکردنی وتاری گوونجاو و پاڵاوتنیان، قسەکانت لە جێگای خۆیانن و ماوەیەکی زۆرە داتناون: :* [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان/پاڵاوتن/تەھماسبی یەکەم|تەھماسبی یەکەم]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا|جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/مەمالیکی عێراق|مەمالیکی عێراق]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/گۆڕەپانی کۆماری|گۆڕەپانی کۆماری]] :ھەندێکیان دەنگیان بۆ دراوە تەنھا پێداچوونەوەیەکی پێویستە، ھەندێکیان ھێشتا دەنگیان نییە بەکورتی لە ئێستادا پێویست بە دەنگێکی زۆر ناکات بۆ ئەوەی ببن بە وتارێکی باش دوو دەنگ لەلایەن دوو بەکارھێنەری پێشکەوتوو بەبیرورای من بەسە بۆ ئەوەی ئەنجامێک بۆ وتارەکەت وەربگریت، :من ھەوڵ دەدەم بە یەک بە یەکیان دا بچمەوە و سەیریان بکەم دەر ئەنجامیان بزانین لە کاتێکی نزیکدا {{زۆر سپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٢:٢٠، ١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2022-34 == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٤:٤٥، ٦ی ئەیلوولی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٨٠٩٤٧٣٩}}{{Pin message|}} {| class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background:#DDDDDD; border:1px solid #BBBBBB; color:#000000; padding .4em;" |- |style="text-align:center;"| The winner this [[m:Translation of the week/2022 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:In the Arbour]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! ---- [[File:Gierymski In the arbour.png|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''In the Arbour''''' (Polish: W altanie) is an oil painting created by Polish Realist painter Aleksander Gierymski in 1882. It is displayed at the National Museum in Warsaw, Poland. In the painting is shown a social gathering of a group of aristocrats portrayed in 18th-century clothes, which takes place on a summer day in a garden. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] ‏١١:٤٧، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC)'' </div> |} <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=23685356 --> == دەنگ بدە بە بابەتەکان == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٢:٣٥، ٢١ی شوباتی ٢٠٣٣ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٩٢٦٠٢١١٩}}{{Pin message|}} سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]، بابەتی زۆرم هەیە کە کاندیدم کرد بۆ دەنگدان لەنێو بابەتی هەڵبژێردراو و باشی ناو ئینسایکلۆپیدیاکەدا، و ڕاشکاوانە، هەندێک کاندید بۆ هەندێک هاوکار دەبینم، بابەتەکە لە بابەتەکانی هەڵبژێردراودا هاتووە تەنها بە دوو دەنگ، بابەتەکانی هەڵبژێردراو، من هیوادارم دەنگ بدەن و بیانخەنە ناو لیستەکەوە، چونکە نزیکەی هەشت مانگ تێپەڕیوە، و ئەم بابەتانە هێشتا لە شوێنی خۆیانن بەبێ دەنگدان.سوپاس. [[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamaredha|لێدوان]]) ‏١١:٤٤، ١٤ی شوباتی ٢٠٢٣ (UTC) :s [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٨:١٣، ١٠ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2026-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''<br /> <small>''([[:es:Estela del portador del cactus]])&#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٤:٠٥، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Griffith Hughes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The Reverend '''Griffith Hughes''' (1707 – c.1758), FRS, was a Welsh naturalist, clergyman, and author. Hughes wrote The Natural History of Barbados, which included the first description of the grapefruit (also known as "The Forbidden Fruit"). His work was praised by Linnaeus, but it has also been considered a "scientific fraud". <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٣٢، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> {{نامەت ھەیە}} &#9666; [[بەکارھێنەر:Épine|<b style="color:#9B4DFF;font-size:13px;display:inline-block;border:1px solid #9B4DFF;border-radius:10px;padding:2px 6px;">ئێپین</b>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Épine|<span style="color:#9B4DFF;font-size:1">&#9836;</span>]]} ١٣:٤٩، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2026-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Umuganda]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Umuganda"Rwandan community work".jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Umuganda''' is a national holiday in Rwanda taking place on the last Saturday of every month for mandatory nationwide community service from 08:00 to 11:00. Participation in Umuganda is required by law; failure to participate can result in a fine. The program was most recently re-established under President Paul Kagame in 2009, having resulted in a notable improvement in the cleanliness of Rwanda. Also, there are other informal Umuganda day activities that occur in the middle of the month. These activities are initiated by either society or the government. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٥٥، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Juryeonggu]]'''<br /> <small>''([[:kr:주령구]])&#32;([[:ja:酒令具]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:주령구의 발굴 당시 사진.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Juryeonggu''' (주령구?, 酒令具?, JuryeongguLR, ChuryŏngguMR) è un dado a 14 facce, risalente al periodo del Silla unificato (668-935 d.C.), ritrovato nel 1975 dopo alcuni scavi occorsi presso il Donggung e lo stagno Wolji di Gyeongju, in Corea del Sud. Le facce del dado mostravano inscrizioni recanti varie penalità o sfide, legate ad un gioco di bevute, dimostrando l'importanza dell'alcool e la raffinatezza con cui la sua assunzione veniva celebrata. L'artefatto originale è andato perduto, incendiato in un maldestro tentativo di preservazione: oggi ne esistono delle repliche, disponibili anche commercialmente. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٢٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30622359 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cape Fiolent]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Beach of Cape Fiolent, Crimea.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Cape Fiolent''' (Crimean Tatar: Felenk Burun; Ukrainian: Фіолент; Russian: Фиолент; Latin: Parthenium), also historically called Cape Fiolente, is a cape and nature reserve (zakaznik) located in southern Sevastopol, a city within Crimea that is internationally recognised as part of Ukraine but currently occupied by Russia since 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٢٤، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30662919 --> be8tldh3ume52i1exbpkjqd4ru3lq3s 0 176221 1590256 1400584 2026-06-14T17:27:00Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590256 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس|بەند=Q234190|پێڕستی ڕەش=فیلمۆگرافی،Has list, Married name,Time period، زمانەکانی ئاخاوتن، منداڵ، ھاوسەر ئەندامی حیزبی سیاسی، خوشک و برا، Candidacy in election}}'''دالیا ئیتزیک''' (بە [[زمانی عیبری]]: דליה איציק، لە دایکبووی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٢ لە [[ئورشەلیم|ئوورشەلیم]]) کەسایەتی ژنە سیاسەتوانی [[ئیسرائیل|ئیسرائیلییە]]، ئەو لە ماوەی کانوونی دووەم بۆ تەممووزی ٢٠٠٧ بە وەکالەت بووەتە سەرۆکی ئیسرائیل. دالیا لە چەند پۆستێکی دیکەدا بووە، لەوانە وەزیری ژینگە (١٩٩٩–٢٠٠١)، وەزیری بازرگانی و پیشەسازی (٢٠٠١–٢٠٠٢) ھەروەھا وەزیری گواستنەوە و گەیاندن لە ساڵی ٢٠٠٥. ئەو چوار جاران وەک ئەندامی [[کنێسێت]] ھەڵبژێردراوە.<ref>[http://www.jpost.com/Israel/Dalia-Itzik-becomes-acting-president Dalia Itzik becomes acting president] ''The Jerusalem Post'', 25 January 2007</ref><ref>Skard, Torild (2014) "Dalia Itzik" in ''Women of power - half a century of female presidents and prime ministers worldwide'', Bristol: Policy Press, {{ISBN|978-1-44731-578-0}}, p. 37</ref> دالیا خۆی بۆ ھەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠١٤ پاڵاوت، بەڵام دەرنەچوو دوای بەدەست ھێنانی ٢٨ دەنگ لە کۆی ١١٩ دەنگی ئەندامە بەشداربووەکانی کنێست.<ref>[http://www.haaretz.com/news/national/1.597988 Reuven Rivlin is elected Israel's 10th president] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150330044139/http://www.haaretz.com/news/national/1.597988 |date=٣٠ی ئازاری ٢٠١٥ }} Haaretz, 10 June 2014</ref><ref name="HA">[http://www.haaretz.com/news/national/.premium-1.557933 Legislators barred from campaign fundraising for Israeli presidency] Haaretz, 14 November 2013</ref> == ژیان == دالیا لە دایکبووی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٢ لە ئوورشەلیم، دایک و باوکی [[جوو|جوولەکەی]] [[عێراق]]ی بوون کە ماڵباتیان جێ ھێشتووە و بەرەو ئیسرائیل کۆچیان کردووە. دالیا لە ئامادەییەکی ئایینی خوێندوویەتی و خۆی تەرخان کرد بۆ دین، ھەر بۆیە لە ئەرکە سەربازییەکانی لە ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل بەخشراوە. دواتر بەکالۆریۆسی لە وێژە و مێژوو بەدەست ھێناوە لە زانکۆی عیبریی ئورشەلیم، ھەروەھا دواتر بەکالۆریۆسێکی دیکەی لە یاسا وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=دالیا|ناونیشان=https://knesset.gov.il/mk/eng/mk_eng.asp?id=8|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=knesset.gov.il}}</ref> دوای دەرچوونی ئەوا وەک مامۆستا کاری کردووە، دواتر بووەتە جێگری سەرۆکی شارەوانی ئورشەلیم. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Dalya Itzik|دالیا ئیتزیک}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|سیاسەت|ئیسرائیل}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان]] [[پۆل:ژنە سیاسەتمەدارەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٢]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی عیبری لە ئورشەلیم]] k65rm80udalvcscv61o17da9fh7750a 1 176260 1590257 766369 2026-06-14T17:27:11Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590257 wikitext text/x-wiki [[پۆل:گشت پەڕەکانی پڕۆژەی ژنان لەناو سوور]] [[پۆل:وتارەکانی ساڵی ٢٠٢١ لە پڕۆژەی ژنان لەناو سوور]] == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دالیا ئیتزیک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590256 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150330044139/http://www.haaretz.com/news/national/1.597988 بۆ http://www.haaretz.com/news/national/1.597988 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٧:٢٧، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 80uy1ufs98w65o328bpqwal13wexhuj 0 194358 1590403 1507613 2026-06-15T07:08:43Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590403 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}} '''چیاکانی سێدێربێرگ''' لە نزیک کلانویلیام، نزیکەی ٣٠٠ کیلۆمەتر لە باکووری کیپ تاون پایتەختی ئەفریقای باشوور ھەڵکەوتوون. زنجیرەچیاکە ناونراوە بە سەردارێکی مەترسی کراوی کلانویلیام (ویدرینگتۆنیا والیچی) کە دارێکی ئیندێمیکە بۆ ناوچەکە. شاخەکان بۆ دروستکردنی بەردی دراماتیکی و ھونەری سان ڕۆک بەکار دەھێنرێن. ناوچەی سێدێربێرگ ویلدەرنس لەلایەن کیپ ناتەر بەڕێوەدەبرێت. سێدێربێرگ ئێستا ڕێنووسێکە بە گشتی پەسەند کراوە بۆ ناوچەکە، کە لە جیاوازی ئینگلیزیدا (سیداربێرگ) و ئەفریقایی (سیدەربێرگ) تێکەڵ دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠٠٥|سەردێڕ=IOL: Environment|ناونیشان=http://www.iol.co.za/index.php?set_id=14&click_id=143&art_id=vn20050510071344218C153391|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠٠٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20050525043216/http://www.iol.co.za/index.php?set_id=14&click_id=143&art_id=vn20050510071344218C153391|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> == جوگرافیا == چیاکانی سێدێربێرگ نزیکەی ٥٠ کیلۆمەتر لە باکوور-باشوور بە ٢٠ کیلۆمەتر لە ڕۆژھەڵات -ڕۆژاوا درێژ دەبێتەوە. ئەوان لە ڕۆژاوا لەگەڵ ساندڤێلد و لە باکوور لەگەڵ چیای پاخوویس و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ تەختەکانی سپرینگبۆک و لە باشوور لەگەڵ چیای کویبۆککێڤلد و سکوربێرگی سنووردارن. ڕێگای گەیشتنی سەرەکی، ئێن ٧، بەرەو ڕۆژاوای زنجیرەکە دەڕوات. نزیکترین شارۆچکەکان بریتین لە سیترۆسدالن بۆ باشووری ڕۆژاوا و کلانویلیام بۆ باکوور. ناوچەکە زۆر ئاوەدانە.<ref>https://www.cederbergwine.com/{{بەستەری مردوو|url=https://www.cederbergwine.com/ |date=حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref>{{پشتڕاست نەکراو}} لە زنجیرەکەدا چەندین چیای بەرچاو ھەن، لەوانە سنویبێرگ (٢٠٢٦ م) و تافیلبێرگ (١٩٦٩ م). تافیلبێرگ (ئەفریکانس بۆ "چیای مێز"). تایبەتمەندی زاڵی ناوچەکە پێکھاتەی بەردی لمی (گرووپی چیای مێز) ن، کە زۆرجار ڕەنگیان سوورە. ئەم گرووپە بەردانە باندەکانی شیل لەخۆدەگرێت و لەم ساڵانەی دواییدا چەند بەفسیلێکی گرنگ لەم چینە ئەرگیلاشۆڵانەدا دۆزراونەتەوە فسیلەکان ماسی سەرەتایین و دەگەڕێتەوە بۆ ٤٥٠ ملیۆن ساڵ بۆ سەردەمی ئۆردۆڤیچ. ھاوینەکان زۆر گەرم و وشکن، لەکاتێکدا زستانەکان تەڕ و ساردن لەگەڵ بارانی ساڵانەی ئاسایی لە ناوچە نزمەکانی کەمترە لە ٧٠٠ ملم. لووتکە بەرزەکان لە زستاندا بەفرێکی خۆڵاوی وەردەگرن ڕۆژانی ھاوین بە شێوەیەکی ئاسایی ڕوون و بێ ھەورن. بەھۆی ئاسمانە ڕوونەکانی زۆربەی ساڵ، شوێنێکی نایابە بۆ ڕوانینی ئاسمانی و ڕوانگەیەکی تازەی خۆی ھەیە.<ref>https://www.cederbergobs.org.za/</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|چیاکان|جوگرافیا}} {{پۆلی کۆمنز|Cederberg}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] 7jghm2h1ucmcl76uz1p6hwzgiomzg4k 100 203815 1590210 1213711 2026-06-14T13:23:56Z Sakura emad 42467 [[وتووێژی داڕێژە:کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە#بەکارھێنانی ئاڵای تێکەڵکراوی کوردستان و کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|بڕیاری کۆدەنگی بەڕێوەبەران و یەکدەنگی کۆمەڵگا مەیگەڕێنەوە!]] 1590210 wikitext text/x-wiki == [[پەڕگە:Nuvola apps klipper.png|20px]] [[:پۆل:ھونەرەکانی پەیوەست بە کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|ھونەرەکان]] == {{col-begin}} {{col-3}} *[[پەڕگە:LGBT film clapperboard (Progress variant).svg|25px]] [[:پۆل:فیلمەکانی پەیوەست بە کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|فیلم]] *[[پەڕگە:TV-icon.png|25px]] [[:پۆل:زنجیرە تەلەڤیزیۆنەکانی پەیوەست بە کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی]] {{col-3}} *[[پەڕگە:Accessories-dictionary.svg|25px]] [[:پۆل:وێژەی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|وێژە]] *[[پەڕگە:Music template.svg|25px]] [[:پۆل:مۆسیقای پەیوەست بە کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|مۆسیقا]] {{col-3}} *[[پەڕگە:Theatre white.png|25px]] [[:پۆل:شانۆگەرییەکانی پەیوەست بە کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|شانۆ]] *[[پەڕگە:Role-playing video game icon.svg|25px]] [[:پۆل:کایە ئەلیکترۆنییەکانی پەیوەست بە کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە|کایەکان]] {{col-end}} == [[پەڕگە:Nuvola apps klipper.png|20px]] ھێماکان == {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Image=Gay flag.svg|Caption=[[ئێڵ جی بی تی]]}} {{Flag entry|Image=Agender pride flag.svg|Caption=ئەجێندەر}} {{Flag entry|Image=Asexual Pride Flag.svg|Caption=[[ڕەگەزنەخوازی]]}} {{Flag entry|Image=Bisexual Pride Flag.svg|Caption=[[دووڕەگەزخواز]]}} {{Flag entry|Image=Bear Brotherhood flag.svg|Caption=ورچ}} {{Flag entry|Image=Genderfluidity Pride-Flag.svg|Caption=جێندەر فلوید}} {{New flag row}} {{Flag entry|Image=Genderqueer flag-pride.svg|Caption=جێندەرکویر}} {{Flag entry|Image=Abrogender flag.png|Caption=ئابرۆجێندەر}} {{Flag entry|Image=Intersex flag.svg|Caption=[[دووڕەگەز]]}} {{Flag entry|Image=Lesbian pride labrys flag.svg|Caption=[[لێزبیەن]]}} {{Flag entry|Image=Lipstick lesbian Pride Flag.svg|Caption=[[لێزبیەن]]}} {{Flag entry|Image=Nonbinary flag.svg|Caption=نەنبایناری}} {{Flag entry|Image=Pansexuality Pride Flag.svg|Caption=[[گشتڕەگەزخوازی]]}} {{New flag row}} {{Flag entry|Image=Polysexuality Pride Flag.svg|Caption=[[ھەمەڕەگەزخوازی]]}} {{Flag entry|Image=Transgender Pride flag.svg|Caption=[[ترانسجێندەر]]}} {{Flag entry|Image=Israeli Transgender Flag.svg|Caption=ئاڵای جێندەرکویر و ترانسجێندەری ئیسرائیلی}} {{Flag entry|Image=Gay Flag of South Africa.svg|Caption=ئاڵای شانازیی گەی باشووری ئەفریقا}} {{Flag entry|Image=Twink Pride Flag (proposed).svg|Caption=توینک}} {{Flag entry|Image=Gender Non-Conforming flag.svg|Caption=جێندەر نەنکۆنفۆرمینگ}} {{Flag entry|Image=Trigender by pride flags.png|Caption=تریجێندەر}} {{New flag row}} {{End flag gallery}} <noinclude>[[پۆل:دەروازەی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە]]</noinclude> dyp6vf8shm3p7qs9tc4s0uhuhc35ur3 14 208995 1590235 931468 2026-06-14T16:04:22Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Companies established in the United States in 1980}} 1590235 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|Companies established in the United States in 1980}} huxiusd7k7yudtnbpw62mbbog60k0v0 14 211219 1590234 1117845 2026-06-14T16:04:12Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Computer-related introductions in 1994}} 1590234 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|Computer-related introductions in 1994}} [[پۆل:ناساندنەکانی ١٩٩٤]] [[پۆل:ئەو بەرهەمانەی لە ساڵی ١٩٩٤ خراونەتەڕوو]] [[پۆل:ئەو بەرھەمانەی لە ساڵی ١٩٩٤ خراونەتەڕوو]] pgqlgfbtopnys1w0dz1mpgkhdzsjzyc 0 215075 1590319 1585940 2026-06-14T21:53:19Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590319 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox football biography|name=لیرۆی سانێ|image=20180602 FIFA Friendly Match Austria vs. Germany Leroy Sané 850 0668.jpg|caption=Sané with [[Germany national football team|Germany]] in 2018|fullname=Leroy Aziz Sané<ref name=FIFA>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tournament.fifadata.com/documents/FCC/2017/PDF/FCC_2017_SQUADLISTS.PDF |سەردێڕ=FIFA Confederations Cup Russia 2017: List of players: Germany |بڵاوکەرەوە=FIFA |پەڕە=٤|ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170724170755/http://tournament.fifadata.com/documents/FCC/2017/PDF/FCC_2017_SQUADLISTS.PDF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>|birth_date={{birth date and age|1996|1|11|df=y}}<ref name=FIFA/>|birth_place=ئەڵمانیا|height=1.83 m<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://fcbayern.com/en/teams/professionals/leroy-sane |سەردێڕ=Leroy Sané |بڵاوکەرەوە=FC Bayern Munich |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠}}</ref>|position=[[Winger (association football)|Winger]]|currentclub=بایەرن میونشن|clubnumber=10|youthyears1=٢٠٠١–٢٠٠٥|youthclubs1=واتنشید|youthyears2=٢٠٠٥–٢٠٠٨|youthclubs2=شاڵکە ٠٤|youthyears3=٢٠٠٨–٢٠١١|youthclubs3=بایەر لیڤەرکوزن|youthyears4=٢٠١١–٢٠١٤|youthclubs4=شاڵکە ٠٤|years1=٢٠١٤–٢٠١٦|clubs1=شاڵکە ٠٤|caps1=٤٧|goals1=١١|years2=٢٠١٦–٢٠٢٠|clubs2=مانچێستەر سیتی|caps2=٩٠|goals2=٢٥|years3=٢٠٢٠-|clubs3=بایەرن میونشن|caps3=٦٤|goals3=١٣|nationalyears1=٢٠١٤–٢٠١٥|nationalteam1=ھەڵبژاردەی نیشتیمانی لاوانی ئەڵمانیا {{!}} خوار ١٩ ساڵان|nationalcaps1=١١|nationalgoals1=٥|nationalyears2=٢٠١٥–٢٠١٦|nationalteam2=ھەڵبژاردەی نیشتیمانی لاوانی ئەڵمانیا {{!}} خوار ٢١ ساڵان|nationalcaps2=١٠|nationalgoals2=٥|nationalyears3=٢٠١٥-|nationalteam3=ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|nationalcaps3=٤٥|nationalgoals3=١١|club-update=ئایاری ٢٠٢٢|nationalteam-update=حوزەیرانی ٢٠٢٢|medaltemplates={{MedalSport|Men's [[Association football|football]]}} {{MedalCountry|{{fb|GER}}}} {{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{Medal|W|[[2017 FIFA Confederations Cup|2017]]|}}}}'''لیرۆی ئەزیز''' '''سانێ''' (لەدایکبووی ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦) [[تۆپی پێ|یاریزانێکی]] تۆپی پیشەگەری ئەڵمانییە کە یاری دەکات بۆ یانەی [[بۆندسلیگا]] [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن موینشن]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا]]. سانێ یەکەم یاری پیشەگەری خۆی بۆ یانەی [[شاڵکە ٠٤|شالکە ٠٤]]٤ لە ساڵی ٢٠١٤ ئەنجامدا و لە ساڵی ٢٠١٦ گواسترایەوە بۆ مانچستەر سیتی بە بڕی ٣٧ ملیۆن پاوەند. ئەو بە باشترین یاریزانی لاوی پرێمەرلیگ لە ساڵی ٢٠١٧–١٨ ھەڵبژێردرا، کە بووە یەکەم و تاکە یاریزانی ئەڵمانی کە خەڵاتەکە بباتەوە، دوای ئەوەی یارمەتی مانچێستەر سیتی دا بۆ بردنەوەی [[پرێمیەرلیگ|خولی نایابی ئینگلیزی]] و جامی ئی ئێف ئێڵ، وەرزی دواتر باشتر بوون بە بردنەوەی ھەر سێ نازناوە ناوخۆیییەکە. سانێ لە [[تشرینی دووەم]]ی ٢٠١٥ یەکەمین یاری خۆی بۆ ئەڵمانیا ئەنجامدا و بەشێک بوو لە پێکھاتەکە کە گەیشتن بە یاری نیوەی کۆتایی جامی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦|یۆرۆی ٢٠١٦]]. == ژیانی سەرەتایی == سانێ لە ١١ی [[کانوونی دووەم]]ی ١٩٩٦ لە [[ئێسن|ئێسێن،]] [[ئەڵمانیا]] لەدایکبووە و لە نزیک لۆھایدیستادیۆن، وەتێنشاید گەورە بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Philipp Rentsch|ڕێکەوت=٢٦ی ئایاری ٢٠١٥|سەردێڕ=Leroy Sane: Nicht einfach zwischen den Welten zu switchen|ناونیشان=http://www.westline.de/fussball/schalke04/Leroy-Sane-Nicht-einfach-zwischen-den-Welten-zu-switchen%3Bart2009,2278266|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150921082238/http://www.westline.de/fussball/schalke04/Leroy-Sane-Nicht-einfach-zwischen-den-Welten-zu-switchen;art2009,2278266|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠١٥|وێبگە=westline|بڵاوکەرەوە=westline GbR: Aschendorff Medien GmbH & Co. KG und WestOnline GmbH & Co. KG in Gesellschaft bürgerlichen Rechts|زمان=de}}</ref> ئەو کوڕی یاریزانی پێشووی جومناستیکی ئەڵمانی و خاوەنی مەدالیای برۆنز لە [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٤|ئۆڵۆمپیادی ھاوینی ١٩٨٤]] ڕیجینا وێبەرە، و یاریزانی پێشەنگی تۆپی پێ و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سینیگال|نێونەتەوەیی سێنیگالی]] سولیمان سانێ.<ref name="Sane commits to Schalke">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠١٤|سەردێڕ=Sane commits to Schalke|ناونیشان=http://www.schalke04.de/en/news/140321_sane/page/827--86--.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140903081117/http://www.schalke04.de/en/news/140321_sane/page/827--86--.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=FC Schalke 04}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Zocher, Thomas|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١٤|سەردێڕ=Schalke reward academy star Leroy Sane with two-year deal|ناونیشان=http://www.skysports.com/football/news/11887/9231944/transfer-news-schalke-reward-academy-star-leroy-sane-with-two-year-deal|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠١٤|وێبگە=Sky Sports}}</ref> یاریزانەکە ناونرا لیرۆی بۆ ڕێزگرتن لە کڵۆد لی ڕۆی، ڕاھێنەری پێشووی باوکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hugues Sionis|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Allemagne: Leroy Sané (Schalke 04) aurait-il pu jouer pour l'équipe de France ?|ناونیشان=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Allemagne-leroy-sane-schalke-04-aurait-il-pu-jouer-pour-l-equipe-de-france/606705|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|وێبگە=L'Équipe|زمان=fr}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=5 things you need to know about Manchester City target Leroy Sane|ناونیشان=https://www.aol.co.uk/sport/2016/08/02/5-things-you-need-to-know-about-manchester-city-target-leroy-sane/?guccounter=1|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=aol.co.uk|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201109072246/https://www.aol.co.uk/sport/2016/08/02/5-things-you-need-to-know-about-manchester-city-target-leroy-sane/?guccounter=1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fabian Kunze|ڕێکەوت=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Senkrechtstarter Leroy Sané: Eine Chance in der deutschen Nationalmannschaft|ناونیشان=http://www.eurosport.de/fussball/testspiel/2015/leroy-sane-eine-chance-fur-den-senkrechtstarter_sto4986250/story.shtml|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Eurosport|زمان=de}}</ref> باوک و دایکی یەکیان ناسی کاتێک باوکی یاری دەکرد بۆ یانەی (SG Wattenscheid 9) سوولیمان سانێ لە [[فەڕەنسا]] گەورە بوو؛ لە ڕێگەی خزمەتکردنی لە سوپای فەڕەنساوە گەشتی کرد بۆ ئەڵمانیا. دوو براکەی سێن، کیم و سیدی، یاریان کردووە بۆ پێکھاتەکانی لاوان یاخود پێکھاتەی دووەمی یانە گەورەکانی تۆپی پێی ئەڵمانی. == پیشەی یانە == === پیشەی سەرەتایی === سانێ لە ساڵی ٢٠٠١ دەستی بە یاری تۆپی پێ کرد بۆ تیمی لاوانی واتنشید ٠٩. لە ساڵی ٢٠٠٥، چووە یانەی [[شاڵکە ٠٤|شالکە ٠٤]]. دوای سێ ساڵ، پەیوەندی کرد بە [[بایەرن ٠٤ لیڤەرکۆزن|بایەر لیڤەرکوزن،]] پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ ئەکادیمیای لاوانی شالکە (''Nachwuchsleistungszentrum'') لە ساڵی ٢٠١١. === شالکی ٠٤ === [[پەڕگە:Shahter-Shalke_(6).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Shahter-Shalke_(6).jpg/170px-Shahter-Shalke_(6).jpg|وێنۆک|سانێ لە کاتی یاریکردن بۆ [[شاڵکە ٠٤|شالکە ٠٤]] لە ٢٠١٦]] لە ٢١ی [[ئازار (مانگ)|ئازاری]] ٢٠١٤، سانێ گرێبەستێکی سێ ساڵەی پیشەگەری لەگەڵ یانەی شالکە واژوو کرد کە لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٧ کۆتایی دەھات.<ref name="Sane commits to Schalke"/> لە ٢٠ی نیسانی ٢٠١٤ یەکەمین یاریی خۆی لە [[بۆندسلیگا]] ئەنجامدا لە بەرامبەر [[یانەی شتوتگارت|ڤی ئێف بی ستوتگارت]].<ref name="VfB Stuttgart vs. Schalke 04 at Soccerway"/> ئەو لە جێگەی ماکس مەیەر بە شێووەی یەدەگ ھاتە یاریگاوە و دوای تێپەڕبوونی ٧٧ خولەک لە یارییەکدا کە ٣–١ دۆڕاندیان لە دەرەوەی یاریگای خۆیا.<ref name="VfB Stuttgart vs. Schalke 04 at Soccerway">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی نیسانی ٢٠١٤|سەردێڕ=Stuttgart vs. Schalke 04 3 – 1|ناونیشان=https://int.soccerway.com/matches/2014/04/20/germany/bundesliga/vfb-stuttgart-1893-ev/fc-schalke-04/1487295/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Soccerway}}</ref> یەکەم گۆڵی وەرزەکەی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٢–١ لە یاریگای خۆیان لە بەرامبەر کۆڵن لە ١٣ی کانوونی یەکەم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ten things about Leroy Sané|ناونیشان=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/blmd12v-ten-things-about-leroy-sane-fc-schalke-04.jsp|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئابی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Bundesliga|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180817193321/https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/blmd12v-ten-things-about-leroy-sane-fc-schalke-04.jsp|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ١١ی ئازاری ٢٠١٥، سان ێ لە یەکەم یاریی [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا]] گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٤–٣ بەرامبەر [[یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید|ڕیاڵ مەدرید،]] ھەرچەندە تیمەکەی لە پاڵەوانێتییەکە دەرکران بە ئەنجامی ھەردوو یاری ٥–٤.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Real Madrid made to sweat by never-say-die Schalke but shock averted|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2015/mar/10/real-madrid-schalke-champions-league-match-report|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئابی ٢٠١٨|وێبگە=The Guardian}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Real Madrid 3–4 Schalke (5–4 agg)|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/31802502|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئابی ٢٠١٨|وێبگە=BBC Sport}}</ref> === مانچێستەر سیتی === ==== ٢٠١٦–١٧: وەرزی یەکەم ==== لە ٢ی ئابی ٢٠١٦، سانێ چووە یانەی [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی|مانچستەر سیتی]] [[پریمەرلیگ]] و گرێبەستێکی پێنج ساڵەی واژوو کرد بۆ بڕی ٣٧ ملیۆن پاوەند، لەگەڵ ئەگەری زیاد بوون بۆ ٤٦٫٥ ملیۆن یۆرۆ کە بەندە بە ئاست و یاریکردنەوە.<ref name="Sane completes transfer to City">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Leroy Sane: Germany midfielder joins Man City in £37m deal|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/36950347|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=BBC Sport}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Manchester City complete signing of Leroy Sane from Schalke|ناونیشان=http://www.espnfc.com/story/2920739/manchester-city-complete-signing-of-leroy-sane-from-schalke|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=ESPN FC}}</ref> یەکەمین یاری خۆی ئەنجامدا لە بردنەوەی ٢–١ لە دێربی مانچێستەر لە بەرامبەر مانچێستەر یونایتد لە ١٠ ئەیلوول.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2016/sep/10/manchester-united-manchester-city-premier-league-match-report|سەردێڕ=Manchester City's derby delight as De Bruyne inspires win over United|ئیش=The Guardian|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> یەکەم گۆڵی بۆ سیتی لە بردنەوەی ٢–١ بوو لە یاریگای خۆیان لە بەرامبەر [[یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ|ئەرسیناڵ]] لە خولی نایاب لە ١٨ی کانوونی یەکەم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Manchester City 2–1 Arsenal|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/38279282|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|وێبگە=BBC Sport}}</ref> دوای ماوەیەک لە یاری نەکردن بەھۆی پێکانەوە، سانێ گەڕایەوە یاریکردن لە یارییەکدا بەرامبەر [[یانەی تۆپی پێی تۆتنھام ھۆتسپێر|تۆتنھام ھۆتسپێر]] و گۆڵێکی تۆمارکرد لە [[یاریگای شاری مەنچستر|یاریگای]] سیتی مانچستەر لە ٢١ی [[کانوونی دووەم]]ی ٢٠١٧ کە ٢–٢ بەرامبەر بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Manchester City 2–2 Tottenham Hotspur|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/38620041|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|وێبگە=BBC Sport}}</ref> لە ٢٨ی کانوونی دووەمدا، لە بردنەوەی ٣–٠ لە بەرامبەر کریستاڵ پاڵاس لە دەرەوەی یاریگای خۆیان گۆڵی تۆمار کرد لە قۆناغی چوارەمی جامی ئێف ئەی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/38700695|سەردێڕ=Crystal Palace 0–3 Manchester City|ساڵ=٢٠١٧|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> لە ٢١ی [[شوبات]]، سانێ گۆڵێکی تۆمارکرد لە گەڕاندنەوە و بردنەوەی ٥–٣ لە بەرامبەر مۆناکۆ لە یاری یەکەمی قۆناغی ١٦ [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا|خولی یانە پاڵەوانەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/39030973|سەردێڕ=Manchester City 5–3 Monaco|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٧|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> لە ١ی ئازار، گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٥–١ لە یاریگای خۆیان بەسەر ھەدەرسفیڵد تاون لە یاری دووبارەکردنەوەی قۆناغی پێنجەمی ئێف ئەی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/39035253|سەردێڕ=Manchester City 5–1 Huddersfield Town|ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠١٧|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> دوای چوار ڕۆژ، لە ٥ی ئازار، گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٢–٠ بەرامبەر سەندەرلاند لە دەرەوەی یاریگای خۆیان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/live/football/38604372|سەردێڕ=Aguero and Sane see off Sunderland|ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠١٧|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> لە ١٥ی ئازار، سانێ گۆڵێکی تۆمارکرد لە یاری گەڕانەوەی خولی یانە پاڵەوانەکان بەرامبەر مۆناکۆ؛ لەگەڵ ئەوەشدا، سیتی٣–١ دۆڕا و لە لە پاڵەوانێتییەکە کرایە دەرەوە بەھۆی یاسای گۆڵی دەرەوەی یاریگا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/39248906|سەردێڕ=Monaco 3–1 Manchester City|ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠١٧|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> لە ٢ی نیسان، سانێ گۆڵی یەکەمی تۆمارکرد لە بەرامبەر بوونی ٢–٢ لەگەڵ ئەرسیناڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/39396482|سەردێڕ=Arsenal 2–2 Manchester City|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠١٧|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> لە ١٥ی نیساندا، لە بردنەوەی ٣–٠ بەرامبەر ساوسامپتۆن گۆڵی تۆمارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/39536675|سەردێڕ=Southampton 0–3 Manchester City|ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠١٧|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> لە تەممووزی ٢٠١٧، سانێ وتی پێیوایە وەرزی یەکەمی لە سیتی سنووردار بوو بەھۆی نەبوونی توانای ھەناسەدان لە لووت.<ref name=":0"/> وتی بە تایبەتی لە کاتی یارییەکاندا ئازار دەچێژێت، کە ھەموو کات لووتی داخراوە بۆیە ئاستی دابەزیوە و وای لێکردووە ڕازی نەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/leroy-sane-manchester-city-nose-10875407|سەردێڕ=Leroy Sane gets a nose job as he looks to get Man City career back on track|دوایین=Association|یەکەم=Press|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧|ئیش=mirror|ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠١٨}}</ref> لە کاتی پشووی وەرز بڕیاریدا کە نەشتەرگەری بکات و چارەسەری بکات. ھەرچەندە ئەمە وای لێکرد کە بەشداریکردن بۆ [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٧|جامی کۆنفیدراڵەکانی فیفا]] دوور بکەوێتەوە، بەڵام وتی کە کاریگەری لووتی زۆر خراپی کردووە و دەیویست بەشدار بێت لە وەرزی داھاتوو بە دڵخۆشی و تەندروستی باش.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://talksport.com/football/nose-surgery-rules-manchester-city-and-germany-winger-leroy-sane-out-2017-confederations|سەردێڕ=Nose surgery rules Manchester City and Germany winger Leroy Sane out of 2017 Confederations Cup|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٧|ئیش=talkSPORT|ڕێکەوتی سەردان=٥ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180507095001/http://talksport.com/football/nose-surgery-rules-manchester-city-and-germany-winger-leroy-sane-out-2017-confederations|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ==== ٢٠١٧–١٩: بردنەوەی دوو نازناوی خولی یەک بە دوای یەک ==== [[پەڕگە:Leroy_Sané_in_December_2017_(cropped).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Leroy_Sané_in_December_2017_(cropped).jpg/170px-Leroy_Sané_in_December_2017_(cropped).jpg|وێنۆک|سانێ لە کاتی یاریکردن بۆ [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی|مانچستەر سیتی]] لە ٢٠١٧]] لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧، سانێ یەکەم دوو گۆڵی لە وەرزی ٢٠١٧ تۆمارکرد لە بردنەوەی ٥–٠ لە یاریگای خۆیاندابەرامبەر [[یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول|لیڤەرپوول]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2017/sep/09/manchester-city-liverpool-premier-league-match-report|سەردێڕ=Manchester City and Gabriel Jesus hammer 10-man Liverpool 5–0|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ئیش=The Guardian}}</ref> لە ٢٠ی ئەیلوول، دوو گۆڵی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٢–١ لە بەرامبەر یانەی وێست برۆمیچ ئەلبیۆن لە دەرەوەی یاریگای دخۆیان لە قۆناغی سێیەمی لیگ کەپدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/41249726|سەردێڕ=West Bromwich Albion 1–2 Manchester City|ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> لە ٢٣ی ئەیلوول، لە بردنەوەی ٥–٠ گۆڵی تۆمار کرد لە دژی کریستاڵ پالاس.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/41290318|سەردێڕ=Manchester City 5–0 Crystal Palace|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> لە ١٤ی تشرینی یەکەمدا، لە بردنەوەی ٧–٢ بەسەر ستۆک سیتی گۆڵی تۆمارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/41534300|سەردێڕ=Manchester City 7–2 Stoke City|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> لە ٢١ی تشرینی یەکەمدا، لە بردنەوەی ٣–٠ بەرامبەر بێرنلی گۆڵی تۆمارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/41618798|سەردێڕ=Manchester City 3–0 Burnley|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> لە ٢٨ی تشرینی یەکەمدا، گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–٢ بەرامبەر یانەی وێست برۆمیچ ئەلبیۆن لە دەرەوەی یاریگای خۆیان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/41703865|سەردێڕ=West Bromwich Albion 2–3 Manchester City|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> دوای ئەوەی لە سێ یاری یەک بەدوای یەک گۆڵ و ئەسیستی تۆمارکرد، خەڵاتی باشترین یاریزانی مانگی پرێمییەرلیگی بردەوە بۆ تشرینی یەکەمی ٢٠١٧.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.premierleague.com/news/512728|سەردێڕ=Sane wins EA SPORTS Player of the Month award|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨، لە بردنەوەی ٤–١ لە قۆناغی سێیەمی جامی ئێف ئەی گۆڵی تۆمارکرد بەرامبەر بێرنلی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/42519596|سەردێڕ=Manchester City 4–1 Burnley|ساڵ=٢٠١٨|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> لە ١٤ی [[کانوونی دووەم|کانوونی دووەمدا]]، لە دۆڕاندنیان ٤–٣ بەرامبەر [[لیڤەرپوول]] گۆڵی تۆمارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/42594403|سەردێڕ=Liverpool 4–3 Manchester City|ساڵ=٢٠١٨|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> دوای نۆ ڕۆژ، لە ٢٣ی کانوونی دووەم، گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–٢ لە دەرەوەی یاریگای خۆیان بەرامبەر بریستۆڵ سیتی کە وای کرد بگەن بە یاری کۆتای جامی خول (لیگ کەپ)، لە کۆتاییدا ٧٧ خولەک یاری کرد پێش ئەوەی دابنیشێت کاتێک سیتی ٣–٠ بردییەوە بەرامبەر [[یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ|ئەرسیناڵ]] بۆ بەدەستھێنانی یەکەم نازناویان لەژێر سەرپەرشتی [[پێپ گواردیۆلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/42698924|سەردێڕ=Bristol City 2–3 Manchester City (Agg: 3–5)|ساڵ=٢٠١٨|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/43101681|سەردێڕ=Arsenal 0–3 Manchester City|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٨|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> لە ١ی ئازار، پێنج ڕۆژ دوای بردنەوەی لە یاریی کۆتایی، گۆڵێکی تۆمارکرد بەرامبەر ئەرسیناڵ لە بردنەوەی ٣–٠ لە دەرەوەی یاریگای خۆیان لە خولدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/43150331|سەردێڕ=Arsenal 0–3 Manchester City|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠١٨|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> لە ٣١ی ئازار، گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٣–١ لە دەرەوەی یاریگای خۆیان بەرامبەر ئیڤەرتۆن، کە وای کرد سیتی تەنیا یەک یاری مابێت بۆ بردنەوەی نازناوی خولەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/43524315|سەردێڕ=Everton 1–3 Manchester City|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠١٨|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> لە ٢٩ی نیساندا، لە بردنەوەی ٤–١ گۆڵی تۆمار کرد لە دەرەوەی یاریگای خۆی لە بەرامبەر وێست ھام یونایتد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/43854105|سەردێڕ=West Ham United 1–4 Manchester City|ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١٨|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> سانێ بە باشترین یاریزانی لاوی پرێمییەرلیگ ھەڵبژێردرا بۆ یارمەتییەکانی مانچێستەر سیتی بە بردنەوەی نازناوی خولی [[پرێمیەرلیگ|پرێمەرلیگ]] ٢٠١٧–١٨ کە ڕکابەری ھەبوو لەگەڵ ھاوتیمەکانی [[ڕەحیم ستێرلینگ]] و ئێدێرسۆن، ھەروەھا ھاری کاین لە [[یانەی تۆپی پێی تۆتنھام ھۆتسپێر|تۆتنھام ھۆتسپێر]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.express.co.uk/sport/football/949689/PFA-Young-Player-of-the-Year-shortlist-awards-sportgalleries|سەردێڕ=PFA Young Player of the Year: Full shortlist ahead of tonight's awards|دوایین=Potts|یەکەم=Michael|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠١٨|ئیش=Daily Express|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.espn.com/soccer/manchester-city/story/3466866/manchester-citys-leroy-sane-named-pfa-young-player-of-the-year|سەردێڕ=Sane named PFA Young Player of the Year|بڵاوکەرەوە=ESPN|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠١٨}}</ref> بە ١٥ ئەسیست، سانێ نەیتوانی یەکەم خەڵاتی باشترین دروستکەری وەرزەکە بەدەستبھێنێت و ھاوتیمەکەی کێڤن دیبرۆین بەدەستی ھێنا. [[پەڕگە:FC_Salzburg_gegen_FC_Bayern_München_(Championsleague_Achtelfinale_Hinspiel_16._Februar_2022)_45.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/FC_Salzburg_gegen_FC_Bayern_München_(Championsleague_Achtelfinale_Hinspiel_16._Februar_2022)_45.jpg/166px-FC_Salzburg_gegen_FC_Bayern_München_(Championsleague_Achtelfinale_Hinspiel_16._Februar_2022)_45.jpg|وێنۆک|275x275پیکسڵ|سانێ لەگەڵ لە کاتی یاریکردن لەگەڵ بایەرن میونشن لە ٢٠٢٢]] لە ١٥ی [[ئەیلوول]]ی ٢٠١٨، سانێ گۆڵی یەکەمی تۆمارکرد و کە یەکەم گۆڵی بوو لە وەرزی ٢٠١٨–١٩ و سیتی لە یاریگای خۆیدا ٣–٠ بردەوە لە بەرامبەر فولھام.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Manchester City 3–0 Fulham|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45456654|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=BBC Sport}}</ref> دواتر گۆڵی کۆتایەکانی تۆمارکرد لە بردنەوەی یەک لەدوای یەک لە یارییەکانی یاریگای خۆیان بەسەر بێرنلی و ساوسھامپتۆن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Manchester City 5–0 Burnley|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45847417|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=BBC Sport}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Manchester City 6–1 Southampton|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/46007194|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=BBC Sport}}</ref> لە ٢٤ی [[تشرینی دووەم]]، سانێ گۆڵیێکی دروست کرد لە نیوەی یەکەمدا بۆ ستێرلینگ و گۆڵێکی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٤–٠ بەرامبەر یانەی وێست ھام یونایتد لە دەرەوەی یاریگای خۆیان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=West Ham 0–4 Manchester City|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45456654|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=BBC Sport}}</ref> لە ٣ی [[کانوونی دووەم]]ی ٢٠١٩، گۆڵی بردنەوەی تۆمار کرد بۆ [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی|مانچێستەر سیتی]] لە خولەکی ٧٢ی یارییەکە بەرامبەر [[یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول|لیڤەرپوول،]] کە بووە ھۆی یەکەم و تاکە شکستی لیڤەرپول لە وەرزەکەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Leroy Sane's pinpoint finish ends Liverpool's unbeaten run to reignite title race|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/man-city-liverpool-result-match-report-sergio-aguero-goal-a8710436.html|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=The Independent}}</ref> لە ٢١ی شوباتی ٢٠١٩، [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی|مانچستەر سیتی]] لە یاری یەکەم لە قۆناغی ١٦ی خولی یانە پاڵەوانەکان یاری بەرامبەر یانەی پێشووی سانێ، شالکە، کە ٢٠١ لە دواوە بوون دوای ئەوەی نیکۆلاس ئۆتامێندی لە خولەکی ٦٨ بە کارتی سوور دەرکرا. سانێ گۆڵی بەرامبەر بوونی تۆمار کرد بە لێدانی ڕاستەوخۆ لە دووری ٣٠ یاردەوە دوای ئەوەی تەنیا حەوت خولەک مابوو لە یارییەکە و لە جێگەی [[سێرخیۆ ئەگوێرۆ|سێرجیۆ ئەگوێرۆ]] ھاتە یاریگاوە. لەپێناو ڕێزگرتن لە یانەکەی پێشووی خۆی، بڕیاریدا ئاھەنگی گۆڵەکە نەگێڕێت. سیتی یارییەکەی بردەوە ٣–٢ دوای ئەوەی گۆڵی بردنەوە لەلەیان [[ڕەحیم ستێرلینگ|ڕەحیم ستێرلینگەوە]] تۆمارکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠١٩|سەردێڕ=Sane spurs City to thrilling comeback against Schalke|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/schalke-vs-man-city-result-final-score-goals-highlights-champions-league-leroy-sane-a8789381.html|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=The Independent}}</ref> لە ١٣ی ئازاری ٢٠١٩، لە یاری دووەمی قۆناغی ١٦ ی خولی یانە پاڵەوانەکان لە بەرامبەر شاڵکە، سانێ ئاستێکی سەرسووڕھێنەری ھەبوو دوای ئەوەی سێ ئەسیست و گۆڵێکی تۆمار کرد بۆ بردنەوەی مانچێستەر سیتی ٢٧–٠ لە بەرامبەر یانەی پێشووی، کە سیتی گەیاند بە قۆناغی چارەکی کۆتایی پاڵەوانێتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/football/2019/03/12/manchester-city-vs-schalke-champions-league-last-16-second-leg/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/football/2019/03/12/manchester-city-vs-schalke-champions-league-last-16-second-leg/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Demolition men: Sergio Aguero leads the way as Man City crush Schalke to reach Champions League last eight|دوایین=Wallace|یەکەم=Sam|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠١٩|ئیش=The Telegraph|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠١٩|دوایین٢=Bull|یەکەم٢=J. J.|issn=0307-1235}}</ref> لە ٢٤ی نیسانی ٢٠١٩، سانێ دووەم و کۆتا گۆڵی تۆمارکرد لە یارییەکدا بەرامبەر [[یانەی تۆپی پێی مانچستەر یوونایتد|مانچستەر یونایتد]] لە خولەکی ٦٦ بۆ ئەوەی سیتی ببێتە براوەی دێربی مانچێستەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Manchester United vs. Manchester City – Football Match Report – April 24, 2019|ناونیشان=http://www.espn.com/soccer/report?gameId=513537|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=ESPN}}</ref> ئەمە یەکەم گۆڵی بوو لە دێربی مانچێستەردا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Leroy Sane {{!}} Football Stats {{!}} Manchester City {{!}} Season 2016/2017 {{!}} Soccer Base|ناونیشان=https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=75435&season_id=149|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠١٩|وێبگە=www.soccerbase.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Leroy Sane {{!}} Football Stats {{!}} Manchester City {{!}} Season 2017/2018 {{!}} Soccer Base|ناونیشان=https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=75435&season_id=150|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠١٩|وێبگە=www.soccerbase.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Leroy Sane {{!}} Football Stats {{!}} Manchester City {{!}} Season 2018/2019 {{!}} Soccer Base|ناونیشان=https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=75435&season_id=151|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠١٩|وێبگە=www.soccerbase.com}}</ref> ==== ٢٠١٩–٢٠: پێکان ==== سانێ چەندین جار ناوی بەسترایەوە بە پاڵەوانی [[بۆندسلیگا]] یانەی [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]] بۆ جێگرەوەی [[فرانک ڕیبێری|فڕانک ڕیبێری]] کە یانەکەی بەجێدەھێڵێت و [[ئاریەن ڕۆبن|ئاریان ڕۆبن]] واز لە یاریکردن دەھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bavarianfootballworks.com/2019/8/5/20755054/france-football-states-that-leroy-sane-will-join-bayern-munich-for-110-million|سەردێڕ=France Football states that Leroy Sané will join Bayern for €110 million – Bavarian Football Works|دوایین=Football|یەکەم=France|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٩|ئیش=Bavarian Football Works|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٩}}</ref> سەرەڕای ئەوەی گرێبەستی لەگەڵ یانەکەی ئەڵمانیا نزیک بوو لەوەی ئەنجام بدرێت، سانێ لە پێکھاتەی سەرەکی یاری سەرەتایی دژی [[یانەی تۆپی پێی لیڤەرپوول|لیڤەرپوول]] ناوی ھەبوو لە جامی قەڵغانی ئینگلیزی. دوای تەنھا ١٠ خولەک، سانێ چووە دەرەوەی یاریگا دوای ئەوەی بەستەری ئەژنۆی پچرا، کە لە بەشی زۆری وەرزەکە بێ بەش بوو و کۆتایی بە گفتوگۆکان ھات لەگەڵ بایەرن ھەتا ئەوکاتەی لە پێکان چاک دەبێتەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Man City star Leroy Sane gives injury update|ناونیشان=https://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/man-city-leroy-sane-injury-18067132#:~:text=Sane%20tore%20his%20anterior%20cruciate,time%20after%20such%20an%20injury.|وێبگە=Manchester Evening News}}</ref> لە [[حوزەیران]]ی ٢٠٢٠، سانێ ڕەتیدەکاتەوە گرێبەستەکەی درێژبکاتەوە لەگەڵ [[مانچستەر سیتی]]، کە [[گواردیۆلا]] ڕای گەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.skysports.com/football/news/11679/12010380/leroy-sane-to-leave-manchester-city-says-pep-guardiola|سەردێڕ=Leroy Sane to leave Manchester City, says Pep Guardiola}}</ref> === بایەرن میونشن === لە ٣ی [[تەممووز]]ی ٢٠٢٠، [[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]] ڕای گەیاند گرێبەستێکی پێنج ساڵەی لەگەڵ سانێ واژوو دەکات بە پارەی سەرەتایی ٤٥ ملیۆن یۆرۆ لەگەڵ زیادکردنەکان کە بەرزدەبنەوە بۆ ٦٠ ملیۆن یۆرۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Leroy Sané signs for FC Bayern|ناونیشان=https://fcbayern.com/en/news/2020/07/leroy-sane-signs-for-fc-bayern-munich-on-five-year-contract|وێبگە=fcbayern.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Leroy Sane joins Bayern Munich|ناونیشان=https://www.mancity.com/news/mens/leroy-sane-joins-bayern-munich-63729354|وێبگە=mancity.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Bayern Munich strike deal to sign Leroy Sané from Manchester City for £41m|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2020/jun/30/bayern-munich-strike-deal-to-sign-leroy-sane-from-manchester-city-for-41m|وێبگە=The Guardian}}</ref> سانێ لە یەکەم یاریکردنی دووبارە لە [[بۆندسلیگا]] گۆڵی تۆمارکرد لە بردنەوەی ٨–٠ بەرامبەر یانەی پێشووی [[شاڵکە ٠٤|شالکە 04]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Bayern München – FC Schalke 04 8:0|ناونیشان=https://www.kicker.de/4667048/ticker/fc-bayern-muenchen/fc-schalke-04|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|وێبگە=kicker.de|زمان=de}}</ref> لە ٣ی [[تشرینی دووەم]]ی ٢٠٢٠، سانێ یەکەم گۆڵی خۆی لە خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا تۆمار کرد بۆ بایەرن میونشن لە بردنەوەی ٦–٢ لە دەرەوەی یاریگای خۆیان لە بەرامبەر ساڵزبۆرگ لە وەرزی ٢٠٢٠–٢١.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Leroy Sane is the new guaranteed starter in Bayern Squad|ناونیشان=https://bestarabcasino.com/betting-site/arabic/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|وێبگە=Best Arab Casino}}</ref> == کاروانی نێودەوڵەتی == === لاوان === [[پەڕگە:2019-06-11_Fußball,_Männer,_Länderspiel,_Deutschland-Estland_StP_2068_LR10_by_Stepro.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/2019-06-11_Fußball%2C_Männer%2C_Länderspiel%2C_Deutschland-Estland_StP_2068_LR10_by_Stepro.jpg/170px-2019-06-11_Fußball%2C_Männer%2C_Länderspiel%2C_Deutschland-Estland_StP_2068_LR10_by_Stepro.jpg|وێنۆک|سانێ لەگەڵ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ئەڵمانیا]] لە ٢٠١٩]] سانێ بۆ یەکەم جار بانگھێشت کرا بۆ تیمی ئەڵمانیای خوار ٢١ ساڵان لەلایەن ڕاھێنەری لاوانی ھۆرست ھوبێش لە ٢٨ی ئابی ٢٠١٥ بۆ یاری دۆستانەی بەرامبەر دانیمارک و پاڵاوتن بۆ جامی نەتەوەکانی ئەورووپای خوار ٢١ ساڵانی ٢٠١٧ بەرامبەر ئازەربایجان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Brandt & Co. : Hrubesch holt 17 Neue|ناونیشان=http://www.kicker.de/news/fussball/u21/startseite/633965/artikel_brandt-26-co-_hrubesch-holt-17-neue.html#omsearchresult|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|وێبگە=kicker online|بڵاوکەرەوە=Olympia Verlag GmbH|زمان=de}}</ref> لە ٣ی [[ئەیلوول]]ی ٢٠١٥، یەکەمین یاری خۆی بۆ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای خوار ٢١ ساڵان ئەنجامدا لە بردنەوەی ٢–١ لە لویبێک بەرامبەر دانیمارک، کە دوای ٧٣ خولەک جێگەی گیرایەوە لەلایەن جوولیان براندت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Sieg trotz Rückstand: DFB-Elf zeigt Moral|ناونیشان=http://www.kicker.de/news/fussball/intligen/intwettbewerbe/u-21-nationalteams-freundschaftsspiele/2015/1/2839788/spielanalyse_deutschland-3096_daenemark-u-21.html#omsearchresult|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|وێبگە=kicker online|بڵاوکەرەوە=Olympia Verlag GmbH|زمان=de}}</ref> === پێکھاتەی یەکەم === سانێ یەکەمین بانگھێشتی بۆ وەرگرت بۆ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|پێکھاتەی یەکەمی ئەڵمانیا]] لە ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ لە یارییەکی دۆستانەی بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dw.com/en/gomez-returns-trapp-and-sané-selected/a-18833110|سەردێڕ=Gomez returns, Trapp and Sané selected|بڵاوکەرەوە=Deutsche Welle|ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥}}</ref> سانێ مافی یاریکردنی بۆ فەڕەنساش ھەبوو، بەھۆی ئەوەی کە ڕەگەزنامەی فەڕەنسیشی ھەبوو.<ref name=":1"/> لە ١٣ی [[تشرینی دووەم]]ی ٢٠١٥، لە خولەکی ٦١ دا لە جێگەی جوولیان دراکسلەر ھاتە یاریگاوە لە یارییەکی دۆستانەی بەرامبەر فەڕەنسا لە سانت دینیس کە بە دۆڕاندنین ئەڵمانییەکان ٢–٠ کۆتایی ھات و یارییەکە بە [[ھێرشەکانی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ی پاریس|تەقەکردن و]] تەقینەوە لە دەوروبەری یاریگاکە ناوی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Frankreichs Sieg verkommt zur Fußnote|ناونیشان=http://www.kicker.de/news/fussball/nationalelf/startseite/fussball-nationalteams-freundschaftsspiele/2015/6/2856069/spielbericht_frankreich_deutschland.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|وێبگە=kicker online|بڵاوکەرەوە=Olympia Verlag GmbH|زمان=de}}</ref> سانێ لەلایەن خواکیم لۆڤەوە ھەڵبژێردرا بۆ نوێنەرایەتیکردنی وڵاتەکە لە [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦|یۆرۆی ٢٠١٦]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=UEFA EURO 2016 – Germany – Squad|ناونیشان=http://www.uefa.com/uefaeuro-finals/season=2016/teams/team=47/squad/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=UEFA}}</ref> ئەو بەشداری لە یەک یاری کرد، لە خولەکی ٧٩دا جێگەی [[باستیان شڤاینشتایگەر]] ھاتە یاریگاوە و ئەڵمانیا ٢–٠ دۆڕا لە یاری پێش کۆتایی بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/36669829|سەردێڕ=Germany 0–2 France|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> سانێ لە پێکھاتەی ٢٣ یاریزانی ئەڵمانیا بۆ [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|جامی جیھانی فیفا ٢٠١٨]] دوورخرایەوە لە پاڵپشتی یاریزانێکی تری گەنج، کە جوولیان براندت بوو، لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Germany announce final World Cup squad, with Manuel Neuer, without Leroy Sané|ناونیشان=http://www.dw.com/en/germany-announce-final-world-cup-squad-with-manuel-neuer-without-leroy-sané/a-44064011|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Deutsche Welle}}</ref> لە [[ئەیلوول]]ی ٢٠١٨، دوای ئەوەی ھەڵبژێردرا بۆ پێکھاتەکە بۆ ڕوبەڕوو بوونەوەی یارییەکانی بەرامبەر [[فەڕەنسا]] و [[پیرۆ]]، ھۆتێلی تیمەکەی بەجێھێشت دوای گفتوگۆیەک لەگەڵ خواکیم لۆڤ ئاماژەی بە «ھۆکاری تایبەتی» کرد وەک ھۆکارەکەی بۆ ڕۆیشتنی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/45452552|سەردێڕ=Leroy Sane: Man City winger leaves Germany team hotel after talks with Joachim Low|ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> دواتر دەرکەوت کە ھۆکاری ڕۆیشتنی بەھۆی لەدایکبوونی کچەکەی بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/45452552|سەردێڕ=Leroy Sane: Man City winger announces birth of daughter after leaving Germany team hotel|ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://twitter.com/LeroySane19/status/1038393386821210112|سەردێڕ=Leroy Sané on Twitter|ئیش=Twitter|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref> لە ١٦ی [[تشرینی دووەم]]ی ٢٠١٨، یەکەم گۆڵی بۆ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا تۆمارکرد بەرامبەر ھەڵبژاردەی ڕووسیا لە دوای ئەسیستێک لەلایەن سێرجۆ نابری. گۆڵەکە لە خولەکی ھەشتەمی یارییەکە ھات و ئەڵمانیا ٣–٠ بردییەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Creek|یەکەم=Stephen|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Germany 3 Russia 0: Sane on target as Low's men stroll|ناونیشان=https://www.goal.com/en-ar/news/18722/main/2018/11/16/49389132/germany-3-russia-0-sane-on-target-as-lows-men-stroll|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=goal.com}}</ref> لە ١٩ی ئایاری ٢٠٢١، بانگھێشت کرا بۆ تیمی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٢٠|یۆرۆی ٢٠٢٠]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=EM-Kader offiziell: Löw beruft Müller, Hummels und Volland|ناونیشان=https://www.kicker.de/em-kader-offiziell-loew-beruft-mueller-hummels-und-volland-804642/artikel|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=kicker.de|زمان=de}}</ref> == ئاماری کاروانی وەرزشی == === یانە === {{Updated|match played 30 July 2022}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+دەرکەوتنی یانەکان و گۆڵەکان لەلایەن یانەکان، وەرزەکان و پێشبڕکێکان ! rowspan="2" |یانە ! rowspan="2" |وەرز ! colspan="3" |خول ! colspan="2" |جامی نیشتیمانی ! colspan="2" |جامی لیگا ! colspan="2" |ئەورووپا ! colspan="2" |ئەوانی تر ! colspan="2" |کۆی گشتی |- !ئاست !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان |- | rowspan="4" |[[شاڵکە ٠٤|شالکە ٠٤]] |٢٠١٣–١٤ |[[بۆندسلیگا]] |١ |٠ |٠ |٠ | colspan="2" | - |٠ |٠ | colspan="2" | - |١ |٠ |- |٢٠١٤–١٥ |بۆندسلیگا |١٣ |٣ |٠ |٠ | colspan="2" | - |١ |١ | colspan="2" | - |١٤ |٤ |- |٢٠١٥–١٦ |بۆندسلیگا |٣٣ |٨ |٢ |٠ | colspan="2" | - |٧ |١ | colspan="2" | - |٤٢ |٩ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٤٧ !١١ !٢ !٠ ! colspan="2" |- !٨ !٢ ! colspan="2" |- !٥٧ !١٣ |- | rowspan="5" |[[یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی|مانچستەر سیتی]] |٢٠١٦–١٧ | [[پرێمیەرلیگ]] |٢٦ |٥ |٥ |٢ |٢ |٠ |٤ |٢ | colspan="2" | - |٣٧ |٩ |- |٢٠١٧–١٨ |پرێمییەرلیگ |٣٢ |١٠ |٣ |١ |٥ |٣ |٩ |٠ | colspan="2" | - |٤٩ |١٤ |- |٢٠١٨–١٩ |پرێمییەرلیگ |٣١ |١٠ |٤ |٢ |٣ |٠ |٨ |٤ |١ |٠ |٤٧ |١٦ |- |٢٠١٩–٢٠ |پرێمییەرلیگ |١ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ |١ |٠ |٢ |٠ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٩٠ !٢٥ !١٢ !٥ !١٠ !٣ !٢١ !٦ !٢ !٠ !١٣٥ !٣٩ |- | rowspan="4" |[[یانەی تۆپی پێی بایەرن میونشن|بایەرن میونشن]] |٢٠٢٠–٢١ |بۆندسلیگا |٣٢ |٦ |١ |١ | colspan="2" | - |٨ |٣ |٣ |٠ |٤٤ |١٠ |- |٢٠٢١–٢٠٢٢ |بۆندسلیگا |٣٢ |٧ |٢ |١ | colspan="2" | - |١٠ |٦ |١ |٠ |٤٥ |١٤ |- |٢٠٢٢–٢٣ |بۆندسلیگا |٠ |٠ |٠ |٠ | colspan="2" | - |٠ |٠ |١ |١ |١ |١ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٦٤ !١٣ !٣ !٢ ! colspan="2" |- !١٨ !٩ !٥ !١ !٩٠ !٢٥ |- ! colspan="3" |تەواوی کاروانی وەرزشی !٢٠١ !٤٩ !١٧ !٧ !١٠ !٣ !٤٧ !١٧ !٧ !١ !٢٨٢ !٧٧ |} <references group="lower-alpha" responsive="1"/> === نێودەوڵەتی === {{Updated|١٤ حوزەیرانی ٢٠٢٢}}<ref name=NFT>{{NFT player|access-date=20 January 2019}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+دەرکەوتنی و گۆڵەکانی تیمی نیشتیمانی و ساڵ !تیمی نیشتیمانی !ساڵ !ئەپەکان !ئامانجەکان |- | rowspan="8" |[[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ئەڵمانیا]] |٢٠١٥ |١ |٠ |- |٢٠١٦ |٣ |٠ |- |٢٠١٧ |٥ |٠ |- |٢٠١٨ |٨ |٢ |- |٢٠١٩ |٤ |٣ |- |٢٠٢٠ |٤ |١ |- |٢٠٢١ |١٥ |٥ |- |٢٠٢٢ |٥ |٠ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٤٥ !١١ |} == خەڵات و نازناوەکان == '''مانچستەر سیتی''' * [[پرێمیەرلیگ]]: ٢٠١٧–١٨، ٢٠١٨–١٩ * جامی ئێف ئەی: ٢٠١٨–١٩<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/48236232|سەردێڕ=Manchester City 6–0 Watford|یەکەم=Phil|دوایین=McNulty|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> * جامی ئی ئێف ئێڵ: ٢٠١٧–١٨، ٢٠١٨–١٩ * جامی قەڵغانی ئینگلیزی: ٢٠١٨، ٢٠١٩<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/49141690|سەردێڕ=Liverpool 1–1 Manchester City|یەکەم=Emlyn|دوایین=Begley|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/44995783|سەردێڕ=Chelsea 0–2 Manchester City|یەکەم=Chris|دوایین=Bevan|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠١٨}}</ref> '''بایەرن میونشن''' * [[بۆندسلیگا]]: ٢٠٢٠٬٢١، ٢٠٢١–٢٢<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/bayern-munich-crowned-german-champions-2020-21-lewandowski-flick-davies-15756|سەردێڕ=Bayern Munich crowned Bundesliga champions|بڵاوکەرەوە=Bundesliga|ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠٢١}}</ref> * جامی سوپەری ئەڵمانی: ٢٠٢١، ٢٠٢٢<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Robert Lewandowski double as Bayern Munich overcome Borussia Dortmund to win the Supercup|ناونیشان=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/borussia-dortmund-bayern-munich-live-supercup-line-ups-stats-haaland-lewandowski-16902|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Bundesliga Official|بڵاوکەرەوە=[[Bundesliga]]}}</ref> * [[جامی سووپەری ئەورووپا|جامی سوپەری ئەورووپا]]: ٢٠٢٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Joker Javi Martinez köpft Bayern zum Supercup|ناونیشان=https://www.kicker.de/4651922/spielbericht/fc-bayern-muenchen/fc-sevilla|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|وێبگە=kicker.de|زمان=de}}</ref> * [[جامی جیھانیی یانەکان|جامی جیھانیی یانەکانی فیفا]]: ٢٠٢٠<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.fifa.com/clubworldcup/news/amp/pavard-completes-sextuple-for-dominant-bayern|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210211201846/https://www.fifa.com/clubworldcup/news/amp/pavard-completes-sextuple-for-dominant-bayern|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=Pavard completes sextuple for dominant Bayern|ئیش=FIFA.com|ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> '''ئەڵمانیا''' * [[جامی کیشوەرەکانی فیفا]]: [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٧|٢٠١٧]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Match report: Chile – Germany|ناونیشان=https://www.fifa.com/confederationscup/matches/round=274645/match=300334881/report.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190629203614/https://www.fifa.com/confederationscup/matches/round=274645/match=300334881/report.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=FIFA|ڕێکەوتی سەردان= ٤ی ئابی ٢٠٢٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> '''تاکەکەسی''' * باشترین یاریزانی لاوی پڕیمییەرلیگ ساڵی ٢٠١٧:<ref name="PFA">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/43860354|سەردێڕ=PFA Player of the Year 2017–18: Liverpool's Mohamed Salah wins top award|ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠١٨|ئیش=BBC Sport}}</ref> * باشترین یاریزانی مانگ لە پرێمییەرلیگ: تشرینی یەکەمی ٢٠١٧<ref name="PremProfile">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Leroy Sané: Overview|ناونیشان=https://www.premierleague.com/players/5384/Leroy-San%C3%A9/overview|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Premier League|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180515143654/https://www.premierleague.com/players/5384/Leroy-San%C3%A9/overview|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * باشترین یاریزانی یەکەم وەرزی یاری لە خولی نوێدا: ٢٠١٤–١٥ * پێکھاتەی تۆپی پێی فانتاسی خولی یانە پاڵەوانەکان :٢٠٢١–٢٢<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=UEFA Champions League Fantasy Football Team of the Season|ناونیشان=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0275-15421a5498d6-30dea5cd2caf-1000--fantasy-team-of-the-season/|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=UEFA}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تد|تۆپی پێ|ئەڵمانیا|ژیاننامە|دەیەی ٢٠١٠|فەڕەنسا}} {{پۆلی کۆمنز|Leroy Sané}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئەڵمانیا|دەیەی ٢٠١٠|فەڕەنسا|تۆپی پێ}} [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵاتی ئاڵمانی]] [[پۆل:یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئاڵمانی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٦]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[پۆل:یاریزانانی بۆندسلیگا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی مانچستەر سیتی]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٦]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٠]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٢٤]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] 856ayxafrquhp3xpsoyxleawrhrwphc 0 218367 1590217 1580158 2026-06-14T15:18:13Z Fotrus 68875 1590217 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = [[سەید]]{{ھن}} | name = موجتەبا خامنەیی | native_name = مجتبی خامنەای | native_name_lang = | image = Mojtaba Khamenei 2019.jpg | image_size = | caption = موجتەبا خامنەیی لە ٢٠١٩ | order1 = سێیەمین | office1 = ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران | president1 = [[مەسعوود پزیشکیان]] | term_start1 = ٨ی ئازاری ٢٠٢٦ | term_end1 = | predecessor1 = [[عەلی خامنەیی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Reals|یەکەم=Tucker|ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iran names three men for interim Leadership Council to pick next supreme leader|ناونیشان=https://www.cbsnews.com/live-updates/us-iran-war-israel-supreme-leader-khamenei-funeral-day-2/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=CBS News|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260301140937/https://www.cbsnews.com/live-updates/us-iran-war-israel-supreme-leader-khamenei-funeral-day-2/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> | order2 = فەرماندەی | office2 = بەسیج | term_start2 = ٨ی تەممووزی ٢٠٠٩ | term_end2 = ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ | predecessor2 = [[محەممەدڕەزا نەقدی]] | successor2 = محەممەدڕەزا نەقدی | birth_name = موجتەبا حوسێنی خامنەیی | birth_date = {{birth date and age|df=yes|١٩٦٩|٩|٨}} | birth_place = [[مەشھەد]]، [[پارێزگای خۆراسان]]، [[ئێرانی پەھلەوی|شانشینی ئێران]] | death_date = | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = | known_for = | education = [[ناوچەی زانستیی قوم|ناوچەی زانستیی ئیسلامیی قوم]] | employer = | occupation = | title = | salary = | networth = | term = | predecessor = | successor = | party = | spouse = {{marriage|زەھرا حەدادعادڵ|٢٠٠٤}} | children = ٣ | parents = {{ubl|[[عەلی خامنەیی]] (باوک) | [[خوجەستە باقرزادە]] (دایک)}} | relatives = | allegiance = ئێران | branch = [[بەسیج]] | serviceyears = ١٩٨٧–٢٠١٠ | rank = [[ئەفسەری فەرماندە]] | unit = | battles = [[شەڕی ئێران و عێراق]]{{ھن}}[[خۆپیشاندانەکانی ھەڵبژاردنی سەرۆککۆماری ئێران (٢٠٠٩–٢٠١٠)|جووڵانەوەی سەوز]] | mawards = | module = {{Infobox religious biography | title = [[ئایەتوڵڵا]] | embed = yes | religion = [[ئیسلامی شیعە]] | denomination = [[شیعەی دوازدە ئیمام|دوازدە ئیمامی]] | jurisprudence = [[ئوسوولی]] | main_interests = | notable_ideas = | notable_works = | alma_mater = [[ناوچەی زانستیی قوم]] | teacher = {{ubl|[[عەلی خامنەیی]] | [[مەحموود ھاشمی شاھروودی]] | [[محەممەدتەقی مەسباح یەزدی]] | [[لووتفوڵڵا سافی گوڵپایەگانی]] | [[محەممەدباقر خەرازی]]}} | students = | influences = | influenced = }} |signature=Mojtaba Khamenei Signature.svg}} '''سەید موجتەبا حوسێنی خامنە''' ({{بە فارسی|سید مجتبی حسینی خامنه‌ای}}؛ لەدایکبووی ٨ی ئەیلوولی ١٩٦٩) ناسراو بە '''سەید موجتەبا خامنەیی''' سیاسەتوانێکی ئێرانی و سێیەمین [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]]ە کە لە ٨ی ئازاری ٢٠٢٦دا دەستی بەکار کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=۸ی ئازاری ۲۰۲٦ |سەردێڕ=مجلس خبرگان مجتبی خامنه‌ای را به عنوان رهبر انتخاب کرد |ناونیشان=https://parsi.euronews.com/2026/03/08/assembly-of-experts-appoints-mojtaba-khamenei-as-new-leader-iran-2026 |ڕێکەوتی سەردان=۸ی ئازاری ۲۰۲٦ |وێبگە=euronews |زمان=fa}}</ref> ئەو کوڕی [[عەلی خامنەیی]]، ڕێبەری پێشووی ئێرانە و دوای [[کوشتنی عەلی خامنەیی|کوژرانی باوکی]] لە یەکەم ڕۆژی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]]دا، بووە ڕێبەر. خامنەیی لە ساڵی ١٩٨٧ ھەتا ١٩٨٨ لە [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا خزمەتی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Mojtaba Khamenei and Mahdi Hashemi |ناونیشان=http://www.tabnak.ir/fa/pages/?cid=1033 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090905201044/http://www.tabnak.ir/fa/pages/?cid=1033 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا دەگوترێت بەڕێوەبردنی میلیشیاکانی [[بەسیج]]ی گرتووەتە دەست بۆ سەرکوتکردنی [[خۆپیشاندانەکانی ھەڵبژاردنی سەرۆککۆماری ئێران (٢٠٠٩–٢٠١٠)|خۆپیشاندانەکانی دوای ئەنجامی ھەڵبژاردنی ساڵی ٢٠٠٩]].<ref name="Borger">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Borger |یەکەم=Julian |سەردێڕ=Khamenei's son takes control of Iran's anti-protest militia |newspaper=The Guardian |ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠٠٩|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2009/jul/08/khamenei-son-controls-iran-militia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130907001755/http://www.theguardian.com/world/2009/jul/08/khamenei-son-controls-iran-militia |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=sahimi2089>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Sahimi |یەکەم=Mohammad |سەردێڕ=Nepotism & the Larijani Dynasty |ناونیشان=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html |ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=PBS |ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ٢٠٠٩|شوێن=Los Angeles |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190501030945/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەو پێشتر لەلایەن سەرچاوە ئەورووپییەکانەوە بە یەکێک لە [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران#جێنشینە ئەگەرییەکان|پاڵێوراوانی ئەگەری]] بۆ جێگرەوەی عەلی خامنەیی باوکی دادەنرا، کە نزیکەی ٣٧ ساڵ دەسەڵاتداری بەسەر [[ئێران]]دا کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://articles.latimes.com/2009/jun/25/world/fg-iran-khamenei-son25 |سەردێڕ=Iran supreme leader's son seen as power broker with big ambitions |یەکەم=Jeffrey |دوایین=Fleishman |ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ئیش=Los Angeles Times |ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161108024331/http://articles.latimes.com/2009/jun/25/world/fg-iran-khamenei-son25 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Staff |سەردێڕ=IRAN: EXPAT SOURCE'S INFORMATION AND VIEWS ON MOJTABA KHAMENEI, AND THIS SOURCE'S PITCH FOR USG FUNDS |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/london-wikileaks/8304719/IRAN-EXPAT-SOURCES-INFORMATION-AND-VIEWS-ON-MOJTABA-KHAMENEI-AND-THIS-SOURCES-PITCH-FOR-USG-FUNDS.html |ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ئیش=The Telegraph |agency=WikiLeaks |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180622222036/https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/london-wikileaks/8304719/IRAN-EXPAT-SOURCES-INFORMATION-AND-VIEWS-ON-MOJTABA-KHAMENEI-AND-THIS-SOURCES-PITCH-FOR-USG-FUNDS.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="guardian_20090622">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2009/jun/22/mojtaba-khamenei-iran-protest |سەردێڕ=Mojtaba Khamenei: gatekeeper to Iran's supreme leader |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|نووسەر=Julian Borger |newspaper=The Guardian |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130906195533/http://www.theguardian.com/world/2009/jun/22/mojtaba-khamenei-iran-protest |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ژیانی سەرەتایی و خوێندن == موجتەبا لە ساڵی ١٩٦٩ لە [[مەشھەد]] لەدایکبووە و دووەم کوڕی [[عەلی خامنەیی]]، ڕێبەری باڵای پێشووی ئێرانە. حەوت ساڵی تەمەنی منداڵی لە شارەکانی [[سەردەشت]] و [[مەھاباد]] لە باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]] بەسەر بردووە، کە خوێندنی سەرەتایی لەوێ وەرگرتووە. دوای دەرچوون لە ئامادەیی، دەستی کرد بە خوێندنی [[خواناسی|ئیلاھیات]]ی ئیسلامی. مامۆستا سەرەتایییەکانی بریتی بوون لە باوکی خۆی و ئایەتوڵڵا مەحموود ھاشمی شەھرودی.<ref>https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/07/the-man-in-the-shadow-mojtaba-khamenei.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20140416184302/http://www.metransparent.com/IMG/pdf/mehdi_khalaji_supreme_succession.pdf</ref><ref>https://www.ndtv.com/world-news/who-is-mojtaba-khamenei-the-second-son-of-irans-supreme-leader-7046798</ref> لە ماوەی [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا، دەوترێت موجتەبا لە کەتیبەی حەبیب خزمەتی کردووە، شانبەشانی زۆرێک لەوانەی کە دواتر گەیشتنە پۆستە بەھێزەکان لە دامەزراوە ئەمنی و ھەواڵگرییەکانی ئێراندا، لەنێویاندا پلە باڵاکانی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسداران]]. بەشێوەیەکی بەرفراوان باوەڕ وایە کە ئەم پەیوەندییە سەرەتاییانە ئاسانکارییان کردووە بۆ پەیوەندییە بەھێز و بەردەوامەکانی لەناو دامەزراوەی ئەمنیی کۆماری ئیسلامیدا، و ڕێگەیان پێ داوە کە ئەنجامی ھەڵبژاردنەکان دیاری بکات و سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکان دژی سیاسەتی ڕژێم ڕێک بخات.<ref>https://web.archive.org/web/20260306121835/https://www.bbc.com/arabic/articles/cwykk66k735o</ref> لە ساڵی ١٩٩٩، درێژەی بە خوێندنەکەی دا لە [[قوم]] بۆ ئەوەی ببێتە پیاوی ئایینی. محەممەد تەقی میسباح یەزدی، ئایەتوڵڵا لووتفوڵڵا سافی گوڵپایگانی و محەممەد باقر خەرازی مامۆستای بوون لەوێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202603032731 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئازاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠٢٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260305065707/https://www.iranintl.com/en/202603032731 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەپێی ڕۆژنامەی «[[گاردیان]]» و ڕۆژنامەی «[[لیبێراسیۆن]]»ی فەڕەنسی، لەنێو سەرچاوەکانی دیکەدا، باوەڕێکی بەرفراوان ھەیە کە موجتەبا خامنەیی کۆنترۆڵی سەروەت و سامانێکی دارایی گەورە دەکات. ئەم تۆمەتە لەلایەن «کۆمەڵەی ھێزەکانی ھێڵی ئیمام»ەوە ڕەتکرایەوە، کە گرووپێکی سیاسیی ئێرانییە بە سەرۆکایەتیی مامی، [[ھادی خامنەیی]].<ref>https://english.alarabiya.net/articles/2012%2F01%2F15%2F188461</ref> == ژیانی تایبەتی == موجتەبا لە حەوزەی قوم وانەی ئیلاھیات دەڵێتەوە. موجتەبا خامنەیی لە ساڵی ٢٠٠٤ لەگەڵ زەھرا حەداد عادل ھاوسەرگیری کرد. یەکەم منداڵیان لە ساڵی ٢٠٠٧ لەدایکبوو. بەپێی حکوومەتی ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦، کوڕێک، ھاوسەرەکەی، باوکی و دایکی لە ھێرشەکانی [[ئەمریکا]] و [[ئیسرائیل]]دا کوژراون. == مشتومڕەکان == === پشتیوانی بۆ ئەحمەدی نەژاد === خامنەیی پەیوەندی بە [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]، سەرۆککۆماری ئێرانەوە ھەبوو، و لە ھەڵبژاردنە مشتومڕاوییەکانی سەرۆکایەتیی ٢٠٠٥ و ٢٠٠٩دا پشتیوانی لە ئەحمەدی نەژاد کرد. ڕۆژنامەنووسان ڕایان گەیاند کە ڕەنگە ئەو «ڕۆڵێکی پێشەنگی گێڕابێت لە ڕێکخستنی» سەرکەوتنی ئەحمەدینەژاد لە ھەڵبژاردنی ٢٠٠٩دا. پێشبینی دەکرا خامنەیی «کەسایەتییەکی سەرەکی بێت لە ڕێکخستنی سەرکوتکردنی خۆپیشاندەرانی دژە حکوومەت» لە حوزەیرانی ٢٠٠٩دا. باوەڕ وابوو کە ئەو ڕاستەوخۆ بەرپرسیار بووە لە ھێزی نیمچە سەربازیی [[بەسیج]]، سەرەڕای شاردنەوەی ناوی لە ڕۆژنامەکانی ڕژێمدا. لە نامەیەکی کراوەدا، مەھدی کەڕووبی، کاندیدی چاکسازیخواز لە ھەڵبژاردنی ٢٠٠٩دا، موجتەبا خامنەیی تۆمەتبار کرد بە پیلانگێڕی بۆ ساختەکردنی ھەڵبژاردن لە بەرژەوەندی ئەحمەدینەژاد، و ئاماژەی بە دەستێوەردانی نایاسایی «تۆڕێک» کرد. مەحموود ئەحمەدینەژاد دواتر موجتەبا خامنەیی تۆمەتبار کرد بە ئیختیلاس (دزین) لە گەنجینەی دەوڵەت. === سەروەت و تۆڕی وەکراوی خانووبەرە لە دەرەوەی وڵات === بەشێوەیەکی بەرفراوان باوەڕ وایە کە موجتەبا خامنەیی کۆنترۆڵی سەروەت و سامانێکی دارایی بەرچاو دەکات لە بانکەکانی وەک بانکی ئایەندە. لێکۆڵینەوەیەکی یەک ساڵەی «بلومبێرگ»، بە پشتبەستن بە ھەڵسەنگاندنی ئەو کەسانەی ئاگاداری بابەتەکەن، لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا ڕای گەیاند کە خامنەیی بەستراوەتەوە بە تۆڕێکی دارایی دەرەکی (ئۆفشۆر) کە بۆ ھەڵگرتن و گواستنەوەی سەروەت و سامان بۆ دەرەوەی ئێران بەکاردەھێنرێت. موڵک و ماڵە ڕاپۆرتکراوەکان بریتین لە خانووبەرەی بەنرخ لە لەندەن و دوبەی، ھەروەھا بەرژەوەندییە پەیوەندیدارەکان بە کەشتیوانی، پەیوەندییە بانکییەکان و کەرتی میوانداری لە [[ئەورووپا]]. بەپێی لێکۆڵینەوەکە، سەروەت و سامانەکە بەگشتی بە ناوی خامنەیییەوە نەبووە، بەڵکو لە ڕێگەی نێوەندگیر و قەوارە کۆمپانیاکانەوە لە چەندین دەسەڵاتی دادوەری جیاوازدا پێکھێنراوە. ھەندێک لەم سەروەت و سامانانە لەو کاتەوە فرۆشراون یان دووبارە ڕێکخراونەتەوە بەھۆی زیادبوونی چاودێرییەکانەوە. «بلومبێرگ» عەلی ئەنساری، بازرگانێکی ئێرانی سزادراو لەلایەن [[شانشینی یەکگرتوو]]ەوە، وەک ئاسانکارێکی سەرەکی لەم تۆڕەدا دەستنیشان کرد. تۆمارەکانی موڵک و فایلەکانی کۆمپانیاکان دەوترێت ئەنساری و کۆمپانیا پەیوەندیدارەکان دەبەستنەوە بە چەندین موڵک لە لەندەن، لەنێویاندا شوێنی نیشتەجێبوون لە شەقامی «زە بیشۆپس»، و بە خاوەندارێتی ھۆتێل و قەوارەکانی بەڕێوەبردن لە ئەڵمانیا و وڵاتانی دیکە. ئەنساری ھەرچەشنە پەیوەندییەکی دارایی یان کەسیی لەگەڵ موجتەبا خامنەیی ڕەتکردووەتەوە و ڕای گەیاندووە کە بەنیازە تەحەدای سزاکانی بەریتانیا بکات. لێکۆڵینەوەکان زیاتر بانگەشەی ئەوەیان کردووە کە ئەو پارانەی پەیوەستن بەم تۆڕەوە، بەشێکی زۆریان لە داھاتی نەوتی ئێرانەوە سەرچاوەیان گرتووە و لە ڕێگەی دامەزراوە دارایییەکانەوە لە چەندین دەسەڵاتی دادوەریدا ئاڕاستە کراون، سەرەڕای سزاکانی نێودەوڵەتی کە لە ساڵی ٢٠١٩دا بەسەر موجتەبا خامنەییدا سەپێندراون. لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، لە کاتی [[ناڕەزایەتییەکانی ئێران ٢٠٢٥–٢٠٢٦|خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ی ئێران]]دا، سکۆت بێسێنت، وەزیری گەنجینەی ئەمریکا ڕای گەیاند کە «ملیۆنان و دەیان ملیۆن» دۆلار لەلایەن سەرکردەکانی ئێرانەوە بۆ دامەزراوە دارایییەکانی جیھان حەواڵە کراوە، و کەناڵی ١٤ی ئیسرائیل بڵاوی کردەوە کە ١٫٥ ملیار دۆلار بە دراوی [[کریپتۆ]] (دراوی دیجیتاڵی) ڕەوانەی ھەژمارێک لە [[دوبەی]] کراوە بە تێوەگلانی خامنەیی (کە تەنھا خۆی نزیکەی ٣٢٨ ملیۆن دۆلاری ناردووە). === سزاکان === لە ساڵی ٢٠١٩، موجتەبا خامنەیی خرایە ژێر سزاکانی ئەمریکا بەھۆی ئەوەی لە جیاتی ڕێبەری باڵا کاری دەکرد بەبێ ئەوەی ھەرگیز بۆ ھیچ پۆستێکی فەرمی ھەڵبژێردرێت یان دەستنیشان بکرێت، و بەھۆی کارکردنی نزیک لەگەڵ فەرماندەی [[فەیلەقی قودس]]، کە بەرپرسە لە «ئۆپەراسیۆنە نھێنییەکان لەوانە ھاوکاریی کوشندە، ھەواڵگری، دارایی و مەشقپێکردن» بۆ [[تاڵیبان]]، [[حیزبوڵڵا]]، [[حەماس]]، [[جیھادی ئیسلامیی فەلەستین]]، [[حەشدی شەعبی]] [[عێراق]] و ئەوانی دیکە؛ ھەروەھا بەھۆی پەرەپێدانی پەیوەندییە نزیکەکانی لەگەڵ گرووپی نیمچە سەربازیی [[بەسیج]] و برەودان بە «تەمای ناسەقامگیرکردنی ناوچەکە و ئامانجە سەرکوتکەرە ناوخۆیییەکانی باوکی.» === کاندیدبوون بۆ ڕێبەریی باڵا === چەندین شرۆڤەکار موجتەبایان وەک جێگرەوەیەکی ئەگەری بۆ باوکی دادەنا. ئەمە لەلایەن ھەندێکەوە وەک کێشەیەک سەیر دەکرا، چونکە ڕێبەری باڵا دەبێت لەلایەن ئەنجومەنی شارەزایانەوە ([[مەجلیسی خوبرەگان]]) لەنێو زانایانی باڵای ئیسلامی شیعەدا ھەڵبژێردرێت، بەڵام ئاماژە بەوە کراوە کە یەکەم ڕێبەری باڵا، ڕووحوڵڵا خومەینی، کاریگەرییەکی بەھێزی ھەبووە لە بەرژەوەندی ھەڵبژاردنی باوکی خامنەیی، و ڕاپۆرتە پشتڕاستنەکراوەکان باس لەوە دەکەن کە [[عەلی خامنەیی]] دژی کاندیدکردنی کوڕەکەی بووە وەک جێگرەوە. ڕۆژنامەی «[[لۆس ئانجلەس تایمز]]» لە ساڵی ٢٠٠٩دا بڵاوی کردەوە کە ڕەنگە پێگەی ئایینی و سیاسیی موجتەبا بەو ئاستە نەبووبێت کە عەلی خامنەیی لە کۆتاییدا کوڕەکەی وەک جێگرەوەی خۆی دەستنیشان بکات و ئەنجومەنی شارەزایان لەلایەن گۆڤاری «[[زە ئەتلانتیک]]»ەوە وەک دەستەیەکی تەشریفاتی بێ دەسەڵاتی ڕاستەقینە سەیر دەکرێت. == کەمیی بڕوانامە ئایینییەکان == دەستووری ئێران پابەندبوون بە لێکدانەوەی خومەینی بۆ بنەمای ویلایەتی فیقھی (سەرپەرشتیی فەقیھی ئیسلامی) دەسەپێنێت. بەپێی ئەم لێکدانەوەیە، ڕێبەری باڵا دەبێت موجتەھید بێت، واتە توانای لێکدانەوەی شەریعەتی ھەبێت، و گەیشتبێتە بەرزترین ئاستی پیاوانی ئایینی [[شیعە]]. وەک مەرجەعی تەقلید، پێویستە پلەی ئایەتوڵڵای عوزما یان ئیمامی ھەبێت، سەرۆکایەتی حەوزەیەکی ئایینی بکات و فەتوا لەسەر جێبەجێکردنی [[شەریعەت]] دەربکات کە لەلایەن شوێنکەوتووان و پیاوانی ئایینی پلە نزمترەوە پەیڕەو بکرێت. موجتەبا نە ئایەتوڵڵایە و نە موجتەھیدە، و ئەو ئەزموونە جێبەجێکردن و کارگێڕییەی نییە کە دەستووری کۆماری ئیسلامی داوای دەکات. ڕۆژنامەی «[[گاردیان]]» مشتومڕی ئەوە دەکات کە «بەھێزیی لایەنگرانی موجتەبا نەسەلمێنراوە»، و ھەرچەندە جلوبەرگی پیاوانی ئایینی دەپۆشێت، بەڵام ئەو «بە ھیچ شێوەیەک پێگەی ئیلاھیاتی نییە» بۆ ئەوەی بگاتە ئاستی ڕێبەری باڵا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{commons category|Mojtaba Khamenei}} {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان= ٤ی [[ئازار]]ی ٢٠٢٦\ ١٣ی [[ڕەشەمە]]ی ٢٧٢٥}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ|ئێران|شیعە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٩]] [[پۆل:خەڵکی مەشھەد]] [[پۆل:عەلی خامنەیی]] [[پۆل:مردووان]] 2a99yj4o9lqfp5hz1wyp6je1mhrjpf7 0 218408 1590305 1444569 2026-06-14T20:58:43Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590305 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Khasan_Memorial.jpg|وێنۆک|یادگاری جەنگ لە دەرەوەی خەسان، لەسەر ئەو بلۆفانەی کە [[شەڕی دەریاچەی خەسان]]ی تێدا ڕوویدا لە ساڵی ١٩٣٨<ref name="Military History Online">[http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx Military History Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051124070956/http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |date=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ }} Retrieved Sept. 14, 2015</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Coox |یەکەم١=Alvin |سەردێڕ=The Lake Khasan Affair of 1938: Overview and Lessons |journal=Soviet Studies |ڕێکەوت=تەممووزی ١٩٧٣|بەرگ=٢٥|issue=1 |پەڕە=٥٣|jstor=150942 |doi=10.1080/09668137308410900}}</ref>]] '''دەریاچەی خەسان''' یان '''دەریاچەی حەسەن''' (بە ڕووسی: озеро Хасан؛ چینی: 哈桑湖؛ pinyin: Hāsāng Hú) دەریاچەیەکی بچووکە لە [[قەزای خەسانسکی]]، [[پریمۆرسکی کرای]] لە [[ڕووسیا]]، دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی [[کەنداوی پۆسیێت]]، لەسەر سنووری [[کۆریای باکوور]] و [[چین]]، ١٣٠ کیلۆمەتر (٨١ میل) باشووری ڕۆژاوای [[ڤلادیڤۆستۆک]]. ڕووبەرەکەی ٢٫٢٣ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٠٫٨٦ میل چوارگۆشە). ڕووباری تانبۆگاتی لە دەریاچەکەوە دەڕژێت. دەریاچەکە کە بە «ئەو گۆشە تەنگە وەسف دەکرێت کە خاکەکانی کۆریا و [[مەنچوڕیا]] و ڕووسیا تێیدا کۆدەبنەوە»<ref>Quoted from: G. Patrick March. ''Eastern Destiny: Russia in Asia and the North Pacific''. Praeger/Greenwood, 1996. {{ISBN|0-275-95648-2}}. Page 216.</ref> شوێنی [[شەڕی دەریاچەی خەسان]] بووە لە ھاوینی ساڵی ١٩٣٨. دەریاچەکە لە نزیک فانگچوان لە چینە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Khasan}} [[پۆل:سنوری کۆریای باکوور و ڕووسیا]] [[پۆل:دەریاچەکانی کۆریای باکوور]] rp72yc49vvtf658baxh7lvb2b38hxb0 0 219704 1590461 1357688 2026-06-15T11:34:32Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590461 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_14066_Habimaquot;_Theatre.JPG|وێنۆک|شانۆی ھەبیما، ٢٠١١]] [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_4058_Habima_Theater.jpg|وێنۆک|بینایەکی مێژوویی، نزیکەی ١٩٥٠]] '''شانۆی ھەبیما''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: תיאטרון הבימה Te'atron HaBima،) شانۆی نیشتمانی [[ئیسرائیل]]ە و یەکێکە لە یەکەم شانۆکانی زمانی عیبری. دەکەوێتە [[گۆڕەپانی ھەبیما]] لە ناوەندی شاری [[تێل ئەڤیڤ]]. == گەشتێکی نێودەوڵەتی == لە ساڵی ١٩٢٦ شانۆکە [[یەکێتیی سۆڤیەت|یەکێتی سۆڤیەتی]] بەجێھێشت بۆ گەشتکردن بۆ دەرەوەی وڵات، لە وڵاتانی وەک [[لاتڤیا]]، [[لیتوانیا]]، [[پۆڵەندا]]، [[فەڕەنسا|فەرەنسا]]، [[ئەڵمانیا]]، [[ھۆڵەندا]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]].<ref name="Ivanov"/> بەرھەمەکانیان سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێنا.<ref name="Ivanov">Ivanov, Vladislav (August&nbsp;10, 2010). “[http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/Habimah Habimah]”. ''[[The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe]]''. yivoencyclopedia.org. Translated from Russian by I. Michael Aronson; revised by Alice Nakhimovsky and Michael C. Steinlauf. Retrieved 2018-06-05.</ref> لە ساڵی ١٩٢٧ کۆمپانیاکە جیا بووەوە و زێماخ و ھەندێک لە ئەکتەرەکان ھەڵیانبژارد لە ئەمریکا بمێننەوە.<ref name="Ivanov"/> == شانۆی نیشتمانی ئیسرائیل == ھەبیمە لە ساڵی ١٩٥٨ەوە بە فەرمی بە شانۆی نیشتمانی ئیسرائیل دادەنرێت، کە ئەو ساڵە [[خەڵاتی ئیسرائیل]]ی بۆ شانۆ وەرگرتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashyag/Tashkab_Tashyag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashyah |سەردێڕ=Israel Prize recipients in 1958 (in Hebrew) |بڵاوکەرەوە=Israel Prize Official Site |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120208115723/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashyag/Tashkab_Tashyag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashyah |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی شوباتی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ئەمە یەکەم ساڵ بوو کە خەڵاتەکە بەخشرایە ڕێکخراوێک. لە سەدەی بیست و یەکەمدا، حەبیمە ٨٠ ئەکتەری ھەیە و ١٢٠ ئەندامی دیکەی ستاف لەو کۆمپلێکسەدا کاردەکەن. == نۆژەنکردنەوە == لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٢ شانۆکە دوای چوار ساڵ و نیو لە نۆژەنکردنەوە کرایەوە.<ref name="haaretz.com">Shohat, Zipi (November&nbsp;21, 2011). "[http://www.haaretz.com/print-edition/news/curtain-rises-over-tel-aviv-s-newly-renovated-habima-theater-1.396685 Curtain Rises over Tel Aviv's Newly Renovated Habima Theater] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924220623/http://www.haaretz.com/print-edition/news/curtain-rises-over-tel-aviv-s-newly-renovated-habima-theater-1.396685 |date=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ }}". ''[[Haaretz]]''. haaretz.com. Retrieved 2017-03-06.</ref> تەلارساز [[ڕام کەرمی]] ڕاسپێردرا بۆ دیزاینکردنەوەی بینا مێژوویییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Zipi |دوایین=Shohat |ناونیشان=https://www.haaretz.com/hasen/spages/778347.html |سەردێڕ=A New Stage for Habima |بڵاوکەرەوە=Haaretz. haaretz.com |ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071226144009/http://www.haaretz.com/hasen/spages/778347.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زیاتر لە ١٠٠ ملیۆن نیسک وەبەرھێنان لە گۆڕانکارییەکەدا کراوە، کە ٥٠٠ مەتر چوارگۆشەی زەوی و سێ ژووری نوێی پرۆڤەی زیادکردووە. چوار ھۆڵی بیناکە بە تەواوی ئاوەدانکرانەوە.<ref>"[http://www.haaretz.com/print-edition/business/habima-architect-tells-critics-kiss-my-ass-1.318315 Habima Architect Tells Critics: 'Kiss My Ass'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817161810/http://www.haaretz.com/print-edition/business/habima-architect-tells-critics-kiss-my-ass-1.318315 |date=١٧ی ئابی ٢٠١٦ }}" (October&nbsp;11, 2010). ''Haaretz''. haaretz.com. Retrieved 2017-03-06.</ref> ھەریەکەیان قەبارە و ڕەنگی جیاوازیان ھەیە: ڕۆڤینا شین و جێگەی ٩٣٠ کەسە؛ مێسکین لاڤاندەرە و ٣٢٠ کورسی ھەیە؛ بێرتۆنۆڤ (بە بامارتێف ناسراوە) سەوزە و ٢٢٠ کورسی ھەیە؛ و ھابیما ٤ (پێشتر بە ھاینێکن ناسرابوو) بە دار پانێڵ کراوە و ١٧٠ کورسی تێدایە.<ref name="haaretz.com"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Habima National Theatre}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل|شانۆ}} [[پۆل:شانۆکانی شاری تێل ئەڤیڤ]] [[پۆل:شانۆی نیشتمانی]] htxy9l8dxi73adf7wxvfhj5edy9ey4o 0 219711 1590453 1402303 2026-06-15T11:11:57Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590453 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Tel_Aviv_districts_map.jpg|وێنۆک|سنورەکانی شارەوانی تێل ئەڤیڤ-یافۆ]] '''شارەوانی تێل ئەڤیڤ-یافۆ''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: עיריית תל אביב-יפו) قۆڵی حکوومەتی ناوخۆیییە کە بەرپرسیارە لە بەڕێوەبردنی شاری [[تێل ئەڤیڤ|تێل ئەڤیڤ-یافۆ]]ی [[ئیسرائیل]]. شارەوانی تێل ئەڤیڤ-یافۆ کاروباری شارەوانی وەک پەروەردە، کولتوور، چاودێری کۆمەڵایەتی، ژێرخانی، پلاندانانی شار و پاکوخاوێنی بەڕێوەدەبات. سەرۆکی ئێستای شارەوانییەکە ڕۆن ھولدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |نووسەر=Igal Hai |ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ |سەردێڕ=Local Election 2008 / Khenin could force second round in TA elections |ناونیشان=http://www.haaretz.com/print-edition/features/local-election-2008-khenin-could-force-second-round-in-ta-elections-1.256224 |newspaper=Haaretz |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ |archive-date=٢٥ی شوباتی ٢٠١٤ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140225155249/http://www.haaretz.com/print-edition/features/local-election-2008-khenin-could-force-second-round-in-ta-elections-1.256224 |url-status=dead }}</ref> == مێژوو == [[پەڕگە:TelAvivCityHall.jpg|وێنۆک|ڕاست|شارەوانی شارەوانی تێل ئەڤیڤ-یافۆ]] [[پەڕگە:Old_Municipality_of_Tel_Aviv1.jpg|وێنۆک|بینای مێژوویی شارەوانی، ٢٠٠٧]] [[مێیر دیزنگۆف]] لە ساڵی ١٩١١ وەک بەرپرسی پلاندانانی شارۆچکەکە دەستنیشانکرا. کاتێک تەلئەبیب وەک شارێک ناسێندرا، دیزنگۆف وەک سەرۆکی شارەوانی ھەڵبژێردرا و تا مردنی لە پۆستەکەیدا مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Katz |یەکەم=Shmuel |سەردێڕ=The Aaronsohn Saga |بڵاوکەرەوە= Gefen Publishing House |ساڵ=٢٠٠٧|پەڕەکان=٢٨٢–٢٨٨|ژپنک=٩٧٨-٩٦٥-٢٢٩-٤١٦-٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tW7nyzEP_iYC&pg=PA282}}</ref> شارەوانی تەلئەبیب سەرەتا لە [[شەقامی ڕۆتشیڵد]] بۆلیڤار بوو. کاتێک شوێنی زیاتری ئۆفیس پێویست بوو، شارەوانی ھۆتێلێکی بەکرێ گرت لە شەقامی بیالیک، نزیک ماڵی شاعیری نەتەوەیی چایم نەچمان بیالیک، کە لەلایەن بنەماڵەی سکورا لە ساڵی ١٩٢٤ دروست کرابوو، ھۆتێلەکە لە ساڵی ١٩٢٥ بۆ کاروبار کراوەتەوە بەڵام بەھۆی نەبوونی گەشتیار. لە ساڵی ١٩٢٨ شارەوانی ھۆتێلەکەی کڕی.<ref name=haaretz/> ھۆڵێکی نوێی شار لە ساڵانی ١٩٥٠ لەلایەن تەلارساز [[مێناچێم کۆھین]] دیزاین کرا، بە شێوازی برۆتالیستی. گۆڕەپانێکی گەورە لە دامێنی بیناکەدا بە ناوی گۆڕەپانی پاشاکانی ئیسرائیل، وەک ناوچەیەکی ناوەندی بۆ بۆنە و ئاھەنگە گشتییەکان دیزاین کرابوو.<ref name="Hall">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=telavivyaffocityhall-telavivyaffo-israel |سەردێڕ=Tel Aviv - Yaffo City Hall |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٠|ئیش=[[Emporis.com]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220122202051/https://www.emporis.com/buildings/104840/tel-aviv-yaffo-city-hall-tel-aviv-yaffo-israel |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> لەو کاتەوە ناوی گۆڕەپانەکە گۆڕاوە بۆ گۆڕەپانی ڕابین. دەکەوێتە [[شەقامی ئیبن گابیرۆل]]. لە ساڵی ١٩٧٢ بینا کۆنەکە کرا بە مۆزەخانە بۆ مێژووی [[تێل ئەڤیڤ]].<ref name=haaretz>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |ناونیشان=http://www.haaretz.com/print-edition/business/new-life-in-the-moribund-heart-of-the-city-1.356534 |سەردێڕ=New Life in the Moribund Heart of the City |یەکەم١=Shlomit |دوایین١=Tzur |یەکەم٢=Raz |دوایین٢=Smolsky |یەکەم٣=Ranit |دوایین٣=Nahum-Halevy |ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠١١ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٠ |newspaper=[[Haaretz]] |archive-date=١٢ی ئایاری ٢٠١١ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512014144/http://www.haaretz.com/print-edition/business/new-life-in-the-moribund-heart-of-the-city-1.356534 |url-status=dead }}</ref> == کارگێڕی == شارەوانی لەلایەن ئەنجومەنێکی ٣١ ئەندامەوە بەڕێوەدەبرێت کە ھەر پێنج ساڵ جارێک بە نوێنەرایەتی ڕێژەیی ھەڵدەبژێردرێت. ڕۆن ھولدای سەرۆکی شارەوانی ئێستا سیستەمی کارگێڕی کە تێیدا بەشەکانی شارەوانییەکان لەلایەن ئەندامانی ئەنجومەنی شارەوانی نوێنەرایەتی کوتلە جیاوازەکانی ھاوپەیمانییان دەکرد بە سیستەمێکی ناوەندی گۆڕی کە تێیدا بەشەکان لەلایەن فەرمانبەرانی باڵای حکومییەوە سەرۆکایەتی دەکرێن کە ڕاپۆرتیان بۆ دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QxPbF1lNW_sC&dq=tel+aviv+municipal+divisions&pg=PA96 |سەردێڕ=Cities and Labor Immigration: Comparing Policy Responses in Amsterdam, Paris, Rome and Tel Aviv |یەکەم=Mr Michael |دوایین=Alexander |بڵاوکەرەوە=[[Ashgate Publishing, Ltd.]] |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|پەڕەکان=٩٦–١٠١|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٩٤-٩٠٩٠-٦|editor-first=Professor Maykel |editor-last=Verkuyten}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:تێل ئەڤیڤ]] [[پۆل:شارەوانییەکانی ئیسرائیل]] 6lxfmvdsttg3b1yorf7nfsnlv61168e 1 219722 1590462 1325702 2026-06-15T11:34:43Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590462 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[شانۆی ھەبیما]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1001574 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20071226144009/http://www.haaretz.com/hasen/spages/778347.html بۆ https://www.haaretz.com/hasen/spages/778347.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٩:٢٣، ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[شانۆی ھەبیما]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1325701 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120208115723/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashyag/Tashkab_Tashyag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashyah بۆ http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashyag/Tashkab_Tashyag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashyah زیاد کرا *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://www.haaretz.com/hasen/spages/778347.html تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١١:٤٦، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[شانۆی ھەبیما]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590461 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150924220623/http://www.haaretz.com/print-edition/news/curtain-rises-over-tel-aviv-s-newly-renovated-habima-theater-1.396685 بۆ http://www.haaretz.com/print-edition/news/curtain-rises-over-tel-aviv-s-newly-renovated-habima-theater-1.396685 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160817161810/http://www.haaretz.com/print-edition/business/habima-architect-tells-critics-kiss-my-ass-1.318315 بۆ http://www.haaretz.com/print-edition/business/habima-architect-tells-critics-kiss-my-ass-1.318315 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١١:٣٤، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) bpw91u00r0q2o4j9u01k6kwb2bebv54 0 228837 1590324 1401094 2026-06-14T22:45:55Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590324 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''زانکۆی حەیفا''' (بە [[عیبری]]: אוניברסיטת חיפה [[عەرەبی]]: جامعة حیفا) زانکۆیەکە دەکەوێتە سەر [[چیاکانی کارمێڵ|چیای کارمێل]] لە شاری [[حەیفا]] لە [[ئیسرائیل]]. زانکۆی حەیفا لە ساڵی ١٩٦٣ دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٧٢ باوەڕپێکراوی تەواوی ئەکادیمی وەرگرتووە و بووەتە شەشەمین دامەزراوەی ئەکادیمی ئیسرائیل و چوارەم زانکۆ. زانکۆکە گەورەترین کتێبخانەی زانکۆی لە ئیسرائیل ھەیە. تا ساڵی ٢٠١٩ نزیکەی ١٨ ھەزار خوێندکار لە زانکۆی حەیفا وەرگیراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About the university |ناونیشان=https://www.haifa.ac.il/index.php/en/about-top-blue-3/about-the-university.html |وێبگە=www.haifa.ac.il |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|زمان=en-gb |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200929061343/https://www.haifa.ac.il/index.php/en/about-top-blue-3/about-the-university.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە نێوان دامەزراوە باڵاکانی ئیسرائیل زانکۆی حەیفا زۆرترین ڕێژەی (٤١٪)ی خوێندکارانی عەرەب-ئیسڕائیلی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.haaretz.com/israel-news/number-of-arabs-in-israeli-higher-education-grew-79-in-seven-years-1.5763067|سەردێڕ=Number of Arabs in Israeli Higher Education Grew 79% in Seven Years|دوایین=Dattel|یەکەم=Lior|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ئیش=Haaretz|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|زمان=en|archive-date=٣٠ی نیسانی ٢٠٢٢|archive-url=https://web.archive.org/web/20220430160820/https://www.haaretz.com/israel-news/number-of-arabs-in-israeli-higher-education-grew-79-in-seven-years-1.5763067|url-status=dead}}</ref> == پەیمانگای زینمان بۆ شوێنەوارناسی == پەیمانگای شوێنەوارناسی زینمان پەیمانگایەکی توێژینەوەیە لەژێر فاکەڵتی زانستە مرۆیییەکانی حەیفا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=הפקולטה למדעי הרוח I אוניברסיטת חיפה - Research Institutes|ناونیشان=http://hcc.haifa.ac.il/index.php/en/research-centers-institutes/research-2|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|وێبگە=hcc.haifa.ac.il|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئازاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210307094028/http://hcc.haifa.ac.il/index.php/en/research-centers-institutes/research-2|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ١٩٨٨ بە ھاوکاری بێتی و فیلیپ زینمان دامەزراوە و تایبەتە بە شوێنەوارناسی باکووری ئیسرائیل، بە تایبەت ناوچەی دەوروبەری چیای کارمێل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Zinman Institute of Archaeology - Home|ناونیشان=http://arch.haifa.ac.il/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|وێبگە=arch.haifa.ac.il}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|University of Haifa}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل|زانکۆکان}} [[پۆل:زانکۆی حەیفا]] [[پۆل:بیناکانی ئۆسکار نیمێر]] [[پۆل:دامەزراوە فێرکارییەکان، دامەزرانی ١٩٦٣]] jpy03e29i8251kx5o33iqwa56fb3tgu 1 230138 1590325 1324474 2026-06-14T22:46:05Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590325 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زانکۆی حەیفا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1051258 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200929061343/https://www.haifa.ac.il/index.php/en/about-top-blue-3/about-the-university.html بۆ https://www.haifa.ac.il/index.php/en/about-top-blue-3/about-the-university.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:١٤، ٦ی ئازاری ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زانکۆی حەیفا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1117579 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210307094028/http://hcc.haifa.ac.il/index.php/en/research-centers-institutes/research-2 بۆ http://hcc.haifa.ac.il/index.php/en/research-centers-institutes/research-2 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:٢٧، ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[زانکۆی حەیفا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1324473 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200929061343/https://www.haifa.ac.il/index.php/en/about-top-blue-3/about-the-university.html بۆ https://www.haifa.ac.il/index.php/en/about-top-blue-3/about-the-university.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210307094028/http://hcc.haifa.ac.il/index.php/en/research-centers-institutes/research-2 بۆ http://hcc.haifa.ac.il/index.php/en/research-centers-institutes/research-2 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٨:١٧، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زانکۆی حەیفا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590324 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220430160820/https://www.haaretz.com/israel-news/number-of-arabs-in-israeli-higher-education-grew-79-in-seven-years-1.5763067 بۆ https://www.haaretz.com/israel-news/number-of-arabs-in-israeli-higher-education-grew-79-in-seven-years-1.5763067 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٢:٤٦، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) eh6kayyt0o3wcjbj4463kjl4airjorl 1 237199 1590454 1325665 2026-06-15T11:12:08Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590454 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[شارەوانی تێل ئەڤیڤ-یافۆ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1082445 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220122202051/https://www.emporis.com/buildings/104840/tel-aviv-yaffo-city-hall-tel-aviv-yaffo-israel بۆ http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=telavivyaffocityhall-telavivyaffo-israel زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١١:٥٥، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[شارەوانی تێل ئەڤیڤ-یافۆ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1325664 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220122202051/https://www.emporis.com/buildings/104840/tel-aviv-yaffo-city-hall-tel-aviv-yaffo-israel بۆ http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=telavivyaffocityhall-telavivyaffo-israel زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١١:٤١، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[شارەوانی تێل ئەڤیڤ-یافۆ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590453 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140225155249/http://www.haaretz.com/print-edition/features/local-election-2008-khenin-could-force-second-round-in-ta-elections-1.256224 بۆ http://www.haaretz.com/print-edition/features/local-election-2008-khenin-could-force-second-round-in-ta-elections-1.256224 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20110512014144/http://www.haaretz.com/print-edition/business/new-life-in-the-moribund-heart-of-the-city-1.356534 بۆ http://www.haaretz.com/print-edition/business/new-life-in-the-moribund-heart-of-the-city-1.356534 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١١:١٢، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 4c636131hrbhl81msv9fmzuhlm7k750 0 238854 1590337 1401312 2026-06-15T00:50:20Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590337 wikitext text/x-wiki '''زینا لەگەڵ مەحاریم''' بریتییە لە [[چالاکیی جنسیی مرۆڤ|جووتبوونی سێکسی]] لەگەڵ ئەندامانی [[خێزان]] یان [[خزمایەتی|کەسووکاری]] نزیک . <ref name="Incest1">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١٣|سەردێڕ=Incest|ناونیشان=http://oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/incest|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160307212115/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/incest|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]]}}</ref> <ref name="Incest2">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠٠٩|سەردێڕ=Incest|ناونیشان=http://www.rainn.org/get-information/types-of-sexual-assault/incest|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Rape, Abuse & Incest National Network]] (RAINN)|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تەممووزی ٢٠٠٨|archive-url=https://web.archive.org/web/20080703155653/http://www.rainn.org/get-information/types-of-sexual-assault/incest|url-status=dead}}</ref> بە زۆری سێکس لە نێوان خزمەکان (پەیوەندی خزم) و هەندێکجار پەیوەندی بە خزمایەتی هۆکارانە ( [[ھاوسەرگیری|هاوسەرگیری]] یان باوکی ھاوسەرگیری)، بەخێوکردن یان ڕەچەڵەکەوە لەخۆدەگرێت. ئەم کردەوە لە ناو زۆربەی کۆمەڵە مرۆڤایەتییەکان قدەغەیە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Incest}} {{تووڵی دەروازە|سێکسناسی|دەروونناسی|کۆمەڵگا}} [[پۆل:کرداری جنسی]] [[پۆل:خێزان]] [[پۆل:مناڵبازی]] [[پۆل:مرۆڤناسی]] hzpov1pnkxuai22ztb1w1wvaww1lfd4 1 238915 1590338 1090053 2026-06-15T00:50:30Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590338 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زینا لەگەڵ مەحاریم]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1090052 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160307212115/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/incest بۆ http://oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/incest زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٢:١٣، ٦ی تەممووزی ٢٠٢٣ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زینا لەگەڵ مەحاریم]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590337 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20080703155653/http://www.rainn.org/get-information/types-of-sexual-assault/incest بۆ http://www.rainn.org/get-information/types-of-sexual-assault/incest زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٠:٥٠، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) dz1u9hdnj57wg4a9gopy6q0hjp1ytvf 0 238937 1590245 1590037 2026-06-14T16:55:35Z Ravan 7844 1590245 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Dengue fever|image=Denguerash.JPG|alt=Photograph of a person's back with the skin exhibiting the characteristic rash of dengue fever|caption=Typical rash seen in dengue fever|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|ɛ|ŋ|ɡ|i|,_|-|ɡ|eɪ}}<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue dengue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717162940/https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue |date=17 July 2022 }} in the Merriam-Webster Dictionary</ref><ref name="lexico-definition">[https://web.archive.org/web/20210624095957/https://www.lexico.com/definition/dengue dengue] in Oxford Dictionaries</ref>|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|synonyms=Dengue, breakbone fever<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|symptoms=Fever, headache, muscle and joint pain, rash. Can be severe, mild or asymptomatic<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|complications=[[Bleeding]], [[thrombocytopenia|low levels of blood platelets]], [[Shock (circulatory)|dangerously low blood pressure]]<ref name="Kularatne-2015" />|onset=3–14 days after exposure<ref name="Kularatne-2015" />|duration=2–7 days<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|causes=[[Dengue virus]] by ''[[Aedes]]'' [[mosquito]]s<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|risks=|diagnosis=Detecting [[antibodies]] to the virus or its [[RNA]]<ref name="Kularatne-2015" />|differential=[[Malaria]], [[yellow fever]], [[viral hepatitis]], [[leptospirosis]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Nelson Textbook of Pediatrics: The field of pediatrics|ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٥٧-٧٥٦٦-٨|پەڕە=١٦٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910145008/https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref>|prevention=[[Dengue fever vaccine]], decreasing mosquito exposure<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر= East S|سەردێڕ=World's first dengue fever vaccine launched in the Philippines|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224555/http://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref>|treatment=[[Therapy#Supportive therapy|Supportive care]], [[intravenous fluids]], [[blood transfusion]]s<ref name="Kularatne-2015" />|medication=|prognosis=|frequency=5 million per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />|deaths=5,000 per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />}} [[پەڕگە:En.MD.Video-Dengue_fever.webm|وێنۆک| پوختەی ڤیدیۆ]] '''تای خوێنبەربوون''' نەخۆشییەکە کە لە مێشوولەوە دەگوازرێتەوە و بەهۆی ڤایرۆسی خوێنبەربوونەوە دروست دەبێت، لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکاندا بڵاوبووەتەوە. زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون یان بێ نیشانەن یان نیشانە سووکەکانیان دەردەکەون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=De Santis |یەکەم=Olga |دوایین٢=Bouscaren |یەکەم٢=Nicolas |دوایین٣=Flahault |یەکەم٣=Antoine |ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Asymptomatic dengue infection rate: A systematic literature review |ناونیشان=http://www.cell.com/article/S2405844023072778/pdf |journal=Heliyon |بەرگ=٩|issue=9 |bibcode=2023Heliy...920069D |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e20069 |pmc=١٠٥٥٩٨٢٤|pmid=٣٧٨٠٩٩٩٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٥|doi-access=free |article-number=e20069}}</ref><ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> نیشانەکان بە شێوەیەکی گشتی ٣ بۆ ١٤ ڕۆژ دوای تووشبوون دەست پێدەکەن. لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەرز و [[سەرئێشە]] و [[ڕشانەوە]] و ئازاری ماسولکە و جومگەکان و خورانی تایبەتمەندی پێست و پەڵەی پێست. بەگشتی چاکبوونەوە دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت. لە بەشێکی کەم لە حاڵەتەکاندا، نەخۆشییەکە گەشە دەکات بۆ '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر بە تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون یان نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون ناسرابوو)<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Alejandria MM |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue haemorrhagic fever or dengue shock syndrome in children |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٥|پەڕە=٠٩١٧|pmc=٤٣٩٢٨٤٢|pmid=٢٥٨٦٠٤٠٤}}</ref> لەگەڵ [[خوێنبەربوون]] ، ئاستی کەمی پلاکتەکانی خوێن ، دزەکردنی [[پلازمای خوێن]] ، و دابەزینی پەستانی خوێن بە شێوەیەکی مەترسیدار.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}</ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}</ref> نەخۆشی خوێنبەربوون لەلایەن چەندین جۆری [[مێشوولە|مێشوولەی]] مێینەی [[جنس (ژینناسی)|جۆری]] ''Aedes'' بڵاودەبێتەوە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی ''Aedes aegypti''.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ڤایرۆسەکە چوار جۆری سیرۆتایپی پشتڕاستکراوەی هەیە ; تووشبوون بە جۆرێک بەزۆری [[پارێزراوی (پزیشکی)|بەرگری]] تەواوی تەمەن دەدات بەو جۆرە، بەڵام تەنها بەرگری کورتخایەن بۆ جۆرەکانی تر. تووشبوون بە جۆرێکی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات، کە پێی دەوترێت بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> لەوانەیە نیشانەکانی لە نیشانەکانی [[مالاریا|مەلاریا]] ، [[ئەنفلۆنزا]] ، یان زیکا بچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=StatPearls|vauthors=Schaefer TJ, Panda PK, Wolford RW|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing|شوێن=Treasure Island (FL)|chapter=Dengue Fever|pmid=٢٨٦١٣٤٨٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211214061113/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پشکنینی خوێن بۆ پشتڕاستکردنەوەی دەستنیشانکردنەکە لەوانەش دیاریکردنی [[ئار ئێن ئەی|RNA]] ڤایرۆسی، یان [[دژەتەن|دژەتەنی]] تایبەت.<ref name="CDC-Diagnosis-2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html|سەردێڕ=Dengue Diagnosis {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221955/https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> بە نەهێشتنی مێشوولە و ڕێگریکردن لە پێوەدانی مێشوولە دەتوانرێت ڕێگری لە تووشبوون بکرێت.<ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}</ref> دوو جۆر ڤاکسینی خوێنبەربوون پەسەندکراون و بە شێوەیەکی بازرگانی بەردەستن. نەخۆشی دێنگڤاکسیا لە ساڵی ٢٠١٦ بەردەست بوو، بەڵام تەنها پێشنیار دەکرێت بۆ ڕێگریکردن لە دووبارە تووشبوون بەو کەسانەی کە پێشتر تووشی بوون.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Dengue vaccine: WHO position paper – September 2018 |ناونیشان=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Weekly Epidemiological Record |بەرگ=٣٦|issue=93 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٧٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190105130352/http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> ڤاکسینی دووەم بە ناوی Qdenga لە ساڵی ٢٠٢٢ بەردەست بوو و لە تەمەنی چوار ساڵییەوە بۆ گەورەکان و هەرزەکاران و منداڵان گونجاوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga|سەردێڕ=Qdenga {{!}} European Medicines Agency (EMA) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227073545/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> چارەسەرکردن نیشانەی هەیە, چونکە هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون نییە. لە حاڵەتە سووکەکاندا، چارەسەرکردن گرنگی بە چارەسەرکردنی ئازار دەدات. حاڵەتە توندەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون پێویستیان بە خەواندن لە نەخۆشخانە هەیە؛ چارەسەرکردنی توندی خوێنبەربوون پاڵپشتە و بریتییە لە پێدانی شلە یان لە ڕێگەی دەمەوە یان لە ڕێگەی خوێنبەرەوە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> سەرەتاییترین وەسفەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ساڵی ١٧٧٩ەوە دەگەڕێتەوە؛ هۆکاری ڤایرۆسی و بڵاوبوونەوەی تا سەرەتای سەدەی بیستەم تێگەیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Henchal EA, Putnak JR |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٠|سەردێڕ=The dengue viruses |journal=Clinical Microbiology Reviews |بەرگ=٣|issue=4 |پەڕەکان=٣٧٦–٣٩٦|bibcode=1990CliMR...3..376H |doi=10.1128/CMR.3.4.376 |pmc=٣٥٨١٦٩|pmid=٢٢٢٤٨٣٧}}</ref> لە ئێستاوە لە زیاتر لە سەد وڵاتدا بڵاوبووەتەوە ، نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکانەوە بۆ نیمچە دوورگەی ئیبەری و ویلایەتی باشووری ئەمریکا بڵاودەبێتەوە، ئەمەش بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ [[گۆڕانی ئاووھەوا|گۆڕانی کەشوهەوا]].<ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 "Dengue- Global situation"]. ''World Health Organization''. [https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Paz-Bailey G, Adams LE, Deen J, Anderson KB, Katzelnick LC |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Dengue |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٣|issue=10427 |پەڕەکان=٦٦٧–٦٨٢|doi=10.1016/S0140-6736(23)02576-X |pmc=١٢٣٧٢٤٧٢|pmid=٣٨٢٨٠٣٨٨|s2cid=267201333}}</ref> وەک نەخۆشییەکی گەرم و گوڕ و پشتگوێخراو پۆلێن دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases|سەردێڕ=Neglected tropical diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126193108/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، زیاتر لە ٥&nbsp;ملیۆنێک تووشبوون تۆمارکراون و زیاتر لە 5000 کەس بەهۆی نەخۆشی خوێنبەربوونەوە گیانیان لەدەستداوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> بەو پێیەی زۆربەی حاڵەتەکان بێ نیشانەن یان سووکن، ژمارەی ڕاستەقینەی حاڵەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون و مردن بە کەم ڕاپۆرت کراوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> == نیشانە و نیشانەکانی == بە شێوەیەکی ئاسایی، ئەو کەسانەی تووشی ڤایرۆسی خوێنبەربوون دەبن، نیشانەکانیان نییە یان تەنها نیشانە سووکەکانیان هەیە وەک تایەکی ئاڵۆز نەبوو (80%).<ref name="Whitehorn-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whitehorn J, Farrar J |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue |journal=British Medical Bulletin |بەرگ=٩٥|پەڕەکان=١٦١–١٧٣|doi=10.1093/bmb/ldq019 |pmid=٢٠٦١٦١٠٦|s2cid=215154729 |doi-access=free}}</ref><ref name="Reiter-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reiter P |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Yellow fever and dengue: a threat to Europe? |ناونیشان=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Euro Surveillance |بەرگ=١٥|issue=10 |پەڕە=١٩٥٠٩|doi=10.2807/ese.15.10.19509-en |pmid=٢٠٤٠٣٣١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707070425/http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|doi-access=free}}</ref> هەندێکی تر نەخۆشی توندتریان هەیە (٥%)، و بە ڕێژەیەکی کەم مەترسی لەسەر ژیان دروست دەکات.<ref name="Whitehorn-2010" /><ref name="Reiter-2010" /> ماوەی کەرەوزکردن (کاتی نێوان بەرکەوتن و دەستپێکردنی نیشانەکان) لە نێوان ٣ بۆ ١٤ ڕۆژدایە، بەڵام زۆربەی کات ٤ بۆ ٧ ڕۆژە.<ref name="Gubler-2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|vauthors=Gubler DJ|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٥١٤٧-٨|veditors=Mahy BW, Van Regenmortel MH|شوێن=Boston|پەڕەکان=٣٧٢–٣٨٢|chapter=Dengue viruses|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160609195355/https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نیشانە تایبەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوونی سووک بریتین لە تایەکی کتوپڕ، سەرئێشە (بە شێوەیەکی گشتی لە پشت چاوەوەیە)، ئازاری ماسولکە و جومگەکان، سکچوون، ڕشانەوە، ئاوسانی ڕژێنەکان و پەڵە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe "Dengue: How to keep children safe | UNICEF South Asia"]. ''www.unicef.org''. [https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەگەر ئەمە بەرەو خوێنبەربوونی توند بچێت نیشانەکانی بریتین لە ئازاری توندی سک، ڕشانەوەیەکی بەردەوام، هەناسەدانی خێرا، خوێنبەربوونی پووک یان لووت، ماندوێتی، نائارامی، خوێن لە ڕشانەوە یان پیساییدا، تینوێتییەکی زۆر، پێستی کاڵ و سارد، و هەستکردن بە لاوازی.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> === خولی کلینیکی === [[پەڕگە:Dengue_fever_symptoms.svg|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever|وێنۆک|وێناکردنی نەخشەیی نیشانەکانی تای خوێنبەربوون]] [[پەڕگە:Course_of_Dengue_illness_vectorized.svg|وێنۆک|کۆرسی کلینیکی تای خوێنبەربوون]] ڕێڕەوی تووشبوون بە سێ قۆناغ دابەش دەکرێت: تاو، مەترسیدار و چاکبوونەوە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}</ref> قۆناغی تاو تای [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|بەرز]] لەخۆدەگرێت (40-41&nbsp;°C؛ 104–105.8&nbsp;°F)، و پەیوەندی بە ئازاری گشتگیر و سەرئێشە هەیە؛ ئەمە بەزۆری دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}</ref> هەروەها لەوانەیە سکچوون و ڕشانەوە و پەڵە و ئازار لە ماسولکە و جومگەکاندا هەبێت.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> زۆربەی خەڵک لە ماوەی هەفتەیەک یان زیاتردا چاک دەبنەوە. لە نزیکەی 5%ی حاڵەتەکاندا نیشانەکان خراپتر دەبن و دەتوانن ببنە مەترسی لەسەر ژیان. ئەمەش پێی دەوترێت '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر پێی دەگوترا ''تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون'' یان ''نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون'' ).<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}</ref> خوێنبەربوونی توند دەبێتە هۆی شۆک و خوێنبەربوونی ناوەوە و لەکارکەوتنی ئەندامەکانی جەستە و تەنانەت مردنیش. نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە بریتین لە ئازاری توندی گەدە، ڕشانەوە، سەختی هەناسەدان، خوێن لە لووت، پووک، ڕشانەوە یان پیساییدا.<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لەم ماوەیەدا دزەکردنی پلازما لە خوێنبەرەکانەوە ڕوودەدات، لەگەڵ کەمبوونەوەی [[پەڕەی خوێن|پلاکتەکان]].<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 "Dengue fever - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 Archived] from the original on 26 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">25 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمەش لەوانەیە ببێتە هۆی کۆبوونەوەی شلە لە [[سنگەکەلێن|سنگ]] و [[سکەکەلێن|بۆشایی سک]] و هەروەها کەمبوونەوەی شلە لە سووڕی خوێن و کەمبوونەوەی دابینکردنی خوێن بۆ ئەندامە گرنگەکان.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> قۆناغی چاکبوونەوە بەزۆری دوو بۆ سێ ڕۆژ دەخایەنێت. <ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1): <span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> زۆرجار باشتربوونەکە سەرنجڕاکێشە، و دەتوانێت لەگەڵ [[خوران|خورانی]] توند و خاوبوونەوەی لێدانی دڵدا بێت. <ref name="Ranjit-2011" /> == هۆکار == === ڤایرۆسزانی === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Dengue virus}} [[پەڕگە:Dengue.jpg|alt=A transmission electron microscopy image showing dengue virus|وێنۆک|وێنەیەکی بچووکی TEM کە ڤایرۆسی ڤایرۆسی خوێنبەربوون نیشان دەدات (کۆمەڵە خاڵە تاریکەکان لە نزیک ناوەند)]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (DENV) ڤایرۆسێکی RNA یە لە خێزانی ''Flaviviridae'' ; جۆری ''Flavivirus''. ئەندامانی دیکەی هەمان ڕەگەز بریتین لە ڤایرۆسی تای زەرد و ڤایرۆسی ڕۆژئاوای نیل و ڤایرۆسی زیکا. [[جینۆم|جینۆمی]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (مادەی بۆماوەیی) نزیکەی 11,000 بنەمای نیوکلیۆتایدی تێدایە، کە [[کۆدی جێنەتیک|کۆدی]] سێ مۆلیکولی [[پرۆتین|پڕۆتینی پێکهاتەیی]] (C, prM و E) کە گەردیلەی ڤایرۆسەکە پێکدەهێنن و حەوت مۆلیکولی پڕۆتینی دیکە کە پێویستن بۆ دووبارەبوونەوەی ڤایرۆسەکە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rodenhuis-Zybert IA, Wilschut J, Smit JM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity |ناونیشان=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |بەرگ=٦٧|issue=16 |پەڕەکان=٢٧٧٣–٢٧٨٦|doi=10.1007/s00018-010-0357-z |pmc=١١١١٥٨٢٣|pmid=٢٠٣٧٢٩٦٥|s2cid=4232236 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> <ref name="Guzman-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Guzman MG, Halstead SB, Artsob H, Buchy P, Farrar J, Gubler DJ, Hunsperger E, Kroeger A, Margolis HS, Martínez E, Nathan MB, Pelegrino JL, Simmons C, Yoksan S, Peeling RW |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue: a continuing global threat |journal=Nature Reviews. Microbiology |بەرگ=٨|issue=12 Suppl |پەڕەکان=S٧-١٦|doi=10.1038/nrmicro2460 |pmc=٤٣٣٣٢٠١|pmid=٢١٠٧٩٦٥٥}}</ref> چوار جۆری پشتڕاستکراوەی ڤایرۆسەکە هەیە، کە پێیان دەوترێت سیرۆتایپەکان ، کە بە DENV-1، DENV-2، DENV-3 و DENV-4 ناودەبرێن. جیاوازی نێوان جۆرەکانی سیرۆتایپەکان لەسەر بنەمای دژە جینییەکانیانە. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|سەردێڕ=Healthgrid applications and core technologies : proceedings of HealthGrid 2010|vauthors=Solomonides T|بڵاوکەرەوە=IOS Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٧٥٠-٥٨٢-٢|edition=[Online-Ausg.]|شوێن=Amsterdam|پەڕە=٢٣٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160501063614/https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گواستنەوە === [[File:Aedes_aegypti_feeding.jpg|alt=Close-up photograph of an ''Aedes aegypti'' mosquito biting human skin|ڕاست|وێنۆک| مێشوولەی ''Aedes aegypti'' کە لە خانەخوێیەکی مرۆڤ دەخوات]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون زۆرترین جار بەهۆی پێوەدانی مێشوولە لە جۆری ''Aedes'' دەگوازرێتەوە، بەتایبەتی ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAbU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>aegypti''.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/disease-vectors/facts/mosquito-factsheets/aedes-aegypti|سەردێڕ=Aedes aegypti - Factsheet for experts |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170710145706/https://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/vectors/mosquitoes/Pages/aedes-aegypti.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> پێیان باشە لە کاتی خەوتن و بەیانیدا خۆراک بدەن، <ref name=":5">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|سەردێڕ=Global Strategy For Dengue Prevention And Control|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٠٤٠٣-٤|پەڕەکان=١٦–١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121030141619/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام لەوانەیە لە هەر کاتێکی ڕۆژدا گاز بگرن و بەم شێوەیە هەوکردن بڵاوبکەنەوە. <ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826005756/http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> جۆرەکانی تری ''ئایدێس'' کە ڕەنگە نەخۆشییەکە بگوازنەوە بریتین لە ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>albopictus'', ''ئەی.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>polynesiensis'' و ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>سکوتێلاریس''. مرۆڤ خانەخوێی سەرەکی ڤایرۆسەکەیە، <ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gould EA, Solomon T |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Pathogenic flaviviruses |ناونیشان=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Lancet |بەرگ=٣٧١|issue=9611 |پەڕەکان=٥٠٠–٥٠٩|doi=10.1016/S0140-6736(08)60238-X |pmid=١٨٢٦٢٠٤٢|s2cid=205949828 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054828/https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|doi-access=free}}</ref> بەڵام لە [[گوانداری ڕەسەن|سەرەتاییە]] غەیرە مرۆڤەکانیشدا دەسوڕێتەوە، و دەتوانێت شیردەرەکانی تر تووش بکات. <ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gwee SX, St John AL, Gray GC, Pang J |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Animals as potential reservoirs for dengue transmission: A systematic review |journal=One Health |بەرگ=١٢|doi=10.1016/j.onehlt.2021.100216 |pmc=٧٨٦٨٧١٥|pmid=٣٣٥٩٨٥٢٥|article-number=100216}}</ref> <ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Vector-Borne Viral Infections |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110203162048/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> دەتوانرێت هەوکردنێک لە ڕێگەی یەک گازگرتنەوە بەدەست بهێنرێت. <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}</ref> === هۆکارەکانی مەترسی === مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو. <ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013" /> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە پێست بە تەواوی دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو ( DEET کاریگەرترینە). <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Antibody_dependent_enhancement.svg|وێنۆک|لە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەنەکان (ADE)، دژەتەنەکان بە هەردوو گەردیلەی ڤایرۆسی و وەرگرەکانی Fc گاما دەبەسترێنەوە کە لەسەر خانەکانی بەرگری دەربڕدراون، ئەمەش ئەگەری تووشبوونی ڤایرۆسەکان ئەو خانانە زیاد دەکات.]] وا بیردەکرێتەوە کە تووشبوون بە یەکێک لە جۆری سیرۆتایپەکان بەرگری تەواوی ژیان بۆ ئەو جۆرە بەرهەم دەهێنێت، بەڵام تەنها پاراستنی کورتخایەن لە دژی سێ جۆری دیکە. <ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenWilson2010">Chen LH, Wilson ME (October 2010). "Dengue and chikungunya infections in travelers". ''Current Opinion in Infectious Diseases''. '''23''' (5): <span class="nowrap">438–</span>444. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/QCO.0b013e32833c1d16|10.1097/QCO.0b013e32833c1d16]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20581669 20581669]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2452280 2452280].</cite></ref> دووبارە تووشبوون بە سیرۆتایپی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات بەهۆی دیاردەیەک کە بە بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE) ناسراوە. <ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue "Dengue | CDC Yellow Book 2024"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. 1 May 2023. [https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue Archived] from the original on 14 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name="Teo-2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Teo A, Tan HD, Loy T, Chia PY, Chua CL |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Understanding antibody-dependent enhancement in dengue: Are afucosylated IgG1s a concern? |journal=PLOS Pathogens |بەرگ=١٩|issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1011223 |pmc=١٠٠٦٢٥٦٥|pmid=٣٦٩٩٦٠٢٦|doi-access=free |article-number=e1011223}}</ref> میکانیزمی وردی ADE بە تەواوی تێنەگەیشتوون. <ref name="Teo-2023" /> وا دیارە کە ADE کاتێک ڕوودەدات کە ئەو دژەتەنانەی کە لە کاتی وەڵامدانەوەی بەرگریدا دروست دەبن، مادەیەکی نەخۆشخواز دەناسنەوە و دەیبەستنەوە، بەڵام شکست دەهێنن لە بێلایەنکردنی. لەبری ئەوە، کۆمپلێکسی دژەتەن-ڤایرۆس توانای بەرزبوونەوەی هەیە بۆ بەستنەوەی بە وەرگرەکانی Fcγ ی خانە بەرگرییە ئامانجدارەکان، ئەمەش وا دەکات ڤایرۆسەکە خانەکە تووش بکات و خۆی زاوزێ بکاتەوە. <ref name="Teo-2023" /> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines|سەردێڕ=Vaccine Safety: Antibody-dependent Enhancement (ADE) and Vaccines {{!}} Children's Hospital of Philadelphia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240229214549/https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=The Children's Hospital of Philadelphia}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:Dengue_testing.png|وێنۆک|گرافیکی کەی پشکنینی تاقیگەیی بۆ تای خوێنبەربوون پۆزەتیڤ دەبێت. ڕۆژی سفر ئاماژەیە بۆ دەستپێکردنی نیشانەکان، یەکەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی سەرەتایییان هەیە، دووەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی لاوەکییان هەیە. <ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref>]] حاڵەتە سووکەکانی تای خوێنبەربوون بە ئاسانی دەتوانرێت لەگەڵ چەندین نەخۆشی باودا تێکەڵ بکرێت لەوانە [[ئەنفلۆنزا]] ، [[سوورێژە|سورێژە]] ، چیکۆنگونیا و زیکا. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="MSD Manual Professional Edition">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue|سەردێڕ=Dengue - Infectious Disease |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304203003/https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=MSD Manual Professional Edition |زمان=en-GB}}</ref> خوێنبەربوون، چیکۆنگونیا و زیکا هەمان شێوازی گواستنەوەیان هەیە ( مێشوولەی ''Aedes'' ) و زۆرجار لە هەمان ناوچەدا جێگیرن، بەجۆرێک کە ئەگەری ئەوە هەیە لە یەک کاتدا تووشی زیاتر لە نەخۆشییەک ببن. <ref name="Beltran-Silva-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Beltrán-Silva SL, Chacón-Hernández SS, Moreno-Palacios E, Pereyra-Molina JÁ |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Clinical and differential diagnosis: Dengue, chikungunya and Zika |ناونیشان=https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Revista Médica del Hospital General de México |زمان=en |بەرگ=٨١|issue=3 |پەڕەکان=١٤٦–١٥٣|doi=10.1016/j.hgmx.2016.09.011 |issn=0185-1063 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304213207/https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|doi-access=free}}</ref> بۆ گەشتیاران، پێویستە دەستنیشانکردنی تای خوێنبەربوون لە هەر کەسێکدا لەبەرچاو بگیرێت کە لە ماوەی دوو هەفتەدا لە ناوچە گەرمەکان یان ناوچە گەرمەکاندا تووشی تا دەبێت. <ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref> نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی خوێنبەربوونی توند بریتین لە ئازاری سک، ڕشانەوەی بەردەوام، ئاوسانی، خوێنبەربوون، بێهێزی و گەورەبوونی جگەر. جارێکی تر دەتوانین ئەم نیشانانە لەگەڵ نەخۆشیەکانی تری وەک مەلاریا، هەوکردنی گەدە و ڕیخۆڵە، لێپتۆسپایرۆسیس و تایفوس تێکەڵ بکرێت. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOrganization2009">Organization WH (21 April 2009). [https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871 ''Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control'']. World Health Organization. p.&nbsp;46. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154787-1|<bdi>978-92-4-154787-1</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871 Archived] from the original on 16 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2024</span>. <q>Textbox B and Textbox C.</q></cite></ref> == خۆپاراستن == === کۆنتڕۆڵکردنی مێشوولە === [[پەڕگە:Vector_Control.jpg|alt=A black and white photograph of people filling in a ditch with standing water|وێنۆک|وێنەیەکی ساڵانی ١٩٢٠ کە هەوڵەکانی بڵاوکردنەوەی ئاوی وەستاو و بەم شێوەیە کەمکردنەوەی ژمارەی مێشوولە]] مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBisenRaghuvanshi2013">Bisen PS, Raghuvanshi R (22 July 2013). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 ''Emerging Epidemics: Management and Control''] (1&nbsp;ed.). Wiley. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1002/9781118393277.ch8|10.1002/9781118393277.ch8]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-118-39323-9|<bdi>978-1-118-39323-9</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 Archived] from the original on 23 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 February</span> 2024</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە بە تەواوی پێست دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی مێروو دوورخەرەوە (DEET کاریگەرترینە)؛ <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> هەروەها باشترە جل و بەرگ و تۆڕ و چادرەکان بە ڕێژەی ٠.٥% پەرمیترین چارەسەر بکرێت. <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> پاراستنی ماڵ دەتوانرێت بە شاشەی دەرگا و پەنجەرە بەدەست بهێنرێت، بە بەکارهێنانی تەندروستی، و بە بەردەوامی بەتاڵکردنەوە و پاککردنەوەی هەموو ئەو گیرفانە چ لە ژوورەوە و چ لە دەرەوە کە لەوانەیە ئاو کۆببنەوە (وەک سەتڵ، چاندن، حەوز یان سەبەتەی زبڵ). <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCDC2023">CDC (20 October 2023). [https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html "Traveling? Avoid Dengue"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. [https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html Archived] from the original on 8 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2024</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Church_of_the_Immaculate_Conception,_JB_(2025)_-_img_10.jpg|ڕاست|وێنۆک|فۆنتێکی ئاوی پیرۆز لە کڵێسای بێگەرد لە شاری جۆهور باهرو [[مالیزیا|لە مالیزیا]] وەک بەشێک لە نەهێشتنی سەرچاوەی ئاوی کراوە لە وەڵامی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچەکەدا داخراوە.]] === ڤاکسین === تا مانگی ئازاری ٢٠٢٤ دوو ڤاکسین هەیە بۆ پاراستن لە تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون؛ دێنگڤاکسیا و قدێنگا. <ref name="ECDC-Factsheet-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts|سەردێڕ=Factsheet for health professionals about dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240225174109/https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Intradermal_injection.jpg|alt=Subcutaneous injection|وێنۆک|وێناکردنی دەرزی ژێر پێست]] Dengvaxia (پێشتر CYD-TDV) لە ساڵی 2015 بەردەست بوو، و پەسەندکراوە بۆ بەکارهێنان لە ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا و لە هەندێک وڵاتی ئاسیا و ئەمریکای لاتین. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia|سەردێڕ=Information on Dengvaxia® |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212800/https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.sanofi.com |زمان=en}}</ref> ڤایرۆسێکی لاوازە، بۆ کەسانی تەمەن ٦-٤٥ ساڵ گونجاوە و لە هەر چوار جۆری سیرۆتایپی خوێنبەربوون دەتپارێزێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191332/https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> بەهۆی نیگەرانی سەلامەتی سەبارەت بە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE)، پێویستە تەنها بەو کەسانە بدرێت کە پێشتر تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون، بۆ ئەوەی لە دووبارە تووشبوونەوە بیانپارێزرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement|سەردێڕ=Sanofi restricts dengue vaccine but downplays antibody enhancement {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191331/https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Center for Infectious Disease Research & Policy |زمان=en}}</ref> لە ژێر پێستەوە وەک سێ ژەم لە نێوان شەش مانگدا دەدرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html|سەردێڕ=Dengue Vaccination: Information for Health Care Providers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212735/https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> بەرهەمهێنەرەکە، سانۆفی-پاستور, ڕایگەیاندووە کە لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٦دا واز لە بەرهەمهێنانی دێنگڤاکسیا دێنن، بە هۆکاری کەمی خواستی جیهانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hopkinsguides.com/hopkins/view/Johns_Hopkins_ABX_Guide/540769/all/Dengue_vaccine?refer=true|سەردێڕ=Dengue vaccine {{!}} Johns Hopkins ABX Guide |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.hopkinsguides.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەر == تا مانگی تەمموزی ٢٠٢٤، هیچ چارەسەرێکی دژە ڤایرۆسی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون لەبەردەستدا نییە. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون نیشانەکانی سووکیان هەیە، چاکبوونەوەش لە چەند ڕۆژێکدا ڕوودەدات. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> هیچ چارەسەرێک پێویست نییە بۆ ئەم حاڵەتانە. ڕەنگە [[پانادۆڵ|ئەسیتامینۆفین]] (Paracetamol, Tylenol ) بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی تایەکی سووک یان ئازار. ئازارشکێنە باوەکانی تر، لەوانە [[ئەسپیرین|ئەسپرین]] ، [[ئایبووپرۆفێن|ئیبوپڕۆفین]] (Advil، Motrin IB، ئەوانی تر) و [[ناپرۆکسین|ناپرۆکسین سۆدیۆم]] (Aleve) پێویستە دوور بکەونەوە چونکە دەتوانن مەترسی ئاڵۆزییەکانی خوێنبەربوون زیاد بکەن. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 "Dengue fever - Diagnosis and treatment"]. ''Mayo Clinic''. 5 October 2022. [https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 Archived] from the original on 10 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == پێشبینیکردن == {{owidslider|start=2021|list=Template:OWID/dengue fever deaths#gallery|location=commons|caption=|title=|language=|file=[[File:Dengue-fever-deaths,World,2021.svg|link=|thumb|upright=1.6|Dengue fever deaths]]|startingView=World}}زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون بەبێ هیچ کێشەیەکی بەردەوام چاک دەبنەوە. مەترسی مردن لە نێوان ئەوانەی کە تووشی خوێنبەربوونی توند بوون 0.8-2.5%، <ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> و بە چارەسەری گونجاو ئەمە کەمترە لە 1%. بەڵام ئەوانەی تووشی دابەزینی پەستانی خوێن دەبن بە شێوەیەکی بەرچاو لەوانەیە ڕێژەی مردنیان بگاتە ٢٦%. <ref name="Kularatne-2015" /> <ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1): <span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> مردن لە نێوان منداڵانی کەمتر لە پێنج ساڵدا چوار هێندە زیاترە لە چاو ئەوانەی تەمەنیان لە سەرووی ١٠ ساڵەوەیە. <ref name="Kularatne-2015" /> == پەتازانیی == تا مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٣، نەخۆشی خوێنبەربوون لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتدا بڵاوبووەتەوە و حاڵەتەکانی لە هەموو کیشوەرێکدا تۆمارکراون جگە لە ئەنتارکتیکا. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/areaswithrisk/around-the-world.html|سەردێڕ=Dengue Areas of Risk Around the World {{!}} CDC |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> ناوچەکانی ئەمریکا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ڕۆژئاوای زەریای هێمن زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://patient.info/doctor/dengue-2|سەردێڕ=Dengue |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=patient.info |زمان=en}}</ref> زەحمەتە بتوانین تەواوی ڕێژەی نەخۆشییەکە بخەمڵێنرێت، چونکە زۆرێک لە حاڵەتەکان سووکن و بە دروستی دەستنیشان نەکراون. لە ئێستادا ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی مەزەندە دەکات کە 3.9&nbsp;ملیار کەس لە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربووندان. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022" /> لە ساڵی ٢٠١٣دا، مەزەندە کرا کە ٣٩٠...&nbsp;ساڵانە ملیۆنێک تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون ڕوودەدەن و 500 هەزار لەوانە نیشانەی توندیان هەیە و 25 هەزار کەسیش گیانیان لەدەستداوە. <ref name=":11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bhatt S, Gething PW, Brady OJ, Messina JP, Farlow AW, Moyes CL, Drake JM, Brownstein JS, Hoen AG, Sankoh O, Myers MF, George DB, Jaenisch T, Wint GR, Simmons CP, Scott TW, Farrar JJ, Hay SI |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=The global distribution and burden of dengue |journal=Nature |بەرگ=٤٩٦|issue=7446 |پەڕەکان=٥٠٤–٥٠٧|bibcode=2013Natur.496..504B |doi=10.1038/nature12060 |pmc=٣٦٥١٩٩٣|pmid=٢٣٥٦٣٢٦٦}}</ref> <ref name="Jing_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jing Q, Wang M |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Dengue epidemiology |journal=Global Health Journal |بەرگ=٣|issue=2 |پەڕەکان=٣٧–٤٥|doi=10.1016/j.glohj.2019.06.002 |issn=2414-6447 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{Medical resources}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ڤایرۆس}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Crimean-Congo hemorrhagic fever}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} d082qtk7y2cypj6ziwiocq9yrrqvmer 1590281 1590245 2026-06-14T20:02:22Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590281 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Dengue fever|image=Denguerash.JPG|alt=Photograph of a person's back with the skin exhibiting the characteristic rash of dengue fever|caption=Typical rash seen in dengue fever|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|ɛ|ŋ|ɡ|i|,_|-|ɡ|eɪ}}<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue dengue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717162940/https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue |date=17 July 2022 }} in the Merriam-Webster Dictionary</ref><ref name="lexico-definition">[https://web.archive.org/web/20210624095957/https://www.lexico.com/definition/dengue dengue] in Oxford Dictionaries</ref>|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|synonyms=Dengue, breakbone fever<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|symptoms=Fever, headache, muscle and joint pain, rash. Can be severe, mild or asymptomatic<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|complications=[[Bleeding]], [[thrombocytopenia|low levels of blood platelets]], [[Shock (circulatory)|dangerously low blood pressure]]<ref name="Kularatne-2015" />|onset=3–14 days after exposure<ref name="Kularatne-2015" />|duration=2–7 days<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|causes=[[Dengue virus]] by ''[[Aedes]]'' [[mosquito]]s<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|risks=|diagnosis=Detecting [[antibodies]] to the virus or its [[RNA]]<ref name="Kularatne-2015" />|differential=[[Malaria]], [[yellow fever]], [[viral hepatitis]], [[leptospirosis]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Nelson Textbook of Pediatrics: The field of pediatrics|ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٥٧-٧٥٦٦-٨|پەڕە=١٦٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910145008/https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref>|prevention=[[Dengue fever vaccine]], decreasing mosquito exposure<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر= East S|سەردێڕ=World's first dengue fever vaccine launched in the Philippines|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224555/http://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref>|treatment=[[Therapy#Supportive therapy|Supportive care]], [[intravenous fluids]], [[blood transfusion]]s<ref name="Kularatne-2015" />|medication=|prognosis=|frequency=5 million per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />|deaths=5,000 per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />}} [[پەڕگە:En.MD.Video-Dengue_fever.webm|وێنۆک| پوختەی ڤیدیۆ]] '''تای خوێنبەربوون''' نەخۆشییەکە کە لە مێشوولەوە دەگوازرێتەوە و بەهۆی ڤایرۆسی خوێنبەربوونەوە دروست دەبێت، لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکاندا بڵاوبووەتەوە. زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون یان بێ نیشانەن یان نیشانە سووکەکانیان دەردەکەون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=De Santis |یەکەم=Olga |دوایین٢=Bouscaren |یەکەم٢=Nicolas |دوایین٣=Flahault |یەکەم٣=Antoine |ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Asymptomatic dengue infection rate: A systematic literature review |ناونیشان=http://www.cell.com/article/S2405844023072778/pdf |journal=Heliyon |بەرگ=٩|issue=9 |bibcode=2023Heliy...920069D |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e20069 |pmc=١٠٥٥٩٨٢٤|pmid=٣٧٨٠٩٩٩٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٥|doi-access=free |article-number=e20069}}</ref><ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> نیشانەکان بە شێوەیەکی گشتی ٣ بۆ ١٤ ڕۆژ دوای تووشبوون دەست پێدەکەن. لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەرز و [[سەرئێشە]] و [[ڕشانەوە]] و ئازاری ماسولکە و جومگەکان و خورانی تایبەتمەندی پێست و پەڵەی پێست. بەگشتی چاکبوونەوە دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت. لە بەشێکی کەم لە حاڵەتەکاندا، نەخۆشییەکە گەشە دەکات بۆ '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر بە تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون یان نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون ناسرابوو)<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Alejandria MM |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue haemorrhagic fever or dengue shock syndrome in children |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٥|پەڕە=٠٩١٧|pmc=٤٣٩٢٨٤٢|pmid=٢٥٨٦٠٤٠٤}}</ref> لەگەڵ [[خوێنبەربوون]] ، ئاستی کەمی پلاکتەکانی خوێن ، دزەکردنی [[پلازمای خوێن]] ، و دابەزینی پەستانی خوێن بە شێوەیەکی مەترسیدار.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}</ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}</ref> نەخۆشی خوێنبەربوون لەلایەن چەندین جۆری [[مێشوولە|مێشوولەی]] مێینەی [[جنس (ژینناسی)|جۆری]] ''Aedes'' بڵاودەبێتەوە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی ''Aedes aegypti''.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ڤایرۆسەکە چوار جۆری سیرۆتایپی پشتڕاستکراوەی هەیە ; تووشبوون بە جۆرێک بەزۆری [[پارێزراوی (پزیشکی)|بەرگری]] تەواوی تەمەن دەدات بەو جۆرە، بەڵام تەنها بەرگری کورتخایەن بۆ جۆرەکانی تر. تووشبوون بە جۆرێکی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات، کە پێی دەوترێت بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> لەوانەیە نیشانەکانی لە نیشانەکانی [[مالاریا|مەلاریا]] ، [[ئەنفلۆنزا]] ، یان زیکا بچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=StatPearls|vauthors=Schaefer TJ, Panda PK, Wolford RW|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing|شوێن=Treasure Island (FL)|chapter=Dengue Fever|pmid=٢٨٦١٣٤٨٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211214061113/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پشکنینی خوێن بۆ پشتڕاستکردنەوەی دەستنیشانکردنەکە لەوانەش دیاریکردنی [[ئار ئێن ئەی|RNA]] ڤایرۆسی، یان [[دژەتەن|دژەتەنی]] تایبەت.<ref name="CDC-Diagnosis-2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html|سەردێڕ=Dengue Diagnosis {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221955/https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> بە نەهێشتنی مێشوولە و ڕێگریکردن لە پێوەدانی مێشوولە دەتوانرێت ڕێگری لە تووشبوون بکرێت.<ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}</ref> دوو جۆر ڤاکسینی خوێنبەربوون پەسەندکراون و بە شێوەیەکی بازرگانی بەردەستن. نەخۆشی دێنگڤاکسیا لە ساڵی ٢٠١٦ بەردەست بوو، بەڵام تەنها پێشنیار دەکرێت بۆ ڕێگریکردن لە دووبارە تووشبوون بەو کەسانەی کە پێشتر تووشی بوون.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Dengue vaccine: WHO position paper – September 2018 |ناونیشان=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Weekly Epidemiological Record |بەرگ=٣٦|issue=93 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٧٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190105130352/http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> ڤاکسینی دووەم بە ناوی Qdenga لە ساڵی ٢٠٢٢ بەردەست بوو و لە تەمەنی چوار ساڵییەوە بۆ گەورەکان و هەرزەکاران و منداڵان گونجاوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga|سەردێڕ=Qdenga {{!}} European Medicines Agency (EMA) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227073545/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> چارەسەرکردن نیشانەی هەیە, چونکە هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون نییە. لە حاڵەتە سووکەکاندا، چارەسەرکردن گرنگی بە چارەسەرکردنی ئازار دەدات. حاڵەتە توندەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون پێویستیان بە خەواندن لە نەخۆشخانە هەیە؛ چارەسەرکردنی توندی خوێنبەربوون پاڵپشتە و بریتییە لە پێدانی شلە یان لە ڕێگەی دەمەوە یان لە ڕێگەی خوێنبەرەوە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> سەرەتاییترین وەسفەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ساڵی ١٧٧٩ەوە دەگەڕێتەوە؛ هۆکاری ڤایرۆسی و بڵاوبوونەوەی تا سەرەتای سەدەی بیستەم تێگەیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Henchal EA, Putnak JR |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٠|سەردێڕ=The dengue viruses |journal=Clinical Microbiology Reviews |بەرگ=٣|issue=4 |پەڕەکان=٣٧٦–٣٩٦|bibcode=1990CliMR...3..376H |doi=10.1128/CMR.3.4.376 |pmc=٣٥٨١٦٩|pmid=٢٢٢٤٨٣٧}}</ref> لە ئێستاوە لە زیاتر لە سەد وڵاتدا بڵاوبووەتەوە ، نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکانەوە بۆ نیمچە دوورگەی ئیبەری و ویلایەتی باشووری ئەمریکا بڵاودەبێتەوە، ئەمەش بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ [[گۆڕانی ئاووھەوا|گۆڕانی کەشوهەوا]].<ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 "Dengue- Global situation"]. ''World Health Organization''. [https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Paz-Bailey G, Adams LE, Deen J, Anderson KB, Katzelnick LC |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Dengue |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٣|issue=10427 |پەڕەکان=٦٦٧–٦٨٢|doi=10.1016/S0140-6736(23)02576-X |pmc=١٢٣٧٢٤٧٢|pmid=٣٨٢٨٠٣٨٨|s2cid=267201333}}</ref> وەک نەخۆشییەکی گەرم و گوڕ و پشتگوێخراو پۆلێن دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases|سەردێڕ=Neglected tropical diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126193108/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، زیاتر لە ٥&nbsp;ملیۆنێک تووشبوون تۆمارکراون و زیاتر لە 5000 کەس بەهۆی نەخۆشی خوێنبەربوونەوە گیانیان لەدەستداوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> بەو پێیەی زۆربەی حاڵەتەکان بێ نیشانەن یان سووکن، ژمارەی ڕاستەقینەی حاڵەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون و مردن بە کەم ڕاپۆرت کراوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> == نیشانە و نیشانەکانی == بە شێوەیەکی ئاسایی، ئەو کەسانەی تووشی ڤایرۆسی خوێنبەربوون دەبن، نیشانەکانیان نییە یان تەنها نیشانە سووکەکانیان هەیە وەک تایەکی ئاڵۆز نەبوو (80%).<ref name="Whitehorn-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whitehorn J, Farrar J |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue |journal=British Medical Bulletin |بەرگ=٩٥|پەڕەکان=١٦١–١٧٣|doi=10.1093/bmb/ldq019 |pmid=٢٠٦١٦١٠٦|s2cid=215154729 |doi-access=free}}</ref><ref name="Reiter-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reiter P |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Yellow fever and dengue: a threat to Europe? |ناونیشان=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Euro Surveillance |بەرگ=١٥|issue=10 |پەڕە=١٩٥٠٩|doi=10.2807/ese.15.10.19509-en |pmid=٢٠٤٠٣٣١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707070425/http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|doi-access=free}}</ref> هەندێکی تر نەخۆشی توندتریان هەیە (٥%)، و بە ڕێژەیەکی کەم مەترسی لەسەر ژیان دروست دەکات.<ref name="Whitehorn-2010" /><ref name="Reiter-2010" /> ماوەی کەرەوزکردن (کاتی نێوان بەرکەوتن و دەستپێکردنی نیشانەکان) لە نێوان ٣ بۆ ١٤ ڕۆژدایە، بەڵام زۆربەی کات ٤ بۆ ٧ ڕۆژە.<ref name="Gubler-2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|vauthors=Gubler DJ|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٥١٤٧-٨|veditors=Mahy BW, Van Regenmortel MH|شوێن=Boston|پەڕەکان=٣٧٢–٣٨٢|chapter=Dengue viruses|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160609195355/https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نیشانە تایبەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوونی سووک بریتین لە تایەکی کتوپڕ، سەرئێشە (بە شێوەیەکی گشتی لە پشت چاوەوەیە)، ئازاری ماسولکە و جومگەکان، سکچوون، ڕشانەوە، ئاوسانی ڕژێنەکان و پەڵە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe "Dengue: How to keep children safe | UNICEF South Asia"]. ''www.unicef.org''. [https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەگەر ئەمە بەرەو خوێنبەربوونی توند بچێت نیشانەکانی بریتین لە ئازاری توندی سک، ڕشانەوەیەکی بەردەوام، هەناسەدانی خێرا، خوێنبەربوونی پووک یان لووت، ماندوێتی، نائارامی، خوێن لە ڕشانەوە یان پیساییدا، تینوێتییەکی زۆر، پێستی کاڵ و سارد، و هەستکردن بە لاوازی.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> === خولی کلینیکی === [[پەڕگە:Dengue_fever_symptoms.svg|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever|وێنۆک|وێناکردنی نەخشەیی نیشانەکانی تای خوێنبەربوون]] [[پەڕگە:Course_of_Dengue_illness_vectorized.svg|وێنۆک|کۆرسی کلینیکی تای خوێنبەربوون]] ڕێڕەوی تووشبوون بە سێ قۆناغ دابەش دەکرێت: تاو، مەترسیدار و چاکبوونەوە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}</ref> قۆناغی تاو تای [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|بەرز]] لەخۆدەگرێت (40-41&nbsp;°C؛ 104–105.8&nbsp;°F)، و پەیوەندی بە ئازاری گشتگیر و سەرئێشە هەیە؛ ئەمە بەزۆری دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}</ref> هەروەها لەوانەیە سکچوون و ڕشانەوە و پەڵە و ئازار لە ماسولکە و جومگەکاندا هەبێت.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> زۆربەی خەڵک لە ماوەی هەفتەیەک یان زیاتردا چاک دەبنەوە. لە نزیکەی 5%ی حاڵەتەکاندا نیشانەکان خراپتر دەبن و دەتوانن ببنە مەترسی لەسەر ژیان. ئەمەش پێی دەوترێت '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر پێی دەگوترا ''تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون'' یان ''نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون'' ).<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}</ref> خوێنبەربوونی توند دەبێتە هۆی شۆک و خوێنبەربوونی ناوەوە و لەکارکەوتنی ئەندامەکانی جەستە و تەنانەت مردنیش. نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە بریتین لە ئازاری توندی گەدە، ڕشانەوە، سەختی هەناسەدان، خوێن لە لووت، پووک، ڕشانەوە یان پیساییدا.<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لەم ماوەیەدا دزەکردنی پلازما لە خوێنبەرەکانەوە ڕوودەدات، لەگەڵ کەمبوونەوەی [[پەڕەی خوێن|پلاکتەکان]].<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 "Dengue fever - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 Archived] from the original on 26 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">25 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمەش لەوانەیە ببێتە هۆی کۆبوونەوەی شلە لە [[سنگەکەلێن|سنگ]] و [[سکەکەلێن|بۆشایی سک]] و هەروەها کەمبوونەوەی شلە لە سووڕی خوێن و کەمبوونەوەی دابینکردنی خوێن بۆ ئەندامە گرنگەکان.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> قۆناغی چاکبوونەوە بەزۆری دوو بۆ سێ ڕۆژ دەخایەنێت. <ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1): <span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> زۆرجار باشتربوونەکە سەرنجڕاکێشە، و دەتوانێت لەگەڵ [[خوران|خورانی]] توند و خاوبوونەوەی لێدانی دڵدا بێت. <ref name="Ranjit-2011" /> == هۆکار == === ڤایرۆسزانی === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Dengue virus}} [[پەڕگە:Dengue.jpg|alt=A transmission electron microscopy image showing dengue virus|وێنۆک|وێنەیەکی بچووکی TEM کە ڤایرۆسی ڤایرۆسی خوێنبەربوون نیشان دەدات (کۆمەڵە خاڵە تاریکەکان لە نزیک ناوەند)]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (DENV) ڤایرۆسێکی RNA یە لە خێزانی ''Flaviviridae'' ; جۆری ''Flavivirus''. ئەندامانی دیکەی هەمان ڕەگەز بریتین لە ڤایرۆسی تای زەرد و ڤایرۆسی ڕۆژئاوای نیل و ڤایرۆسی زیکا. [[جینۆم|جینۆمی]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (مادەی بۆماوەیی) نزیکەی 11,000 بنەمای نیوکلیۆتایدی تێدایە، کە [[کۆدی جێنەتیک|کۆدی]] سێ مۆلیکولی [[پرۆتین|پڕۆتینی پێکهاتەیی]] (C, prM و E) کە گەردیلەی ڤایرۆسەکە پێکدەهێنن و حەوت مۆلیکولی پڕۆتینی دیکە کە پێویستن بۆ دووبارەبوونەوەی ڤایرۆسەکە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rodenhuis-Zybert IA, Wilschut J, Smit JM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity |ناونیشان=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |بەرگ=٦٧|issue=16 |پەڕەکان=٢٧٧٣–٢٧٨٦|doi=10.1007/s00018-010-0357-z |pmc=١١١١٥٨٢٣|pmid=٢٠٣٧٢٩٦٥|s2cid=4232236 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> <ref name="Guzman-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Guzman MG, Halstead SB, Artsob H, Buchy P, Farrar J, Gubler DJ, Hunsperger E, Kroeger A, Margolis HS, Martínez E, Nathan MB, Pelegrino JL, Simmons C, Yoksan S, Peeling RW |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue: a continuing global threat |journal=Nature Reviews. Microbiology |بەرگ=٨|issue=12 Suppl |پەڕەکان=S٧-١٦|doi=10.1038/nrmicro2460 |pmc=٤٣٣٣٢٠١|pmid=٢١٠٧٩٦٥٥}}</ref> چوار جۆری پشتڕاستکراوەی ڤایرۆسەکە هەیە، کە پێیان دەوترێت سیرۆتایپەکان ، کە بە DENV-1، DENV-2، DENV-3 و DENV-4 ناودەبرێن. جیاوازی نێوان جۆرەکانی سیرۆتایپەکان لەسەر بنەمای دژە جینییەکانیانە. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|سەردێڕ=Healthgrid applications and core technologies : proceedings of HealthGrid 2010|vauthors=Solomonides T|بڵاوکەرەوە=IOS Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٧٥٠-٥٨٢-٢|edition=[Online-Ausg.]|شوێن=Amsterdam|پەڕە=٢٣٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160501063614/https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گواستنەوە === [[File:Aedes_aegypti_feeding.jpg|alt=Close-up photograph of an ''Aedes aegypti'' mosquito biting human skin|ڕاست|وێنۆک| مێشوولەی ''Aedes aegypti'' کە لە خانەخوێیەکی مرۆڤ دەخوات]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون زۆرترین جار بەهۆی پێوەدانی مێشوولە لە جۆری ''Aedes'' دەگوازرێتەوە، بەتایبەتی ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAbU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>aegypti''.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/disease-vectors/facts/mosquito-factsheets/aedes-aegypti|سەردێڕ=Aedes aegypti - Factsheet for experts |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170710145706/https://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/vectors/mosquitoes/Pages/aedes-aegypti.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> پێیان باشە لە کاتی خەوتن و بەیانیدا خۆراک بدەن، <ref name=":5">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|سەردێڕ=Global Strategy For Dengue Prevention And Control|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٠٤٠٣-٤|پەڕەکان=١٦–١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121030141619/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام لەوانەیە لە هەر کاتێکی ڕۆژدا گاز بگرن و بەم شێوەیە هەوکردن بڵاوبکەنەوە. <ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826005756/http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> جۆرەکانی تری ''ئایدێس'' کە ڕەنگە نەخۆشییەکە بگوازنەوە بریتین لە ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>albopictus'', ''ئەی.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>polynesiensis'' و ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>سکوتێلاریس''. مرۆڤ خانەخوێی سەرەکی ڤایرۆسەکەیە، <ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gould EA, Solomon T |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Pathogenic flaviviruses |ناونیشان=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Lancet |بەرگ=٣٧١|issue=9611 |پەڕەکان=٥٠٠–٥٠٩|doi=10.1016/S0140-6736(08)60238-X |pmid=١٨٢٦٢٠٤٢|s2cid=205949828 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054828/https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|doi-access=free}}</ref> بەڵام لە [[گوانداری ڕەسەن|سەرەتاییە]] غەیرە مرۆڤەکانیشدا دەسوڕێتەوە، و دەتوانێت شیردەرەکانی تر تووش بکات. <ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gwee SX, St John AL, Gray GC, Pang J |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Animals as potential reservoirs for dengue transmission: A systematic review |journal=One Health |بەرگ=١٢|doi=10.1016/j.onehlt.2021.100216 |pmc=٧٨٦٨٧١٥|pmid=٣٣٥٩٨٥٢٥|article-number=100216}}</ref> <ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Vector-Borne Viral Infections |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110203162048/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> دەتوانرێت هەوکردنێک لە ڕێگەی یەک گازگرتنەوە بەدەست بهێنرێت. <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}</ref> === هۆکارەکانی مەترسی === مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو. <ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013" /> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە پێست بە تەواوی دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو ( DEET کاریگەرترینە). <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Antibody_dependent_enhancement.svg|وێنۆک|لە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەنەکان (ADE)، دژەتەنەکان بە هەردوو گەردیلەی ڤایرۆسی و وەرگرەکانی Fc گاما دەبەسترێنەوە کە لەسەر خانەکانی بەرگری دەربڕدراون، ئەمەش ئەگەری تووشبوونی ڤایرۆسەکان ئەو خانانە زیاد دەکات.]] وا بیردەکرێتەوە کە تووشبوون بە یەکێک لە جۆری سیرۆتایپەکان بەرگری تەواوی ژیان بۆ ئەو جۆرە بەرهەم دەهێنێت، بەڵام تەنها پاراستنی کورتخایەن لە دژی سێ جۆری دیکە. <ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenWilson2010">Chen LH, Wilson ME (October 2010). "Dengue and chikungunya infections in travelers". ''Current Opinion in Infectious Diseases''. '''23''' (5): <span class="nowrap">438–</span>444. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/QCO.0b013e32833c1d16|10.1097/QCO.0b013e32833c1d16]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20581669 20581669]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2452280 2452280].</cite></ref> دووبارە تووشبوون بە سیرۆتایپی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات بەهۆی دیاردەیەک کە بە بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE) ناسراوە. <ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue "Dengue | CDC Yellow Book 2024"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. 1 May 2023. [https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue Archived] from the original on 14 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name="Teo-2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Teo A, Tan HD, Loy T, Chia PY, Chua CL |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Understanding antibody-dependent enhancement in dengue: Are afucosylated IgG1s a concern? |journal=PLOS Pathogens |بەرگ=١٩|issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1011223 |pmc=١٠٠٦٢٥٦٥|pmid=٣٦٩٩٦٠٢٦|doi-access=free |article-number=e1011223}}</ref> میکانیزمی وردی ADE بە تەواوی تێنەگەیشتوون. <ref name="Teo-2023" /> وا دیارە کە ADE کاتێک ڕوودەدات کە ئەو دژەتەنانەی کە لە کاتی وەڵامدانەوەی بەرگریدا دروست دەبن، مادەیەکی نەخۆشخواز دەناسنەوە و دەیبەستنەوە، بەڵام شکست دەهێنن لە بێلایەنکردنی. لەبری ئەوە، کۆمپلێکسی دژەتەن-ڤایرۆس توانای بەرزبوونەوەی هەیە بۆ بەستنەوەی بە وەرگرەکانی Fcγ ی خانە بەرگرییە ئامانجدارەکان، ئەمەش وا دەکات ڤایرۆسەکە خانەکە تووش بکات و خۆی زاوزێ بکاتەوە. <ref name="Teo-2023" /> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines|سەردێڕ=Vaccine Safety: Antibody-dependent Enhancement (ADE) and Vaccines {{!}} Children's Hospital of Philadelphia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240229214549/https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=The Children's Hospital of Philadelphia}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:Dengue_testing.png|وێنۆک|گرافیکی کەی پشکنینی تاقیگەیی بۆ تای خوێنبەربوون پۆزەتیڤ دەبێت. ڕۆژی سفر ئاماژەیە بۆ دەستپێکردنی نیشانەکان، یەکەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی سەرەتایییان هەیە، دووەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی لاوەکییان هەیە. <ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref>]] حاڵەتە سووکەکانی تای خوێنبەربوون بە ئاسانی دەتوانرێت لەگەڵ چەندین نەخۆشی باودا تێکەڵ بکرێت لەوانە [[ئەنفلۆنزا]] ، [[سوورێژە|سورێژە]] ، چیکۆنگونیا و زیکا. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="MSD Manual Professional Edition">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue|سەردێڕ=Dengue - Infectious Disease |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304203003/https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=MSD Manual Professional Edition |زمان=en-GB}}</ref> خوێنبەربوون، چیکۆنگونیا و زیکا هەمان شێوازی گواستنەوەیان هەیە ( مێشوولەی ''Aedes'' ) و زۆرجار لە هەمان ناوچەدا جێگیرن، بەجۆرێک کە ئەگەری ئەوە هەیە لە یەک کاتدا تووشی زیاتر لە نەخۆشییەک ببن. <ref name="Beltran-Silva-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Beltrán-Silva SL, Chacón-Hernández SS, Moreno-Palacios E, Pereyra-Molina JÁ |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Clinical and differential diagnosis: Dengue, chikungunya and Zika |ناونیشان=https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Revista Médica del Hospital General de México |زمان=en |بەرگ=٨١|issue=3 |پەڕەکان=١٤٦–١٥٣|doi=10.1016/j.hgmx.2016.09.011 |issn=0185-1063 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304213207/https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|doi-access=free}}</ref> بۆ گەشتیاران، پێویستە دەستنیشانکردنی تای خوێنبەربوون لە هەر کەسێکدا لەبەرچاو بگیرێت کە لە ماوەی دوو هەفتەدا لە ناوچە گەرمەکان یان ناوچە گەرمەکاندا تووشی تا دەبێت. <ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref> نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی خوێنبەربوونی توند بریتین لە ئازاری سک، ڕشانەوەی بەردەوام، ئاوسانی، خوێنبەربوون، بێهێزی و گەورەبوونی جگەر. جارێکی تر دەتوانین ئەم نیشانانە لەگەڵ نەخۆشیەکانی تری وەک مەلاریا، هەوکردنی گەدە و ڕیخۆڵە، لێپتۆسپایرۆسیس و تایفوس تێکەڵ بکرێت. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOrganization2009">Organization WH (21 April 2009). [https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871 ''Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control'']. World Health Organization. p.&nbsp;46. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154787-1|<bdi>978-92-4-154787-1</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871 Archived] from the original on 16 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2024</span>. <q>Textbox B and Textbox C.</q></cite></ref> == خۆپاراستن == === کۆنتڕۆڵکردنی مێشوولە === [[پەڕگە:Vector_Control.jpg|alt=A black and white photograph of people filling in a ditch with standing water|وێنۆک|وێنەیەکی ساڵانی ١٩٢٠ کە هەوڵەکانی بڵاوکردنەوەی ئاوی وەستاو و بەم شێوەیە کەمکردنەوەی ژمارەی مێشوولە]] مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBisenRaghuvanshi2013">Bisen PS, Raghuvanshi R (22 July 2013). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 ''Emerging Epidemics: Management and Control''] (1&nbsp;ed.). Wiley. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1002/9781118393277.ch8|10.1002/9781118393277.ch8]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-118-39323-9|<bdi>978-1-118-39323-9</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 Archived] from the original on 23 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 February</span> 2024</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە بە تەواوی پێست دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی مێروو دوورخەرەوە (DEET کاریگەرترینە)؛ <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> هەروەها باشترە جل و بەرگ و تۆڕ و چادرەکان بە ڕێژەی ٠.٥% پەرمیترین چارەسەر بکرێت. <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> پاراستنی ماڵ دەتوانرێت بە شاشەی دەرگا و پەنجەرە بەدەست بهێنرێت، بە بەکارهێنانی تەندروستی، و بە بەردەوامی بەتاڵکردنەوە و پاککردنەوەی هەموو ئەو گیرفانە چ لە ژوورەوە و چ لە دەرەوە کە لەوانەیە ئاو کۆببنەوە (وەک سەتڵ، چاندن، حەوز یان سەبەتەی زبڵ). <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCDC2023">CDC (20 October 2023). [https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html "Traveling? Avoid Dengue"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. [https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html Archived] from the original on 8 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2024</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Church_of_the_Immaculate_Conception,_JB_(2025)_-_img_10.jpg|ڕاست|وێنۆک|فۆنتێکی ئاوی پیرۆز لە کڵێسای بێگەرد لە شاری جۆهور باهرو [[مالیزیا|لە مالیزیا]] وەک بەشێک لە نەهێشتنی سەرچاوەی ئاوی کراوە لە وەڵامی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچەکەدا داخراوە.]] === ڤاکسین === تا مانگی ئازاری ٢٠٢٤ دوو ڤاکسین هەیە بۆ پاراستن لە تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون؛ دێنگڤاکسیا و قدێنگا. <ref name="ECDC-Factsheet-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts|سەردێڕ=Factsheet for health professionals about dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240225174109/https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Intradermal_injection.jpg|alt=Subcutaneous injection|وێنۆک|وێناکردنی دەرزی ژێر پێست]] Dengvaxia (پێشتر CYD-TDV) لە ساڵی 2015 بەردەست بوو، و پەسەندکراوە بۆ بەکارهێنان لە ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا و لە هەندێک وڵاتی ئاسیا و ئەمریکای لاتین. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia|سەردێڕ=Information on Dengvaxia® |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212800/https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.sanofi.com |زمان=en}}</ref> ڤایرۆسێکی لاوازە، بۆ کەسانی تەمەن ٦-٤٥ ساڵ گونجاوە و لە هەر چوار جۆری سیرۆتایپی خوێنبەربوون دەتپارێزێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191332/https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> بەهۆی نیگەرانی سەلامەتی سەبارەت بە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE)، پێویستە تەنها بەو کەسانە بدرێت کە پێشتر تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون، بۆ ئەوەی لە دووبارە تووشبوونەوە بیانپارێزرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement|سەردێڕ=Sanofi restricts dengue vaccine but downplays antibody enhancement {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191331/https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Center for Infectious Disease Research & Policy |زمان=en}}</ref> لە ژێر پێستەوە وەک سێ ژەم لە نێوان شەش مانگدا دەدرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html|سەردێڕ=Dengue Vaccination: Information for Health Care Providers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212735/https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> بەرهەمهێنەرەکە، سانۆفی-پاستور, ڕایگەیاندووە کە لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٦دا واز لە بەرهەمهێنانی دێنگڤاکسیا دێنن، بە هۆکاری کەمی خواستی جیهانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hopkinsguides.com/hopkins/view/Johns_Hopkins_ABX_Guide/540769/all/Dengue_vaccine?refer=true|سەردێڕ=Dengue vaccine {{!}} Johns Hopkins ABX Guide |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.hopkinsguides.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەر == تا مانگی تەمموزی ٢٠٢٤، هیچ چارەسەرێکی دژە ڤایرۆسی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون لەبەردەستدا نییە. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون نیشانەکانی سووکیان هەیە، چاکبوونەوەش لە چەند ڕۆژێکدا ڕوودەدات. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> هیچ چارەسەرێک پێویست نییە بۆ ئەم حاڵەتانە. ڕەنگە [[پانادۆڵ|ئەسیتامینۆفین]] (Paracetamol, Tylenol ) بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی تایەکی سووک یان ئازار. ئازارشکێنە باوەکانی تر، لەوانە [[ئەسپیرین|ئەسپرین]] ، [[ئایبووپرۆفێن|ئیبوپڕۆفین]] (Advil، Motrin IB، ئەوانی تر) و [[ناپرۆکسین|ناپرۆکسین سۆدیۆم]] (Aleve) پێویستە دوور بکەونەوە چونکە دەتوانن مەترسی ئاڵۆزییەکانی خوێنبەربوون زیاد بکەن. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 "Dengue fever - Diagnosis and treatment"]. ''Mayo Clinic''. 5 October 2022. [https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 Archived] from the original on 10 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == پێشبینیکردن == {{owidslider|start=2021|list=Template:OWID/dengue fever deaths#gallery|location=commons|caption=|title=|language=|file=[[File:Dengue-fever-deaths,World,2021.svg|link=|thumb|upright=1.6|Dengue fever deaths]]|startingView=World}}زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون بەبێ هیچ کێشەیەکی بەردەوام چاک دەبنەوە. مەترسی مردن لە نێوان ئەوانەی کە تووشی خوێنبەربوونی توند بوون 0.8-2.5%، <ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> و بە چارەسەری گونجاو ئەمە کەمترە لە 1%. بەڵام ئەوانەی تووشی دابەزینی پەستانی خوێن دەبن بە شێوەیەکی بەرچاو لەوانەیە ڕێژەی مردنیان بگاتە ٢٦%. <ref name="Kularatne-2015" /> <ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1): <span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> مردن لە نێوان منداڵانی کەمتر لە پێنج ساڵدا چوار هێندە زیاترە لە چاو ئەوانەی تەمەنیان لە سەرووی ١٠ ساڵەوەیە. <ref name="Kularatne-2015" /> == پەتازانیی == تا مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٣، نەخۆشی خوێنبەربوون لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتدا بڵاوبووەتەوە و حاڵەتەکانی لە هەموو کیشوەرێکدا تۆمارکراون جگە لە ئەنتارکتیکا. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/areaswithrisk/around-the-world.html|سەردێڕ=Dengue Areas of Risk Around the World {{!}} CDC |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> ناوچەکانی ئەمریکا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ڕۆژئاوای زەریای هێمن زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://patient.info/doctor/dengue-2|سەردێڕ=Dengue |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=patient.info |زمان=en}}</ref> زەحمەتە بتوانین تەواوی ڕێژەی نەخۆشییەکە بخەمڵێنرێت، چونکە زۆرێک لە حاڵەتەکان سووکن و بە دروستی دەستنیشان نەکراون. لە ئێستادا ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی مەزەندە دەکات کە 3.9&nbsp;ملیار کەس لە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربووندان. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022" /> لە ساڵی ٢٠١٣دا، مەزەندە کرا کە ٣٩٠...&nbsp;ساڵانە ملیۆنێک تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون ڕوودەدەن و 500 هەزار لەوانە نیشانەی توندیان هەیە و 25 هەزار کەسیش گیانیان لەدەستداوە. <ref name=":11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bhatt S, Gething PW, Brady OJ, Messina JP, Farlow AW, Moyes CL, Drake JM, Brownstein JS, Hoen AG, Sankoh O, Myers MF, George DB, Jaenisch T, Wint GR, Simmons CP, Scott TW, Farrar JJ, Hay SI |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=The global distribution and burden of dengue |journal=Nature |بەرگ=٤٩٦|issue=7446 |پەڕەکان=٥٠٤–٥٠٧|bibcode=2013Natur.496..504B |doi=10.1038/nature12060 |pmc=٣٦٥١٩٩٣|pmid=٢٣٥٦٣٢٦٦}}</ref> <ref name="Jing_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jing Q, Wang M |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Dengue epidemiology |journal=Global Health Journal |بەرگ=٣|issue=2 |پەڕەکان=٣٧–٤٥|doi=10.1016/j.glohj.2019.06.002 |issn=2414-6447 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{Medical resources}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ڤایرۆس}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Crimean-Congo hemorrhagic fever}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} k1gyawrmk7dhoqa1tw18i18dpngqkxl 1590426 1590281 2026-06-15T10:10:23Z Ravan 7844 1590426 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Dengue fever|image=Denguerash.JPG|alt=Photograph of a person's back with the skin exhibiting the characteristic rash of dengue fever|caption=Typical rash seen in dengue fever|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|ɛ|ŋ|ɡ|i|,_|-|ɡ|eɪ}}<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue dengue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717162940/https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue |date=17 July 2022 }} in the Merriam-Webster Dictionary</ref><ref name="lexico-definition">[https://web.archive.org/web/20210624095957/https://www.lexico.com/definition/dengue dengue] in Oxford Dictionaries</ref>|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|synonyms=Dengue, breakbone fever<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|symptoms=Fever, headache, muscle and joint pain, rash. Can be severe, mild or asymptomatic<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|complications=[[Bleeding]], [[thrombocytopenia|low levels of blood platelets]], [[Shock (circulatory)|dangerously low blood pressure]]<ref name="Kularatne-2015" />|onset=3–14 days after exposure<ref name="Kularatne-2015" />|duration=2–7 days<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|causes=[[Dengue virus]] by ''[[Aedes]]'' [[mosquito]]s<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|risks=|diagnosis=Detecting [[antibodies]] to the virus or its [[RNA]]<ref name="Kularatne-2015" />|differential=[[Malaria]], [[yellow fever]], [[viral hepatitis]], [[leptospirosis]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Nelson Textbook of Pediatrics: The field of pediatrics|ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٥٧-٧٥٦٦-٨|پەڕە=١٦٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910145008/https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref>|prevention=[[Dengue fever vaccine]], decreasing mosquito exposure<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر= East S|سەردێڕ=World's first dengue fever vaccine launched in the Philippines|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224555/http://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref>|treatment=[[Therapy#Supportive therapy|Supportive care]], [[intravenous fluids]], [[blood transfusion]]s<ref name="Kularatne-2015" />|medication=|prognosis=|frequency=5 million per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />|deaths=5,000 per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />}} [[پەڕگە:En.MD.Video-Dengue_fever.webm|وێنۆک| پوختەی ڤیدیۆ]] '''تای خوێنبەربوون''' نەخۆشییەکە کە لە مێشوولەوە دەگوازرێتەوە و بەهۆی ڤایرۆسی خوێنبەربوونەوە دروست دەبێت، لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکاندا بڵاوبووەتەوە. زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون یان بێ نیشانەن یان نیشانە سووکەکانیان دەردەکەون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=De Santis |یەکەم=Olga |دوایین٢=Bouscaren |یەکەم٢=Nicolas |دوایین٣=Flahault |یەکەم٣=Antoine |ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Asymptomatic dengue infection rate: A systematic literature review |ناونیشان=http://www.cell.com/article/S2405844023072778/pdf |journal=Heliyon |بەرگ=٩|issue=9 |bibcode=2023Heliy...920069D |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e20069 |pmc=١٠٥٥٩٨٢٤|pmid=٣٧٨٠٩٩٩٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٥|doi-access=free |article-number=e20069}}</ref><ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> نیشانەکان بە شێوەیەکی گشتی ٣ بۆ ١٤ ڕۆژ دوای تووشبوون دەست پێدەکەن. لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەرز و [[سەرئێشە]] و [[ڕشانەوە]] و ئازاری ماسولکە و جومگەکان و خورانی تایبەتمەندی پێست و پەڵەی پێست. بەگشتی چاکبوونەوە دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت. لە بەشێکی کەم لە حاڵەتەکاندا، نەخۆشییەکە گەشە دەکات بۆ '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر بە تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون یان نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون ناسرابوو)<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Alejandria MM |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue haemorrhagic fever or dengue shock syndrome in children |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٥|پەڕە=٠٩١٧|pmc=٤٣٩٢٨٤٢|pmid=٢٥٨٦٠٤٠٤}}</ref> لەگەڵ [[خوێنبەربوون]] ، ئاستی کەمی پلاکتەکانی خوێن ، دزەکردنی [[پلازمای خوێن]] ، و دابەزینی پەستانی خوێن بە شێوەیەکی مەترسیدار.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}</ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}</ref> نەخۆشی خوێنبەربوون لەلایەن چەندین جۆری [[مێشوولە|مێشوولەی]] مێینەی [[جنس (ژینناسی)|جۆری]] ''Aedes'' بڵاودەبێتەوە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی ''Aedes aegypti''.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ڤایرۆسەکە چوار جۆری سیرۆتایپی پشتڕاستکراوەی هەیە ; تووشبوون بە جۆرێک بەزۆری [[پارێزراوی (پزیشکی)|بەرگری]] تەواوی تەمەن دەدات بەو جۆرە، بەڵام تەنها بەرگری کورتخایەن بۆ جۆرەکانی تر. تووشبوون بە جۆرێکی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات، کە پێی دەوترێت بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> لەوانەیە نیشانەکانی لە نیشانەکانی [[مالاریا|مەلاریا]] ، [[ئەنفلۆنزا]] ، یان زیکا بچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=StatPearls|vauthors=Schaefer TJ, Panda PK, Wolford RW|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing|شوێن=Treasure Island (FL)|chapter=Dengue Fever|pmid=٢٨٦١٣٤٨٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211214061113/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پشکنینی خوێن بۆ پشتڕاستکردنەوەی دەستنیشانکردنەکە لەوانەش دیاریکردنی [[ئار ئێن ئەی|RNA]] ڤایرۆسی، یان [[دژەتەن|دژەتەنی]] تایبەت.<ref name="CDC-Diagnosis-2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html|سەردێڕ=Dengue Diagnosis {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221955/https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> بە نەهێشتنی مێشوولە و ڕێگریکردن لە پێوەدانی مێشوولە دەتوانرێت ڕێگری لە تووشبوون بکرێت.<ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}</ref> دوو جۆر ڤاکسینی خوێنبەربوون پەسەندکراون و بە شێوەیەکی بازرگانی بەردەستن. نەخۆشی دێنگڤاکسیا لە ساڵی ٢٠١٦ بەردەست بوو، بەڵام تەنها پێشنیار دەکرێت بۆ ڕێگریکردن لە دووبارە تووشبوون بەو کەسانەی کە پێشتر تووشی بوون.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Dengue vaccine: WHO position paper – September 2018 |ناونیشان=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Weekly Epidemiological Record |بەرگ=٣٦|issue=93 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٧٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190105130352/http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> ڤاکسینی دووەم بە ناوی Qdenga لە ساڵی ٢٠٢٢ بەردەست بوو و لە تەمەنی چوار ساڵییەوە بۆ گەورەکان و هەرزەکاران و منداڵان گونجاوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga|سەردێڕ=Qdenga {{!}} European Medicines Agency (EMA) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227073545/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> چارەسەرکردن نیشانەی هەیە, چونکە هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون نییە. لە حاڵەتە سووکەکاندا، چارەسەرکردن گرنگی بە چارەسەرکردنی ئازار دەدات. حاڵەتە توندەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون پێویستیان بە خەواندن لە نەخۆشخانە هەیە؛ چارەسەرکردنی توندی خوێنبەربوون پاڵپشتە و بریتییە لە پێدانی شلە یان لە ڕێگەی دەمەوە یان لە ڕێگەی خوێنبەرەوە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> سەرەتاییترین وەسفەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ساڵی ١٧٧٩ەوە دەگەڕێتەوە؛ هۆکاری ڤایرۆسی و بڵاوبوونەوەی تا سەرەتای سەدەی بیستەم تێگەیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Henchal EA, Putnak JR |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٠|سەردێڕ=The dengue viruses |journal=Clinical Microbiology Reviews |بەرگ=٣|issue=4 |پەڕەکان=٣٧٦–٣٩٦|bibcode=1990CliMR...3..376H |doi=10.1128/CMR.3.4.376 |pmc=٣٥٨١٦٩|pmid=٢٢٢٤٨٣٧}}</ref> لە ئێستاوە لە زیاتر لە سەد وڵاتدا بڵاوبووەتەوە ، نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکانەوە بۆ نیمچە دوورگەی ئیبەری و ویلایەتی باشووری ئەمریکا بڵاودەبێتەوە، ئەمەش بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ [[گۆڕانی ئاووھەوا|گۆڕانی کەشوهەوا]].<ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 "Dengue- Global situation"]. ''World Health Organization''. [https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Paz-Bailey G, Adams LE, Deen J, Anderson KB, Katzelnick LC |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Dengue |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٣|issue=10427 |پەڕەکان=٦٦٧–٦٨٢|doi=10.1016/S0140-6736(23)02576-X |pmc=١٢٣٧٢٤٧٢|pmid=٣٨٢٨٠٣٨٨|s2cid=267201333}}</ref> وەک نەخۆشییەکی گەرم و گوڕ و پشتگوێخراو پۆلێن دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases|سەردێڕ=Neglected tropical diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126193108/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، زیاتر لە ٥&nbsp;ملیۆنێک تووشبوون تۆمارکراون و زیاتر لە 5000 کەس بەهۆی نەخۆشی خوێنبەربوونەوە گیانیان لەدەستداوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> بەو پێیەی زۆربەی حاڵەتەکان بێ نیشانەن یان سووکن، ژمارەی ڕاستەقینەی حاڵەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون و مردن بە کەم ڕاپۆرت کراوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> == نیشانە و نیشانەکانی == بە شێوەیەکی ئاسایی، ئەو کەسانەی تووشی ڤایرۆسی خوێنبەربوون دەبن، نیشانەکانیان نییە یان تەنها نیشانە سووکەکانیان هەیە وەک تایەکی ئاڵۆز نەبوو (80%).<ref name="Whitehorn-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whitehorn J, Farrar J |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue |journal=British Medical Bulletin |بەرگ=٩٥|پەڕەکان=١٦١–١٧٣|doi=10.1093/bmb/ldq019 |pmid=٢٠٦١٦١٠٦|s2cid=215154729 |doi-access=free}}</ref><ref name="Reiter-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reiter P |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Yellow fever and dengue: a threat to Europe? |ناونیشان=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Euro Surveillance |بەرگ=١٥|issue=10 |پەڕە=١٩٥٠٩|doi=10.2807/ese.15.10.19509-en |pmid=٢٠٤٠٣٣١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707070425/http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|doi-access=free}}</ref> هەندێکی تر نەخۆشی توندتریان هەیە (٥%)، و بە ڕێژەیەکی کەم مەترسی لەسەر ژیان دروست دەکات.<ref name="Whitehorn-2010" /><ref name="Reiter-2010" /> ماوەی کەرەوزکردن (کاتی نێوان بەرکەوتن و دەستپێکردنی نیشانەکان) لە نێوان ٣ بۆ ١٤ ڕۆژدایە، بەڵام زۆربەی کات ٤ بۆ ٧ ڕۆژە.<ref name="Gubler-2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|vauthors=Gubler DJ|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٥١٤٧-٨|veditors=Mahy BW, Van Regenmortel MH|شوێن=Boston|پەڕەکان=٣٧٢–٣٨٢|chapter=Dengue viruses|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160609195355/https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نیشانە تایبەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوونی سووک بریتین لە تایەکی کتوپڕ، سەرئێشە (بە شێوەیەکی گشتی لە پشت چاوەوەیە)، ئازاری ماسولکە و جومگەکان، سکچوون، ڕشانەوە، ئاوسانی ڕژێنەکان و پەڵە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe "Dengue: How to keep children safe | UNICEF South Asia"]. ''www.unicef.org''. [https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەگەر ئەمە بەرەو خوێنبەربوونی توند بچێت نیشانەکانی بریتین لە ئازاری توندی سک، ڕشانەوەیەکی بەردەوام، هەناسەدانی خێرا، خوێنبەربوونی پووک یان لووت، ماندوێتی، نائارامی، خوێن لە ڕشانەوە یان پیساییدا، تینوێتییەکی زۆر، پێستی کاڵ و سارد، و هەستکردن بە لاوازی.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> === خولی کلینیکی === [[پەڕگە:Dengue_fever_symptoms.svg|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever|وێنۆک|وێناکردنی نەخشەیی نیشانەکانی تای خوێنبەربوون]] [[پەڕگە:Course_of_Dengue_illness_vectorized.svg|وێنۆک|کۆرسی کلینیکی تای خوێنبەربوون]] ڕێڕەوی تووشبوون بە سێ قۆناغ دابەش دەکرێت: تاو، مەترسیدار و چاکبوونەوە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}</ref> قۆناغی تاو تای [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|بەرز]] لەخۆدەگرێت (40-41&nbsp;°C؛ 104–105.8&nbsp;°F)، و پەیوەندی بە ئازاری گشتگیر و سەرئێشە هەیە؛ ئەمە بەزۆری دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}</ref> هەروەها لەوانەیە سکچوون و ڕشانەوە و پەڵە و ئازار لە ماسولکە و جومگەکاندا هەبێت.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> زۆربەی خەڵک لە ماوەی هەفتەیەک یان زیاتردا چاک دەبنەوە. لە نزیکەی 5%ی حاڵەتەکاندا نیشانەکان خراپتر دەبن و دەتوانن ببنە مەترسی لەسەر ژیان. ئەمەش پێی دەوترێت '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر پێی دەگوترا ''تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون'' یان ''نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون'' ).<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}</ref> خوێنبەربوونی توند دەبێتە هۆی شۆک و خوێنبەربوونی ناوەوە و لەکارکەوتنی ئەندامەکانی جەستە و تەنانەت مردنیش. نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە بریتین لە ئازاری توندی گەدە، ڕشانەوە، سەختی هەناسەدان، خوێن لە لووت، پووک، ڕشانەوە یان پیساییدا.<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لەم ماوەیەدا دزەکردنی پلازما لە خوێنبەرەکانەوە ڕوودەدات، لەگەڵ کەمبوونەوەی [[پەڕەی خوێن|پلاکتەکان]].<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 "Dengue fever - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 Archived] from the original on 26 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">25 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمەش لەوانەیە ببێتە هۆی کۆبوونەوەی شلە لە [[سنگەکەلێن|سنگ]] و [[سکەکەلێن|بۆشایی سک]] و هەروەها کەمبوونەوەی شلە لە سووڕی خوێن و کەمبوونەوەی دابینکردنی خوێن بۆ ئەندامە گرنگەکان.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> قۆناغی چاکبوونەوە بەزۆری دوو بۆ سێ ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> زۆرجار باشتربوونەکە سەرنجڕاکێشە، و دەتوانێت لەگەڵ [[خوران|خورانی]] توند و خاوبوونەوەی لێدانی دڵدا بێت.<ref name="Ranjit-2011" /> == هۆکار == === ڤایرۆسزانی === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Dengue virus}} [[پەڕگە:Dengue.jpg|alt=A transmission electron microscopy image showing dengue virus|وێنۆک|وێنەیەکی بچووکی TEM کە ڤایرۆسی ڤایرۆسی خوێنبەربوون نیشان دەدات (کۆمەڵە خاڵە تاریکەکان لە نزیک ناوەند)]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (DENV) ڤایرۆسێکی RNA یە لە خێزانی ''Flaviviridae'' ; جۆری ''Flavivirus''. ئەندامانی دیکەی هەمان ڕەگەز بریتین لە ڤایرۆسی تای زەرد و ڤایرۆسی ڕۆژئاوای نیل و ڤایرۆسی زیکا. [[جینۆم|جینۆمی]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (مادەی بۆماوەیی) نزیکەی 11,000 بنەمای نیوکلیۆتایدی تێدایە، کە [[کۆدی جێنەتیک|کۆدی]] سێ مۆلیکولی [[پرۆتین|پڕۆتینی پێکهاتەیی]] (C, prM و E) کە گەردیلەی ڤایرۆسەکە پێکدەهێنن و حەوت مۆلیکولی پڕۆتینی دیکە کە پێویستن بۆ دووبارەبوونەوەی ڤایرۆسەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rodenhuis-Zybert IA, Wilschut J, Smit JM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity |ناونیشان=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |بەرگ=٦٧|issue=16 |پەڕەکان=٢٧٧٣–٢٧٨٦|doi=10.1007/s00018-010-0357-z |pmc=١١١١٥٨٢٣|pmid=٢٠٣٧٢٩٦٥|s2cid=4232236 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> <ref name="Guzman-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Guzman MG, Halstead SB, Artsob H, Buchy P, Farrar J, Gubler DJ, Hunsperger E, Kroeger A, Margolis HS, Martínez E, Nathan MB, Pelegrino JL, Simmons C, Yoksan S, Peeling RW |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue: a continuing global threat |journal=Nature Reviews. Microbiology |بەرگ=٨|issue=12 Suppl |پەڕەکان=S٧-١٦|doi=10.1038/nrmicro2460 |pmc=٤٣٣٣٢٠١|pmid=٢١٠٧٩٦٥٥}}</ref> چوار جۆری پشتڕاستکراوەی ڤایرۆسەکە هەیە، کە پێیان دەوترێت سیرۆتایپەکان ، کە بە DENV-1، DENV-2، DENV-3 و DENV-4 ناودەبرێن. جیاوازی نێوان جۆرەکانی سیرۆتایپەکان لەسەر بنەمای دژە جینییەکانیانە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|سەردێڕ=Healthgrid applications and core technologies : proceedings of HealthGrid 2010|vauthors=Solomonides T|بڵاوکەرەوە=IOS Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٧٥٠-٥٨٢-٢|edition=[Online-Ausg.]|شوێن=Amsterdam|پەڕە=٢٣٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160501063614/https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گواستنەوە === [[File:Aedes_aegypti_feeding.jpg|alt=Close-up photograph of an ''Aedes aegypti'' mosquito biting human skin|ڕاست|وێنۆک| مێشوولەی ''Aedes aegypti'' کە لە خانەخوێیەکی مرۆڤ دەخوات]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون زۆرترین جار بەهۆی پێوەدانی مێشوولە لە جۆری ''Aedes'' دەگوازرێتەوە، بەتایبەتی ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAbU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>aegypti''.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/disease-vectors/facts/mosquito-factsheets/aedes-aegypti|سەردێڕ=Aedes aegypti - Factsheet for experts |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170710145706/https://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/vectors/mosquitoes/Pages/aedes-aegypti.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> پێیان باشە لە کاتی خەوتن و بەیانیدا خۆراک بدەن،<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|سەردێڕ=Global Strategy For Dengue Prevention And Control|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٠٤٠٣-٤|پەڕەکان=١٦–١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121030141619/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام لەوانەیە لە هەر کاتێکی ڕۆژدا گاز بگرن و بەم شێوەیە هەوکردن بڵاوبکەنەوە.<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826005756/http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> جۆرەکانی تری ''ئایدێس'' کە ڕەنگە نەخۆشییەکە بگوازنەوە بریتین لە ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>albopictus'', ''ئەی.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>polynesiensis'' و ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>سکوتێلاریس''. مرۆڤ خانەخوێی سەرەکی ڤایرۆسەکەیە،<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gould EA, Solomon T |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Pathogenic flaviviruses |ناونیشان=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Lancet |بەرگ=٣٧١|issue=9611 |پەڕەکان=٥٠٠–٥٠٩|doi=10.1016/S0140-6736(08)60238-X |pmid=١٨٢٦٢٠٤٢|s2cid=205949828 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054828/https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|doi-access=free}}</ref> بەڵام لە [[گوانداری ڕەسەن|سەرەتاییە]] غەیرە مرۆڤەکانیشدا دەسوڕێتەوە، و دەتوانێت شیردەرەکانی تر تووش بکات. <ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gwee SX, St John AL, Gray GC, Pang J |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Animals as potential reservoirs for dengue transmission: A systematic review |journal=One Health |بەرگ=١٢|doi=10.1016/j.onehlt.2021.100216 |pmc=٧٨٦٨٧١٥|pmid=٣٣٥٩٨٥٢٥|article-number=100216}}</ref> <ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Vector-Borne Viral Infections |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110203162048/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> دەتوانرێت هەوکردنێک لە ڕێگەی یەک گازگرتنەوە بەدەست بهێنرێت. <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}</ref> === هۆکارەکانی مەترسی === مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو. <ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013" /> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە پێست بە تەواوی دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو ( DEET کاریگەرترینە). <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Antibody_dependent_enhancement.svg|وێنۆک|لە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەنەکان (ADE)، دژەتەنەکان بە هەردوو گەردیلەی ڤایرۆسی و وەرگرەکانی Fc گاما دەبەسترێنەوە کە لەسەر خانەکانی بەرگری دەربڕدراون، ئەمەش ئەگەری تووشبوونی ڤایرۆسەکان ئەو خانانە زیاد دەکات.]] وا بیردەکرێتەوە کە تووشبوون بە یەکێک لە جۆری سیرۆتایپەکان بەرگری تەواوی ژیان بۆ ئەو جۆرە بەرهەم دەهێنێت، بەڵام تەنها پاراستنی کورتخایەن لە دژی سێ جۆری دیکە. <ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenWilson2010">Chen LH, Wilson ME (October 2010). "Dengue and chikungunya infections in travelers". ''Current Opinion in Infectious Diseases''. '''23''' (5): <span class="nowrap">438–</span>444. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/QCO.0b013e32833c1d16|10.1097/QCO.0b013e32833c1d16]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20581669 20581669]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2452280 2452280].</cite></ref> دووبارە تووشبوون بە سیرۆتایپی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات بەهۆی دیاردەیەک کە بە بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE) ناسراوە. <ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue "Dengue | CDC Yellow Book 2024"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. 1 May 2023. [https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue Archived] from the original on 14 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name="Teo-2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Teo A, Tan HD, Loy T, Chia PY, Chua CL |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Understanding antibody-dependent enhancement in dengue: Are afucosylated IgG1s a concern? |journal=PLOS Pathogens |بەرگ=١٩|issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1011223 |pmc=١٠٠٦٢٥٦٥|pmid=٣٦٩٩٦٠٢٦|doi-access=free |article-number=e1011223}}</ref> میکانیزمی وردی ADE بە تەواوی تێنەگەیشتوون. <ref name="Teo-2023" /> وا دیارە کە ADE کاتێک ڕوودەدات کە ئەو دژەتەنانەی کە لە کاتی وەڵامدانەوەی بەرگریدا دروست دەبن، مادەیەکی نەخۆشخواز دەناسنەوە و دەیبەستنەوە، بەڵام شکست دەهێنن لە بێلایەنکردنی. لەبری ئەوە، کۆمپلێکسی دژەتەن-ڤایرۆس توانای بەرزبوونەوەی هەیە بۆ بەستنەوەی بە وەرگرەکانی Fcγ ی خانە بەرگرییە ئامانجدارەکان، ئەمەش وا دەکات ڤایرۆسەکە خانەکە تووش بکات و خۆی زاوزێ بکاتەوە. <ref name="Teo-2023" /> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines|سەردێڕ=Vaccine Safety: Antibody-dependent Enhancement (ADE) and Vaccines {{!}} Children's Hospital of Philadelphia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240229214549/https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=The Children's Hospital of Philadelphia}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:Dengue_testing.png|وێنۆک|گرافیکی کەی پشکنینی تاقیگەیی بۆ تای خوێنبەربوون پۆزەتیڤ دەبێت. ڕۆژی سفر ئاماژەیە بۆ دەستپێکردنی نیشانەکان، یەکەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی سەرەتایییان هەیە، دووەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی لاوەکییان هەیە. <ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref>]] حاڵەتە سووکەکانی تای خوێنبەربوون بە ئاسانی دەتوانرێت لەگەڵ چەندین نەخۆشی باودا تێکەڵ بکرێت لەوانە [[ئەنفلۆنزا]] ، [[سوورێژە|سورێژە]] ، چیکۆنگونیا و زیکا. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="MSD Manual Professional Edition">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue|سەردێڕ=Dengue - Infectious Disease |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304203003/https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=MSD Manual Professional Edition |زمان=en-GB}}</ref> خوێنبەربوون، چیکۆنگونیا و زیکا هەمان شێوازی گواستنەوەیان هەیە ( مێشوولەی ''Aedes'' ) و زۆرجار لە هەمان ناوچەدا جێگیرن، بەجۆرێک کە ئەگەری ئەوە هەیە لە یەک کاتدا تووشی زیاتر لە نەخۆشییەک ببن. <ref name="Beltran-Silva-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Beltrán-Silva SL, Chacón-Hernández SS, Moreno-Palacios E, Pereyra-Molina JÁ |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Clinical and differential diagnosis: Dengue, chikungunya and Zika |ناونیشان=https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Revista Médica del Hospital General de México |زمان=en |بەرگ=٨١|issue=3 |پەڕەکان=١٤٦–١٥٣|doi=10.1016/j.hgmx.2016.09.011 |issn=0185-1063 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304213207/https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|doi-access=free}}</ref> بۆ گەشتیاران، پێویستە دەستنیشانکردنی تای خوێنبەربوون لە هەر کەسێکدا لەبەرچاو بگیرێت کە لە ماوەی دوو هەفتەدا لە ناوچە گەرمەکان یان ناوچە گەرمەکاندا تووشی تا دەبێت. <ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref> نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی خوێنبەربوونی توند بریتین لە ئازاری سک، ڕشانەوەی بەردەوام، ئاوسانی، خوێنبەربوون، بێهێزی و گەورەبوونی جگەر. جارێکی تر دەتوانین ئەم نیشانانە لەگەڵ نەخۆشیەکانی تری وەک مەلاریا، هەوکردنی گەدە و ڕیخۆڵە، لێپتۆسپایرۆسیس و تایفوس تێکەڵ بکرێت. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOrganization2009">Organization WH (21 April 2009). [https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871 ''Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control'']. World Health Organization. p.&nbsp;46. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154787-1|<bdi>978-92-4-154787-1</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871 Archived] from the original on 16 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2024</span>. <q>Textbox B and Textbox C.</q></cite></ref> == خۆپاراستن == === کۆنتڕۆڵکردنی مێشوولە === [[پەڕگە:Vector_Control.jpg|alt=A black and white photograph of people filling in a ditch with standing water|وێنۆک|وێنەیەکی ساڵانی ١٩٢٠ کە هەوڵەکانی بڵاوکردنەوەی ئاوی وەستاو و بەم شێوەیە کەمکردنەوەی ژمارەی مێشوولە]] مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBisenRaghuvanshi2013">Bisen PS, Raghuvanshi R (22 July 2013). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 ''Emerging Epidemics: Management and Control''] (1&nbsp;ed.). Wiley. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1002/9781118393277.ch8|10.1002/9781118393277.ch8]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-118-39323-9|<bdi>978-1-118-39323-9</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 Archived] from the original on 23 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 February</span> 2024</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە بە تەواوی پێست دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی مێروو دوورخەرەوە (DEET کاریگەرترینە)؛ <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> هەروەها باشترە جل و بەرگ و تۆڕ و چادرەکان بە ڕێژەی ٠.٥% پەرمیترین چارەسەر بکرێت. <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> پاراستنی ماڵ دەتوانرێت بە شاشەی دەرگا و پەنجەرە بەدەست بهێنرێت، بە بەکارهێنانی تەندروستی، و بە بەردەوامی بەتاڵکردنەوە و پاککردنەوەی هەموو ئەو گیرفانە چ لە ژوورەوە و چ لە دەرەوە کە لەوانەیە ئاو کۆببنەوە (وەک سەتڵ، چاندن، حەوز یان سەبەتەی زبڵ). <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCDC2023">CDC (20 October 2023). [https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html "Traveling? Avoid Dengue"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. [https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html Archived] from the original on 8 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2024</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Church_of_the_Immaculate_Conception,_JB_(2025)_-_img_10.jpg|ڕاست|وێنۆک|فۆنتێکی ئاوی پیرۆز لە کڵێسای بێگەرد لە شاری جۆهور باهرو [[مالیزیا|لە مالیزیا]] وەک بەشێک لە نەهێشتنی سەرچاوەی ئاوی کراوە لە وەڵامی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچەکەدا داخراوە.]] === ڤاکسین === تا مانگی ئازاری ٢٠٢٤ دوو ڤاکسین هەیە بۆ پاراستن لە تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون؛ دێنگڤاکسیا و قدێنگا. <ref name="ECDC-Factsheet-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts|سەردێڕ=Factsheet for health professionals about dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240225174109/https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Intradermal_injection.jpg|alt=Subcutaneous injection|وێنۆک|وێناکردنی دەرزی ژێر پێست]] Dengvaxia (پێشتر CYD-TDV) لە ساڵی 2015 بەردەست بوو، و پەسەندکراوە بۆ بەکارهێنان لە ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا و لە هەندێک وڵاتی ئاسیا و ئەمریکای لاتین. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia|سەردێڕ=Information on Dengvaxia® |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212800/https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.sanofi.com |زمان=en}}</ref> ڤایرۆسێکی لاوازە، بۆ کەسانی تەمەن ٦-٤٥ ساڵ گونجاوە و لە هەر چوار جۆری سیرۆتایپی خوێنبەربوون دەتپارێزێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191332/https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> بەهۆی نیگەرانی سەلامەتی سەبارەت بە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE)، پێویستە تەنها بەو کەسانە بدرێت کە پێشتر تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون، بۆ ئەوەی لە دووبارە تووشبوونەوە بیانپارێزرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement|سەردێڕ=Sanofi restricts dengue vaccine but downplays antibody enhancement {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191331/https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Center for Infectious Disease Research & Policy |زمان=en}}</ref> لە ژێر پێستەوە وەک سێ ژەم لە نێوان شەش مانگدا دەدرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html|سەردێڕ=Dengue Vaccination: Information for Health Care Providers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212735/https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> بەرهەمهێنەرەکە، سانۆفی-پاستور, ڕایگەیاندووە کە لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٦دا واز لە بەرهەمهێنانی دێنگڤاکسیا دێنن، بە هۆکاری کەمی خواستی جیهانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hopkinsguides.com/hopkins/view/Johns_Hopkins_ABX_Guide/540769/all/Dengue_vaccine?refer=true|سەردێڕ=Dengue vaccine {{!}} Johns Hopkins ABX Guide |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.hopkinsguides.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەر == تا مانگی تەمموزی ٢٠٢٤، هیچ چارەسەرێکی دژە ڤایرۆسی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون لەبەردەستدا نییە. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون نیشانەکانی سووکیان هەیە، چاکبوونەوەش لە چەند ڕۆژێکدا ڕوودەدات. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> هیچ چارەسەرێک پێویست نییە بۆ ئەم حاڵەتانە. ڕەنگە [[پانادۆڵ|ئەسیتامینۆفین]] (Paracetamol, Tylenol ) بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی تایەکی سووک یان ئازار. ئازارشکێنە باوەکانی تر، لەوانە [[ئەسپیرین|ئەسپرین]] ، [[ئایبووپرۆفێن|ئیبوپڕۆفین]] (Advil، Motrin IB، ئەوانی تر) و [[ناپرۆکسین|ناپرۆکسین سۆدیۆم]] (Aleve) پێویستە دوور بکەونەوە چونکە دەتوانن مەترسی ئاڵۆزییەکانی خوێنبەربوون زیاد بکەن. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 "Dengue fever - Diagnosis and treatment"]. ''Mayo Clinic''. 5 October 2022. [https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 Archived] from the original on 10 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == پێشبینیکردن == {{owidslider|start=2021|list=Template:OWID/dengue fever deaths#gallery|location=commons|caption=|title=|language=|file=[[File:Dengue-fever-deaths,World,2021.svg|link=|thumb|upright=1.6|Dengue fever deaths]]|startingView=World}}زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون بەبێ هیچ کێشەیەکی بەردەوام چاک دەبنەوە. مەترسی مردن لە نێوان ئەوانەی کە تووشی خوێنبەربوونی توند بوون 0.8-2.5%، <ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> و بە چارەسەری گونجاو ئەمە کەمترە لە 1%. بەڵام ئەوانەی تووشی دابەزینی پەستانی خوێن دەبن بە شێوەیەکی بەرچاو لەوانەیە ڕێژەی مردنیان بگاتە ٢٦%. <ref name="Kularatne-2015" /> <ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1): <span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> مردن لە نێوان منداڵانی کەمتر لە پێنج ساڵدا چوار هێندە زیاترە لە چاو ئەوانەی تەمەنیان لە سەرووی ١٠ ساڵەوەیە. <ref name="Kularatne-2015" /> == پەتازانیی == تا مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٣، نەخۆشی خوێنبەربوون لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتدا بڵاوبووەتەوە و حاڵەتەکانی لە هەموو کیشوەرێکدا تۆمارکراون جگە لە ئەنتارکتیکا. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/areaswithrisk/around-the-world.html|سەردێڕ=Dengue Areas of Risk Around the World {{!}} CDC |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> ناوچەکانی ئەمریکا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ڕۆژئاوای زەریای هێمن زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://patient.info/doctor/dengue-2|سەردێڕ=Dengue |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=patient.info |زمان=en}}</ref> زەحمەتە بتوانین تەواوی ڕێژەی نەخۆشییەکە بخەمڵێنرێت، چونکە زۆرێک لە حاڵەتەکان سووکن و بە دروستی دەستنیشان نەکراون. لە ئێستادا ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی مەزەندە دەکات کە 3.9&nbsp;ملیار کەس لە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربووندان. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022" /> لە ساڵی ٢٠١٣دا، مەزەندە کرا کە ٣٩٠...&nbsp;ساڵانە ملیۆنێک تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون ڕوودەدەن و 500 هەزار لەوانە نیشانەی توندیان هەیە و 25 هەزار کەسیش گیانیان لەدەستداوە. <ref name=":11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bhatt S, Gething PW, Brady OJ, Messina JP, Farlow AW, Moyes CL, Drake JM, Brownstein JS, Hoen AG, Sankoh O, Myers MF, George DB, Jaenisch T, Wint GR, Simmons CP, Scott TW, Farrar JJ, Hay SI |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=The global distribution and burden of dengue |journal=Nature |بەرگ=٤٩٦|issue=7446 |پەڕەکان=٥٠٤–٥٠٧|bibcode=2013Natur.496..504B |doi=10.1038/nature12060 |pmc=٣٦٥١٩٩٣|pmid=٢٣٥٦٣٢٦٦}}</ref> <ref name="Jing_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jing Q, Wang M |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Dengue epidemiology |journal=Global Health Journal |بەرگ=٣|issue=2 |پەڕەکان=٣٧–٤٥|doi=10.1016/j.glohj.2019.06.002 |issn=2414-6447 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{Medical resources}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ڤایرۆس}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Crimean-Congo hemorrhagic fever}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} mxqsq7ebz92htxtyd35l0htqb0nkib9 1590446 1590426 2026-06-15T11:07:11Z Ravan 7844 1590446 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Dengue fever|image=Denguerash.JPG|alt=Photograph of a person's back with the skin exhibiting the characteristic rash of dengue fever|caption=Typical rash seen in dengue fever|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|ɛ|ŋ|ɡ|i|,_|-|ɡ|eɪ}}<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue dengue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717162940/https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue |date=17 July 2022 }} in the Merriam-Webster Dictionary</ref><ref name="lexico-definition">[https://web.archive.org/web/20210624095957/https://www.lexico.com/definition/dengue dengue] in Oxford Dictionaries</ref>|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|synonyms=Dengue, breakbone fever<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|symptoms=Fever, headache, muscle and joint pain, rash. Can be severe, mild or asymptomatic<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|complications=[[Bleeding]], [[thrombocytopenia|low levels of blood platelets]], [[Shock (circulatory)|dangerously low blood pressure]]<ref name="Kularatne-2015" />|onset=3–14 days after exposure<ref name="Kularatne-2015" />|duration=2–7 days<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|causes=[[Dengue virus]] by ''[[Aedes]]'' [[mosquito]]s<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|risks=|diagnosis=Detecting [[antibodies]] to the virus or its [[RNA]]<ref name="Kularatne-2015" />|differential=[[Malaria]], [[yellow fever]], [[viral hepatitis]], [[leptospirosis]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Nelson Textbook of Pediatrics: The field of pediatrics|ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٥٧-٧٥٦٦-٨|پەڕە=١٦٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910145008/https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref>|prevention=[[Dengue fever vaccine]], decreasing mosquito exposure<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر= East S|سەردێڕ=World's first dengue fever vaccine launched in the Philippines|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224555/http://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref>|treatment=[[Therapy#Supportive therapy|Supportive care]], [[intravenous fluids]], [[blood transfusion]]s<ref name="Kularatne-2015" />|medication=|prognosis=|frequency=5 million per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />|deaths=5,000 per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />}} [[پەڕگە:En.MD.Video-Dengue_fever.webm|وێنۆک| پوختەی ڤیدیۆ]] '''تای خوێنبەربوون''' نەخۆشییەکە کە لە مێشوولەوە دەگوازرێتەوە و بەهۆی ڤایرۆسی خوێنبەربوونەوە دروست دەبێت، لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکاندا بڵاوبووەتەوە. زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون یان بێ نیشانەن یان نیشانە سووکەکانیان دەردەکەون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=De Santis |یەکەم=Olga |دوایین٢=Bouscaren |یەکەم٢=Nicolas |دوایین٣=Flahault |یەکەم٣=Antoine |ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Asymptomatic dengue infection rate: A systematic literature review |ناونیشان=http://www.cell.com/article/S2405844023072778/pdf |journal=Heliyon |بەرگ=٩|issue=9 |bibcode=2023Heliy...920069D |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e20069 |pmc=١٠٥٥٩٨٢٤|pmid=٣٧٨٠٩٩٩٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٥|doi-access=free |article-number=e20069}}</ref><ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> نیشانەکان بە شێوەیەکی گشتی ٣ بۆ ١٤ ڕۆژ دوای تووشبوون دەست پێدەکەن. لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەرز و [[سەرئێشە]] و [[ڕشانەوە]] و ئازاری ماسولکە و جومگەکان و خورانی تایبەتمەندی پێست و پەڵەی پێست. بەگشتی چاکبوونەوە دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت. لە بەشێکی کەم لە حاڵەتەکاندا، نەخۆشییەکە گەشە دەکات بۆ '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر بە تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون یان نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون ناسرابوو)<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Alejandria MM |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue haemorrhagic fever or dengue shock syndrome in children |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٥|پەڕە=٠٩١٧|pmc=٤٣٩٢٨٤٢|pmid=٢٥٨٦٠٤٠٤}}</ref> لەگەڵ [[خوێنبەربوون]] ، ئاستی کەمی پلاکتەکانی خوێن ، دزەکردنی [[پلازمای خوێن]] ، و دابەزینی پەستانی خوێن بە شێوەیەکی مەترسیدار.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}</ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}</ref> نەخۆشی خوێنبەربوون لەلایەن چەندین جۆری [[مێشوولە|مێشوولەی]] مێینەی [[جنس (ژینناسی)|جۆری]] ''Aedes'' بڵاودەبێتەوە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی ''Aedes aegypti''.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ڤایرۆسەکە چوار جۆری سیرۆتایپی پشتڕاستکراوەی هەیە ; تووشبوون بە جۆرێک بەزۆری [[پارێزراوی (پزیشکی)|بەرگری]] تەواوی تەمەن دەدات بەو جۆرە، بەڵام تەنها بەرگری کورتخایەن بۆ جۆرەکانی تر. تووشبوون بە جۆرێکی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات، کە پێی دەوترێت بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> لەوانەیە نیشانەکانی لە نیشانەکانی [[مالاریا|مەلاریا]] ، [[ئەنفلۆنزا]] ، یان زیکا بچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=StatPearls|vauthors=Schaefer TJ, Panda PK, Wolford RW|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing|شوێن=Treasure Island (FL)|chapter=Dengue Fever|pmid=٢٨٦١٣٤٨٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211214061113/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پشکنینی خوێن بۆ پشتڕاستکردنەوەی دەستنیشانکردنەکە لەوانەش دیاریکردنی [[ئار ئێن ئەی|RNA]] ڤایرۆسی، یان [[دژەتەن|دژەتەنی]] تایبەت.<ref name="CDC-Diagnosis-2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html|سەردێڕ=Dengue Diagnosis {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221955/https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> بە نەهێشتنی مێشوولە و ڕێگریکردن لە پێوەدانی مێشوولە دەتوانرێت ڕێگری لە تووشبوون بکرێت.<ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}</ref> دوو جۆر ڤاکسینی خوێنبەربوون پەسەندکراون و بە شێوەیەکی بازرگانی بەردەستن. نەخۆشی دێنگڤاکسیا لە ساڵی ٢٠١٦ بەردەست بوو، بەڵام تەنها پێشنیار دەکرێت بۆ ڕێگریکردن لە دووبارە تووشبوون بەو کەسانەی کە پێشتر تووشی بوون.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Dengue vaccine: WHO position paper – September 2018 |ناونیشان=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Weekly Epidemiological Record |بەرگ=٣٦|issue=93 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٧٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190105130352/http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> ڤاکسینی دووەم بە ناوی Qdenga لە ساڵی ٢٠٢٢ بەردەست بوو و لە تەمەنی چوار ساڵییەوە بۆ گەورەکان و هەرزەکاران و منداڵان گونجاوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga|سەردێڕ=Qdenga {{!}} European Medicines Agency (EMA) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227073545/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> چارەسەرکردن نیشانەی هەیە, چونکە هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون نییە. لە حاڵەتە سووکەکاندا، چارەسەرکردن گرنگی بە چارەسەرکردنی ئازار دەدات. حاڵەتە توندەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون پێویستیان بە خەواندن لە نەخۆشخانە هەیە؛ چارەسەرکردنی توندی خوێنبەربوون پاڵپشتە و بریتییە لە پێدانی شلە یان لە ڕێگەی دەمەوە یان لە ڕێگەی خوێنبەرەوە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> سەرەتاییترین وەسفەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ساڵی ١٧٧٩ەوە دەگەڕێتەوە؛ هۆکاری ڤایرۆسی و بڵاوبوونەوەی تا سەرەتای سەدەی بیستەم تێگەیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Henchal EA, Putnak JR |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٠|سەردێڕ=The dengue viruses |journal=Clinical Microbiology Reviews |بەرگ=٣|issue=4 |پەڕەکان=٣٧٦–٣٩٦|bibcode=1990CliMR...3..376H |doi=10.1128/CMR.3.4.376 |pmc=٣٥٨١٦٩|pmid=٢٢٢٤٨٣٧}}</ref> لە ئێستاوە لە زیاتر لە سەد وڵاتدا بڵاوبووەتەوە ، نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکانەوە بۆ نیمچە دوورگەی ئیبەری و ویلایەتی باشووری ئەمریکا بڵاودەبێتەوە، ئەمەش بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ [[گۆڕانی ئاووھەوا|گۆڕانی کەشوهەوا]].<ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 "Dengue- Global situation"]. ''World Health Organization''. [https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Paz-Bailey G, Adams LE, Deen J, Anderson KB, Katzelnick LC |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Dengue |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٣|issue=10427 |پەڕەکان=٦٦٧–٦٨٢|doi=10.1016/S0140-6736(23)02576-X |pmc=١٢٣٧٢٤٧٢|pmid=٣٨٢٨٠٣٨٨|s2cid=267201333}}</ref> وەک نەخۆشییەکی گەرم و گوڕ و پشتگوێخراو پۆلێن دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases|سەردێڕ=Neglected tropical diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126193108/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، زیاتر لە ٥&nbsp;ملیۆنێک تووشبوون تۆمارکراون و زیاتر لە 5000 کەس بەهۆی نەخۆشی خوێنبەربوونەوە گیانیان لەدەستداوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> بەو پێیەی زۆربەی حاڵەتەکان بێ نیشانەن یان سووکن، ژمارەی ڕاستەقینەی حاڵەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون و مردن بە کەم ڕاپۆرت کراوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> == نیشانە و نیشانەکانی == بە شێوەیەکی ئاسایی، ئەو کەسانەی تووشی ڤایرۆسی خوێنبەربوون دەبن، نیشانەکانیان نییە یان تەنها نیشانە سووکەکانیان هەیە وەک تایەکی ئاڵۆز نەبوو (80%).<ref name="Whitehorn-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whitehorn J, Farrar J |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue |journal=British Medical Bulletin |بەرگ=٩٥|پەڕەکان=١٦١–١٧٣|doi=10.1093/bmb/ldq019 |pmid=٢٠٦١٦١٠٦|s2cid=215154729 |doi-access=free}}</ref><ref name="Reiter-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reiter P |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Yellow fever and dengue: a threat to Europe? |ناونیشان=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Euro Surveillance |بەرگ=١٥|issue=10 |پەڕە=١٩٥٠٩|doi=10.2807/ese.15.10.19509-en |pmid=٢٠٤٠٣٣١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707070425/http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|doi-access=free}}</ref> هەندێکی تر نەخۆشی توندتریان هەیە (٥%)، و بە ڕێژەیەکی کەم مەترسی لەسەر ژیان دروست دەکات.<ref name="Whitehorn-2010" /><ref name="Reiter-2010" /> ماوەی کەرەوزکردن (کاتی نێوان بەرکەوتن و دەستپێکردنی نیشانەکان) لە نێوان ٣ بۆ ١٤ ڕۆژدایە، بەڵام زۆربەی کات ٤ بۆ ٧ ڕۆژە.<ref name="Gubler-2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|vauthors=Gubler DJ|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٥١٤٧-٨|veditors=Mahy BW, Van Regenmortel MH|شوێن=Boston|پەڕەکان=٣٧٢–٣٨٢|chapter=Dengue viruses|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160609195355/https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نیشانە تایبەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوونی سووک بریتین لە تایەکی کتوپڕ، سەرئێشە (بە شێوەیەکی گشتی لە پشت چاوەوەیە)، ئازاری ماسولکە و جومگەکان، سکچوون، ڕشانەوە، ئاوسانی ڕژێنەکان و پەڵە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe "Dengue: How to keep children safe | UNICEF South Asia"]. ''www.unicef.org''. [https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەگەر ئەمە بەرەو خوێنبەربوونی توند بچێت نیشانەکانی بریتین لە ئازاری توندی سک، ڕشانەوەیەکی بەردەوام، هەناسەدانی خێرا، خوێنبەربوونی پووک یان لووت، ماندوێتی، نائارامی، خوێن لە ڕشانەوە یان پیساییدا، تینوێتییەکی زۆر، پێستی کاڵ و سارد، و هەستکردن بە لاوازی.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> === خولی کلینیکی === [[پەڕگە:Dengue_fever_symptoms.svg|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever|وێنۆک|وێناکردنی نەخشەیی نیشانەکانی تای خوێنبەربوون]] [[پەڕگە:Course_of_Dengue_illness_vectorized.svg|وێنۆک|کۆرسی کلینیکی تای خوێنبەربوون]] ڕێڕەوی تووشبوون بە سێ قۆناغ دابەش دەکرێت: تاو، مەترسیدار و چاکبوونەوە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}</ref> قۆناغی تاو تای [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|بەرز]] لەخۆدەگرێت (40-41&nbsp;°C؛ 104–105.8&nbsp;°F)، و پەیوەندی بە ئازاری گشتگیر و سەرئێشە هەیە؛ ئەمە بەزۆری دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}</ref> هەروەها لەوانەیە سکچوون و ڕشانەوە و پەڵە و ئازار لە ماسولکە و جومگەکاندا هەبێت.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> زۆربەی خەڵک لە ماوەی هەفتەیەک یان زیاتردا چاک دەبنەوە. لە نزیکەی 5%ی حاڵەتەکاندا نیشانەکان خراپتر دەبن و دەتوانن ببنە مەترسی لەسەر ژیان. ئەمەش پێی دەوترێت '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر پێی دەگوترا ''تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون'' یان ''نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون'' ).<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}</ref> خوێنبەربوونی توند دەبێتە هۆی شۆک و خوێنبەربوونی ناوەوە و لەکارکەوتنی ئەندامەکانی جەستە و تەنانەت مردنیش. نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە بریتین لە ئازاری توندی گەدە، ڕشانەوە، سەختی هەناسەدان، خوێن لە لووت، پووک، ڕشانەوە یان پیساییدا.<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لەم ماوەیەدا دزەکردنی پلازما لە خوێنبەرەکانەوە ڕوودەدات، لەگەڵ کەمبوونەوەی [[پەڕەی خوێن|پلاکتەکان]].<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 "Dengue fever - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 Archived] from the original on 26 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">25 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمەش لەوانەیە ببێتە هۆی کۆبوونەوەی شلە لە [[سنگەکەلێن|سنگ]] و [[سکەکەلێن|بۆشایی سک]] و هەروەها کەمبوونەوەی شلە لە سووڕی خوێن و کەمبوونەوەی دابینکردنی خوێن بۆ ئەندامە گرنگەکان.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> قۆناغی چاکبوونەوە بەزۆری دوو بۆ سێ ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> زۆرجار باشتربوونەکە سەرنجڕاکێشە، و دەتوانێت لەگەڵ [[خوران|خورانی]] توند و خاوبوونەوەی لێدانی دڵدا بێت.<ref name="Ranjit-2011" /> == هۆکار == === ڤایرۆسزانی === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Dengue virus}} [[پەڕگە:Dengue.jpg|alt=A transmission electron microscopy image showing dengue virus|وێنۆک|وێنەیەکی بچووکی TEM کە ڤایرۆسی ڤایرۆسی خوێنبەربوون نیشان دەدات (کۆمەڵە خاڵە تاریکەکان لە نزیک ناوەند)]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (DENV) ڤایرۆسێکی RNA یە لە خێزانی ''Flaviviridae'' ; جۆری ''Flavivirus''. ئەندامانی دیکەی هەمان ڕەگەز بریتین لە ڤایرۆسی تای زەرد و ڤایرۆسی ڕۆژئاوای نیل و ڤایرۆسی زیکا. [[جینۆم|جینۆمی]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (مادەی بۆماوەیی) نزیکەی 11,000 بنەمای نیوکلیۆتایدی تێدایە، کە [[کۆدی جێنەتیک|کۆدی]] سێ مۆلیکولی [[پرۆتین|پڕۆتینی پێکهاتەیی]] (C, prM و E) کە گەردیلەی ڤایرۆسەکە پێکدەهێنن و حەوت مۆلیکولی پڕۆتینی دیکە کە پێویستن بۆ دووبارەبوونەوەی ڤایرۆسەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rodenhuis-Zybert IA, Wilschut J, Smit JM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity |ناونیشان=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |بەرگ=٦٧|issue=16 |پەڕەکان=٢٧٧٣–٢٧٨٦|doi=10.1007/s00018-010-0357-z |pmc=١١١١٥٨٢٣|pmid=٢٠٣٧٢٩٦٥|s2cid=4232236 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="Guzman-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Guzman MG, Halstead SB, Artsob H, Buchy P, Farrar J, Gubler DJ, Hunsperger E, Kroeger A, Margolis HS, Martínez E, Nathan MB, Pelegrino JL, Simmons C, Yoksan S, Peeling RW |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue: a continuing global threat |journal=Nature Reviews. Microbiology |بەرگ=٨|issue=12 Suppl |پەڕەکان=S٧-١٦|doi=10.1038/nrmicro2460 |pmc=٤٣٣٣٢٠١|pmid=٢١٠٧٩٦٥٥}}</ref> چوار جۆری پشتڕاستکراوەی ڤایرۆسەکە هەیە، کە پێیان دەوترێت سیرۆتایپەکان ، کە بە DENV-1، DENV-2، DENV-3 و DENV-4 ناودەبرێن. جیاوازی نێوان جۆرەکانی سیرۆتایپەکان لەسەر بنەمای دژە جینییەکانیانە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|سەردێڕ=Healthgrid applications and core technologies : proceedings of HealthGrid 2010|vauthors=Solomonides T|بڵاوکەرەوە=IOS Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٧٥٠-٥٨٢-٢|edition=[Online-Ausg.]|شوێن=Amsterdam|پەڕە=٢٣٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160501063614/https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گواستنەوە === [[File:Aedes_aegypti_feeding.jpg|alt=Close-up photograph of an ''Aedes aegypti'' mosquito biting human skin|ڕاست|وێنۆک| مێشوولەی ''Aedes aegypti'' کە لە خانەخوێیەکی مرۆڤ دەخوات]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون زۆرترین جار بەهۆی پێوەدانی مێشوولە لە جۆری ''Aedes'' دەگوازرێتەوە، بەتایبەتی ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAbU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>aegypti''.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/disease-vectors/facts/mosquito-factsheets/aedes-aegypti|سەردێڕ=Aedes aegypti - Factsheet for experts |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170710145706/https://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/vectors/mosquitoes/Pages/aedes-aegypti.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> پێیان باشە لە کاتی خەوتن و بەیانیدا خۆراک بدەن،<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|سەردێڕ=Global Strategy For Dengue Prevention And Control|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٠٤٠٣-٤|پەڕەکان=١٦–١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121030141619/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام لەوانەیە لە هەر کاتێکی ڕۆژدا گاز بگرن و بەم شێوەیە هەوکردن بڵاوبکەنەوە.<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826005756/http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> جۆرەکانی تری ''ئایدێس'' کە ڕەنگە نەخۆشییەکە بگوازنەوە بریتین لە ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>albopictus'', ''ئەی.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>polynesiensis'' و ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>سکوتێلاریس''. مرۆڤ خانەخوێی سەرەکی ڤایرۆسەکەیە،<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gould EA, Solomon T |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Pathogenic flaviviruses |ناونیشان=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Lancet |بەرگ=٣٧١|issue=9611 |پەڕەکان=٥٠٠–٥٠٩|doi=10.1016/S0140-6736(08)60238-X |pmid=١٨٢٦٢٠٤٢|s2cid=205949828 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054828/https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|doi-access=free}}</ref> بەڵام لە [[گوانداری ڕەسەن|سەرەتاییە]] غەیرە مرۆڤەکانیشدا دەسوڕێتەوە، و دەتوانێت شیردەرەکانی تر تووش بکات.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gwee SX, St John AL, Gray GC, Pang J |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Animals as potential reservoirs for dengue transmission: A systematic review |journal=One Health |بەرگ=١٢|doi=10.1016/j.onehlt.2021.100216 |pmc=٧٨٦٨٧١٥|pmid=٣٣٥٩٨٥٢٥|article-number=100216}}</ref><ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Vector-Borne Viral Infections |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110203162048/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> دەتوانرێت هەوکردنێک لە ڕێگەی یەک گازگرتنەوە بەدەست بهێنرێت.<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}</ref> === هۆکارەکانی مەترسی === مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو.<ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013" /> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە پێست بە تەواوی دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو ( DEET کاریگەرترینە).<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Antibody_dependent_enhancement.svg|وێنۆک|لە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەنەکان (ADE)، دژەتەنەکان بە هەردوو گەردیلەی ڤایرۆسی و وەرگرەکانی Fc گاما دەبەسترێنەوە کە لەسەر خانەکانی بەرگری دەربڕدراون، ئەمەش ئەگەری تووشبوونی ڤایرۆسەکان ئەو خانانە زیاد دەکات.]] وا بیردەکرێتەوە کە تووشبوون بە یەکێک لە جۆری سیرۆتایپەکان بەرگری تەواوی ژیان بۆ ئەو جۆرە بەرهەم دەهێنێت، بەڵام تەنها پاراستنی کورتخایەن لە دژی سێ جۆری دیکە. <ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenWilson2010">Chen LH, Wilson ME (October 2010). "Dengue and chikungunya infections in travelers". ''Current Opinion in Infectious Diseases''. '''23''' (5): <span class="nowrap">438–</span>444. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/QCO.0b013e32833c1d16|10.1097/QCO.0b013e32833c1d16]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20581669 20581669]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2452280 2452280].</cite></ref> دووبارە تووشبوون بە سیرۆتایپی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات بەهۆی دیاردەیەک کە بە بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE) ناسراوە. <ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue "Dengue | CDC Yellow Book 2024"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. 1 May 2023. [https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue Archived] from the original on 14 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name="Teo-2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Teo A, Tan HD, Loy T, Chia PY, Chua CL |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Understanding antibody-dependent enhancement in dengue: Are afucosylated IgG1s a concern? |journal=PLOS Pathogens |بەرگ=١٩|issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1011223 |pmc=١٠٠٦٢٥٦٥|pmid=٣٦٩٩٦٠٢٦|doi-access=free |article-number=e1011223}}</ref> میکانیزمی وردی ADE بە تەواوی تێنەگەیشتوون. <ref name="Teo-2023" /> وا دیارە کە ADE کاتێک ڕوودەدات کە ئەو دژەتەنانەی کە لە کاتی وەڵامدانەوەی بەرگریدا دروست دەبن، مادەیەکی نەخۆشخواز دەناسنەوە و دەیبەستنەوە، بەڵام شکست دەهێنن لە بێلایەنکردنی. لەبری ئەوە، کۆمپلێکسی دژەتەن-ڤایرۆس توانای بەرزبوونەوەی هەیە بۆ بەستنەوەی بە وەرگرەکانی Fcγ ی خانە بەرگرییە ئامانجدارەکان، ئەمەش وا دەکات ڤایرۆسەکە خانەکە تووش بکات و خۆی زاوزێ بکاتەوە. <ref name="Teo-2023" /> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines|سەردێڕ=Vaccine Safety: Antibody-dependent Enhancement (ADE) and Vaccines {{!}} Children's Hospital of Philadelphia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240229214549/https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=The Children's Hospital of Philadelphia}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:Dengue_testing.png|وێنۆک|گرافیکی کەی پشکنینی تاقیگەیی بۆ تای خوێنبەربوون پۆزەتیڤ دەبێت. ڕۆژی سفر ئاماژەیە بۆ دەستپێکردنی نیشانەکان، یەکەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی سەرەتایییان هەیە، دووەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی لاوەکییان هەیە. <ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref>]] حاڵەتە سووکەکانی تای خوێنبەربوون بە ئاسانی دەتوانرێت لەگەڵ چەندین نەخۆشی باودا تێکەڵ بکرێت لەوانە [[ئەنفلۆنزا]] ، [[سوورێژە|سورێژە]] ، چیکۆنگونیا و زیکا. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="MSD Manual Professional Edition">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue|سەردێڕ=Dengue - Infectious Disease |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304203003/https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=MSD Manual Professional Edition |زمان=en-GB}}</ref> خوێنبەربوون، چیکۆنگونیا و زیکا هەمان شێوازی گواستنەوەیان هەیە ( مێشوولەی ''Aedes'' ) و زۆرجار لە هەمان ناوچەدا جێگیرن، بەجۆرێک کە ئەگەری ئەوە هەیە لە یەک کاتدا تووشی زیاتر لە نەخۆشییەک ببن. <ref name="Beltran-Silva-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Beltrán-Silva SL, Chacón-Hernández SS, Moreno-Palacios E, Pereyra-Molina JÁ |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Clinical and differential diagnosis: Dengue, chikungunya and Zika |ناونیشان=https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Revista Médica del Hospital General de México |زمان=en |بەرگ=٨١|issue=3 |پەڕەکان=١٤٦–١٥٣|doi=10.1016/j.hgmx.2016.09.011 |issn=0185-1063 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304213207/https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|doi-access=free}}</ref> بۆ گەشتیاران، پێویستە دەستنیشانکردنی تای خوێنبەربوون لە هەر کەسێکدا لەبەرچاو بگیرێت کە لە ماوەی دوو هەفتەدا لە ناوچە گەرمەکان یان ناوچە گەرمەکاندا تووشی تا دەبێت. <ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref> نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی خوێنبەربوونی توند بریتین لە ئازاری سک، ڕشانەوەی بەردەوام، ئاوسانی، خوێنبەربوون، بێهێزی و گەورەبوونی جگەر. جارێکی تر دەتوانین ئەم نیشانانە لەگەڵ نەخۆشیەکانی تری وەک مەلاریا، هەوکردنی گەدە و ڕیخۆڵە، لێپتۆسپایرۆسیس و تایفوس تێکەڵ بکرێت. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOrganization2009">Organization WH (21 April 2009). [https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871 ''Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control'']. World Health Organization. p.&nbsp;46. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154787-1|<bdi>978-92-4-154787-1</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871 Archived] from the original on 16 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2024</span>. <q>Textbox B and Textbox C.</q></cite></ref> == خۆپاراستن == === کۆنتڕۆڵکردنی مێشوولە === [[پەڕگە:Vector_Control.jpg|alt=A black and white photograph of people filling in a ditch with standing water|وێنۆک|وێنەیەکی ساڵانی ١٩٢٠ کە هەوڵەکانی بڵاوکردنەوەی ئاوی وەستاو و بەم شێوەیە کەمکردنەوەی ژمارەی مێشوولە]] مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBisenRaghuvanshi2013">Bisen PS, Raghuvanshi R (22 July 2013). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 ''Emerging Epidemics: Management and Control''] (1&nbsp;ed.). Wiley. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1002/9781118393277.ch8|10.1002/9781118393277.ch8]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-118-39323-9|<bdi>978-1-118-39323-9</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 Archived] from the original on 23 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 February</span> 2024</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە بە تەواوی پێست دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی مێروو دوورخەرەوە (DEET کاریگەرترینە)؛ <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> هەروەها باشترە جل و بەرگ و تۆڕ و چادرەکان بە ڕێژەی ٠.٥% پەرمیترین چارەسەر بکرێت. <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> پاراستنی ماڵ دەتوانرێت بە شاشەی دەرگا و پەنجەرە بەدەست بهێنرێت، بە بەکارهێنانی تەندروستی، و بە بەردەوامی بەتاڵکردنەوە و پاککردنەوەی هەموو ئەو گیرفانە چ لە ژوورەوە و چ لە دەرەوە کە لەوانەیە ئاو کۆببنەوە (وەک سەتڵ، چاندن، حەوز یان سەبەتەی زبڵ). <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCDC2023">CDC (20 October 2023). [https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html "Traveling? Avoid Dengue"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. [https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html Archived] from the original on 8 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2024</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Church_of_the_Immaculate_Conception,_JB_(2025)_-_img_10.jpg|ڕاست|وێنۆک|فۆنتێکی ئاوی پیرۆز لە کڵێسای بێگەرد لە شاری جۆهور باهرو [[مالیزیا|لە مالیزیا]] وەک بەشێک لە نەهێشتنی سەرچاوەی ئاوی کراوە لە وەڵامی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچەکەدا داخراوە.]] === ڤاکسین === تا مانگی ئازاری ٢٠٢٤ دوو ڤاکسین هەیە بۆ پاراستن لە تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون؛ دێنگڤاکسیا و قدێنگا. <ref name="ECDC-Factsheet-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts|سەردێڕ=Factsheet for health professionals about dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240225174109/https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Intradermal_injection.jpg|alt=Subcutaneous injection|وێنۆک|وێناکردنی دەرزی ژێر پێست]] Dengvaxia (پێشتر CYD-TDV) لە ساڵی 2015 بەردەست بوو، و پەسەندکراوە بۆ بەکارهێنان لە ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا و لە هەندێک وڵاتی ئاسیا و ئەمریکای لاتین. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia|سەردێڕ=Information on Dengvaxia® |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212800/https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.sanofi.com |زمان=en}}</ref> ڤایرۆسێکی لاوازە، بۆ کەسانی تەمەن ٦-٤٥ ساڵ گونجاوە و لە هەر چوار جۆری سیرۆتایپی خوێنبەربوون دەتپارێزێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191332/https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> بەهۆی نیگەرانی سەلامەتی سەبارەت بە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE)، پێویستە تەنها بەو کەسانە بدرێت کە پێشتر تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون، بۆ ئەوەی لە دووبارە تووشبوونەوە بیانپارێزرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement|سەردێڕ=Sanofi restricts dengue vaccine but downplays antibody enhancement {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191331/https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Center for Infectious Disease Research & Policy |زمان=en}}</ref> لە ژێر پێستەوە وەک سێ ژەم لە نێوان شەش مانگدا دەدرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html|سەردێڕ=Dengue Vaccination: Information for Health Care Providers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212735/https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> بەرهەمهێنەرەکە، سانۆفی-پاستور, ڕایگەیاندووە کە لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٦دا واز لە بەرهەمهێنانی دێنگڤاکسیا دێنن، بە هۆکاری کەمی خواستی جیهانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hopkinsguides.com/hopkins/view/Johns_Hopkins_ABX_Guide/540769/all/Dengue_vaccine?refer=true|سەردێڕ=Dengue vaccine {{!}} Johns Hopkins ABX Guide |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.hopkinsguides.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەر == تا مانگی تەمموزی ٢٠٢٤، هیچ چارەسەرێکی دژە ڤایرۆسی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون لەبەردەستدا نییە. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون نیشانەکانی سووکیان هەیە، چاکبوونەوەش لە چەند ڕۆژێکدا ڕوودەدات. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> هیچ چارەسەرێک پێویست نییە بۆ ئەم حاڵەتانە. ڕەنگە [[پانادۆڵ|ئەسیتامینۆفین]] (Paracetamol, Tylenol ) بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی تایەکی سووک یان ئازار. ئازارشکێنە باوەکانی تر، لەوانە [[ئەسپیرین|ئەسپرین]] ، [[ئایبووپرۆفێن|ئیبوپڕۆفین]] (Advil، Motrin IB، ئەوانی تر) و [[ناپرۆکسین|ناپرۆکسین سۆدیۆم]] (Aleve) پێویستە دوور بکەونەوە چونکە دەتوانن مەترسی ئاڵۆزییەکانی خوێنبەربوون زیاد بکەن. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 "Dengue fever - Diagnosis and treatment"]. ''Mayo Clinic''. 5 October 2022. [https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 Archived] from the original on 10 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == پێشبینیکردن == {{owidslider|start=2021|list=Template:OWID/dengue fever deaths#gallery|location=commons|caption=|title=|language=|file=[[File:Dengue-fever-deaths,World,2021.svg|link=|thumb|upright=1.6|Dengue fever deaths]]|startingView=World}}زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون بەبێ هیچ کێشەیەکی بەردەوام چاک دەبنەوە. مەترسی مردن لە نێوان ئەوانەی کە تووشی خوێنبەربوونی توند بوون 0.8-2.5%، <ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> و بە چارەسەری گونجاو ئەمە کەمترە لە 1%. بەڵام ئەوانەی تووشی دابەزینی پەستانی خوێن دەبن بە شێوەیەکی بەرچاو لەوانەیە ڕێژەی مردنیان بگاتە ٢٦%. <ref name="Kularatne-2015" /> <ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1): <span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> مردن لە نێوان منداڵانی کەمتر لە پێنج ساڵدا چوار هێندە زیاترە لە چاو ئەوانەی تەمەنیان لە سەرووی ١٠ ساڵەوەیە. <ref name="Kularatne-2015" /> == پەتازانیی == تا مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٣، نەخۆشی خوێنبەربوون لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتدا بڵاوبووەتەوە و حاڵەتەکانی لە هەموو کیشوەرێکدا تۆمارکراون جگە لە ئەنتارکتیکا. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/areaswithrisk/around-the-world.html|سەردێڕ=Dengue Areas of Risk Around the World {{!}} CDC |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> ناوچەکانی ئەمریکا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ڕۆژئاوای زەریای هێمن زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://patient.info/doctor/dengue-2|سەردێڕ=Dengue |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=patient.info |زمان=en}}</ref> زەحمەتە بتوانین تەواوی ڕێژەی نەخۆشییەکە بخەمڵێنرێت، چونکە زۆرێک لە حاڵەتەکان سووکن و بە دروستی دەستنیشان نەکراون. لە ئێستادا ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی مەزەندە دەکات کە 3.9&nbsp;ملیار کەس لە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربووندان. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022" /> لە ساڵی ٢٠١٣دا، مەزەندە کرا کە ٣٩٠...&nbsp;ساڵانە ملیۆنێک تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون ڕوودەدەن و 500 هەزار لەوانە نیشانەی توندیان هەیە و 25 هەزار کەسیش گیانیان لەدەستداوە. <ref name=":11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bhatt S, Gething PW, Brady OJ, Messina JP, Farlow AW, Moyes CL, Drake JM, Brownstein JS, Hoen AG, Sankoh O, Myers MF, George DB, Jaenisch T, Wint GR, Simmons CP, Scott TW, Farrar JJ, Hay SI |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=The global distribution and burden of dengue |journal=Nature |بەرگ=٤٩٦|issue=7446 |پەڕەکان=٥٠٤–٥٠٧|bibcode=2013Natur.496..504B |doi=10.1038/nature12060 |pmc=٣٦٥١٩٩٣|pmid=٢٣٥٦٣٢٦٦}}</ref> <ref name="Jing_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jing Q, Wang M |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Dengue epidemiology |journal=Global Health Journal |بەرگ=٣|issue=2 |پەڕەکان=٣٧–٤٥|doi=10.1016/j.glohj.2019.06.002 |issn=2414-6447 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{Medical resources}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ڤایرۆس}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Crimean-Congo hemorrhagic fever}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} eqtc26hvj82qnmot3fkxp9bmbxrsqnd 1590449 1590446 2026-06-15T11:08:08Z Ravan 7844 1590449 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Dengue fever|image=Denguerash.JPG|alt=Photograph of a person's back with the skin exhibiting the characteristic rash of dengue fever|caption=پەڵەی ئاسایی کە لە تای خوێنبەربووندا دەبینرێت|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|ɛ|ŋ|ɡ|i|,_|-|ɡ|eɪ}}<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue dengue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717162940/https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue |date=17 July 2022 }} in the Merriam-Webster Dictionary</ref><ref name="lexico-definition">[https://web.archive.org/web/20210624095957/https://www.lexico.com/definition/dengue dengue] in Oxford Dictionaries</ref>|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|synonyms=Dengue, breakbone fever<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|symptoms=Fever, headache, muscle and joint pain, rash. Can be severe, mild or asymptomatic<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|complications=[[Bleeding]], [[thrombocytopenia|low levels of blood platelets]], [[Shock (circulatory)|dangerously low blood pressure]]<ref name="Kularatne-2015" />|onset=3–14 days after exposure<ref name="Kularatne-2015" />|duration=2–7 days<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|causes=[[Dengue virus]] by ''[[Aedes]]'' [[mosquito]]s<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|risks=|diagnosis=Detecting [[antibodies]] to the virus or its [[RNA]]<ref name="Kularatne-2015" />|differential=[[Malaria]], [[yellow fever]], [[viral hepatitis]], [[leptospirosis]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Nelson Textbook of Pediatrics: The field of pediatrics|ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٥٧-٧٥٦٦-٨|پەڕە=١٦٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910145008/https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref>|prevention=[[Dengue fever vaccine]], decreasing mosquito exposure<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر= East S|سەردێڕ=World's first dengue fever vaccine launched in the Philippines|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224555/http://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref>|treatment=[[Therapy#Supportive therapy|Supportive care]], [[intravenous fluids]], [[blood transfusion]]s<ref name="Kularatne-2015" />|medication=|prognosis=|frequency=5 million per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />|deaths=5,000 per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />}} [[پەڕگە:En.MD.Video-Dengue_fever.webm|وێنۆک| پوختەی ڤیدیۆ]] '''تای خوێنبەربوون''' نەخۆشییەکە کە لە مێشوولەوە دەگوازرێتەوە و بەهۆی ڤایرۆسی خوێنبەربوونەوە دروست دەبێت، لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکاندا بڵاوبووەتەوە. زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون یان بێ نیشانەن یان نیشانە سووکەکانیان دەردەکەون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=De Santis |یەکەم=Olga |دوایین٢=Bouscaren |یەکەم٢=Nicolas |دوایین٣=Flahault |یەکەم٣=Antoine |ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Asymptomatic dengue infection rate: A systematic literature review |ناونیشان=http://www.cell.com/article/S2405844023072778/pdf |journal=Heliyon |بەرگ=٩|issue=9 |bibcode=2023Heliy...920069D |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e20069 |pmc=١٠٥٥٩٨٢٤|pmid=٣٧٨٠٩٩٩٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٥|doi-access=free |article-number=e20069}}</ref><ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> نیشانەکان بە شێوەیەکی گشتی ٣ بۆ ١٤ ڕۆژ دوای تووشبوون دەست پێدەکەن. لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەرز و [[سەرئێشە]] و [[ڕشانەوە]] و ئازاری ماسولکە و جومگەکان و خورانی تایبەتمەندی پێست و پەڵەی پێست. بەگشتی چاکبوونەوە دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت. لە بەشێکی کەم لە حاڵەتەکاندا، نەخۆشییەکە گەشە دەکات بۆ '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر بە تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون یان نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون ناسرابوو)<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Alejandria MM |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue haemorrhagic fever or dengue shock syndrome in children |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٥|پەڕە=٠٩١٧|pmc=٤٣٩٢٨٤٢|pmid=٢٥٨٦٠٤٠٤}}</ref> لەگەڵ [[خوێنبەربوون]] ، ئاستی کەمی پلاکتەکانی خوێن ، دزەکردنی [[پلازمای خوێن]] ، و دابەزینی پەستانی خوێن بە شێوەیەکی مەترسیدار.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}</ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}</ref> نەخۆشی خوێنبەربوون لەلایەن چەندین جۆری [[مێشوولە|مێشوولەی]] مێینەی [[جنس (ژینناسی)|جۆری]] ''Aedes'' بڵاودەبێتەوە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی ''Aedes aegypti''.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ڤایرۆسەکە چوار جۆری سیرۆتایپی پشتڕاستکراوەی هەیە ; تووشبوون بە جۆرێک بەزۆری [[پارێزراوی (پزیشکی)|بەرگری]] تەواوی تەمەن دەدات بەو جۆرە، بەڵام تەنها بەرگری کورتخایەن بۆ جۆرەکانی تر. تووشبوون بە جۆرێکی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات، کە پێی دەوترێت بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> لەوانەیە نیشانەکانی لە نیشانەکانی [[مالاریا|مەلاریا]] ، [[ئەنفلۆنزا]] ، یان زیکا بچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=StatPearls|vauthors=Schaefer TJ, Panda PK, Wolford RW|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing|شوێن=Treasure Island (FL)|chapter=Dengue Fever|pmid=٢٨٦١٣٤٨٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211214061113/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پشکنینی خوێن بۆ پشتڕاستکردنەوەی دەستنیشانکردنەکە لەوانەش دیاریکردنی [[ئار ئێن ئەی|RNA]] ڤایرۆسی، یان [[دژەتەن|دژەتەنی]] تایبەت.<ref name="CDC-Diagnosis-2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html|سەردێڕ=Dengue Diagnosis {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221955/https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> بە نەهێشتنی مێشوولە و ڕێگریکردن لە پێوەدانی مێشوولە دەتوانرێت ڕێگری لە تووشبوون بکرێت.<ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}</ref> دوو جۆر ڤاکسینی خوێنبەربوون پەسەندکراون و بە شێوەیەکی بازرگانی بەردەستن. نەخۆشی دێنگڤاکسیا لە ساڵی ٢٠١٦ بەردەست بوو، بەڵام تەنها پێشنیار دەکرێت بۆ ڕێگریکردن لە دووبارە تووشبوون بەو کەسانەی کە پێشتر تووشی بوون.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Dengue vaccine: WHO position paper – September 2018 |ناونیشان=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Weekly Epidemiological Record |بەرگ=٣٦|issue=93 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٧٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190105130352/http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> ڤاکسینی دووەم بە ناوی Qdenga لە ساڵی ٢٠٢٢ بەردەست بوو و لە تەمەنی چوار ساڵییەوە بۆ گەورەکان و هەرزەکاران و منداڵان گونجاوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga|سەردێڕ=Qdenga {{!}} European Medicines Agency (EMA) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227073545/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> چارەسەرکردن نیشانەی هەیە, چونکە هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون نییە. لە حاڵەتە سووکەکاندا، چارەسەرکردن گرنگی بە چارەسەرکردنی ئازار دەدات. حاڵەتە توندەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون پێویستیان بە خەواندن لە نەخۆشخانە هەیە؛ چارەسەرکردنی توندی خوێنبەربوون پاڵپشتە و بریتییە لە پێدانی شلە یان لە ڕێگەی دەمەوە یان لە ڕێگەی خوێنبەرەوە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> سەرەتاییترین وەسفەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ساڵی ١٧٧٩ەوە دەگەڕێتەوە؛ هۆکاری ڤایرۆسی و بڵاوبوونەوەی تا سەرەتای سەدەی بیستەم تێگەیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Henchal EA, Putnak JR |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٠|سەردێڕ=The dengue viruses |journal=Clinical Microbiology Reviews |بەرگ=٣|issue=4 |پەڕەکان=٣٧٦–٣٩٦|bibcode=1990CliMR...3..376H |doi=10.1128/CMR.3.4.376 |pmc=٣٥٨١٦٩|pmid=٢٢٢٤٨٣٧}}</ref> لە ئێستاوە لە زیاتر لە سەد وڵاتدا بڵاوبووەتەوە ، نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکانەوە بۆ نیمچە دوورگەی ئیبەری و ویلایەتی باشووری ئەمریکا بڵاودەبێتەوە، ئەمەش بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ [[گۆڕانی ئاووھەوا|گۆڕانی کەشوهەوا]].<ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 "Dengue- Global situation"]. ''World Health Organization''. [https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Paz-Bailey G, Adams LE, Deen J, Anderson KB, Katzelnick LC |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Dengue |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٣|issue=10427 |پەڕەکان=٦٦٧–٦٨٢|doi=10.1016/S0140-6736(23)02576-X |pmc=١٢٣٧٢٤٧٢|pmid=٣٨٢٨٠٣٨٨|s2cid=267201333}}</ref> وەک نەخۆشییەکی گەرم و گوڕ و پشتگوێخراو پۆلێن دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases|سەردێڕ=Neglected tropical diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126193108/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، زیاتر لە ٥&nbsp;ملیۆنێک تووشبوون تۆمارکراون و زیاتر لە 5000 کەس بەهۆی نەخۆشی خوێنبەربوونەوە گیانیان لەدەستداوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> بەو پێیەی زۆربەی حاڵەتەکان بێ نیشانەن یان سووکن، ژمارەی ڕاستەقینەی حاڵەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون و مردن بە کەم ڕاپۆرت کراوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> == نیشانە و نیشانەکانی == بە شێوەیەکی ئاسایی، ئەو کەسانەی تووشی ڤایرۆسی خوێنبەربوون دەبن، نیشانەکانیان نییە یان تەنها نیشانە سووکەکانیان هەیە وەک تایەکی ئاڵۆز نەبوو (80%).<ref name="Whitehorn-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whitehorn J, Farrar J |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue |journal=British Medical Bulletin |بەرگ=٩٥|پەڕەکان=١٦١–١٧٣|doi=10.1093/bmb/ldq019 |pmid=٢٠٦١٦١٠٦|s2cid=215154729 |doi-access=free}}</ref><ref name="Reiter-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reiter P |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Yellow fever and dengue: a threat to Europe? |ناونیشان=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Euro Surveillance |بەرگ=١٥|issue=10 |پەڕە=١٩٥٠٩|doi=10.2807/ese.15.10.19509-en |pmid=٢٠٤٠٣٣١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707070425/http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|doi-access=free}}</ref> هەندێکی تر نەخۆشی توندتریان هەیە (٥%)، و بە ڕێژەیەکی کەم مەترسی لەسەر ژیان دروست دەکات.<ref name="Whitehorn-2010" /><ref name="Reiter-2010" /> ماوەی کەرەوزکردن (کاتی نێوان بەرکەوتن و دەستپێکردنی نیشانەکان) لە نێوان ٣ بۆ ١٤ ڕۆژدایە، بەڵام زۆربەی کات ٤ بۆ ٧ ڕۆژە.<ref name="Gubler-2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|vauthors=Gubler DJ|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٥١٤٧-٨|veditors=Mahy BW, Van Regenmortel MH|شوێن=Boston|پەڕەکان=٣٧٢–٣٨٢|chapter=Dengue viruses|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160609195355/https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نیشانە تایبەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوونی سووک بریتین لە تایەکی کتوپڕ، سەرئێشە (بە شێوەیەکی گشتی لە پشت چاوەوەیە)، ئازاری ماسولکە و جومگەکان، سکچوون، ڕشانەوە، ئاوسانی ڕژێنەکان و پەڵە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe "Dengue: How to keep children safe | UNICEF South Asia"]. ''www.unicef.org''. [https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەگەر ئەمە بەرەو خوێنبەربوونی توند بچێت نیشانەکانی بریتین لە ئازاری توندی سک، ڕشانەوەیەکی بەردەوام، هەناسەدانی خێرا، خوێنبەربوونی پووک یان لووت، ماندوێتی، نائارامی، خوێن لە ڕشانەوە یان پیساییدا، تینوێتییەکی زۆر، پێستی کاڵ و سارد، و هەستکردن بە لاوازی.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> === خولی کلینیکی === [[پەڕگە:Dengue_fever_symptoms.svg|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever|وێنۆک|وێناکردنی نەخشەیی نیشانەکانی تای خوێنبەربوون]] [[پەڕگە:Course_of_Dengue_illness_vectorized.svg|وێنۆک|کۆرسی کلینیکی تای خوێنبەربوون]] ڕێڕەوی تووشبوون بە سێ قۆناغ دابەش دەکرێت: تاو، مەترسیدار و چاکبوونەوە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}</ref> قۆناغی تاو تای [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|بەرز]] لەخۆدەگرێت (40-41&nbsp;°C؛ 104–105.8&nbsp;°F)، و پەیوەندی بە ئازاری گشتگیر و سەرئێشە هەیە؛ ئەمە بەزۆری دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}</ref> هەروەها لەوانەیە سکچوون و ڕشانەوە و پەڵە و ئازار لە ماسولکە و جومگەکاندا هەبێت.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> زۆربەی خەڵک لە ماوەی هەفتەیەک یان زیاتردا چاک دەبنەوە. لە نزیکەی 5%ی حاڵەتەکاندا نیشانەکان خراپتر دەبن و دەتوانن ببنە مەترسی لەسەر ژیان. ئەمەش پێی دەوترێت '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر پێی دەگوترا ''تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون'' یان ''نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون'' ).<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}</ref> خوێنبەربوونی توند دەبێتە هۆی شۆک و خوێنبەربوونی ناوەوە و لەکارکەوتنی ئەندامەکانی جەستە و تەنانەت مردنیش. نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە بریتین لە ئازاری توندی گەدە، ڕشانەوە، سەختی هەناسەدان، خوێن لە لووت، پووک، ڕشانەوە یان پیساییدا.<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لەم ماوەیەدا دزەکردنی پلازما لە خوێنبەرەکانەوە ڕوودەدات، لەگەڵ کەمبوونەوەی [[پەڕەی خوێن|پلاکتەکان]].<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 "Dengue fever - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 Archived] from the original on 26 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">25 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمەش لەوانەیە ببێتە هۆی کۆبوونەوەی شلە لە [[سنگەکەلێن|سنگ]] و [[سکەکەلێن|بۆشایی سک]] و هەروەها کەمبوونەوەی شلە لە سووڕی خوێن و کەمبوونەوەی دابینکردنی خوێن بۆ ئەندامە گرنگەکان.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> قۆناغی چاکبوونەوە بەزۆری دوو بۆ سێ ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> زۆرجار باشتربوونەکە سەرنجڕاکێشە، و دەتوانێت لەگەڵ [[خوران|خورانی]] توند و خاوبوونەوەی لێدانی دڵدا بێت.<ref name="Ranjit-2011" /> == هۆکار == === ڤایرۆسزانی === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Dengue virus}} [[پەڕگە:Dengue.jpg|alt=A transmission electron microscopy image showing dengue virus|وێنۆک|وێنەیەکی بچووکی TEM کە ڤایرۆسی ڤایرۆسی خوێنبەربوون نیشان دەدات (کۆمەڵە خاڵە تاریکەکان لە نزیک ناوەند)]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (DENV) ڤایرۆسێکی RNA یە لە خێزانی ''Flaviviridae'' ; جۆری ''Flavivirus''. ئەندامانی دیکەی هەمان ڕەگەز بریتین لە ڤایرۆسی تای زەرد و ڤایرۆسی ڕۆژئاوای نیل و ڤایرۆسی زیکا. [[جینۆم|جینۆمی]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (مادەی بۆماوەیی) نزیکەی 11,000 بنەمای نیوکلیۆتایدی تێدایە، کە [[کۆدی جێنەتیک|کۆدی]] سێ مۆلیکولی [[پرۆتین|پڕۆتینی پێکهاتەیی]] (C, prM و E) کە گەردیلەی ڤایرۆسەکە پێکدەهێنن و حەوت مۆلیکولی پڕۆتینی دیکە کە پێویستن بۆ دووبارەبوونەوەی ڤایرۆسەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rodenhuis-Zybert IA, Wilschut J, Smit JM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity |ناونیشان=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |بەرگ=٦٧|issue=16 |پەڕەکان=٢٧٧٣–٢٧٨٦|doi=10.1007/s00018-010-0357-z |pmc=١١١١٥٨٢٣|pmid=٢٠٣٧٢٩٦٥|s2cid=4232236 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="Guzman-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Guzman MG, Halstead SB, Artsob H, Buchy P, Farrar J, Gubler DJ, Hunsperger E, Kroeger A, Margolis HS, Martínez E, Nathan MB, Pelegrino JL, Simmons C, Yoksan S, Peeling RW |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue: a continuing global threat |journal=Nature Reviews. Microbiology |بەرگ=٨|issue=12 Suppl |پەڕەکان=S٧-١٦|doi=10.1038/nrmicro2460 |pmc=٤٣٣٣٢٠١|pmid=٢١٠٧٩٦٥٥}}</ref> چوار جۆری پشتڕاستکراوەی ڤایرۆسەکە هەیە، کە پێیان دەوترێت سیرۆتایپەکان ، کە بە DENV-1، DENV-2، DENV-3 و DENV-4 ناودەبرێن. جیاوازی نێوان جۆرەکانی سیرۆتایپەکان لەسەر بنەمای دژە جینییەکانیانە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|سەردێڕ=Healthgrid applications and core technologies : proceedings of HealthGrid 2010|vauthors=Solomonides T|بڵاوکەرەوە=IOS Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٧٥٠-٥٨٢-٢|edition=[Online-Ausg.]|شوێن=Amsterdam|پەڕە=٢٣٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160501063614/https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گواستنەوە === [[File:Aedes_aegypti_feeding.jpg|alt=Close-up photograph of an ''Aedes aegypti'' mosquito biting human skin|ڕاست|وێنۆک| مێشوولەی ''Aedes aegypti'' کە لە خانەخوێیەکی مرۆڤ دەخوات]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون زۆرترین جار بەهۆی پێوەدانی مێشوولە لە جۆری ''Aedes'' دەگوازرێتەوە، بەتایبەتی ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAbU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>aegypti''.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/disease-vectors/facts/mosquito-factsheets/aedes-aegypti|سەردێڕ=Aedes aegypti - Factsheet for experts |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170710145706/https://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/vectors/mosquitoes/Pages/aedes-aegypti.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> پێیان باشە لە کاتی خەوتن و بەیانیدا خۆراک بدەن،<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|سەردێڕ=Global Strategy For Dengue Prevention And Control|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٠٤٠٣-٤|پەڕەکان=١٦–١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121030141619/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام لەوانەیە لە هەر کاتێکی ڕۆژدا گاز بگرن و بەم شێوەیە هەوکردن بڵاوبکەنەوە.<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826005756/http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> جۆرەکانی تری ''ئایدێس'' کە ڕەنگە نەخۆشییەکە بگوازنەوە بریتین لە ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>albopictus'', ''ئەی.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>polynesiensis'' و ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>سکوتێلاریس''. مرۆڤ خانەخوێی سەرەکی ڤایرۆسەکەیە،<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gould EA, Solomon T |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Pathogenic flaviviruses |ناونیشان=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Lancet |بەرگ=٣٧١|issue=9611 |پەڕەکان=٥٠٠–٥٠٩|doi=10.1016/S0140-6736(08)60238-X |pmid=١٨٢٦٢٠٤٢|s2cid=205949828 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054828/https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|doi-access=free}}</ref> بەڵام لە [[گوانداری ڕەسەن|سەرەتاییە]] غەیرە مرۆڤەکانیشدا دەسوڕێتەوە، و دەتوانێت شیردەرەکانی تر تووش بکات.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gwee SX, St John AL, Gray GC, Pang J |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Animals as potential reservoirs for dengue transmission: A systematic review |journal=One Health |بەرگ=١٢|doi=10.1016/j.onehlt.2021.100216 |pmc=٧٨٦٨٧١٥|pmid=٣٣٥٩٨٥٢٥|article-number=100216}}</ref><ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Vector-Borne Viral Infections |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110203162048/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> دەتوانرێت هەوکردنێک لە ڕێگەی یەک گازگرتنەوە بەدەست بهێنرێت.<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}</ref> === هۆکارەکانی مەترسی === مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو.<ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013" /> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە پێست بە تەواوی دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو ( DEET کاریگەرترینە).<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Antibody_dependent_enhancement.svg|وێنۆک|لە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەنەکان (ADE)، دژەتەنەکان بە هەردوو گەردیلەی ڤایرۆسی و وەرگرەکانی Fc گاما دەبەسترێنەوە کە لەسەر خانەکانی بەرگری دەربڕدراون، ئەمەش ئەگەری تووشبوونی ڤایرۆسەکان ئەو خانانە زیاد دەکات.]] وا بیردەکرێتەوە کە تووشبوون بە یەکێک لە جۆری سیرۆتایپەکان بەرگری تەواوی ژیان بۆ ئەو جۆرە بەرهەم دەهێنێت، بەڵام تەنها پاراستنی کورتخایەن لە دژی سێ جۆری دیکە. <ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenWilson2010">Chen LH, Wilson ME (October 2010). "Dengue and chikungunya infections in travelers". ''Current Opinion in Infectious Diseases''. '''23''' (5): <span class="nowrap">438–</span>444. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/QCO.0b013e32833c1d16|10.1097/QCO.0b013e32833c1d16]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20581669 20581669]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2452280 2452280].</cite></ref> دووبارە تووشبوون بە سیرۆتایپی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات بەهۆی دیاردەیەک کە بە بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE) ناسراوە. <ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue "Dengue | CDC Yellow Book 2024"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. 1 May 2023. [https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue Archived] from the original on 14 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name="Teo-2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Teo A, Tan HD, Loy T, Chia PY, Chua CL |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Understanding antibody-dependent enhancement in dengue: Are afucosylated IgG1s a concern? |journal=PLOS Pathogens |بەرگ=١٩|issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1011223 |pmc=١٠٠٦٢٥٦٥|pmid=٣٦٩٩٦٠٢٦|doi-access=free |article-number=e1011223}}</ref> میکانیزمی وردی ADE بە تەواوی تێنەگەیشتوون. <ref name="Teo-2023" /> وا دیارە کە ADE کاتێک ڕوودەدات کە ئەو دژەتەنانەی کە لە کاتی وەڵامدانەوەی بەرگریدا دروست دەبن، مادەیەکی نەخۆشخواز دەناسنەوە و دەیبەستنەوە، بەڵام شکست دەهێنن لە بێلایەنکردنی. لەبری ئەوە، کۆمپلێکسی دژەتەن-ڤایرۆس توانای بەرزبوونەوەی هەیە بۆ بەستنەوەی بە وەرگرەکانی Fcγ ی خانە بەرگرییە ئامانجدارەکان، ئەمەش وا دەکات ڤایرۆسەکە خانەکە تووش بکات و خۆی زاوزێ بکاتەوە. <ref name="Teo-2023" /> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines|سەردێڕ=Vaccine Safety: Antibody-dependent Enhancement (ADE) and Vaccines {{!}} Children's Hospital of Philadelphia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240229214549/https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=The Children's Hospital of Philadelphia}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:Dengue_testing.png|وێنۆک|گرافیکی کەی پشکنینی تاقیگەیی بۆ تای خوێنبەربوون پۆزەتیڤ دەبێت. ڕۆژی سفر ئاماژەیە بۆ دەستپێکردنی نیشانەکان، یەکەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی سەرەتایییان هەیە، دووەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی لاوەکییان هەیە. <ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref>]] حاڵەتە سووکەکانی تای خوێنبەربوون بە ئاسانی دەتوانرێت لەگەڵ چەندین نەخۆشی باودا تێکەڵ بکرێت لەوانە [[ئەنفلۆنزا]] ، [[سوورێژە|سورێژە]] ، چیکۆنگونیا و زیکا. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref name="MSD Manual Professional Edition">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue|سەردێڕ=Dengue - Infectious Disease |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304203003/https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=MSD Manual Professional Edition |زمان=en-GB}}</ref> خوێنبەربوون، چیکۆنگونیا و زیکا هەمان شێوازی گواستنەوەیان هەیە ( مێشوولەی ''Aedes'' ) و زۆرجار لە هەمان ناوچەدا جێگیرن، بەجۆرێک کە ئەگەری ئەوە هەیە لە یەک کاتدا تووشی زیاتر لە نەخۆشییەک ببن. <ref name="Beltran-Silva-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Beltrán-Silva SL, Chacón-Hernández SS, Moreno-Palacios E, Pereyra-Molina JÁ |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Clinical and differential diagnosis: Dengue, chikungunya and Zika |ناونیشان=https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Revista Médica del Hospital General de México |زمان=en |بەرگ=٨١|issue=3 |پەڕەکان=١٤٦–١٥٣|doi=10.1016/j.hgmx.2016.09.011 |issn=0185-1063 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304213207/https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|doi-access=free}}</ref> بۆ گەشتیاران، پێویستە دەستنیشانکردنی تای خوێنبەربوون لە هەر کەسێکدا لەبەرچاو بگیرێت کە لە ماوەی دوو هەفتەدا لە ناوچە گەرمەکان یان ناوچە گەرمەکاندا تووشی تا دەبێت. <ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref> نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی خوێنبەربوونی توند بریتین لە ئازاری سک، ڕشانەوەی بەردەوام، ئاوسانی، خوێنبەربوون، بێهێزی و گەورەبوونی جگەر. جارێکی تر دەتوانین ئەم نیشانانە لەگەڵ نەخۆشیەکانی تری وەک مەلاریا، هەوکردنی گەدە و ڕیخۆڵە، لێپتۆسپایرۆسیس و تایفوس تێکەڵ بکرێت. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOrganization2009">Organization WH (21 April 2009). [https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871 ''Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control'']. World Health Organization. p.&nbsp;46. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154787-1|<bdi>978-92-4-154787-1</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871 Archived] from the original on 16 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2024</span>. <q>Textbox B and Textbox C.</q></cite></ref> == خۆپاراستن == === کۆنتڕۆڵکردنی مێشوولە === [[پەڕگە:Vector_Control.jpg|alt=A black and white photograph of people filling in a ditch with standing water|وێنۆک|وێنەیەکی ساڵانی ١٩٢٠ کە هەوڵەکانی بڵاوکردنەوەی ئاوی وەستاو و بەم شێوەیە کەمکردنەوەی ژمارەی مێشوولە]] مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBisenRaghuvanshi2013">Bisen PS, Raghuvanshi R (22 July 2013). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 ''Emerging Epidemics: Management and Control''] (1&nbsp;ed.). Wiley. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1002/9781118393277.ch8|10.1002/9781118393277.ch8]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-118-39323-9|<bdi>978-1-118-39323-9</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 Archived] from the original on 23 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 February</span> 2024</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە بە تەواوی پێست دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی مێروو دوورخەرەوە (DEET کاریگەرترینە)؛ <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> هەروەها باشترە جل و بەرگ و تۆڕ و چادرەکان بە ڕێژەی ٠.٥% پەرمیترین چارەسەر بکرێت. <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> پاراستنی ماڵ دەتوانرێت بە شاشەی دەرگا و پەنجەرە بەدەست بهێنرێت، بە بەکارهێنانی تەندروستی، و بە بەردەوامی بەتاڵکردنەوە و پاککردنەوەی هەموو ئەو گیرفانە چ لە ژوورەوە و چ لە دەرەوە کە لەوانەیە ئاو کۆببنەوە (وەک سەتڵ، چاندن، حەوز یان سەبەتەی زبڵ). <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCDC2023">CDC (20 October 2023). [https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html "Traveling? Avoid Dengue"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. [https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html Archived] from the original on 8 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2024</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Church_of_the_Immaculate_Conception,_JB_(2025)_-_img_10.jpg|ڕاست|وێنۆک|فۆنتێکی ئاوی پیرۆز لە کڵێسای بێگەرد لە شاری جۆهور باهرو [[مالیزیا|لە مالیزیا]] وەک بەشێک لە نەهێشتنی سەرچاوەی ئاوی کراوە لە وەڵامی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچەکەدا داخراوە.]] === ڤاکسین === تا مانگی ئازاری ٢٠٢٤ دوو ڤاکسین هەیە بۆ پاراستن لە تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون؛ دێنگڤاکسیا و قدێنگا. <ref name="ECDC-Factsheet-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts|سەردێڕ=Factsheet for health professionals about dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240225174109/https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Intradermal_injection.jpg|alt=Subcutaneous injection|وێنۆک|وێناکردنی دەرزی ژێر پێست]] Dengvaxia (پێشتر CYD-TDV) لە ساڵی 2015 بەردەست بوو، و پەسەندکراوە بۆ بەکارهێنان لە ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا و لە هەندێک وڵاتی ئاسیا و ئەمریکای لاتین. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia|سەردێڕ=Information on Dengvaxia® |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212800/https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.sanofi.com |زمان=en}}</ref> ڤایرۆسێکی لاوازە، بۆ کەسانی تەمەن ٦-٤٥ ساڵ گونجاوە و لە هەر چوار جۆری سیرۆتایپی خوێنبەربوون دەتپارێزێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191332/https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> بەهۆی نیگەرانی سەلامەتی سەبارەت بە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE)، پێویستە تەنها بەو کەسانە بدرێت کە پێشتر تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون، بۆ ئەوەی لە دووبارە تووشبوونەوە بیانپارێزرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement|سەردێڕ=Sanofi restricts dengue vaccine but downplays antibody enhancement {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191331/https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Center for Infectious Disease Research & Policy |زمان=en}}</ref> لە ژێر پێستەوە وەک سێ ژەم لە نێوان شەش مانگدا دەدرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html|سەردێڕ=Dengue Vaccination: Information for Health Care Providers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212735/https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> بەرهەمهێنەرەکە، سانۆفی-پاستور, ڕایگەیاندووە کە لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٦دا واز لە بەرهەمهێنانی دێنگڤاکسیا دێنن، بە هۆکاری کەمی خواستی جیهانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hopkinsguides.com/hopkins/view/Johns_Hopkins_ABX_Guide/540769/all/Dengue_vaccine?refer=true|سەردێڕ=Dengue vaccine {{!}} Johns Hopkins ABX Guide |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.hopkinsguides.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەر == تا مانگی تەمموزی ٢٠٢٤، هیچ چارەسەرێکی دژە ڤایرۆسی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون لەبەردەستدا نییە. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون نیشانەکانی سووکیان هەیە، چاکبوونەوەش لە چەند ڕۆژێکدا ڕوودەدات. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> هیچ چارەسەرێک پێویست نییە بۆ ئەم حاڵەتانە. ڕەنگە [[پانادۆڵ|ئەسیتامینۆفین]] (Paracetamol, Tylenol ) بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی تایەکی سووک یان ئازار. ئازارشکێنە باوەکانی تر، لەوانە [[ئەسپیرین|ئەسپرین]] ، [[ئایبووپرۆفێن|ئیبوپڕۆفین]] (Advil، Motrin IB، ئەوانی تر) و [[ناپرۆکسین|ناپرۆکسین سۆدیۆم]] (Aleve) پێویستە دوور بکەونەوە چونکە دەتوانن مەترسی ئاڵۆزییەکانی خوێنبەربوون زیاد بکەن. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 "Dengue fever - Diagnosis and treatment"]. ''Mayo Clinic''. 5 October 2022. [https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 Archived] from the original on 10 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == پێشبینیکردن == {{owidslider|start=2021|list=Template:OWID/dengue fever deaths#gallery|location=commons|caption=|title=|language=|file=[[File:Dengue-fever-deaths,World,2021.svg|link=|thumb|upright=1.6|Dengue fever deaths]]|startingView=World}}زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون بەبێ هیچ کێشەیەکی بەردەوام چاک دەبنەوە. مەترسی مردن لە نێوان ئەوانەی کە تووشی خوێنبەربوونی توند بوون 0.8-2.5%، <ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> و بە چارەسەری گونجاو ئەمە کەمترە لە 1%. بەڵام ئەوانەی تووشی دابەزینی پەستانی خوێن دەبن بە شێوەیەکی بەرچاو لەوانەیە ڕێژەی مردنیان بگاتە ٢٦%. <ref name="Kularatne-2015" /> <ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1): <span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> مردن لە نێوان منداڵانی کەمتر لە پێنج ساڵدا چوار هێندە زیاترە لە چاو ئەوانەی تەمەنیان لە سەرووی ١٠ ساڵەوەیە. <ref name="Kularatne-2015" /> == پەتازانیی == تا مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٣، نەخۆشی خوێنبەربوون لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتدا بڵاوبووەتەوە و حاڵەتەکانی لە هەموو کیشوەرێکدا تۆمارکراون جگە لە ئەنتارکتیکا. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/areaswithrisk/around-the-world.html|سەردێڕ=Dengue Areas of Risk Around the World {{!}} CDC |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> ناوچەکانی ئەمریکا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ڕۆژئاوای زەریای هێمن زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://patient.info/doctor/dengue-2|سەردێڕ=Dengue |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=patient.info |زمان=en}}</ref> زەحمەتە بتوانین تەواوی ڕێژەی نەخۆشییەکە بخەمڵێنرێت، چونکە زۆرێک لە حاڵەتەکان سووکن و بە دروستی دەستنیشان نەکراون. لە ئێستادا ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی مەزەندە دەکات کە 3.9&nbsp;ملیار کەس لە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربووندان. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022" /> لە ساڵی ٢٠١٣دا، مەزەندە کرا کە ٣٩٠...&nbsp;ساڵانە ملیۆنێک تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون ڕوودەدەن و 500 هەزار لەوانە نیشانەی توندیان هەیە و 25 هەزار کەسیش گیانیان لەدەستداوە. <ref name=":11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bhatt S, Gething PW, Brady OJ, Messina JP, Farlow AW, Moyes CL, Drake JM, Brownstein JS, Hoen AG, Sankoh O, Myers MF, George DB, Jaenisch T, Wint GR, Simmons CP, Scott TW, Farrar JJ, Hay SI |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=The global distribution and burden of dengue |journal=Nature |بەرگ=٤٩٦|issue=7446 |پەڕەکان=٥٠٤–٥٠٧|bibcode=2013Natur.496..504B |doi=10.1038/nature12060 |pmc=٣٦٥١٩٩٣|pmid=٢٣٥٦٣٢٦٦}}</ref> <ref name="Jing_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jing Q, Wang M |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Dengue epidemiology |journal=Global Health Journal |بەرگ=٣|issue=2 |پەڕەکان=٣٧–٤٥|doi=10.1016/j.glohj.2019.06.002 |issn=2414-6447 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{Medical resources}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ڤایرۆس}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Crimean-Congo hemorrhagic fever}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 3ol6kt06ebt7wee2p01pwzl5sztlja4 1590460 1590449 2026-06-15T11:22:42Z Ravan 7844 1590460 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Dengue fever|image=Denguerash.JPG|alt=Photograph of a person's back with the skin exhibiting the characteristic rash of dengue fever|caption=پەڵەی ئاسایی کە لە تای خوێنبەربووندا دەبینرێت|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|ɛ|ŋ|ɡ|i|,_|-|ɡ|eɪ}}<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue dengue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717162940/https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue |date=17 July 2022 }} in the Merriam-Webster Dictionary</ref><ref name="lexico-definition">[https://web.archive.org/web/20210624095957/https://www.lexico.com/definition/dengue dengue] in Oxford Dictionaries</ref>|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|synonyms=Dengue, breakbone fever<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|symptoms=Fever, headache, muscle and joint pain, rash. Can be severe, mild or asymptomatic<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|complications=[[Bleeding]], [[thrombocytopenia|low levels of blood platelets]], [[Shock (circulatory)|dangerously low blood pressure]]<ref name="Kularatne-2015" />|onset=3–14 days after exposure<ref name="Kularatne-2015" />|duration=2–7 days<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|causes=[[Dengue virus]] by ''[[Aedes]]'' [[mosquito]]s<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|risks=|diagnosis=Detecting [[antibodies]] to the virus or its [[RNA]]<ref name="Kularatne-2015" />|differential=[[Malaria]], [[yellow fever]], [[viral hepatitis]], [[leptospirosis]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Nelson Textbook of Pediatrics: The field of pediatrics|ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٥٧-٧٥٦٦-٨|پەڕە=١٦٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910145008/https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref>|prevention=[[Dengue fever vaccine]], decreasing mosquito exposure<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر= East S|سەردێڕ=World's first dengue fever vaccine launched in the Philippines|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224555/http://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref>|treatment=[[Therapy#Supportive therapy|Supportive care]], [[intravenous fluids]], [[blood transfusion]]s<ref name="Kularatne-2015" />|medication=|prognosis=|frequency=5 million per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />|deaths=5,000 per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />}} [[پەڕگە:En.MD.Video-Dengue_fever.webm|وێنۆک| پوختەی ڤیدیۆ]] '''تای خوێنبەربوون''' نەخۆشییەکە کە لە مێشوولەوە دەگوازرێتەوە و بەهۆی ڤایرۆسی خوێنبەربوونەوە دروست دەبێت، لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکاندا بڵاوبووەتەوە. زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون یان بێ نیشانەن یان نیشانە سووکەکانیان دەردەکەون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=De Santis |یەکەم=Olga |دوایین٢=Bouscaren |یەکەم٢=Nicolas |دوایین٣=Flahault |یەکەم٣=Antoine |ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Asymptomatic dengue infection rate: A systematic literature review |ناونیشان=http://www.cell.com/article/S2405844023072778/pdf |journal=Heliyon |بەرگ=٩|issue=9 |bibcode=2023Heliy...920069D |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e20069 |pmc=١٠٥٥٩٨٢٤|pmid=٣٧٨٠٩٩٩٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٥|doi-access=free |article-number=e20069}}</ref><ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> نیشانەکان بە شێوەیەکی گشتی ٣ بۆ ١٤ ڕۆژ دوای تووشبوون دەست پێدەکەن. لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەرز و [[سەرئێشە]] و [[ڕشانەوە]] و ئازاری ماسولکە و جومگەکان و خورانی تایبەتمەندی پێست و پەڵەی پێست. بەگشتی چاکبوونەوە دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت. لە بەشێکی کەم لە حاڵەتەکاندا، نەخۆشییەکە گەشە دەکات بۆ '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر بە تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون یان نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون ناسرابوو)<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Alejandria MM |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue haemorrhagic fever or dengue shock syndrome in children |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٥|پەڕە=٠٩١٧|pmc=٤٣٩٢٨٤٢|pmid=٢٥٨٦٠٤٠٤}}</ref> لەگەڵ [[خوێنبەربوون]] ، ئاستی کەمی پلاکتەکانی خوێن ، دزەکردنی [[پلازمای خوێن]] ، و دابەزینی پەستانی خوێن بە شێوەیەکی مەترسیدار.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}</ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}</ref> نەخۆشی خوێنبەربوون لەلایەن چەندین جۆری [[مێشوولە|مێشوولەی]] مێینەی [[جنس (ژینناسی)|جۆری]] ''Aedes'' بڵاودەبێتەوە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی ''Aedes aegypti''.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ڤایرۆسەکە چوار جۆری سیرۆتایپی پشتڕاستکراوەی هەیە ; تووشبوون بە جۆرێک بەزۆری [[پارێزراوی (پزیشکی)|بەرگری]] تەواوی تەمەن دەدات بەو جۆرە، بەڵام تەنها بەرگری کورتخایەن بۆ جۆرەکانی تر. تووشبوون بە جۆرێکی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات، کە پێی دەوترێت بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> لەوانەیە نیشانەکانی لە نیشانەکانی [[مالاریا|مەلاریا]] ، [[ئەنفلۆنزا]] ، یان زیکا بچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=StatPearls|vauthors=Schaefer TJ, Panda PK, Wolford RW|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing|شوێن=Treasure Island (FL)|chapter=Dengue Fever|pmid=٢٨٦١٣٤٨٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211214061113/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پشکنینی خوێن بۆ پشتڕاستکردنەوەی دەستنیشانکردنەکە لەوانەش دیاریکردنی [[ئار ئێن ئەی|RNA]] ڤایرۆسی، یان [[دژەتەن|دژەتەنی]] تایبەت.<ref name="CDC-Diagnosis-2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html|سەردێڕ=Dengue Diagnosis {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221955/https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> بە نەهێشتنی مێشوولە و ڕێگریکردن لە پێوەدانی مێشوولە دەتوانرێت ڕێگری لە تووشبوون بکرێت.<ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}</ref> دوو جۆر ڤاکسینی خوێنبەربوون پەسەندکراون و بە شێوەیەکی بازرگانی بەردەستن. نەخۆشی دێنگڤاکسیا لە ساڵی ٢٠١٦ بەردەست بوو، بەڵام تەنها پێشنیار دەکرێت بۆ ڕێگریکردن لە دووبارە تووشبوون بەو کەسانەی کە پێشتر تووشی بوون.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Dengue vaccine: WHO position paper – September 2018 |ناونیشان=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Weekly Epidemiological Record |بەرگ=٣٦|issue=93 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٧٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190105130352/http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> ڤاکسینی دووەم بە ناوی Qdenga لە ساڵی ٢٠٢٢ بەردەست بوو و لە تەمەنی چوار ساڵییەوە بۆ گەورەکان و هەرزەکاران و منداڵان گونجاوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga|سەردێڕ=Qdenga {{!}} European Medicines Agency (EMA) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227073545/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> چارەسەرکردن نیشانەی هەیە, چونکە هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون نییە. لە حاڵەتە سووکەکاندا، چارەسەرکردن گرنگی بە چارەسەرکردنی ئازار دەدات. حاڵەتە توندەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون پێویستیان بە خەواندن لە نەخۆشخانە هەیە؛ چارەسەرکردنی توندی خوێنبەربوون پاڵپشتە و بریتییە لە پێدانی شلە یان لە ڕێگەی دەمەوە یان لە ڕێگەی خوێنبەرەوە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> سەرەتاییترین وەسفەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ساڵی ١٧٧٩ەوە دەگەڕێتەوە؛ هۆکاری ڤایرۆسی و بڵاوبوونەوەی تا سەرەتای سەدەی بیستەم تێگەیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Henchal EA, Putnak JR |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٠|سەردێڕ=The dengue viruses |journal=Clinical Microbiology Reviews |بەرگ=٣|issue=4 |پەڕەکان=٣٧٦–٣٩٦|bibcode=1990CliMR...3..376H |doi=10.1128/CMR.3.4.376 |pmc=٣٥٨١٦٩|pmid=٢٢٢٤٨٣٧}}</ref> لە ئێستاوە لە زیاتر لە سەد وڵاتدا بڵاوبووەتەوە ، نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکانەوە بۆ نیمچە دوورگەی ئیبەری و ویلایەتی باشووری ئەمریکا بڵاودەبێتەوە، ئەمەش بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ [[گۆڕانی ئاووھەوا|گۆڕانی کەشوهەوا]].<ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 "Dengue- Global situation"]. ''World Health Organization''. [https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Paz-Bailey G, Adams LE, Deen J, Anderson KB, Katzelnick LC |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Dengue |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٣|issue=10427 |پەڕەکان=٦٦٧–٦٨٢|doi=10.1016/S0140-6736(23)02576-X |pmc=١٢٣٧٢٤٧٢|pmid=٣٨٢٨٠٣٨٨|s2cid=267201333}}</ref> وەک نەخۆشییەکی گەرم و گوڕ و پشتگوێخراو پۆلێن دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases|سەردێڕ=Neglected tropical diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126193108/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، زیاتر لە ٥&nbsp;ملیۆنێک تووشبوون تۆمارکراون و زیاتر لە 5000 کەس بەهۆی نەخۆشی خوێنبەربوونەوە گیانیان لەدەستداوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> بەو پێیەی زۆربەی حاڵەتەکان بێ نیشانەن یان سووکن، ژمارەی ڕاستەقینەی حاڵەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون و مردن بە کەم ڕاپۆرت کراوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> == نیشانە و نیشانەکانی == بە شێوەیەکی ئاسایی، ئەو کەسانەی تووشی ڤایرۆسی خوێنبەربوون دەبن، نیشانەکانیان نییە یان تەنها نیشانە سووکەکانیان هەیە وەک تایەکی ئاڵۆز نەبوو (80%).<ref name="Whitehorn-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whitehorn J, Farrar J |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue |journal=British Medical Bulletin |بەرگ=٩٥|پەڕەکان=١٦١–١٧٣|doi=10.1093/bmb/ldq019 |pmid=٢٠٦١٦١٠٦|s2cid=215154729 |doi-access=free}}</ref><ref name="Reiter-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reiter P |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Yellow fever and dengue: a threat to Europe? |ناونیشان=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Euro Surveillance |بەرگ=١٥|issue=10 |پەڕە=١٩٥٠٩|doi=10.2807/ese.15.10.19509-en |pmid=٢٠٤٠٣٣١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707070425/http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|doi-access=free}}</ref> هەندێکی تر نەخۆشی توندتریان هەیە (٥%)، و بە ڕێژەیەکی کەم مەترسی لەسەر ژیان دروست دەکات.<ref name="Whitehorn-2010" /><ref name="Reiter-2010" /> ماوەی کەرەوزکردن (کاتی نێوان بەرکەوتن و دەستپێکردنی نیشانەکان) لە نێوان ٣ بۆ ١٤ ڕۆژدایە، بەڵام زۆربەی کات ٤ بۆ ٧ ڕۆژە.<ref name="Gubler-2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|vauthors=Gubler DJ|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٥١٤٧-٨|veditors=Mahy BW, Van Regenmortel MH|شوێن=Boston|پەڕەکان=٣٧٢–٣٨٢|chapter=Dengue viruses|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160609195355/https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نیشانە تایبەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوونی سووک بریتین لە تایەکی کتوپڕ، سەرئێشە (بە شێوەیەکی گشتی لە پشت چاوەوەیە)، ئازاری ماسولکە و جومگەکان، سکچوون، ڕشانەوە، ئاوسانی ڕژێنەکان و پەڵە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe "Dengue: How to keep children safe | UNICEF South Asia"]. ''www.unicef.org''. [https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەگەر ئەمە بەرەو خوێنبەربوونی توند بچێت نیشانەکانی بریتین لە ئازاری توندی سک، ڕشانەوەیەکی بەردەوام، هەناسەدانی خێرا، خوێنبەربوونی پووک یان لووت، ماندوێتی، نائارامی، خوێن لە ڕشانەوە یان پیساییدا، تینوێتییەکی زۆر، پێستی کاڵ و سارد، و هەستکردن بە لاوازی.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> === خولی کلینیکی === [[پەڕگە:Dengue_fever_symptoms.svg|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever|وێنۆک|وێناکردنی نەخشەیی نیشانەکانی تای خوێنبەربوون]] [[پەڕگە:Course_of_Dengue_illness_vectorized.svg|وێنۆک|کۆرسی کلینیکی تای خوێنبەربوون]] ڕێڕەوی تووشبوون بە سێ قۆناغ دابەش دەکرێت: تاو، مەترسیدار و چاکبوونەوە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}</ref> قۆناغی تاو تای [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|بەرز]] لەخۆدەگرێت (40-41&nbsp;°C؛ 104–105.8&nbsp;°F)، و پەیوەندی بە ئازاری گشتگیر و سەرئێشە هەیە؛ ئەمە بەزۆری دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}</ref> هەروەها لەوانەیە سکچوون و ڕشانەوە و پەڵە و ئازار لە ماسولکە و جومگەکاندا هەبێت.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> زۆربەی خەڵک لە ماوەی هەفتەیەک یان زیاتردا چاک دەبنەوە. لە نزیکەی 5%ی حاڵەتەکاندا نیشانەکان خراپتر دەبن و دەتوانن ببنە مەترسی لەسەر ژیان. ئەمەش پێی دەوترێت '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر پێی دەگوترا ''تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون'' یان ''نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون'' ).<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}</ref> خوێنبەربوونی توند دەبێتە هۆی شۆک و خوێنبەربوونی ناوەوە و لەکارکەوتنی ئەندامەکانی جەستە و تەنانەت مردنیش. نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە بریتین لە ئازاری توندی گەدە، ڕشانەوە، سەختی هەناسەدان، خوێن لە لووت، پووک، ڕشانەوە یان پیساییدا.<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لەم ماوەیەدا دزەکردنی پلازما لە خوێنبەرەکانەوە ڕوودەدات، لەگەڵ کەمبوونەوەی [[پەڕەی خوێن|پلاکتەکان]].<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 "Dengue fever - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 Archived] from the original on 26 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">25 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمەش لەوانەیە ببێتە هۆی کۆبوونەوەی شلە لە [[سنگەکەلێن|سنگ]] و [[سکەکەلێن|بۆشایی سک]] و هەروەها کەمبوونەوەی شلە لە سووڕی خوێن و کەمبوونەوەی دابینکردنی خوێن بۆ ئەندامە گرنگەکان.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> قۆناغی چاکبوونەوە بەزۆری دوو بۆ سێ ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> زۆرجار باشتربوونەکە سەرنجڕاکێشە، و دەتوانێت لەگەڵ [[خوران|خورانی]] توند و خاوبوونەوەی لێدانی دڵدا بێت.<ref name="Ranjit-2011" /> == هۆکار == === ڤایرۆسزانی === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Dengue virus}} [[پەڕگە:Dengue.jpg|alt=A transmission electron microscopy image showing dengue virus|وێنۆک|وێنەیەکی بچووکی TEM کە ڤایرۆسی ڤایرۆسی خوێنبەربوون نیشان دەدات (کۆمەڵە خاڵە تاریکەکان لە نزیک ناوەند)]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (DENV) ڤایرۆسێکی RNA یە لە خێزانی ''Flaviviridae'' ; جۆری ''Flavivirus''. ئەندامانی دیکەی هەمان ڕەگەز بریتین لە ڤایرۆسی تای زەرد و ڤایرۆسی ڕۆژئاوای نیل و ڤایرۆسی زیکا. [[جینۆم|جینۆمی]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (مادەی بۆماوەیی) نزیکەی 11,000 بنەمای نیوکلیۆتایدی تێدایە، کە [[کۆدی جێنەتیک|کۆدی]] سێ مۆلیکولی [[پرۆتین|پڕۆتینی پێکهاتەیی]] (C, prM و E) کە گەردیلەی ڤایرۆسەکە پێکدەهێنن و حەوت مۆلیکولی پڕۆتینی دیکە کە پێویستن بۆ دووبارەبوونەوەی ڤایرۆسەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rodenhuis-Zybert IA, Wilschut J, Smit JM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity |ناونیشان=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |بەرگ=٦٧|issue=16 |پەڕەکان=٢٧٧٣–٢٧٨٦|doi=10.1007/s00018-010-0357-z |pmc=١١١١٥٨٢٣|pmid=٢٠٣٧٢٩٦٥|s2cid=4232236 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="Guzman-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Guzman MG, Halstead SB, Artsob H, Buchy P, Farrar J, Gubler DJ, Hunsperger E, Kroeger A, Margolis HS, Martínez E, Nathan MB, Pelegrino JL, Simmons C, Yoksan S, Peeling RW |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue: a continuing global threat |journal=Nature Reviews. Microbiology |بەرگ=٨|issue=12 Suppl |پەڕەکان=S٧-١٦|doi=10.1038/nrmicro2460 |pmc=٤٣٣٣٢٠١|pmid=٢١٠٧٩٦٥٥}}</ref> چوار جۆری پشتڕاستکراوەی ڤایرۆسەکە هەیە، کە پێیان دەوترێت سیرۆتایپەکان ، کە بە DENV-1، DENV-2، DENV-3 و DENV-4 ناودەبرێن. جیاوازی نێوان جۆرەکانی سیرۆتایپەکان لەسەر بنەمای دژە جینییەکانیانە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|سەردێڕ=Healthgrid applications and core technologies : proceedings of HealthGrid 2010|vauthors=Solomonides T|بڵاوکەرەوە=IOS Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٧٥٠-٥٨٢-٢|edition=[Online-Ausg.]|شوێن=Amsterdam|پەڕە=٢٣٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160501063614/https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گواستنەوە === [[File:Aedes_aegypti_feeding.jpg|alt=Close-up photograph of an ''Aedes aegypti'' mosquito biting human skin|ڕاست|وێنۆک| مێشوولەی ''Aedes aegypti'' کە لە خانەخوێیەکی مرۆڤ دەخوات]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون زۆرترین جار بەهۆی پێوەدانی مێشوولە لە جۆری ''Aedes'' دەگوازرێتەوە، بەتایبەتی ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAbU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>aegypti''.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/disease-vectors/facts/mosquito-factsheets/aedes-aegypti|سەردێڕ=Aedes aegypti - Factsheet for experts |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170710145706/https://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/vectors/mosquitoes/Pages/aedes-aegypti.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> پێیان باشە لە کاتی خەوتن و بەیانیدا خۆراک بدەن،<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|سەردێڕ=Global Strategy For Dengue Prevention And Control|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٠٤٠٣-٤|پەڕەکان=١٦–١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121030141619/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام لەوانەیە لە هەر کاتێکی ڕۆژدا گاز بگرن و بەم شێوەیە هەوکردن بڵاوبکەنەوە.<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826005756/http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> جۆرەکانی تری ''ئایدێس'' کە ڕەنگە نەخۆشییەکە بگوازنەوە بریتین لە ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>albopictus'', ''ئەی.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>polynesiensis'' و ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>سکوتێلاریس''. مرۆڤ خانەخوێی سەرەکی ڤایرۆسەکەیە،<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gould EA, Solomon T |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Pathogenic flaviviruses |ناونیشان=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Lancet |بەرگ=٣٧١|issue=9611 |پەڕەکان=٥٠٠–٥٠٩|doi=10.1016/S0140-6736(08)60238-X |pmid=١٨٢٦٢٠٤٢|s2cid=205949828 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054828/https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|doi-access=free}}</ref> بەڵام لە [[گوانداری ڕەسەن|سەرەتاییە]] غەیرە مرۆڤەکانیشدا دەسوڕێتەوە، و دەتوانێت شیردەرەکانی تر تووش بکات.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gwee SX, St John AL, Gray GC, Pang J |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Animals as potential reservoirs for dengue transmission: A systematic review |journal=One Health |بەرگ=١٢|doi=10.1016/j.onehlt.2021.100216 |pmc=٧٨٦٨٧١٥|pmid=٣٣٥٩٨٥٢٥|article-number=100216}}</ref><ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Vector-Borne Viral Infections |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110203162048/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> دەتوانرێت هەوکردنێک لە ڕێگەی یەک گازگرتنەوە بەدەست بهێنرێت.<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}</ref> === هۆکارەکانی مەترسی === مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو.<ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات.<ref name="Bisen-2013" /> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە پێست بە تەواوی دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو ( DEET کاریگەرترینە).<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Antibody_dependent_enhancement.svg|وێنۆک|لە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەنەکان (ADE)، دژەتەنەکان بە هەردوو گەردیلەی ڤایرۆسی و وەرگرەکانی Fc گاما دەبەسترێنەوە کە لەسەر خانەکانی بەرگری دەربڕدراون، ئەمەش ئەگەری تووشبوونی ڤایرۆسەکان ئەو خانانە زیاد دەکات.]] وا بیردەکرێتەوە کە تووشبوون بە یەکێک لە جۆری سیرۆتایپەکان بەرگری تەواوی ژیان بۆ ئەو جۆرە بەرهەم دەهێنێت، بەڵام تەنها پاراستنی کورتخایەن لە دژی سێ جۆری دیکە. <ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenWilson2010">Chen LH, Wilson ME (October 2010). "Dengue and chikungunya infections in travelers". ''Current Opinion in Infectious Diseases''. '''23''' (5):<span class="nowrap">438–</span>444. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/QCO.0b013e32833c1d16|10.1097/QCO.0b013e32833c1d16]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20581669 20581669]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2452280 2452280].</cite></ref> دووبارە تووشبوون بە سیرۆتایپی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات بەهۆی دیاردەیەک کە بە بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE) ناسراوە.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue "Dengue | CDC Yellow Book 2024"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. 1 May 2023. [https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue Archived] from the original on 14 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Teo-2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Teo A, Tan HD, Loy T, Chia PY, Chua CL |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Understanding antibody-dependent enhancement in dengue: Are afucosylated IgG1s a concern? |journal=PLOS Pathogens |بەرگ=١٩|issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1011223 |pmc=١٠٠٦٢٥٦٥|pmid=٣٦٩٩٦٠٢٦|doi-access=free |article-number=e1011223}}</ref> میکانیزمی وردی ADE بە تەواوی تێنەگەیشتوون. <ref name="Teo-2023" /> وا دیارە کە ADE کاتێک ڕوودەدات کە ئەو دژەتەنانەی کە لە کاتی وەڵامدانەوەی بەرگریدا دروست دەبن، مادەیەکی نەخۆشخواز دەناسنەوە و دەیبەستنەوە، بەڵام شکست دەهێنن لە بێلایەنکردنی. لەبری ئەوە، کۆمپلێکسی دژەتەن-ڤایرۆس توانای بەرزبوونەوەی هەیە بۆ بەستنەوەی بە وەرگرەکانی Fcγ ی خانە بەرگرییە ئامانجدارەکان، ئەمەش وا دەکات ڤایرۆسەکە خانەکە تووش بکات و خۆی زاوزێ بکاتەوە. <ref name="Teo-2023" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines|سەردێڕ=Vaccine Safety: Antibody-dependent Enhancement (ADE) and Vaccines {{!}} Children's Hospital of Philadelphia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240229214549/https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=The Children's Hospital of Philadelphia}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:Dengue_testing.png|وێنۆک|گرافیکی کەی پشکنینی تاقیگەیی بۆ تای خوێنبەربوون پۆزەتیڤ دەبێت. ڕۆژی سفر ئاماژەیە بۆ دەستپێکردنی نیشانەکان، یەکەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی سەرەتایییان هەیە، دووەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی لاوەکییان هەیە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15): <span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref>]] حاڵەتە سووکەکانی تای خوێنبەربوون بە ئاسانی دەتوانرێت لەگەڵ چەندین نەخۆشی باودا تێکەڵ بکرێت لەوانە [[ئەنفلۆنزا]] ، [[سوورێژە|سورێژە]] ، چیکۆنگونیا و زیکا. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="MSD Manual Professional Edition">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue|سەردێڕ=Dengue - Infectious Disease |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304203003/https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=MSD Manual Professional Edition |زمان=en-GB}}</ref> خوێنبەربوون، چیکۆنگونیا و زیکا هەمان شێوازی گواستنەوەیان هەیە ( مێشوولەی ''Aedes'' ) و زۆرجار لە هەمان ناوچەدا جێگیرن، بەجۆرێک کە ئەگەری ئەوە هەیە لە یەک کاتدا تووشی زیاتر لە نەخۆشییەک ببن.<ref name="Beltran-Silva-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Beltrán-Silva SL, Chacón-Hernández SS, Moreno-Palacios E, Pereyra-Molina JÁ |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Clinical and differential diagnosis: Dengue, chikungunya and Zika |ناونیشان=https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Revista Médica del Hospital General de México |زمان=en |بەرگ=٨١|issue=3 |پەڕەکان=١٤٦–١٥٣|doi=10.1016/j.hgmx.2016.09.011 |issn=0185-1063 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304213207/https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|doi-access=free}}</ref> بۆ گەشتیاران، پێویستە دەستنیشانکردنی تای خوێنبەربوون لە هەر کەسێکدا لەبەرچاو بگیرێت کە لە ماوەی دوو هەفتەدا لە ناوچە گەرمەکان یان ناوچە گەرمەکاندا تووشی تا دەبێت. <ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref> نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی خوێنبەربوونی توند بریتین لە ئازاری سک، ڕشانەوەی بەردەوام، ئاوسانی، خوێنبەربوون، بێهێزی و گەورەبوونی جگەر. جارێکی تر دەتوانین ئەم نیشانانە لەگەڵ نەخۆشیەکانی تری وەک مەلاریا، هەوکردنی گەدە و ڕیخۆڵە، لێپتۆسپایرۆسیس و تایفوس تێکەڵ بکرێت. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOrganization2009">Organization WH (21 April 2009). [https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871 ''Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control'']. World Health Organization. p.&nbsp;46. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154787-1|<bdi>978-92-4-154787-1</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871 Archived] from the original on 16 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2024</span>. <q>Textbox B and Textbox C.</q></cite></ref> == خۆپاراستن == === کۆنتڕۆڵکردنی مێشوولە === [[پەڕگە:Vector_Control.jpg|alt=A black and white photograph of people filling in a ditch with standing water|وێنۆک|وێنەیەکی ساڵانی ١٩٢٠ کە هەوڵەکانی بڵاوکردنەوەی ئاوی وەستاو و بەم شێوەیە کەمکردنەوەی ژمارەی مێشوولە]] مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBisenRaghuvanshi2013">Bisen PS, Raghuvanshi R (22 July 2013). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 ''Emerging Epidemics: Management and Control''] (1&nbsp;ed.). Wiley. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1002/9781118393277.ch8|10.1002/9781118393277.ch8]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-118-39323-9|<bdi>978-1-118-39323-9</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 Archived] from the original on 23 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 February</span> 2024</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە بە تەواوی پێست دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی مێروو دوورخەرەوە (DEET کاریگەرترینە)؛ <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> هەروەها باشترە جل و بەرگ و تۆڕ و چادرەکان بە ڕێژەی ٠.٥% پەرمیترین چارەسەر بکرێت. <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> پاراستنی ماڵ دەتوانرێت بە شاشەی دەرگا و پەنجەرە بەدەست بهێنرێت، بە بەکارهێنانی تەندروستی، و بە بەردەوامی بەتاڵکردنەوە و پاککردنەوەی هەموو ئەو گیرفانە چ لە ژوورەوە و چ لە دەرەوە کە لەوانەیە ئاو کۆببنەوە (وەک سەتڵ، چاندن، حەوز یان سەبەتەی زبڵ). <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCDC2023">CDC (20 October 2023). [https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html "Traveling? Avoid Dengue"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. [https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html Archived] from the original on 8 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2024</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Church_of_the_Immaculate_Conception,_JB_(2025)_-_img_10.jpg|ڕاست|وێنۆک|فۆنتێکی ئاوی پیرۆز لە کڵێسای بێگەرد لە شاری جۆهور باهرو [[مالیزیا|لە مالیزیا]] وەک بەشێک لە نەهێشتنی سەرچاوەی ئاوی کراوە لە وەڵامی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچەکەدا داخراوە.]] === ڤاکسین === تا مانگی ئازاری ٢٠٢٤ دوو ڤاکسین هەیە بۆ پاراستن لە تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون؛ دێنگڤاکسیا و قدێنگا. <ref name="ECDC-Factsheet-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts|سەردێڕ=Factsheet for health professionals about dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240225174109/https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Intradermal_injection.jpg|alt=Subcutaneous injection|وێنۆک|وێناکردنی دەرزی ژێر پێست]] Dengvaxia (پێشتر CYD-TDV) لە ساڵی 2015 بەردەست بوو، و پەسەندکراوە بۆ بەکارهێنان لە ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا و لە هەندێک وڵاتی ئاسیا و ئەمریکای لاتین. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia|سەردێڕ=Information on Dengvaxia® |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212800/https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.sanofi.com |زمان=en}}</ref> ڤایرۆسێکی لاوازە، بۆ کەسانی تەمەن ٦-٤٥ ساڵ گونجاوە و لە هەر چوار جۆری سیرۆتایپی خوێنبەربوون دەتپارێزێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191332/https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> بەهۆی نیگەرانی سەلامەتی سەبارەت بە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE)، پێویستە تەنها بەو کەسانە بدرێت کە پێشتر تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون، بۆ ئەوەی لە دووبارە تووشبوونەوە بیانپارێزرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement|سەردێڕ=Sanofi restricts dengue vaccine but downplays antibody enhancement {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191331/https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Center for Infectious Disease Research & Policy |زمان=en}}</ref> لە ژێر پێستەوە وەک سێ ژەم لە نێوان شەش مانگدا دەدرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html|سەردێڕ=Dengue Vaccination: Information for Health Care Providers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212735/https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> بەرهەمهێنەرەکە، سانۆفی-پاستور, ڕایگەیاندووە کە لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٦دا واز لە بەرهەمهێنانی دێنگڤاکسیا دێنن، بە هۆکاری کەمی خواستی جیهانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hopkinsguides.com/hopkins/view/Johns_Hopkins_ABX_Guide/540769/all/Dengue_vaccine?refer=true|سەردێڕ=Dengue vaccine {{!}} Johns Hopkins ABX Guide |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.hopkinsguides.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەر == تا مانگی تەمموزی ٢٠٢٤، هیچ چارەسەرێکی دژە ڤایرۆسی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون لەبەردەستدا نییە. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون نیشانەکانی سووکیان هەیە، چاکبوونەوەش لە چەند ڕۆژێکدا ڕوودەدات. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> هیچ چارەسەرێک پێویست نییە بۆ ئەم حاڵەتانە. ڕەنگە [[پانادۆڵ|ئەسیتامینۆفین]] (Paracetamol, Tylenol ) بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی تایەکی سووک یان ئازار. ئازارشکێنە باوەکانی تر، لەوانە [[ئەسپیرین|ئەسپرین]] ، [[ئایبووپرۆفێن|ئیبوپڕۆفین]] (Advil، Motrin IB، ئەوانی تر) و [[ناپرۆکسین|ناپرۆکسین سۆدیۆم]] (Aleve) پێویستە دوور بکەونەوە چونکە دەتوانن مەترسی ئاڵۆزییەکانی خوێنبەربوون زیاد بکەن. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 "Dengue fever - Diagnosis and treatment"]. ''Mayo Clinic''. 5 October 2022. [https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 Archived] from the original on 10 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == پێشبینیکردن == {{owidslider|start=2021|list=Template:OWID/dengue fever deaths#gallery|location=commons|caption=|title=|language=|file=[[File:Dengue-fever-deaths,World,2021.svg|link=|thumb|upright=1.6|Dengue fever deaths]]|startingView=World}}زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون بەبێ هیچ کێشەیەکی بەردەوام چاک دەبنەوە. مەترسی مردن لە نێوان ئەوانەی کە تووشی خوێنبەربوونی توند بوون 0.8-2.5%، <ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> و بە چارەسەری گونجاو ئەمە کەمترە لە 1%. بەڵام ئەوانەی تووشی دابەزینی پەستانی خوێن دەبن بە شێوەیەکی بەرچاو لەوانەیە ڕێژەی مردنیان بگاتە ٢٦%. <ref name="Kularatne-2015" /> <ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1): <span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> مردن لە نێوان منداڵانی کەمتر لە پێنج ساڵدا چوار هێندە زیاترە لە چاو ئەوانەی تەمەنیان لە سەرووی ١٠ ساڵەوەیە. <ref name="Kularatne-2015" /> == پەتازانیی == تا مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٣، نەخۆشی خوێنبەربوون لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتدا بڵاوبووەتەوە و حاڵەتەکانی لە هەموو کیشوەرێکدا تۆمارکراون جگە لە ئەنتارکتیکا. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/areaswithrisk/around-the-world.html|سەردێڕ=Dengue Areas of Risk Around the World {{!}} CDC |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> ناوچەکانی ئەمریکا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ڕۆژئاوای زەریای هێمن زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://patient.info/doctor/dengue-2|سەردێڕ=Dengue |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=patient.info |زمان=en}}</ref> زەحمەتە بتوانین تەواوی ڕێژەی نەخۆشییەکە بخەمڵێنرێت، چونکە زۆرێک لە حاڵەتەکان سووکن و بە دروستی دەستنیشان نەکراون. لە ئێستادا ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی مەزەندە دەکات کە 3.9&nbsp;ملیار کەس لە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربووندان. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022" /> لە ساڵی ٢٠١٣دا، مەزەندە کرا کە ٣٩٠...&nbsp;ساڵانە ملیۆنێک تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون ڕوودەدەن و 500 هەزار لەوانە نیشانەی توندیان هەیە و 25 هەزار کەسیش گیانیان لەدەستداوە. <ref name=":11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bhatt S, Gething PW, Brady OJ, Messina JP, Farlow AW, Moyes CL, Drake JM, Brownstein JS, Hoen AG, Sankoh O, Myers MF, George DB, Jaenisch T, Wint GR, Simmons CP, Scott TW, Farrar JJ, Hay SI |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=The global distribution and burden of dengue |journal=Nature |بەرگ=٤٩٦|issue=7446 |پەڕەکان=٥٠٤–٥٠٧|bibcode=2013Natur.496..504B |doi=10.1038/nature12060 |pmc=٣٦٥١٩٩٣|pmid=٢٣٥٦٣٢٦٦}}</ref> <ref name="Jing_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jing Q, Wang M |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Dengue epidemiology |journal=Global Health Journal |بەرگ=٣|issue=2 |پەڕەکان=٣٧–٤٥|doi=10.1016/j.glohj.2019.06.002 |issn=2414-6447 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{Medical resources}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ڤایرۆس}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Crimean-Congo hemorrhagic fever}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} l0phx05orpwkfo5wn59c6zp44w6dfbc 1590466 1590460 2026-06-15T11:40:22Z Ravan 7844 1590466 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Dengue fever|image=Denguerash.JPG|alt=Photograph of a person's back with the skin exhibiting the characteristic rash of dengue fever|caption=پەڵەی ئاسایی کە لە تای خوێنبەربووندا دەبینرێت|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|ɛ|ŋ|ɡ|i|,_|-|ɡ|eɪ}}<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue dengue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717162940/https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue |date=17 July 2022 }} in the Merriam-Webster Dictionary</ref><ref name="lexico-definition">[https://web.archive.org/web/20210624095957/https://www.lexico.com/definition/dengue dengue] in Oxford Dictionaries</ref>|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|synonyms=Dengue, breakbone fever<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|symptoms=Fever, headache, muscle and joint pain, rash. Can be severe, mild or asymptomatic<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|complications=[[Bleeding]], [[thrombocytopenia|low levels of blood platelets]], [[Shock (circulatory)|dangerously low blood pressure]]<ref name="Kularatne-2015" />|onset=3–14 days after exposure<ref name="Kularatne-2015" />|duration=2–7 days<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|causes=[[Dengue virus]] by ''[[Aedes]]'' [[mosquito]]s<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|risks=|diagnosis=Detecting [[antibodies]] to the virus or its [[RNA]]<ref name="Kularatne-2015" />|differential=[[Malaria]], [[yellow fever]], [[viral hepatitis]], [[leptospirosis]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Nelson Textbook of Pediatrics: The field of pediatrics|ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٥٧-٧٥٦٦-٨|پەڕە=١٦٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910145008/https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref>|prevention=[[Dengue fever vaccine]], decreasing mosquito exposure<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر= East S|سەردێڕ=World's first dengue fever vaccine launched in the Philippines|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224555/http://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref>|treatment=[[Therapy#Supportive therapy|Supportive care]], [[intravenous fluids]], [[blood transfusion]]s<ref name="Kularatne-2015" />|medication=|prognosis=|frequency=5 million per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />|deaths=5,000 per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />}} [[پەڕگە:En.MD.Video-Dengue_fever.webm|وێنۆک| پوختەی ڤیدیۆ]] '''تای خوێنبەربوون''' نەخۆشییەکە کە لە مێشوولەوە دەگوازرێتەوە و بەهۆی ڤایرۆسی خوێنبەربوونەوە دروست دەبێت، لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکاندا بڵاوبووەتەوە. زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون یان بێ نیشانەن یان نیشانە سووکەکانیان دەردەکەون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=De Santis |یەکەم=Olga |دوایین٢=Bouscaren |یەکەم٢=Nicolas |دوایین٣=Flahault |یەکەم٣=Antoine |ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Asymptomatic dengue infection rate: A systematic literature review |ناونیشان=http://www.cell.com/article/S2405844023072778/pdf |journal=Heliyon |بەرگ=٩|issue=9 |bibcode=2023Heliy...920069D |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e20069 |pmc=١٠٥٥٩٨٢٤|pmid=٣٧٨٠٩٩٩٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٥|doi-access=free |article-number=e20069}}</ref><ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> نیشانەکان بە شێوەیەکی گشتی ٣ بۆ ١٤ ڕۆژ دوای تووشبوون دەست پێدەکەن. لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەرز و [[سەرئێشە]] و [[ڕشانەوە]] و ئازاری ماسولکە و جومگەکان و خورانی تایبەتمەندی پێست و پەڵەی پێست. بەگشتی چاکبوونەوە دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت. لە بەشێکی کەم لە حاڵەتەکاندا، نەخۆشییەکە گەشە دەکات بۆ '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر بە تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون یان نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون ناسرابوو)<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Alejandria MM |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue haemorrhagic fever or dengue shock syndrome in children |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٥|پەڕە=٠٩١٧|pmc=٤٣٩٢٨٤٢|pmid=٢٥٨٦٠٤٠٤}}</ref> لەگەڵ [[خوێنبەربوون]] ، ئاستی کەمی پلاکتەکانی خوێن ، دزەکردنی [[پلازمای خوێن]] ، و دابەزینی پەستانی خوێن بە شێوەیەکی مەترسیدار.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}</ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}</ref> نەخۆشی خوێنبەربوون لەلایەن چەندین جۆری [[مێشوولە|مێشوولەی]] مێینەی [[جنس (ژینناسی)|جۆری]] ''Aedes'' بڵاودەبێتەوە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی ''Aedes aegypti''.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ڤایرۆسەکە چوار جۆری سیرۆتایپی پشتڕاستکراوەی هەیە ; تووشبوون بە جۆرێک بەزۆری [[پارێزراوی (پزیشکی)|بەرگری]] تەواوی تەمەن دەدات بەو جۆرە، بەڵام تەنها بەرگری کورتخایەن بۆ جۆرەکانی تر. تووشبوون بە جۆرێکی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات، کە پێی دەوترێت بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> لەوانەیە نیشانەکانی لە نیشانەکانی [[مالاریا|مەلاریا]] ، [[ئەنفلۆنزا]] ، یان زیکا بچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=StatPearls|vauthors=Schaefer TJ, Panda PK, Wolford RW|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing|شوێن=Treasure Island (FL)|chapter=Dengue Fever|pmid=٢٨٦١٣٤٨٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211214061113/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پشکنینی خوێن بۆ پشتڕاستکردنەوەی دەستنیشانکردنەکە لەوانەش دیاریکردنی [[ئار ئێن ئەی|RNA]] ڤایرۆسی، یان [[دژەتەن|دژەتەنی]] تایبەت.<ref name="CDC-Diagnosis-2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html|سەردێڕ=Dengue Diagnosis {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221955/https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> بە نەهێشتنی مێشوولە و ڕێگریکردن لە پێوەدانی مێشوولە دەتوانرێت ڕێگری لە تووشبوون بکرێت.<ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}</ref> دوو جۆر ڤاکسینی خوێنبەربوون پەسەندکراون و بە شێوەیەکی بازرگانی بەردەستن. نەخۆشی دێنگڤاکسیا لە ساڵی ٢٠١٦ بەردەست بوو، بەڵام تەنها پێشنیار دەکرێت بۆ ڕێگریکردن لە دووبارە تووشبوون بەو کەسانەی کە پێشتر تووشی بوون.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Dengue vaccine: WHO position paper – September 2018 |ناونیشان=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Weekly Epidemiological Record |بەرگ=٣٦|issue=93 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٧٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190105130352/http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> ڤاکسینی دووەم بە ناوی Qdenga لە ساڵی ٢٠٢٢ بەردەست بوو و لە تەمەنی چوار ساڵییەوە بۆ گەورەکان و هەرزەکاران و منداڵان گونجاوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga|سەردێڕ=Qdenga {{!}} European Medicines Agency (EMA) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227073545/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> چارەسەرکردن نیشانەی هەیە, چونکە هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون نییە. لە حاڵەتە سووکەکاندا، چارەسەرکردن گرنگی بە چارەسەرکردنی ئازار دەدات. حاڵەتە توندەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون پێویستیان بە خەواندن لە نەخۆشخانە هەیە؛ چارەسەرکردنی توندی خوێنبەربوون پاڵپشتە و بریتییە لە پێدانی شلە یان لە ڕێگەی دەمەوە یان لە ڕێگەی خوێنبەرەوە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> سەرەتاییترین وەسفەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ساڵی ١٧٧٩ەوە دەگەڕێتەوە؛ هۆکاری ڤایرۆسی و بڵاوبوونەوەی تا سەرەتای سەدەی بیستەم تێگەیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Henchal EA, Putnak JR |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٠|سەردێڕ=The dengue viruses |journal=Clinical Microbiology Reviews |بەرگ=٣|issue=4 |پەڕەکان=٣٧٦–٣٩٦|bibcode=1990CliMR...3..376H |doi=10.1128/CMR.3.4.376 |pmc=٣٥٨١٦٩|pmid=٢٢٢٤٨٣٧}}</ref> لە ئێستاوە لە زیاتر لە سەد وڵاتدا بڵاوبووەتەوە ، نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکانەوە بۆ نیمچە دوورگەی ئیبەری و ویلایەتی باشووری ئەمریکا بڵاودەبێتەوە، ئەمەش بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ [[گۆڕانی ئاووھەوا|گۆڕانی کەشوهەوا]].<ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 "Dengue- Global situation"]. ''World Health Organization''. [https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Paz-Bailey G, Adams LE, Deen J, Anderson KB, Katzelnick LC |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Dengue |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٣|issue=10427 |پەڕەکان=٦٦٧–٦٨٢|doi=10.1016/S0140-6736(23)02576-X |pmc=١٢٣٧٢٤٧٢|pmid=٣٨٢٨٠٣٨٨|s2cid=267201333}}</ref> وەک نەخۆشییەکی گەرم و گوڕ و پشتگوێخراو پۆلێن دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases|سەردێڕ=Neglected tropical diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126193108/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، زیاتر لە ٥&nbsp;ملیۆنێک تووشبوون تۆمارکراون و زیاتر لە 5000 کەس بەهۆی نەخۆشی خوێنبەربوونەوە گیانیان لەدەستداوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> بەو پێیەی زۆربەی حاڵەتەکان بێ نیشانەن یان سووکن، ژمارەی ڕاستەقینەی حاڵەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون و مردن بە کەم ڕاپۆرت کراوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> == نیشانە و نیشانەکانی == بە شێوەیەکی ئاسایی، ئەو کەسانەی تووشی ڤایرۆسی خوێنبەربوون دەبن، نیشانەکانیان نییە یان تەنها نیشانە سووکەکانیان هەیە وەک تایەکی ئاڵۆز نەبوو (80%).<ref name="Whitehorn-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whitehorn J, Farrar J |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue |journal=British Medical Bulletin |بەرگ=٩٥|پەڕەکان=١٦١–١٧٣|doi=10.1093/bmb/ldq019 |pmid=٢٠٦١٦١٠٦|s2cid=215154729 |doi-access=free}}</ref><ref name="Reiter-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reiter P |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Yellow fever and dengue: a threat to Europe? |ناونیشان=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Euro Surveillance |بەرگ=١٥|issue=10 |پەڕە=١٩٥٠٩|doi=10.2807/ese.15.10.19509-en |pmid=٢٠٤٠٣٣١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707070425/http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|doi-access=free}}</ref> هەندێکی تر نەخۆشی توندتریان هەیە (٥%)، و بە ڕێژەیەکی کەم مەترسی لەسەر ژیان دروست دەکات.<ref name="Whitehorn-2010" /><ref name="Reiter-2010" /> ماوەی کەرەوزکردن (کاتی نێوان بەرکەوتن و دەستپێکردنی نیشانەکان) لە نێوان ٣ بۆ ١٤ ڕۆژدایە، بەڵام زۆربەی کات ٤ بۆ ٧ ڕۆژە.<ref name="Gubler-2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|vauthors=Gubler DJ|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٥١٤٧-٨|veditors=Mahy BW, Van Regenmortel MH|شوێن=Boston|پەڕەکان=٣٧٢–٣٨٢|chapter=Dengue viruses|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160609195355/https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نیشانە تایبەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوونی سووک بریتین لە تایەکی کتوپڕ، سەرئێشە (بە شێوەیەکی گشتی لە پشت چاوەوەیە)، ئازاری ماسولکە و جومگەکان، سکچوون، ڕشانەوە، ئاوسانی ڕژێنەکان و پەڵە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe "Dengue: How to keep children safe | UNICEF South Asia"]. ''www.unicef.org''. [https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەگەر ئەمە بەرەو خوێنبەربوونی توند بچێت نیشانەکانی بریتین لە ئازاری توندی سک، ڕشانەوەیەکی بەردەوام، هەناسەدانی خێرا، خوێنبەربوونی پووک یان لووت، ماندوێتی، نائارامی، خوێن لە ڕشانەوە یان پیساییدا، تینوێتییەکی زۆر، پێستی کاڵ و سارد، و هەستکردن بە لاوازی.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> === خولی کلینیکی === [[پەڕگە:Dengue_fever_symptoms.svg|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever|وێنۆک|وێناکردنی نەخشەیی نیشانەکانی تای خوێنبەربوون]] [[پەڕگە:Course_of_Dengue_illness_vectorized.svg|وێنۆک|کۆرسی کلینیکی تای خوێنبەربوون]] ڕێڕەوی تووشبوون بە سێ قۆناغ دابەش دەکرێت: تاو، مەترسیدار و چاکبوونەوە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}</ref> قۆناغی تاو تای [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|بەرز]] لەخۆدەگرێت (40-41&nbsp;°C؛ 104–105.8&nbsp;°F)، و پەیوەندی بە ئازاری گشتگیر و سەرئێشە هەیە؛ ئەمە بەزۆری دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}</ref> هەروەها لەوانەیە سکچوون و ڕشانەوە و پەڵە و ئازار لە ماسولکە و جومگەکاندا هەبێت.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> زۆربەی خەڵک لە ماوەی هەفتەیەک یان زیاتردا چاک دەبنەوە. لە نزیکەی 5%ی حاڵەتەکاندا نیشانەکان خراپتر دەبن و دەتوانن ببنە مەترسی لەسەر ژیان. ئەمەش پێی دەوترێت '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر پێی دەگوترا ''تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون'' یان ''نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون'' ).<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}</ref> خوێنبەربوونی توند دەبێتە هۆی شۆک و خوێنبەربوونی ناوەوە و لەکارکەوتنی ئەندامەکانی جەستە و تەنانەت مردنیش. نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە بریتین لە ئازاری توندی گەدە، ڕشانەوە، سەختی هەناسەدان، خوێن لە لووت، پووک، ڕشانەوە یان پیساییدا.<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لەم ماوەیەدا دزەکردنی پلازما لە خوێنبەرەکانەوە ڕوودەدات، لەگەڵ کەمبوونەوەی [[پەڕەی خوێن|پلاکتەکان]].<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 "Dengue fever - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 Archived] from the original on 26 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">25 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمەش لەوانەیە ببێتە هۆی کۆبوونەوەی شلە لە [[سنگەکەلێن|سنگ]] و [[سکەکەلێن|بۆشایی سک]] و هەروەها کەمبوونەوەی شلە لە سووڕی خوێن و کەمبوونەوەی دابینکردنی خوێن بۆ ئەندامە گرنگەکان.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> قۆناغی چاکبوونەوە بەزۆری دوو بۆ سێ ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> زۆرجار باشتربوونەکە سەرنجڕاکێشە، و دەتوانێت لەگەڵ [[خوران|خورانی]] توند و خاوبوونەوەی لێدانی دڵدا بێت.<ref name="Ranjit-2011" /> == هۆکار == === ڤایرۆسزانی === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Dengue virus}} [[پەڕگە:Dengue.jpg|alt=A transmission electron microscopy image showing dengue virus|وێنۆک|وێنەیەکی بچووکی TEM کە ڤایرۆسی ڤایرۆسی خوێنبەربوون نیشان دەدات (کۆمەڵە خاڵە تاریکەکان لە نزیک ناوەند)]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (DENV) ڤایرۆسێکی RNA یە لە خێزانی ''Flaviviridae'' ; جۆری ''Flavivirus''. ئەندامانی دیکەی هەمان ڕەگەز بریتین لە ڤایرۆسی تای زەرد و ڤایرۆسی ڕۆژئاوای نیل و ڤایرۆسی زیکا. [[جینۆم|جینۆمی]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (مادەی بۆماوەیی) نزیکەی 11,000 بنەمای نیوکلیۆتایدی تێدایە، کە [[کۆدی جێنەتیک|کۆدی]] سێ مۆلیکولی [[پرۆتین|پڕۆتینی پێکهاتەیی]] (C, prM و E) کە گەردیلەی ڤایرۆسەکە پێکدەهێنن و حەوت مۆلیکولی پڕۆتینی دیکە کە پێویستن بۆ دووبارەبوونەوەی ڤایرۆسەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rodenhuis-Zybert IA, Wilschut J, Smit JM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity |ناونیشان=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |بەرگ=٦٧|issue=16 |پەڕەکان=٢٧٧٣–٢٧٨٦|doi=10.1007/s00018-010-0357-z |pmc=١١١١٥٨٢٣|pmid=٢٠٣٧٢٩٦٥|s2cid=4232236 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="Guzman-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Guzman MG, Halstead SB, Artsob H, Buchy P, Farrar J, Gubler DJ, Hunsperger E, Kroeger A, Margolis HS, Martínez E, Nathan MB, Pelegrino JL, Simmons C, Yoksan S, Peeling RW |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue: a continuing global threat |journal=Nature Reviews. Microbiology |بەرگ=٨|issue=12 Suppl |پەڕەکان=S٧-١٦|doi=10.1038/nrmicro2460 |pmc=٤٣٣٣٢٠١|pmid=٢١٠٧٩٦٥٥}}</ref> چوار جۆری پشتڕاستکراوەی ڤایرۆسەکە هەیە، کە پێیان دەوترێت سیرۆتایپەکان ، کە بە DENV-1، DENV-2، DENV-3 و DENV-4 ناودەبرێن. جیاوازی نێوان جۆرەکانی سیرۆتایپەکان لەسەر بنەمای دژە جینییەکانیانە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|سەردێڕ=Healthgrid applications and core technologies : proceedings of HealthGrid 2010|vauthors=Solomonides T|بڵاوکەرەوە=IOS Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٧٥٠-٥٨٢-٢|edition=[Online-Ausg.]|شوێن=Amsterdam|پەڕە=٢٣٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160501063614/https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گواستنەوە === [[File:Aedes_aegypti_feeding.jpg|alt=Close-up photograph of an ''Aedes aegypti'' mosquito biting human skin|ڕاست|وێنۆک| مێشوولەی ''Aedes aegypti'' کە لە خانەخوێیەکی مرۆڤ دەخوات]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون زۆرترین جار بەهۆی پێوەدانی مێشوولە لە جۆری ''Aedes'' دەگوازرێتەوە، بەتایبەتی ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAbU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>aegypti''.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/disease-vectors/facts/mosquito-factsheets/aedes-aegypti|سەردێڕ=Aedes aegypti - Factsheet for experts |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170710145706/https://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/vectors/mosquitoes/Pages/aedes-aegypti.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> پێیان باشە لە کاتی خەوتن و بەیانیدا خۆراک بدەن،<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|سەردێڕ=Global Strategy For Dengue Prevention And Control|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٠٤٠٣-٤|پەڕەکان=١٦–١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121030141619/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام لەوانەیە لە هەر کاتێکی ڕۆژدا گاز بگرن و بەم شێوەیە هەوکردن بڵاوبکەنەوە.<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826005756/http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> جۆرەکانی تری ''ئایدێس'' کە ڕەنگە نەخۆشییەکە بگوازنەوە بریتین لە ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>albopictus'', ''ئەی.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>polynesiensis'' و ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>سکوتێلاریس''. مرۆڤ خانەخوێی سەرەکی ڤایرۆسەکەیە،<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gould EA, Solomon T |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Pathogenic flaviviruses |ناونیشان=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Lancet |بەرگ=٣٧١|issue=9611 |پەڕەکان=٥٠٠–٥٠٩|doi=10.1016/S0140-6736(08)60238-X |pmid=١٨٢٦٢٠٤٢|s2cid=205949828 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054828/https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|doi-access=free}}</ref> بەڵام لە [[گوانداری ڕەسەن|سەرەتاییە]] غەیرە مرۆڤەکانیشدا دەسوڕێتەوە، و دەتوانێت شیردەرەکانی تر تووش بکات.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gwee SX, St John AL, Gray GC, Pang J |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Animals as potential reservoirs for dengue transmission: A systematic review |journal=One Health |بەرگ=١٢|doi=10.1016/j.onehlt.2021.100216 |pmc=٧٨٦٨٧١٥|pmid=٣٣٥٩٨٥٢٥|article-number=100216}}</ref><ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Vector-Borne Viral Infections |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110203162048/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> دەتوانرێت هەوکردنێک لە ڕێگەی یەک گازگرتنەوە بەدەست بهێنرێت.<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}</ref> === هۆکارەکانی مەترسی === مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو.<ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات.<ref name="Bisen-2013" /> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە پێست بە تەواوی دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو ( DEET کاریگەرترینە).<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Antibody_dependent_enhancement.svg|وێنۆک|لە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەنەکان (ADE)، دژەتەنەکان بە هەردوو گەردیلەی ڤایرۆسی و وەرگرەکانی Fc گاما دەبەسترێنەوە کە لەسەر خانەکانی بەرگری دەربڕدراون، ئەمەش ئەگەری تووشبوونی ڤایرۆسەکان ئەو خانانە زیاد دەکات.]] وا بیردەکرێتەوە کە تووشبوون بە یەکێک لە جۆری سیرۆتایپەکان بەرگری تەواوی ژیان بۆ ئەو جۆرە بەرهەم دەهێنێت، بەڵام تەنها پاراستنی کورتخایەن لە دژی سێ جۆری دیکە.<ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenWilson2010">Chen LH, Wilson ME (October 2010). "Dengue and chikungunya infections in travelers". ''Current Opinion in Infectious Diseases''. '''23''' (5):<span class="nowrap">438–</span>444. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/QCO.0b013e32833c1d16|10.1097/QCO.0b013e32833c1d16]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20581669 20581669]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2452280 2452280].</cite></ref> دووبارە تووشبوون بە سیرۆتایپی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات بەهۆی دیاردەیەک کە بە بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE) ناسراوە.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue "Dengue | CDC Yellow Book 2024"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. 1 May 2023. [https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue Archived] from the original on 14 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Teo-2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Teo A, Tan HD, Loy T, Chia PY, Chua CL |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Understanding antibody-dependent enhancement in dengue: Are afucosylated IgG1s a concern? |journal=PLOS Pathogens |بەرگ=١٩|issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1011223 |pmc=١٠٠٦٢٥٦٥|pmid=٣٦٩٩٦٠٢٦|doi-access=free |article-number=e1011223}}</ref> میکانیزمی وردی ADE بە تەواوی تێنەگەیشتوون.<ref name="Teo-2023" /> وا دیارە کە ADE کاتێک ڕوودەدات کە ئەو دژەتەنانەی کە لە کاتی وەڵامدانەوەی بەرگریدا دروست دەبن، مادەیەکی نەخۆشخواز دەناسنەوە و دەیبەستنەوە، بەڵام شکست دەهێنن لە بێلایەنکردنی. لەبری ئەوە، کۆمپلێکسی دژەتەن-ڤایرۆس توانای بەرزبوونەوەی هەیە بۆ بەستنەوەی بە وەرگرەکانی Fcγ ی خانە بەرگرییە ئامانجدارەکان، ئەمەش وا دەکات ڤایرۆسەکە خانەکە تووش بکات و خۆی زاوزێ بکاتەوە.<ref name="Teo-2023" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines|سەردێڕ=Vaccine Safety: Antibody-dependent Enhancement (ADE) and Vaccines {{!}} Children's Hospital of Philadelphia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240229214549/https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=The Children's Hospital of Philadelphia}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:Dengue_testing.png|وێنۆک|گرافیکی کەی پشکنینی تاقیگەیی بۆ تای خوێنبەربوون پۆزەتیڤ دەبێت. ڕۆژی سفر ئاماژەیە بۆ دەستپێکردنی نیشانەکان، یەکەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی سەرەتایییان هەیە، دووەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی لاوەکییان هەیە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref>]] حاڵەتە سووکەکانی تای خوێنبەربوون بە ئاسانی دەتوانرێت لەگەڵ چەندین نەخۆشی باودا تێکەڵ بکرێت لەوانە [[ئەنفلۆنزا]] ، [[سوورێژە|سورێژە]] ، چیکۆنگونیا و زیکا.<ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="MSD Manual Professional Edition">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue|سەردێڕ=Dengue - Infectious Disease |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304203003/https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=MSD Manual Professional Edition |زمان=en-GB}}</ref> خوێنبەربوون، چیکۆنگونیا و زیکا هەمان شێوازی گواستنەوەیان هەیە ( مێشوولەی ''Aedes'' ) و زۆرجار لە هەمان ناوچەدا جێگیرن، بەجۆرێک کە ئەگەری ئەوە هەیە لە یەک کاتدا تووشی زیاتر لە نەخۆشییەک ببن.<ref name="Beltran-Silva-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Beltrán-Silva SL, Chacón-Hernández SS, Moreno-Palacios E, Pereyra-Molina JÁ |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Clinical and differential diagnosis: Dengue, chikungunya and Zika |ناونیشان=https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Revista Médica del Hospital General de México |زمان=en |بەرگ=٨١|issue=3 |پەڕەکان=١٤٦–١٥٣|doi=10.1016/j.hgmx.2016.09.011 |issn=0185-1063 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304213207/https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|doi-access=free}}</ref> بۆ گەشتیاران، پێویستە دەستنیشانکردنی تای خوێنبەربوون لە هەر کەسێکدا لەبەرچاو بگیرێت کە لە ماوەی دوو هەفتەدا لە ناوچە گەرمەکان یان ناوچە گەرمەکاندا تووشی تا دەبێت.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref> نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی خوێنبەربوونی توند بریتین لە ئازاری سک، ڕشانەوەی بەردەوام، ئاوسانی، خوێنبەربوون، بێهێزی و گەورەبوونی جگەر. جارێکی تر دەتوانین ئەم نیشانانە لەگەڵ نەخۆشیەکانی تری وەک مەلاریا، هەوکردنی گەدە و ڕیخۆڵە، لێپتۆسپایرۆسیس و تایفوس تێکەڵ بکرێت. <ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOrganization2009">Organization WH (21 April 2009). [https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871 ''Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control'']. World Health Organization. p.&nbsp;46. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154787-1|<bdi>978-92-4-154787-1</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871 Archived] from the original on 16 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 March</span> 2024</span>. <q>Textbox B and Textbox C.</q></cite></ref> == خۆپاراستن == === کۆنتڕۆڵکردنی مێشوولە === [[پەڕگە:Vector_Control.jpg|alt=A black and white photograph of people filling in a ditch with standing water|وێنۆک|وێنەیەکی ساڵانی ١٩٢٠ کە هەوڵەکانی بڵاوکردنەوەی ئاوی وەستاو و بەم شێوەیە کەمکردنەوەی ژمارەی مێشوولە]] مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات. <ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBisenRaghuvanshi2013">Bisen PS, Raghuvanshi R (22 July 2013). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 ''Emerging Epidemics: Management and Control''] (1&nbsp;ed.). Wiley. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1002/9781118393277.ch8|10.1002/9781118393277.ch8]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-118-39323-9|<bdi>978-1-118-39323-9</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 Archived] from the original on 23 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 February</span> 2024</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە بە تەواوی پێست دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی مێروو دوورخەرەوە (DEET کاریگەرترینە)؛ <ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> هەروەها باشترە جل و بەرگ و تۆڕ و چادرەکان بە ڕێژەی ٠.٥% پەرمیترین چارەسەر بکرێت. <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> پاراستنی ماڵ دەتوانرێت بە شاشەی دەرگا و پەنجەرە بەدەست بهێنرێت، بە بەکارهێنانی تەندروستی، و بە بەردەوامی بەتاڵکردنەوە و پاککردنەوەی هەموو ئەو گیرفانە چ لە ژوورەوە و چ لە دەرەوە کە لەوانەیە ئاو کۆببنەوە (وەک سەتڵ، چاندن، حەوز یان سەبەتەی زبڵ). <ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCDC2023">CDC (20 October 2023). [https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html "Traveling? Avoid Dengue"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. [https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html Archived] from the original on 8 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2024</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Church_of_the_Immaculate_Conception,_JB_(2025)_-_img_10.jpg|ڕاست|وێنۆک|فۆنتێکی ئاوی پیرۆز لە کڵێسای بێگەرد لە شاری جۆهور باهرو [[مالیزیا|لە مالیزیا]] وەک بەشێک لە نەهێشتنی سەرچاوەی ئاوی کراوە لە وەڵامی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچەکەدا داخراوە.]] === ڤاکسین === تا مانگی ئازاری ٢٠٢٤ دوو ڤاکسین هەیە بۆ پاراستن لە تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون؛ دێنگڤاکسیا و قدێنگا. <ref name="ECDC-Factsheet-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts|سەردێڕ=Factsheet for health professionals about dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240225174109/https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Intradermal_injection.jpg|alt=Subcutaneous injection|وێنۆک|وێناکردنی دەرزی ژێر پێست]] Dengvaxia (پێشتر CYD-TDV) لە ساڵی 2015 بەردەست بوو، و پەسەندکراوە بۆ بەکارهێنان لە ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا و لە هەندێک وڵاتی ئاسیا و ئەمریکای لاتین. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia|سەردێڕ=Information on Dengvaxia® |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212800/https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.sanofi.com |زمان=en}}</ref> ڤایرۆسێکی لاوازە، بۆ کەسانی تەمەن ٦-٤٥ ساڵ گونجاوە و لە هەر چوار جۆری سیرۆتایپی خوێنبەربوون دەتپارێزێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191332/https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> بەهۆی نیگەرانی سەلامەتی سەبارەت بە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE)، پێویستە تەنها بەو کەسانە بدرێت کە پێشتر تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون، بۆ ئەوەی لە دووبارە تووشبوونەوە بیانپارێزرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement|سەردێڕ=Sanofi restricts dengue vaccine but downplays antibody enhancement {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191331/https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Center for Infectious Disease Research & Policy |زمان=en}}</ref> لە ژێر پێستەوە وەک سێ ژەم لە نێوان شەش مانگدا دەدرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html|سەردێڕ=Dengue Vaccination: Information for Health Care Providers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212735/https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> بەرهەمهێنەرەکە، سانۆفی-پاستور, ڕایگەیاندووە کە لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٦دا واز لە بەرهەمهێنانی دێنگڤاکسیا دێنن، بە هۆکاری کەمی خواستی جیهانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hopkinsguides.com/hopkins/view/Johns_Hopkins_ABX_Guide/540769/all/Dengue_vaccine?refer=true|سەردێڕ=Dengue vaccine {{!}} Johns Hopkins ABX Guide |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.hopkinsguides.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەر == تا مانگی تەمموزی ٢٠٢٤، هیچ چارەسەرێکی دژە ڤایرۆسی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون لەبەردەستدا نییە. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون نیشانەکانی سووکیان هەیە، چاکبوونەوەش لە چەند ڕۆژێکدا ڕوودەدات. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> هیچ چارەسەرێک پێویست نییە بۆ ئەم حاڵەتانە. ڕەنگە [[پانادۆڵ|ئەسیتامینۆفین]] (Paracetamol, Tylenol ) بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی تایەکی سووک یان ئازار. ئازارشکێنە باوەکانی تر، لەوانە [[ئەسپیرین|ئەسپرین]] ، [[ئایبووپرۆفێن|ئیبوپڕۆفین]] (Advil، Motrin IB، ئەوانی تر) و [[ناپرۆکسین|ناپرۆکسین سۆدیۆم]] (Aleve) پێویستە دوور بکەونەوە چونکە دەتوانن مەترسی ئاڵۆزییەکانی خوێنبەربوون زیاد بکەن. <ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 "Dengue fever - Diagnosis and treatment"]. ''Mayo Clinic''. 5 October 2022. [https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 Archived] from the original on 10 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == پێشبینیکردن == {{owidslider|start=2021|list=Template:OWID/dengue fever deaths#gallery|location=commons|caption=|title=|language=|file=[[File:Dengue-fever-deaths,World,2021.svg|link=|thumb|upright=1.6|Dengue fever deaths]]|startingView=World}}زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون بەبێ هیچ کێشەیەکی بەردەوام چاک دەبنەوە. مەترسی مردن لە نێوان ئەوانەی کە تووشی خوێنبەربوونی توند بوون 0.8-2.5%، <ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> و بە چارەسەری گونجاو ئەمە کەمترە لە 1%. بەڵام ئەوانەی تووشی دابەزینی پەستانی خوێن دەبن بە شێوەیەکی بەرچاو لەوانەیە ڕێژەی مردنیان بگاتە ٢٦%. <ref name="Kularatne-2015" /> <ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1): <span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> مردن لە نێوان منداڵانی کەمتر لە پێنج ساڵدا چوار هێندە زیاترە لە چاو ئەوانەی تەمەنیان لە سەرووی ١٠ ساڵەوەیە. <ref name="Kularatne-2015" /> == پەتازانیی == تا مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٣، نەخۆشی خوێنبەربوون لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتدا بڵاوبووەتەوە و حاڵەتەکانی لە هەموو کیشوەرێکدا تۆمارکراون جگە لە ئەنتارکتیکا. <ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/areaswithrisk/around-the-world.html|سەردێڕ=Dengue Areas of Risk Around the World {{!}} CDC |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> ناوچەکانی ئەمریکا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ڕۆژئاوای زەریای هێمن زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://patient.info/doctor/dengue-2|سەردێڕ=Dengue |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=patient.info |زمان=en}}</ref> زەحمەتە بتوانین تەواوی ڕێژەی نەخۆشییەکە بخەمڵێنرێت، چونکە زۆرێک لە حاڵەتەکان سووکن و بە دروستی دەستنیشان نەکراون. لە ئێستادا ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی مەزەندە دەکات کە 3.9&nbsp;ملیار کەس لە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربووندان. <ref name="WHO-Dengue-2023" /> <ref name="Tidy-2022" /> لە ساڵی ٢٠١٣دا، مەزەندە کرا کە ٣٩٠...&nbsp;ساڵانە ملیۆنێک تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون ڕوودەدەن و 500 هەزار لەوانە نیشانەی توندیان هەیە و 25 هەزار کەسیش گیانیان لەدەستداوە. <ref name=":11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bhatt S, Gething PW, Brady OJ, Messina JP, Farlow AW, Moyes CL, Drake JM, Brownstein JS, Hoen AG, Sankoh O, Myers MF, George DB, Jaenisch T, Wint GR, Simmons CP, Scott TW, Farrar JJ, Hay SI |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=The global distribution and burden of dengue |journal=Nature |بەرگ=٤٩٦|issue=7446 |پەڕەکان=٥٠٤–٥٠٧|bibcode=2013Natur.496..504B |doi=10.1038/nature12060 |pmc=٣٦٥١٩٩٣|pmid=٢٣٥٦٣٢٦٦}}</ref> <ref name="Jing_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jing Q, Wang M |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Dengue epidemiology |journal=Global Health Journal |بەرگ=٣|issue=2 |پەڕەکان=٣٧–٤٥|doi=10.1016/j.glohj.2019.06.002 |issn=2414-6447 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{Medical resources}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ڤایرۆس}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Crimean-Congo hemorrhagic fever}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} o8objbl62lx7xzb8y0ywdawh7l9mstg 1590467 1590466 2026-06-15T11:42:35Z Ravan 7844 1590467 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Dengue fever|image=Denguerash.JPG|alt=Photograph of a person's back with the skin exhibiting the characteristic rash of dengue fever|caption=پەڵەی ئاسایی کە لە تای خوێنبەربووندا دەبینرێت|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|ɛ|ŋ|ɡ|i|,_|-|ɡ|eɪ}}<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue dengue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717162940/https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue |date=17 July 2022 }} in the Merriam-Webster Dictionary</ref><ref name="lexico-definition">[https://web.archive.org/web/20210624095957/https://www.lexico.com/definition/dengue dengue] in Oxford Dictionaries</ref>|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|synonyms=Dengue, breakbone fever<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|symptoms=Fever, headache, muscle and joint pain, rash. Can be severe, mild or asymptomatic<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|complications=[[Bleeding]], [[thrombocytopenia|low levels of blood platelets]], [[Shock (circulatory)|dangerously low blood pressure]]<ref name="Kularatne-2015" />|onset=3–14 days after exposure<ref name="Kularatne-2015" />|duration=2–7 days<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|causes=[[Dengue virus]] by ''[[Aedes]]'' [[mosquito]]s<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|risks=|diagnosis=Detecting [[antibodies]] to the virus or its [[RNA]]<ref name="Kularatne-2015" />|differential=[[Malaria]], [[yellow fever]], [[viral hepatitis]], [[leptospirosis]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Nelson Textbook of Pediatrics: The field of pediatrics|ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٥٧-٧٥٦٦-٨|پەڕە=١٦٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910145008/https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref>|prevention=[[Dengue fever vaccine]], decreasing mosquito exposure<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر= East S|سەردێڕ=World's first dengue fever vaccine launched in the Philippines|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224555/http://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref>|treatment=[[Therapy#Supportive therapy|Supportive care]], [[intravenous fluids]], [[blood transfusion]]s<ref name="Kularatne-2015" />|medication=|prognosis=|frequency=5 million per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />|deaths=5,000 per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />}} [[پەڕگە:En.MD.Video-Dengue_fever.webm|وێنۆک| پوختەی ڤیدیۆ]] '''تای خوێنبەربوون''' نەخۆشییەکە کە لە مێشوولەوە دەگوازرێتەوە و بەهۆی ڤایرۆسی خوێنبەربوونەوە دروست دەبێت، لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکاندا بڵاوبووەتەوە. زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون یان بێ نیشانەن یان نیشانە سووکەکانیان دەردەکەون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=De Santis |یەکەم=Olga |دوایین٢=Bouscaren |یەکەم٢=Nicolas |دوایین٣=Flahault |یەکەم٣=Antoine |ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Asymptomatic dengue infection rate: A systematic literature review |ناونیشان=http://www.cell.com/article/S2405844023072778/pdf |journal=Heliyon |بەرگ=٩|issue=9 |bibcode=2023Heliy...920069D |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e20069 |pmc=١٠٥٥٩٨٢٤|pmid=٣٧٨٠٩٩٩٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٥|doi-access=free |article-number=e20069}}</ref><ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> نیشانەکان بە شێوەیەکی گشتی ٣ بۆ ١٤ ڕۆژ دوای تووشبوون دەست پێدەکەن. لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەرز و [[سەرئێشە]] و [[ڕشانەوە]] و ئازاری ماسولکە و جومگەکان و خورانی تایبەتمەندی پێست و پەڵەی پێست. بەگشتی چاکبوونەوە دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت. لە بەشێکی کەم لە حاڵەتەکاندا، نەخۆشییەکە گەشە دەکات بۆ '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر بە تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون یان نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون ناسرابوو)<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Alejandria MM |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue haemorrhagic fever or dengue shock syndrome in children |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٥|پەڕە=٠٩١٧|pmc=٤٣٩٢٨٤٢|pmid=٢٥٨٦٠٤٠٤}}</ref> لەگەڵ [[خوێنبەربوون]] ، ئاستی کەمی پلاکتەکانی خوێن ، دزەکردنی [[پلازمای خوێن]] ، و دابەزینی پەستانی خوێن بە شێوەیەکی مەترسیدار.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}</ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}</ref> نەخۆشی خوێنبەربوون لەلایەن چەندین جۆری [[مێشوولە|مێشوولەی]] مێینەی [[جنس (ژینناسی)|جۆری]] ''Aedes'' بڵاودەبێتەوە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی ''Aedes aegypti''.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ڤایرۆسەکە چوار جۆری سیرۆتایپی پشتڕاستکراوەی هەیە ; تووشبوون بە جۆرێک بەزۆری [[پارێزراوی (پزیشکی)|بەرگری]] تەواوی تەمەن دەدات بەو جۆرە، بەڵام تەنها بەرگری کورتخایەن بۆ جۆرەکانی تر. تووشبوون بە جۆرێکی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات، کە پێی دەوترێت بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> لەوانەیە نیشانەکانی لە نیشانەکانی [[مالاریا|مەلاریا]] ، [[ئەنفلۆنزا]] ، یان زیکا بچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=StatPearls|vauthors=Schaefer TJ, Panda PK, Wolford RW|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing|شوێن=Treasure Island (FL)|chapter=Dengue Fever|pmid=٢٨٦١٣٤٨٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211214061113/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پشکنینی خوێن بۆ پشتڕاستکردنەوەی دەستنیشانکردنەکە لەوانەش دیاریکردنی [[ئار ئێن ئەی|RNA]] ڤایرۆسی، یان [[دژەتەن|دژەتەنی]] تایبەت.<ref name="CDC-Diagnosis-2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html|سەردێڕ=Dengue Diagnosis {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221955/https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> بە نەهێشتنی مێشوولە و ڕێگریکردن لە پێوەدانی مێشوولە دەتوانرێت ڕێگری لە تووشبوون بکرێت.<ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}</ref> دوو جۆر ڤاکسینی خوێنبەربوون پەسەندکراون و بە شێوەیەکی بازرگانی بەردەستن. نەخۆشی دێنگڤاکسیا لە ساڵی ٢٠١٦ بەردەست بوو، بەڵام تەنها پێشنیار دەکرێت بۆ ڕێگریکردن لە دووبارە تووشبوون بەو کەسانەی کە پێشتر تووشی بوون.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Dengue vaccine: WHO position paper – September 2018 |ناونیشان=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Weekly Epidemiological Record |بەرگ=٣٦|issue=93 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٧٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190105130352/http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> ڤاکسینی دووەم بە ناوی Qdenga لە ساڵی ٢٠٢٢ بەردەست بوو و لە تەمەنی چوار ساڵییەوە بۆ گەورەکان و هەرزەکاران و منداڵان گونجاوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga|سەردێڕ=Qdenga {{!}} European Medicines Agency (EMA) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227073545/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> چارەسەرکردن نیشانەی هەیە, چونکە هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون نییە. لە حاڵەتە سووکەکاندا، چارەسەرکردن گرنگی بە چارەسەرکردنی ئازار دەدات. حاڵەتە توندەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون پێویستیان بە خەواندن لە نەخۆشخانە هەیە؛ چارەسەرکردنی توندی خوێنبەربوون پاڵپشتە و بریتییە لە پێدانی شلە یان لە ڕێگەی دەمەوە یان لە ڕێگەی خوێنبەرەوە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> سەرەتاییترین وەسفەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ساڵی ١٧٧٩ەوە دەگەڕێتەوە؛ هۆکاری ڤایرۆسی و بڵاوبوونەوەی تا سەرەتای سەدەی بیستەم تێگەیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Henchal EA, Putnak JR |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٠|سەردێڕ=The dengue viruses |journal=Clinical Microbiology Reviews |بەرگ=٣|issue=4 |پەڕەکان=٣٧٦–٣٩٦|bibcode=1990CliMR...3..376H |doi=10.1128/CMR.3.4.376 |pmc=٣٥٨١٦٩|pmid=٢٢٢٤٨٣٧}}</ref> لە ئێستاوە لە زیاتر لە سەد وڵاتدا بڵاوبووەتەوە ، نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکانەوە بۆ نیمچە دوورگەی ئیبەری و ویلایەتی باشووری ئەمریکا بڵاودەبێتەوە، ئەمەش بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ [[گۆڕانی ئاووھەوا|گۆڕانی کەشوهەوا]].<ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 "Dengue- Global situation"]. ''World Health Organization''. [https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Paz-Bailey G, Adams LE, Deen J, Anderson KB, Katzelnick LC |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Dengue |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٣|issue=10427 |پەڕەکان=٦٦٧–٦٨٢|doi=10.1016/S0140-6736(23)02576-X |pmc=١٢٣٧٢٤٧٢|pmid=٣٨٢٨٠٣٨٨|s2cid=267201333}}</ref> وەک نەخۆشییەکی گەرم و گوڕ و پشتگوێخراو پۆلێن دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases|سەردێڕ=Neglected tropical diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126193108/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، زیاتر لە ٥&nbsp;ملیۆنێک تووشبوون تۆمارکراون و زیاتر لە 5000 کەس بەهۆی نەخۆشی خوێنبەربوونەوە گیانیان لەدەستداوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> بەو پێیەی زۆربەی حاڵەتەکان بێ نیشانەن یان سووکن، ژمارەی ڕاستەقینەی حاڵەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون و مردن بە کەم ڕاپۆرت کراوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> == نیشانە و نیشانەکانی == بە شێوەیەکی ئاسایی، ئەو کەسانەی تووشی ڤایرۆسی خوێنبەربوون دەبن، نیشانەکانیان نییە یان تەنها نیشانە سووکەکانیان هەیە وەک تایەکی ئاڵۆز نەبوو (80%).<ref name="Whitehorn-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whitehorn J, Farrar J |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue |journal=British Medical Bulletin |بەرگ=٩٥|پەڕەکان=١٦١–١٧٣|doi=10.1093/bmb/ldq019 |pmid=٢٠٦١٦١٠٦|s2cid=215154729 |doi-access=free}}</ref><ref name="Reiter-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reiter P |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Yellow fever and dengue: a threat to Europe? |ناونیشان=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Euro Surveillance |بەرگ=١٥|issue=10 |پەڕە=١٩٥٠٩|doi=10.2807/ese.15.10.19509-en |pmid=٢٠٤٠٣٣١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707070425/http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|doi-access=free}}</ref> هەندێکی تر نەخۆشی توندتریان هەیە (٥%)، و بە ڕێژەیەکی کەم مەترسی لەسەر ژیان دروست دەکات.<ref name="Whitehorn-2010" /><ref name="Reiter-2010" /> ماوەی کەرەوزکردن (کاتی نێوان بەرکەوتن و دەستپێکردنی نیشانەکان) لە نێوان ٣ بۆ ١٤ ڕۆژدایە، بەڵام زۆربەی کات ٤ بۆ ٧ ڕۆژە.<ref name="Gubler-2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|vauthors=Gubler DJ|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٥١٤٧-٨|veditors=Mahy BW, Van Regenmortel MH|شوێن=Boston|پەڕەکان=٣٧٢–٣٨٢|chapter=Dengue viruses|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160609195355/https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نیشانە تایبەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوونی سووک بریتین لە تایەکی کتوپڕ، سەرئێشە (بە شێوەیەکی گشتی لە پشت چاوەوەیە)، ئازاری ماسولکە و جومگەکان، سکچوون، ڕشانەوە، ئاوسانی ڕژێنەکان و پەڵە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe "Dengue: How to keep children safe | UNICEF South Asia"]. ''www.unicef.org''. [https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەگەر ئەمە بەرەو خوێنبەربوونی توند بچێت نیشانەکانی بریتین لە ئازاری توندی سک، ڕشانەوەیەکی بەردەوام، هەناسەدانی خێرا، خوێنبەربوونی پووک یان لووت، ماندوێتی، نائارامی، خوێن لە ڕشانەوە یان پیساییدا، تینوێتییەکی زۆر، پێستی کاڵ و سارد، و هەستکردن بە لاوازی.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> === خولی کلینیکی === [[پەڕگە:Dengue_fever_symptoms.svg|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever|وێنۆک|وێناکردنی نەخشەیی نیشانەکانی تای خوێنبەربوون]] [[پەڕگە:Course_of_Dengue_illness_vectorized.svg|وێنۆک|کۆرسی کلینیکی تای خوێنبەربوون]] ڕێڕەوی تووشبوون بە سێ قۆناغ دابەش دەکرێت: تاو، مەترسیدار و چاکبوونەوە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}</ref> قۆناغی تاو تای [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|بەرز]] لەخۆدەگرێت (40-41&nbsp;°C؛ 104–105.8&nbsp;°F)، و پەیوەندی بە ئازاری گشتگیر و سەرئێشە هەیە؛ ئەمە بەزۆری دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}</ref> هەروەها لەوانەیە سکچوون و ڕشانەوە و پەڵە و ئازار لە ماسولکە و جومگەکاندا هەبێت.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> زۆربەی خەڵک لە ماوەی هەفتەیەک یان زیاتردا چاک دەبنەوە. لە نزیکەی 5%ی حاڵەتەکاندا نیشانەکان خراپتر دەبن و دەتوانن ببنە مەترسی لەسەر ژیان. ئەمەش پێی دەوترێت '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر پێی دەگوترا ''تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون'' یان ''نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون'' ).<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}</ref> خوێنبەربوونی توند دەبێتە هۆی شۆک و خوێنبەربوونی ناوەوە و لەکارکەوتنی ئەندامەکانی جەستە و تەنانەت مردنیش. نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە بریتین لە ئازاری توندی گەدە، ڕشانەوە، سەختی هەناسەدان، خوێن لە لووت، پووک، ڕشانەوە یان پیساییدا.<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لەم ماوەیەدا دزەکردنی پلازما لە خوێنبەرەکانەوە ڕوودەدات، لەگەڵ کەمبوونەوەی [[پەڕەی خوێن|پلاکتەکان]].<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 "Dengue fever - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 Archived] from the original on 26 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">25 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمەش لەوانەیە ببێتە هۆی کۆبوونەوەی شلە لە [[سنگەکەلێن|سنگ]] و [[سکەکەلێن|بۆشایی سک]] و هەروەها کەمبوونەوەی شلە لە سووڕی خوێن و کەمبوونەوەی دابینکردنی خوێن بۆ ئەندامە گرنگەکان.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> قۆناغی چاکبوونەوە بەزۆری دوو بۆ سێ ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> زۆرجار باشتربوونەکە سەرنجڕاکێشە، و دەتوانێت لەگەڵ [[خوران|خورانی]] توند و خاوبوونەوەی لێدانی دڵدا بێت.<ref name="Ranjit-2011" /> == هۆکار == === ڤایرۆسزانی === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Dengue virus}} [[پەڕگە:Dengue.jpg|alt=A transmission electron microscopy image showing dengue virus|وێنۆک|وێنەیەکی بچووکی TEM کە ڤایرۆسی ڤایرۆسی خوێنبەربوون نیشان دەدات (کۆمەڵە خاڵە تاریکەکان لە نزیک ناوەند)]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (DENV) ڤایرۆسێکی RNA یە لە خێزانی ''Flaviviridae'' ; جۆری ''Flavivirus''. ئەندامانی دیکەی هەمان ڕەگەز بریتین لە ڤایرۆسی تای زەرد و ڤایرۆسی ڕۆژئاوای نیل و ڤایرۆسی زیکا. [[جینۆم|جینۆمی]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (مادەی بۆماوەیی) نزیکەی 11,000 بنەمای نیوکلیۆتایدی تێدایە، کە [[کۆدی جێنەتیک|کۆدی]] سێ مۆلیکولی [[پرۆتین|پڕۆتینی پێکهاتەیی]] (C, prM و E) کە گەردیلەی ڤایرۆسەکە پێکدەهێنن و حەوت مۆلیکولی پڕۆتینی دیکە کە پێویستن بۆ دووبارەبوونەوەی ڤایرۆسەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rodenhuis-Zybert IA, Wilschut J, Smit JM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity |ناونیشان=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |بەرگ=٦٧|issue=16 |پەڕەکان=٢٧٧٣–٢٧٨٦|doi=10.1007/s00018-010-0357-z |pmc=١١١١٥٨٢٣|pmid=٢٠٣٧٢٩٦٥|s2cid=4232236 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="Guzman-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Guzman MG, Halstead SB, Artsob H, Buchy P, Farrar J, Gubler DJ, Hunsperger E, Kroeger A, Margolis HS, Martínez E, Nathan MB, Pelegrino JL, Simmons C, Yoksan S, Peeling RW |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue: a continuing global threat |journal=Nature Reviews. Microbiology |بەرگ=٨|issue=12 Suppl |پەڕەکان=S٧-١٦|doi=10.1038/nrmicro2460 |pmc=٤٣٣٣٢٠١|pmid=٢١٠٧٩٦٥٥}}</ref> چوار جۆری پشتڕاستکراوەی ڤایرۆسەکە هەیە، کە پێیان دەوترێت سیرۆتایپەکان ، کە بە DENV-1، DENV-2، DENV-3 و DENV-4 ناودەبرێن. جیاوازی نێوان جۆرەکانی سیرۆتایپەکان لەسەر بنەمای دژە جینییەکانیانە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|سەردێڕ=Healthgrid applications and core technologies : proceedings of HealthGrid 2010|vauthors=Solomonides T|بڵاوکەرەوە=IOS Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٧٥٠-٥٨٢-٢|edition=[Online-Ausg.]|شوێن=Amsterdam|پەڕە=٢٣٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160501063614/https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گواستنەوە === [[File:Aedes_aegypti_feeding.jpg|alt=Close-up photograph of an ''Aedes aegypti'' mosquito biting human skin|ڕاست|وێنۆک| مێشوولەی ''Aedes aegypti'' کە لە خانەخوێیەکی مرۆڤ دەخوات]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون زۆرترین جار بەهۆی پێوەدانی مێشوولە لە جۆری ''Aedes'' دەگوازرێتەوە، بەتایبەتی ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAbU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>aegypti''.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/disease-vectors/facts/mosquito-factsheets/aedes-aegypti|سەردێڕ=Aedes aegypti - Factsheet for experts |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170710145706/https://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/vectors/mosquitoes/Pages/aedes-aegypti.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> پێیان باشە لە کاتی خەوتن و بەیانیدا خۆراک بدەن،<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|سەردێڕ=Global Strategy For Dengue Prevention And Control|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٠٤٠٣-٤|پەڕەکان=١٦–١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121030141619/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام لەوانەیە لە هەر کاتێکی ڕۆژدا گاز بگرن و بەم شێوەیە هەوکردن بڵاوبکەنەوە.<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826005756/http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> جۆرەکانی تری ''ئایدێس'' کە ڕەنگە نەخۆشییەکە بگوازنەوە بریتین لە ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>albopictus'', ''ئەی.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>polynesiensis'' و ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>سکوتێلاریس''. مرۆڤ خانەخوێی سەرەکی ڤایرۆسەکەیە،<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gould EA, Solomon T |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Pathogenic flaviviruses |ناونیشان=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Lancet |بەرگ=٣٧١|issue=9611 |پەڕەکان=٥٠٠–٥٠٩|doi=10.1016/S0140-6736(08)60238-X |pmid=١٨٢٦٢٠٤٢|s2cid=205949828 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054828/https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|doi-access=free}}</ref> بەڵام لە [[گوانداری ڕەسەن|سەرەتاییە]] غەیرە مرۆڤەکانیشدا دەسوڕێتەوە، و دەتوانێت شیردەرەکانی تر تووش بکات.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gwee SX, St John AL, Gray GC, Pang J |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Animals as potential reservoirs for dengue transmission: A systematic review |journal=One Health |بەرگ=١٢|doi=10.1016/j.onehlt.2021.100216 |pmc=٧٨٦٨٧١٥|pmid=٣٣٥٩٨٥٢٥|article-number=100216}}</ref><ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Vector-Borne Viral Infections |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110203162048/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> دەتوانرێت هەوکردنێک لە ڕێگەی یەک گازگرتنەوە بەدەست بهێنرێت.<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}</ref> === هۆکارەکانی مەترسی === مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو.<ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات.<ref name="Bisen-2013" /> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە پێست بە تەواوی دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو ( DEET کاریگەرترینە).<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Antibody_dependent_enhancement.svg|وێنۆک|لە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەنەکان (ADE)، دژەتەنەکان بە هەردوو گەردیلەی ڤایرۆسی و وەرگرەکانی Fc گاما دەبەسترێنەوە کە لەسەر خانەکانی بەرگری دەربڕدراون، ئەمەش ئەگەری تووشبوونی ڤایرۆسەکان ئەو خانانە زیاد دەکات.]] وا بیردەکرێتەوە کە تووشبوون بە یەکێک لە جۆری سیرۆتایپەکان بەرگری تەواوی ژیان بۆ ئەو جۆرە بەرهەم دەهێنێت، بەڵام تەنها پاراستنی کورتخایەن لە دژی سێ جۆری دیکە.<ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenWilson2010">Chen LH, Wilson ME (October 2010). "Dengue and chikungunya infections in travelers". ''Current Opinion in Infectious Diseases''. '''23''' (5):<span class="nowrap">438–</span>444. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/QCO.0b013e32833c1d16|10.1097/QCO.0b013e32833c1d16]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20581669 20581669]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2452280 2452280].</cite></ref> دووبارە تووشبوون بە سیرۆتایپی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات بەهۆی دیاردەیەک کە بە بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE) ناسراوە.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue "Dengue | CDC Yellow Book 2024"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. 1 May 2023. [https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue Archived] from the original on 14 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Teo-2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Teo A, Tan HD, Loy T, Chia PY, Chua CL |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Understanding antibody-dependent enhancement in dengue: Are afucosylated IgG1s a concern? |journal=PLOS Pathogens |بەرگ=١٩|issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1011223 |pmc=١٠٠٦٢٥٦٥|pmid=٣٦٩٩٦٠٢٦|doi-access=free |article-number=e1011223}}</ref> میکانیزمی وردی ADE بە تەواوی تێنەگەیشتوون.<ref name="Teo-2023" /> وا دیارە کە ADE کاتێک ڕوودەدات کە ئەو دژەتەنانەی کە لە کاتی وەڵامدانەوەی بەرگریدا دروست دەبن، مادەیەکی نەخۆشخواز دەناسنەوە و دەیبەستنەوە، بەڵام شکست دەهێنن لە بێلایەنکردنی. لەبری ئەوە، کۆمپلێکسی دژەتەن-ڤایرۆس توانای بەرزبوونەوەی هەیە بۆ بەستنەوەی بە وەرگرەکانی Fcγ ی خانە بەرگرییە ئامانجدارەکان، ئەمەش وا دەکات ڤایرۆسەکە خانەکە تووش بکات و خۆی زاوزێ بکاتەوە.<ref name="Teo-2023" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines|سەردێڕ=Vaccine Safety: Antibody-dependent Enhancement (ADE) and Vaccines {{!}} Children's Hospital of Philadelphia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240229214549/https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=The Children's Hospital of Philadelphia}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:Dengue_testing.png|وێنۆک|گرافیکی کەی پشکنینی تاقیگەیی بۆ تای خوێنبەربوون پۆزەتیڤ دەبێت. ڕۆژی سفر ئاماژەیە بۆ دەستپێکردنی نیشانەکان، یەکەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی سەرەتایییان هەیە، دووەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی لاوەکییان هەیە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref>]] حاڵەتە سووکەکانی تای خوێنبەربوون بە ئاسانی دەتوانرێت لەگەڵ چەندین نەخۆشی باودا تێکەڵ بکرێت لەوانە [[ئەنفلۆنزا]] ، [[سوورێژە|سورێژە]] ، چیکۆنگونیا و زیکا.<ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="MSD Manual Professional Edition">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue|سەردێڕ=Dengue - Infectious Disease |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304203003/https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=MSD Manual Professional Edition |زمان=en-GB}}</ref> خوێنبەربوون، چیکۆنگونیا و زیکا هەمان شێوازی گواستنەوەیان هەیە ( مێشوولەی ''Aedes'' ) و زۆرجار لە هەمان ناوچەدا جێگیرن، بەجۆرێک کە ئەگەری ئەوە هەیە لە یەک کاتدا تووشی زیاتر لە نەخۆشییەک ببن.<ref name="Beltran-Silva-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Beltrán-Silva SL, Chacón-Hernández SS, Moreno-Palacios E, Pereyra-Molina JÁ |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Clinical and differential diagnosis: Dengue, chikungunya and Zika |ناونیشان=https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Revista Médica del Hospital General de México |زمان=en |بەرگ=٨١|issue=3 |پەڕەکان=١٤٦–١٥٣|doi=10.1016/j.hgmx.2016.09.011 |issn=0185-1063 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304213207/https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|doi-access=free}}</ref> بۆ گەشتیاران، پێویستە دەستنیشانکردنی تای خوێنبەربوون لە هەر کەسێکدا لەبەرچاو بگیرێت کە لە ماوەی دوو هەفتەدا لە ناوچە گەرمەکان یان ناوچە گەرمەکاندا تووشی تا دەبێت.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref> نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی خوێنبەربوونی توند بریتین لە ئازاری سک، ڕشانەوەی بەردەوام، ئاوسانی، خوێنبەربوون، بێهێزی و گەورەبوونی جگەر. جارێکی تر دەتوانین ئەم نیشانانە لەگەڵ نەخۆشیەکانی تری وەک مەلاریا، هەوکردنی گەدە و ڕیخۆڵە، لێپتۆسپایرۆسیس و تایفوس تێکەڵ بکرێت.<ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOrganization2009">Organization WH (21 April 2009). [https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871 ''Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control'']. World Health Organization. p.&nbsp;46. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154787-1|<bdi>978-92-4-154787-1</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871 Archived] from the original on 16 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">7 March</span> 2024</span>.<q>Textbox B and Textbox C.</q></cite></ref> == خۆپاراستن == === کۆنتڕۆڵکردنی مێشوولە === [[پەڕگە:Vector_Control.jpg|alt=A black and white photograph of people filling in a ditch with standing water|وێنۆک|وێنەیەکی ساڵانی ١٩٢٠ کە هەوڵەکانی بڵاوکردنەوەی ئاوی وەستاو و بەم شێوەیە کەمکردنەوەی ژمارەی مێشوولە]] مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات.<ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBisenRaghuvanshi2013">Bisen PS, Raghuvanshi R (22 July 2013). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 ''Emerging Epidemics: Management and Control''] (1&nbsp;ed.). Wiley. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1002/9781118393277.ch8|10.1002/9781118393277.ch8]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-118-39323-9|<bdi>978-1-118-39323-9</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 Archived] from the original on 23 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 February</span> 2024</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە بە تەواوی پێست دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی مێروو دوورخەرەوە (DEET کاریگەرترینە)؛<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> هەروەها باشترە جل و بەرگ و تۆڕ و چادرەکان بە ڕێژەی ٠.٥% پەرمیترین چارەسەر بکرێت.<ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> پاراستنی ماڵ دەتوانرێت بە شاشەی دەرگا و پەنجەرە بەدەست بهێنرێت، بە بەکارهێنانی تەندروستی، و بە بەردەوامی بەتاڵکردنەوە و پاککردنەوەی هەموو ئەو گیرفانە چ لە ژوورەوە و چ لە دەرەوە کە لەوانەیە ئاو کۆببنەوە (وەک سەتڵ، چاندن، حەوز یان سەبەتەی زبڵ).<ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCDC2023">CDC (20 October 2023). [https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html "Traveling? Avoid Dengue"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. [https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html Archived] from the original on 8 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">8 March</span> 2024</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Church_of_the_Immaculate_Conception,_JB_(2025)_-_img_10.jpg|ڕاست|وێنۆک|فۆنتێکی ئاوی پیرۆز لە کڵێسای بێگەرد لە شاری جۆهور باهرو [[مالیزیا|لە مالیزیا]] وەک بەشێک لە نەهێشتنی سەرچاوەی ئاوی کراوە لە وەڵامی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچەکەدا داخراوە.]] === ڤاکسین === تا مانگی ئازاری ٢٠٢٤ دوو ڤاکسین هەیە بۆ پاراستن لە تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون؛ دێنگڤاکسیا و قدێنگا.<ref name="ECDC-Factsheet-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts|سەردێڕ=Factsheet for health professionals about dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240225174109/https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Intradermal_injection.jpg|alt=Subcutaneous injection|وێنۆک|وێناکردنی دەرزی ژێر پێست]] Dengvaxia (پێشتر CYD-TDV) لە ساڵی 2015 بەردەست بوو، و پەسەندکراوە بۆ بەکارهێنان لە ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا و لە هەندێک وڵاتی ئاسیا و ئەمریکای لاتین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia|سەردێڕ=Information on Dengvaxia® |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212800/https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.sanofi.com |زمان=en}}</ref> ڤایرۆسێکی لاوازە، بۆ کەسانی تەمەن ٦-٤٥ ساڵ گونجاوە و لە هەر چوار جۆری سیرۆتایپی خوێنبەربوون دەتپارێزێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191332/https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> بەهۆی نیگەرانی سەلامەتی سەبارەت بە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE)، پێویستە تەنها بەو کەسانە بدرێت کە پێشتر تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون، بۆ ئەوەی لە دووبارە تووشبوونەوە بیانپارێزرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement|سەردێڕ=Sanofi restricts dengue vaccine but downplays antibody enhancement {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191331/https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Center for Infectious Disease Research & Policy |زمان=en}}</ref> لە ژێر پێستەوە وەک سێ ژەم لە نێوان شەش مانگدا دەدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html|سەردێڕ=Dengue Vaccination: Information for Health Care Providers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212735/https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> بەرهەمهێنەرەکە، سانۆفی-پاستور, ڕایگەیاندووە کە لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٦دا واز لە بەرهەمهێنانی دێنگڤاکسیا دێنن، بە هۆکاری کەمی خواستی جیهانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hopkinsguides.com/hopkins/view/Johns_Hopkins_ABX_Guide/540769/all/Dengue_vaccine?refer=true|سەردێڕ=Dengue vaccine {{!}} Johns Hopkins ABX Guide |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.hopkinsguides.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەر == تا مانگی تەمموزی ٢٠٢٤، هیچ چارەسەرێکی دژە ڤایرۆسی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون لەبەردەستدا نییە.<ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون نیشانەکانی سووکیان هەیە، چاکبوونەوەش لە چەند ڕۆژێکدا ڕوودەدات.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> هیچ چارەسەرێک پێویست نییە بۆ ئەم حاڵەتانە. ڕەنگە [[پانادۆڵ|ئەسیتامینۆفین]] (Paracetamol, Tylenol ) بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی تایەکی سووک یان ئازار. ئازارشکێنە باوەکانی تر، لەوانە [[ئەسپیرین|ئەسپرین]]، [[ئایبووپرۆفێن|ئیبوپڕۆفین]] (Advil، Motrin IB، ئەوانی تر) و [[ناپرۆکسین|ناپرۆکسین سۆدیۆم]] (Aleve) پێویستە دوور بکەونەوە چونکە دەتوانن مەترسی ئاڵۆزییەکانی خوێنبەربوون زیاد بکەن.<ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 "Dengue fever - Diagnosis and treatment"]. ''Mayo Clinic''. 5 October 2022. [https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 Archived] from the original on 10 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == پێشبینیکردن == {{owidslider|start=2021|list=Template:OWID/dengue fever deaths#gallery|location=commons|caption=|title=|language=|file=[[File:Dengue-fever-deaths,World,2021.svg|link=|thumb|upright=1.6|Dengue fever deaths]]|startingView=World}}زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون بەبێ هیچ کێشەیەکی بەردەوام چاک دەبنەوە. مەترسی مردن لە نێوان ئەوانەی کە تووشی خوێنبەربوونی توند بوون 0.8-2.5%،<ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> و بە چارەسەری گونجاو ئەمە کەمترە لە 1%. بەڵام ئەوانەی تووشی دابەزینی پەستانی خوێن دەبن بە شێوەیەکی بەرچاو لەوانەیە ڕێژەی مردنیان بگاتە ٢٦%.<ref name="Kularatne-2015" /><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1): <span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> مردن لە نێوان منداڵانی کەمتر لە پێنج ساڵدا چوار هێندە زیاترە لە چاو ئەوانەی تەمەنیان لە سەرووی ١٠ ساڵەوەیە.<ref name="Kularatne-2015" /> == پەتازانیی == تا مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٣، نەخۆشی خوێنبەربوون لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتدا بڵاوبووەتەوە و حاڵەتەکانی لە هەموو کیشوەرێکدا تۆمارکراون جگە لە ئەنتارکتیکا.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/areaswithrisk/around-the-world.html|سەردێڕ=Dengue Areas of Risk Around the World {{!}} CDC |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> ناوچەکانی ئەمریکا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ڕۆژئاوای زەریای هێمن زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە.<ref name="WHO-Dengue-2023" /><ref name="Tidy-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://patient.info/doctor/dengue-2|سەردێڕ=Dengue |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=patient.info |زمان=en}}</ref> زەحمەتە بتوانین تەواوی ڕێژەی نەخۆشییەکە بخەمڵێنرێت، چونکە زۆرێک لە حاڵەتەکان سووکن و بە دروستی دەستنیشان نەکراون. لە ئێستادا ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی مەزەندە دەکات کە 3.9&nbsp;ملیار کەس لە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربووندان.<ref name="WHO-Dengue-2023" /><ref name="Tidy-2022" /> لە ساڵی ٢٠١٣دا، مەزەندە کرا کە ٣٩٠...&nbsp;ساڵانە ملیۆنێک تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون ڕوودەدەن و 500 هەزار لەوانە نیشانەی توندیان هەیە و 25 هەزار کەسیش گیانیان لەدەستداوە.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bhatt S, Gething PW, Brady OJ, Messina JP, Farlow AW, Moyes CL, Drake JM, Brownstein JS, Hoen AG, Sankoh O, Myers MF, George DB, Jaenisch T, Wint GR, Simmons CP, Scott TW, Farrar JJ, Hay SI |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=The global distribution and burden of dengue |journal=Nature |بەرگ=٤٩٦|issue=7446 |پەڕەکان=٥٠٤–٥٠٧|bibcode=2013Natur.496..504B |doi=10.1038/nature12060 |pmc=٣٦٥١٩٩٣|pmid=٢٣٥٦٣٢٦٦}}</ref><ref name="Jing_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jing Q, Wang M |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Dengue epidemiology |journal=Global Health Journal |بەرگ=٣|issue=2 |پەڕەکان=٣٧–٤٥|doi=10.1016/j.glohj.2019.06.002 |issn=2414-6447 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{Medical resources}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ڤایرۆس}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Crimean-Congo hemorrhagic fever}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} fpymizlpnkwagavtaf3ckpktfqf4cup 1590468 1590467 2026-06-15T11:43:42Z Ravan 7844 1590468 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Dengue fever|image=Denguerash.JPG|alt=Photograph of a person's back with the skin exhibiting the characteristic rash of dengue fever|caption=پەڵەی ئاسایی کە لە تای خوێنبەربووندا دەبینرێت|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|ɛ|ŋ|ɡ|i|,_|-|ɡ|eɪ}}<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue dengue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717162940/https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue |date=17 July 2022 }} in the Merriam-Webster Dictionary</ref><ref name="lexico-definition">[https://web.archive.org/web/20210624095957/https://www.lexico.com/definition/dengue dengue] in Oxford Dictionaries</ref>|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|synonyms=Dengue, breakbone fever<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|symptoms=Fever, headache, muscle and joint pain, rash. Can be severe, mild or asymptomatic<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|complications=[[Bleeding]], [[thrombocytopenia|low levels of blood platelets]], [[Shock (circulatory)|dangerously low blood pressure]]<ref name="Kularatne-2015" />|onset=3–14 days after exposure<ref name="Kularatne-2015" />|duration=2–7 days<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|causes=[[Dengue virus]] by ''[[Aedes]]'' [[mosquito]]s<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|risks=|diagnosis=Detecting [[antibodies]] to the virus or its [[RNA]]<ref name="Kularatne-2015" />|differential=[[Malaria]], [[yellow fever]], [[viral hepatitis]], [[leptospirosis]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Nelson Textbook of Pediatrics: The field of pediatrics|ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٥٧-٧٥٦٦-٨|پەڕە=١٦٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910145008/https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref>|prevention=[[Dengue fever vaccine]], decreasing mosquito exposure<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر= East S|سەردێڕ=World's first dengue fever vaccine launched in the Philippines|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224555/http://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref>|treatment=[[Therapy#Supportive therapy|Supportive care]], [[intravenous fluids]], [[blood transfusion]]s<ref name="Kularatne-2015" />|medication=|prognosis=|frequency=5 million per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />|deaths=5,000 per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />}} [[پەڕگە:En.MD.Video-Dengue_fever.webm|وێنۆک| پوختەی ڤیدیۆ]] '''تای خوێنبەربوون''' نەخۆشییەکە کە لە مێشوولەوە دەگوازرێتەوە و بەهۆی ڤایرۆسی خوێنبەربوونەوە دروست دەبێت، لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکاندا بڵاوبووەتەوە. زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون یان بێ نیشانەن یان نیشانە سووکەکانیان دەردەکەون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=De Santis |یەکەم=Olga |دوایین٢=Bouscaren |یەکەم٢=Nicolas |دوایین٣=Flahault |یەکەم٣=Antoine |ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Asymptomatic dengue infection rate: A systematic literature review |ناونیشان=http://www.cell.com/article/S2405844023072778/pdf |journal=Heliyon |بەرگ=٩|issue=9 |bibcode=2023Heliy...920069D |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e20069 |pmc=١٠٥٥٩٨٢٤|pmid=٣٧٨٠٩٩٩٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٥|doi-access=free |article-number=e20069}}</ref><ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> نیشانەکان بە شێوەیەکی گشتی ٣ بۆ ١٤ ڕۆژ دوای تووشبوون دەست پێدەکەن. لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەرز و [[سەرئێشە]] و [[ڕشانەوە]] و ئازاری ماسولکە و جومگەکان و خورانی تایبەتمەندی پێست و پەڵەی پێست. بەگشتی چاکبوونەوە دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت. لە بەشێکی کەم لە حاڵەتەکاندا، نەخۆشییەکە گەشە دەکات بۆ '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر بە تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون یان نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون ناسرابوو)<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Alejandria MM |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue haemorrhagic fever or dengue shock syndrome in children |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٥|پەڕە=٠٩١٧|pmc=٤٣٩٢٨٤٢|pmid=٢٥٨٦٠٤٠٤}}</ref> لەگەڵ [[خوێنبەربوون]] ، ئاستی کەمی پلاکتەکانی خوێن ، دزەکردنی [[پلازمای خوێن]] ، و دابەزینی پەستانی خوێن بە شێوەیەکی مەترسیدار.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}</ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}</ref> نەخۆشی خوێنبەربوون لەلایەن چەندین جۆری [[مێشوولە|مێشوولەی]] مێینەی [[جنس (ژینناسی)|جۆری]] ''Aedes'' بڵاودەبێتەوە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی ''Aedes aegypti''.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ڤایرۆسەکە چوار جۆری سیرۆتایپی پشتڕاستکراوەی هەیە ; تووشبوون بە جۆرێک بەزۆری [[پارێزراوی (پزیشکی)|بەرگری]] تەواوی تەمەن دەدات بەو جۆرە، بەڵام تەنها بەرگری کورتخایەن بۆ جۆرەکانی تر. تووشبوون بە جۆرێکی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات، کە پێی دەوترێت بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> لەوانەیە نیشانەکانی لە نیشانەکانی [[مالاریا|مەلاریا]] ، [[ئەنفلۆنزا]] ، یان زیکا بچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=StatPearls|vauthors=Schaefer TJ, Panda PK, Wolford RW|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing|شوێن=Treasure Island (FL)|chapter=Dengue Fever|pmid=٢٨٦١٣٤٨٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211214061113/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پشکنینی خوێن بۆ پشتڕاستکردنەوەی دەستنیشانکردنەکە لەوانەش دیاریکردنی [[ئار ئێن ئەی|RNA]] ڤایرۆسی، یان [[دژەتەن|دژەتەنی]] تایبەت.<ref name="CDC-Diagnosis-2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html|سەردێڕ=Dengue Diagnosis {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221955/https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> بە نەهێشتنی مێشوولە و ڕێگریکردن لە پێوەدانی مێشوولە دەتوانرێت ڕێگری لە تووشبوون بکرێت.<ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}</ref> دوو جۆر ڤاکسینی خوێنبەربوون پەسەندکراون و بە شێوەیەکی بازرگانی بەردەستن. نەخۆشی دێنگڤاکسیا لە ساڵی ٢٠١٦ بەردەست بوو، بەڵام تەنها پێشنیار دەکرێت بۆ ڕێگریکردن لە دووبارە تووشبوون بەو کەسانەی کە پێشتر تووشی بوون.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Dengue vaccine: WHO position paper – September 2018 |ناونیشان=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Weekly Epidemiological Record |بەرگ=٣٦|issue=93 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٧٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190105130352/http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> ڤاکسینی دووەم بە ناوی Qdenga لە ساڵی ٢٠٢٢ بەردەست بوو و لە تەمەنی چوار ساڵییەوە بۆ گەورەکان و هەرزەکاران و منداڵان گونجاوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga|سەردێڕ=Qdenga {{!}} European Medicines Agency (EMA) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227073545/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> چارەسەرکردن نیشانەی هەیە, چونکە هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون نییە. لە حاڵەتە سووکەکاندا، چارەسەرکردن گرنگی بە چارەسەرکردنی ئازار دەدات. حاڵەتە توندەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون پێویستیان بە خەواندن لە نەخۆشخانە هەیە؛ چارەسەرکردنی توندی خوێنبەربوون پاڵپشتە و بریتییە لە پێدانی شلە یان لە ڕێگەی دەمەوە یان لە ڕێگەی خوێنبەرەوە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> سەرەتاییترین وەسفەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ساڵی ١٧٧٩ەوە دەگەڕێتەوە؛ هۆکاری ڤایرۆسی و بڵاوبوونەوەی تا سەرەتای سەدەی بیستەم تێگەیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Henchal EA, Putnak JR |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٠|سەردێڕ=The dengue viruses |journal=Clinical Microbiology Reviews |بەرگ=٣|issue=4 |پەڕەکان=٣٧٦–٣٩٦|bibcode=1990CliMR...3..376H |doi=10.1128/CMR.3.4.376 |pmc=٣٥٨١٦٩|pmid=٢٢٢٤٨٣٧}}</ref> لە ئێستاوە لە زیاتر لە سەد وڵاتدا بڵاوبووەتەوە ، نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکانەوە بۆ نیمچە دوورگەی ئیبەری و ویلایەتی باشووری ئەمریکا بڵاودەبێتەوە، ئەمەش بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ [[گۆڕانی ئاووھەوا|گۆڕانی کەشوهەوا]].<ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 "Dengue- Global situation"]. ''World Health Organization''. [https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Paz-Bailey G, Adams LE, Deen J, Anderson KB, Katzelnick LC |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Dengue |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٣|issue=10427 |پەڕەکان=٦٦٧–٦٨٢|doi=10.1016/S0140-6736(23)02576-X |pmc=١٢٣٧٢٤٧٢|pmid=٣٨٢٨٠٣٨٨|s2cid=267201333}}</ref> وەک نەخۆشییەکی گەرم و گوڕ و پشتگوێخراو پۆلێن دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases|سەردێڕ=Neglected tropical diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126193108/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، زیاتر لە ٥&nbsp;ملیۆنێک تووشبوون تۆمارکراون و زیاتر لە 5000 کەس بەهۆی نەخۆشی خوێنبەربوونەوە گیانیان لەدەستداوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> بەو پێیەی زۆربەی حاڵەتەکان بێ نیشانەن یان سووکن، ژمارەی ڕاستەقینەی حاڵەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون و مردن بە کەم ڕاپۆرت کراوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> == نیشانە و نیشانەکانی == بە شێوەیەکی ئاسایی، ئەو کەسانەی تووشی ڤایرۆسی خوێنبەربوون دەبن، نیشانەکانیان نییە یان تەنها نیشانە سووکەکانیان هەیە وەک تایەکی ئاڵۆز نەبوو (80%).<ref name="Whitehorn-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whitehorn J, Farrar J |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue |journal=British Medical Bulletin |بەرگ=٩٥|پەڕەکان=١٦١–١٧٣|doi=10.1093/bmb/ldq019 |pmid=٢٠٦١٦١٠٦|s2cid=215154729 |doi-access=free}}</ref><ref name="Reiter-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reiter P |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Yellow fever and dengue: a threat to Europe? |ناونیشان=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Euro Surveillance |بەرگ=١٥|issue=10 |پەڕە=١٩٥٠٩|doi=10.2807/ese.15.10.19509-en |pmid=٢٠٤٠٣٣١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707070425/http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|doi-access=free}}</ref> هەندێکی تر نەخۆشی توندتریان هەیە (٥%)، و بە ڕێژەیەکی کەم مەترسی لەسەر ژیان دروست دەکات.<ref name="Whitehorn-2010" /><ref name="Reiter-2010" /> ماوەی کەرەوزکردن (کاتی نێوان بەرکەوتن و دەستپێکردنی نیشانەکان) لە نێوان ٣ بۆ ١٤ ڕۆژدایە، بەڵام زۆربەی کات ٤ بۆ ٧ ڕۆژە.<ref name="Gubler-2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|vauthors=Gubler DJ|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٥١٤٧-٨|veditors=Mahy BW, Van Regenmortel MH|شوێن=Boston|پەڕەکان=٣٧٢–٣٨٢|chapter=Dengue viruses|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160609195355/https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نیشانە تایبەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوونی سووک بریتین لە تایەکی کتوپڕ، سەرئێشە (بە شێوەیەکی گشتی لە پشت چاوەوەیە)، ئازاری ماسولکە و جومگەکان، سکچوون، ڕشانەوە، ئاوسانی ڕژێنەکان و پەڵە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe "Dengue: How to keep children safe | UNICEF South Asia"]. ''www.unicef.org''. [https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەگەر ئەمە بەرەو خوێنبەربوونی توند بچێت نیشانەکانی بریتین لە ئازاری توندی سک، ڕشانەوەیەکی بەردەوام، هەناسەدانی خێرا، خوێنبەربوونی پووک یان لووت، ماندوێتی، نائارامی، خوێن لە ڕشانەوە یان پیساییدا، تینوێتییەکی زۆر، پێستی کاڵ و سارد، و هەستکردن بە لاوازی.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> === خولی کلینیکی === [[پەڕگە:Dengue_fever_symptoms.svg|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever|وێنۆک|وێناکردنی نەخشەیی نیشانەکانی تای خوێنبەربوون]] [[پەڕگە:Course_of_Dengue_illness_vectorized.svg|وێنۆک|کۆرسی کلینیکی تای خوێنبەربوون]] ڕێڕەوی تووشبوون بە سێ قۆناغ دابەش دەکرێت: تاو، مەترسیدار و چاکبوونەوە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}</ref> قۆناغی تاو تای [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|بەرز]] لەخۆدەگرێت (40-41&nbsp;°C؛ 104–105.8&nbsp;°F)، و پەیوەندی بە ئازاری گشتگیر و سەرئێشە هەیە؛ ئەمە بەزۆری دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}</ref> هەروەها لەوانەیە سکچوون و ڕشانەوە و پەڵە و ئازار لە ماسولکە و جومگەکاندا هەبێت.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> زۆربەی خەڵک لە ماوەی هەفتەیەک یان زیاتردا چاک دەبنەوە. لە نزیکەی 5%ی حاڵەتەکاندا نیشانەکان خراپتر دەبن و دەتوانن ببنە مەترسی لەسەر ژیان. ئەمەش پێی دەوترێت '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر پێی دەگوترا ''تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون'' یان ''نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون'' ).<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}</ref> خوێنبەربوونی توند دەبێتە هۆی شۆک و خوێنبەربوونی ناوەوە و لەکارکەوتنی ئەندامەکانی جەستە و تەنانەت مردنیش. نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە بریتین لە ئازاری توندی گەدە، ڕشانەوە، سەختی هەناسەدان، خوێن لە لووت، پووک، ڕشانەوە یان پیساییدا.<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لەم ماوەیەدا دزەکردنی پلازما لە خوێنبەرەکانەوە ڕوودەدات، لەگەڵ کەمبوونەوەی [[پەڕەی خوێن|پلاکتەکان]].<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 "Dengue fever - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 Archived] from the original on 26 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">25 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمەش لەوانەیە ببێتە هۆی کۆبوونەوەی شلە لە [[سنگەکەلێن|سنگ]] و [[سکەکەلێن|بۆشایی سک]] و هەروەها کەمبوونەوەی شلە لە سووڕی خوێن و کەمبوونەوەی دابینکردنی خوێن بۆ ئەندامە گرنگەکان.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> قۆناغی چاکبوونەوە بەزۆری دوو بۆ سێ ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> زۆرجار باشتربوونەکە سەرنجڕاکێشە، و دەتوانێت لەگەڵ [[خوران|خورانی]] توند و خاوبوونەوەی لێدانی دڵدا بێت.<ref name="Ranjit-2011" /> == هۆکار == === ڤایرۆسزانی === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Dengue virus}} [[پەڕگە:Dengue.jpg|alt=A transmission electron microscopy image showing dengue virus|وێنۆک|وێنەیەکی بچووکی TEM کە ڤایرۆسی ڤایرۆسی خوێنبەربوون نیشان دەدات (کۆمەڵە خاڵە تاریکەکان لە نزیک ناوەند)]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (DENV) ڤایرۆسێکی RNA یە لە خێزانی ''Flaviviridae'' ; جۆری ''Flavivirus''. ئەندامانی دیکەی هەمان ڕەگەز بریتین لە ڤایرۆسی تای زەرد و ڤایرۆسی ڕۆژئاوای نیل و ڤایرۆسی زیکا. [[جینۆم|جینۆمی]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (مادەی بۆماوەیی) نزیکەی 11,000 بنەمای نیوکلیۆتایدی تێدایە، کە [[کۆدی جێنەتیک|کۆدی]] سێ مۆلیکولی [[پرۆتین|پڕۆتینی پێکهاتەیی]] (C, prM و E) کە گەردیلەی ڤایرۆسەکە پێکدەهێنن و حەوت مۆلیکولی پڕۆتینی دیکە کە پێویستن بۆ دووبارەبوونەوەی ڤایرۆسەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rodenhuis-Zybert IA, Wilschut J, Smit JM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity |ناونیشان=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |بەرگ=٦٧|issue=16 |پەڕەکان=٢٧٧٣–٢٧٨٦|doi=10.1007/s00018-010-0357-z |pmc=١١١١٥٨٢٣|pmid=٢٠٣٧٢٩٦٥|s2cid=4232236 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="Guzman-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Guzman MG, Halstead SB, Artsob H, Buchy P, Farrar J, Gubler DJ, Hunsperger E, Kroeger A, Margolis HS, Martínez E, Nathan MB, Pelegrino JL, Simmons C, Yoksan S, Peeling RW |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue: a continuing global threat |journal=Nature Reviews. Microbiology |بەرگ=٨|issue=12 Suppl |پەڕەکان=S٧-١٦|doi=10.1038/nrmicro2460 |pmc=٤٣٣٣٢٠١|pmid=٢١٠٧٩٦٥٥}}</ref> چوار جۆری پشتڕاستکراوەی ڤایرۆسەکە هەیە، کە پێیان دەوترێت سیرۆتایپەکان ، کە بە DENV-1، DENV-2، DENV-3 و DENV-4 ناودەبرێن. جیاوازی نێوان جۆرەکانی سیرۆتایپەکان لەسەر بنەمای دژە جینییەکانیانە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|سەردێڕ=Healthgrid applications and core technologies : proceedings of HealthGrid 2010|vauthors=Solomonides T|بڵاوکەرەوە=IOS Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٧٥٠-٥٨٢-٢|edition=[Online-Ausg.]|شوێن=Amsterdam|پەڕە=٢٣٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160501063614/https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گواستنەوە === [[File:Aedes_aegypti_feeding.jpg|alt=Close-up photograph of an ''Aedes aegypti'' mosquito biting human skin|ڕاست|وێنۆک| مێشوولەی ''Aedes aegypti'' کە لە خانەخوێیەکی مرۆڤ دەخوات]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون زۆرترین جار بەهۆی پێوەدانی مێشوولە لە جۆری ''Aedes'' دەگوازرێتەوە، بەتایبەتی ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAbU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>aegypti''.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/disease-vectors/facts/mosquito-factsheets/aedes-aegypti|سەردێڕ=Aedes aegypti - Factsheet for experts |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170710145706/https://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/vectors/mosquitoes/Pages/aedes-aegypti.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> پێیان باشە لە کاتی خەوتن و بەیانیدا خۆراک بدەن،<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|سەردێڕ=Global Strategy For Dengue Prevention And Control|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٠٤٠٣-٤|پەڕەکان=١٦–١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121030141619/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام لەوانەیە لە هەر کاتێکی ڕۆژدا گاز بگرن و بەم شێوەیە هەوکردن بڵاوبکەنەوە.<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826005756/http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> جۆرەکانی تری ''ئایدێس'' کە ڕەنگە نەخۆشییەکە بگوازنەوە بریتین لە ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>albopictus'', ''ئەی.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>polynesiensis'' و ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>سکوتێلاریس''. مرۆڤ خانەخوێی سەرەکی ڤایرۆسەکەیە،<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gould EA, Solomon T |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Pathogenic flaviviruses |ناونیشان=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Lancet |بەرگ=٣٧١|issue=9611 |پەڕەکان=٥٠٠–٥٠٩|doi=10.1016/S0140-6736(08)60238-X |pmid=١٨٢٦٢٠٤٢|s2cid=205949828 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054828/https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|doi-access=free}}</ref> بەڵام لە [[گوانداری ڕەسەن|سەرەتاییە]] غەیرە مرۆڤەکانیشدا دەسوڕێتەوە، و دەتوانێت شیردەرەکانی تر تووش بکات.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gwee SX, St John AL, Gray GC, Pang J |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Animals as potential reservoirs for dengue transmission: A systematic review |journal=One Health |بەرگ=١٢|doi=10.1016/j.onehlt.2021.100216 |pmc=٧٨٦٨٧١٥|pmid=٣٣٥٩٨٥٢٥|article-number=100216}}</ref><ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Vector-Borne Viral Infections |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110203162048/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> دەتوانرێت هەوکردنێک لە ڕێگەی یەک گازگرتنەوە بەدەست بهێنرێت.<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}</ref> === هۆکارەکانی مەترسی === مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو.<ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات.<ref name="Bisen-2013" /> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە پێست بە تەواوی دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو ( DEET کاریگەرترینە).<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Antibody_dependent_enhancement.svg|وێنۆک|لە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەنەکان (ADE)، دژەتەنەکان بە هەردوو گەردیلەی ڤایرۆسی و وەرگرەکانی Fc گاما دەبەسترێنەوە کە لەسەر خانەکانی بەرگری دەربڕدراون، ئەمەش ئەگەری تووشبوونی ڤایرۆسەکان ئەو خانانە زیاد دەکات.]] وا بیردەکرێتەوە کە تووشبوون بە یەکێک لە جۆری سیرۆتایپەکان بەرگری تەواوی ژیان بۆ ئەو جۆرە بەرهەم دەهێنێت، بەڵام تەنها پاراستنی کورتخایەن لە دژی سێ جۆری دیکە.<ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenWilson2010">Chen LH, Wilson ME (October 2010). "Dengue and chikungunya infections in travelers". ''Current Opinion in Infectious Diseases''. '''23''' (5):<span class="nowrap">438–</span>444. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/QCO.0b013e32833c1d16|10.1097/QCO.0b013e32833c1d16]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20581669 20581669]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2452280 2452280].</cite></ref> دووبارە تووشبوون بە سیرۆتایپی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات بەهۆی دیاردەیەک کە بە بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE) ناسراوە.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue "Dengue | CDC Yellow Book 2024"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. 1 May 2023. [https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue Archived] from the original on 14 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Teo-2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Teo A, Tan HD, Loy T, Chia PY, Chua CL |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Understanding antibody-dependent enhancement in dengue: Are afucosylated IgG1s a concern? |journal=PLOS Pathogens |بەرگ=١٩|issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1011223 |pmc=١٠٠٦٢٥٦٥|pmid=٣٦٩٩٦٠٢٦|doi-access=free |article-number=e1011223}}</ref> میکانیزمی وردی ADE بە تەواوی تێنەگەیشتوون.<ref name="Teo-2023" /> وا دیارە کە ADE کاتێک ڕوودەدات کە ئەو دژەتەنانەی کە لە کاتی وەڵامدانەوەی بەرگریدا دروست دەبن، مادەیەکی نەخۆشخواز دەناسنەوە و دەیبەستنەوە، بەڵام شکست دەهێنن لە بێلایەنکردنی. لەبری ئەوە، کۆمپلێکسی دژەتەن-ڤایرۆس توانای بەرزبوونەوەی هەیە بۆ بەستنەوەی بە وەرگرەکانی Fcγ ی خانە بەرگرییە ئامانجدارەکان، ئەمەش وا دەکات ڤایرۆسەکە خانەکە تووش بکات و خۆی زاوزێ بکاتەوە.<ref name="Teo-2023" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines|سەردێڕ=Vaccine Safety: Antibody-dependent Enhancement (ADE) and Vaccines {{!}} Children's Hospital of Philadelphia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240229214549/https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=The Children's Hospital of Philadelphia}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:Dengue_testing.png|وێنۆک|گرافیکی کەی پشکنینی تاقیگەیی بۆ تای خوێنبەربوون پۆزەتیڤ دەبێت. ڕۆژی سفر ئاماژەیە بۆ دەستپێکردنی نیشانەکان، یەکەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی سەرەتایییان هەیە، دووەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی لاوەکییان هەیە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref>]] حاڵەتە سووکەکانی تای خوێنبەربوون بە ئاسانی دەتوانرێت لەگەڵ چەندین نەخۆشی باودا تێکەڵ بکرێت لەوانە [[ئەنفلۆنزا]] ، [[سوورێژە|سورێژە]] ، چیکۆنگونیا و زیکا.<ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="MSD Manual Professional Edition">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue|سەردێڕ=Dengue - Infectious Disease |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304203003/https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=MSD Manual Professional Edition |زمان=en-GB}}</ref> خوێنبەربوون، چیکۆنگونیا و زیکا هەمان شێوازی گواستنەوەیان هەیە ( مێشوولەی ''Aedes'' ) و زۆرجار لە هەمان ناوچەدا جێگیرن، بەجۆرێک کە ئەگەری ئەوە هەیە لە یەک کاتدا تووشی زیاتر لە نەخۆشییەک ببن.<ref name="Beltran-Silva-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Beltrán-Silva SL, Chacón-Hernández SS, Moreno-Palacios E, Pereyra-Molina JÁ |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Clinical and differential diagnosis: Dengue, chikungunya and Zika |ناونیشان=https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Revista Médica del Hospital General de México |زمان=en |بەرگ=٨١|issue=3 |پەڕەکان=١٤٦–١٥٣|doi=10.1016/j.hgmx.2016.09.011 |issn=0185-1063 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304213207/https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|doi-access=free}}</ref> بۆ گەشتیاران، پێویستە دەستنیشانکردنی تای خوێنبەربوون لە هەر کەسێکدا لەبەرچاو بگیرێت کە لە ماوەی دوو هەفتەدا لە ناوچە گەرمەکان یان ناوچە گەرمەکاندا تووشی تا دەبێت.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref> نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی خوێنبەربوونی توند بریتین لە ئازاری سک، ڕشانەوەی بەردەوام، ئاوسانی، خوێنبەربوون، بێهێزی و گەورەبوونی جگەر. جارێکی تر دەتوانین ئەم نیشانانە لەگەڵ نەخۆشیەکانی تری وەک مەلاریا، هەوکردنی گەدە و ڕیخۆڵە، لێپتۆسپایرۆسیس و تایفوس تێکەڵ بکرێت.<ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOrganization2009">Organization WH (21 April 2009). [https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871 ''Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control'']. World Health Organization. p.&nbsp;46. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154787-1|<bdi>978-92-4-154787-1</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871 Archived] from the original on 16 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">7 March</span> 2024</span>.<q>Textbox B and Textbox C.</q></cite></ref> == خۆپاراستن == === کۆنتڕۆڵکردنی مێشوولە === [[پەڕگە:Vector_Control.jpg|alt=A black and white photograph of people filling in a ditch with standing water|وێنۆک|وێنەیەکی ساڵانی ١٩٢٠ کە هەوڵەکانی بڵاوکردنەوەی ئاوی وەستاو و بەم شێوەیە کەمکردنەوەی ژمارەی مێشوولە]] مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات.<ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBisenRaghuvanshi2013">Bisen PS, Raghuvanshi R (22 July 2013). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 ''Emerging Epidemics: Management and Control''] (1&nbsp;ed.). Wiley. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1002/9781118393277.ch8|10.1002/9781118393277.ch8]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-118-39323-9|<bdi>978-1-118-39323-9</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 Archived] from the original on 23 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 February</span> 2024</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە بە تەواوی پێست دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی مێروو دوورخەرەوە (DEET کاریگەرترینە)؛<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> هەروەها باشترە جل و بەرگ و تۆڕ و چادرەکان بە ڕێژەی ٠.٥% پەرمیترین چارەسەر بکرێت.<ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> پاراستنی ماڵ دەتوانرێت بە شاشەی دەرگا و پەنجەرە بەدەست بهێنرێت، بە بەکارهێنانی تەندروستی، و بە بەردەوامی بەتاڵکردنەوە و پاککردنەوەی هەموو ئەو گیرفانە چ لە ژوورەوە و چ لە دەرەوە کە لەوانەیە ئاو کۆببنەوە (وەک سەتڵ، چاندن، حەوز یان سەبەتەی زبڵ).<ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCDC2023">CDC (20 October 2023). [https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html "Traveling? Avoid Dengue"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. [https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html Archived] from the original on 8 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">8 March</span> 2024</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Church_of_the_Immaculate_Conception,_JB_(2025)_-_img_10.jpg|ڕاست|وێنۆک|فۆنتێکی ئاوی پیرۆز لە کڵێسای بێگەرد لە شاری جۆهور باهرو [[مالیزیا|لە مالیزیا]] وەک بەشێک لە نەهێشتنی سەرچاوەی ئاوی کراوە لە وەڵامی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچەکەدا داخراوە.]] === ڤاکسین === تا مانگی ئازاری ٢٠٢٤ دوو ڤاکسین هەیە بۆ پاراستن لە تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون؛ دێنگڤاکسیا و قدێنگا.<ref name="ECDC-Factsheet-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts|سەردێڕ=Factsheet for health professionals about dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240225174109/https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Intradermal_injection.jpg|alt=Subcutaneous injection|وێنۆک|وێناکردنی دەرزی ژێر پێست]] Dengvaxia (پێشتر CYD-TDV) لە ساڵی 2015 بەردەست بوو، و پەسەندکراوە بۆ بەکارهێنان لە ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا و لە هەندێک وڵاتی ئاسیا و ئەمریکای لاتین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia|سەردێڕ=Information on Dengvaxia® |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212800/https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.sanofi.com |زمان=en}}</ref> ڤایرۆسێکی لاوازە، بۆ کەسانی تەمەن ٦-٤٥ ساڵ گونجاوە و لە هەر چوار جۆری سیرۆتایپی خوێنبەربوون دەتپارێزێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191332/https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> بەهۆی نیگەرانی سەلامەتی سەبارەت بە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE)، پێویستە تەنها بەو کەسانە بدرێت کە پێشتر تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون، بۆ ئەوەی لە دووبارە تووشبوونەوە بیانپارێزرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement|سەردێڕ=Sanofi restricts dengue vaccine but downplays antibody enhancement {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191331/https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Center for Infectious Disease Research & Policy |زمان=en}}</ref> لە ژێر پێستەوە وەک سێ ژەم لە نێوان شەش مانگدا دەدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html|سەردێڕ=Dengue Vaccination: Information for Health Care Providers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212735/https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> بەرهەمهێنەرەکە، سانۆفی-پاستور, ڕایگەیاندووە کە لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٦دا واز لە بەرهەمهێنانی دێنگڤاکسیا دێنن، بە هۆکاری کەمی خواستی جیهانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hopkinsguides.com/hopkins/view/Johns_Hopkins_ABX_Guide/540769/all/Dengue_vaccine?refer=true|سەردێڕ=Dengue vaccine {{!}} Johns Hopkins ABX Guide |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.hopkinsguides.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەر == تا مانگی تەمموزی ٢٠٢٤، هیچ چارەسەرێکی دژە ڤایرۆسی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون لەبەردەستدا نییە.<ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون نیشانەکانی سووکیان هەیە، چاکبوونەوەش لە چەند ڕۆژێکدا ڕوودەدات.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> هیچ چارەسەرێک پێویست نییە بۆ ئەم حاڵەتانە. ڕەنگە [[پانادۆڵ|ئەسیتامینۆفین]] (Paracetamol, Tylenol ) بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی تایەکی سووک یان ئازار. ئازارشکێنە باوەکانی تر، لەوانە [[ئەسپیرین|ئەسپرین]]، [[ئایبووپرۆفێن|ئیبوپڕۆفین]] (Advil، Motrin IB، ئەوانی تر) و [[ناپرۆکسین|ناپرۆکسین سۆدیۆم]] (Aleve) پێویستە دوور بکەونەوە چونکە دەتوانن مەترسی ئاڵۆزییەکانی خوێنبەربوون زیاد بکەن.<ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 "Dengue fever - Diagnosis and treatment"]. ''Mayo Clinic''. 5 October 2022. [https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 Archived] from the original on 10 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == پێشبینیکردن == {{owidslider|start=2021|list=Template:OWID/dengue fever deaths#gallery|location=commons|caption=|title=|language=|file=[[File:Dengue-fever-deaths,World,2021.svg|link=|thumb|upright=1.6|Dengue fever deaths]]|startingView=World}}زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون بەبێ هیچ کێشەیەکی بەردەوام چاک دەبنەوە. مەترسی مردن لە نێوان ئەوانەی کە تووشی خوێنبەربوونی توند بوون 0.8-2.5%،<ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> و بە چارەسەری گونجاو ئەمە کەمترە لە 1%. بەڵام ئەوانەی تووشی دابەزینی پەستانی خوێن دەبن بە شێوەیەکی بەرچاو لەوانەیە ڕێژەی مردنیان بگاتە ٢٦%.<ref name="Kularatne-2015" /><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> مردن لە نێوان منداڵانی کەمتر لە پێنج ساڵدا چوار هێندە زیاترە لە چاو ئەوانەی تەمەنیان لە سەرووی ١٠ ساڵەوەیە.<ref name="Kularatne-2015" /> == پەتازانیی == تا مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٣، نەخۆشی خوێنبەربوون لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتدا بڵاوبووەتەوە و حاڵەتەکانی لە هەموو کیشوەرێکدا تۆمارکراون جگە لە ئەنتارکتیکا.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/areaswithrisk/around-the-world.html|سەردێڕ=Dengue Areas of Risk Around the World {{!}} CDC |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> ناوچەکانی ئەمریکا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ڕۆژئاوای زەریای هێمن زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە.<ref name="WHO-Dengue-2023" /><ref name="Tidy-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://patient.info/doctor/dengue-2|سەردێڕ=Dengue |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=patient.info |زمان=en}}</ref> زەحمەتە بتوانین تەواوی ڕێژەی نەخۆشییەکە بخەمڵێنرێت، چونکە زۆرێک لە حاڵەتەکان سووکن و بە دروستی دەستنیشان نەکراون. لە ئێستادا ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی مەزەندە دەکات کە 3.9&nbsp;ملیار کەس لە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربووندان.<ref name="WHO-Dengue-2023" /><ref name="Tidy-2022" /> لە ساڵی ٢٠١٣دا، مەزەندە کرا کە ٣٩٠...&nbsp;ساڵانە ملیۆنێک تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون ڕوودەدەن و 500 هەزار لەوانە نیشانەی توندیان هەیە و 25 هەزار کەسیش گیانیان لەدەستداوە.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bhatt S, Gething PW, Brady OJ, Messina JP, Farlow AW, Moyes CL, Drake JM, Brownstein JS, Hoen AG, Sankoh O, Myers MF, George DB, Jaenisch T, Wint GR, Simmons CP, Scott TW, Farrar JJ, Hay SI |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=The global distribution and burden of dengue |journal=Nature |بەرگ=٤٩٦|issue=7446 |پەڕەکان=٥٠٤–٥٠٧|bibcode=2013Natur.496..504B |doi=10.1038/nature12060 |pmc=٣٦٥١٩٩٣|pmid=٢٣٥٦٣٢٦٦}}</ref><ref name="Jing_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jing Q, Wang M |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Dengue epidemiology |journal=Global Health Journal |بەرگ=٣|issue=2 |پەڕەکان=٣٧–٤٥|doi=10.1016/j.glohj.2019.06.002 |issn=2414-6447 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{Medical resources}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ڤایرۆس}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Crimean-Congo hemorrhagic fever}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} nn3eknnyb2us40mta89dlpor8ebe0kz 1590470 1590468 2026-06-15T11:46:29Z Ravan 7844 1590470 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Dengue fever|image=Denguerash.JPG|alt=Photograph of a person's back with the skin exhibiting the characteristic rash of dengue fever|caption=پەڵەی ئاسایی کە لە تای خوێنبەربووندا دەبینرێت|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|ɛ|ŋ|ɡ|i|,_|-|ɡ|eɪ}}<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue dengue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717162940/https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue |date=17 July 2022 }} in the Merriam-Webster Dictionary</ref><ref name="lexico-definition">[https://web.archive.org/web/20210624095957/https://www.lexico.com/definition/dengue dengue] in Oxford Dictionaries</ref>|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|synonyms=Dengue, breakbone fever<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|symptoms=Fever, headache, muscle and joint pain, rash. Can be severe, mild or asymptomatic<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|complications=[[Bleeding]], [[thrombocytopenia|low levels of blood platelets]], [[Shock (circulatory)|dangerously low blood pressure]]<ref name="Kularatne-2015" />|onset=3–14 days after exposure<ref name="Kularatne-2015" />|duration=2–7 days<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|causes=[[Dengue virus]] by ''[[Aedes]]'' [[mosquito]]s<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|risks=|diagnosis=Detecting [[antibodies]] to the virus or its [[RNA]]<ref name="Kularatne-2015" />|differential=[[Malaria]], [[yellow fever]], [[viral hepatitis]], [[leptospirosis]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Nelson Textbook of Pediatrics: The field of pediatrics|ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٥٧-٧٥٦٦-٨|پەڕە=١٦٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910145008/https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref>|prevention=[[Dengue fever vaccine]], decreasing mosquito exposure<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر= East S|سەردێڕ=World's first dengue fever vaccine launched in the Philippines|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224555/http://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref>|treatment=[[Therapy#Supportive therapy|Supportive care]], [[intravenous fluids]], [[blood transfusion]]s<ref name="Kularatne-2015" />|medication=|prognosis=|frequency=5 million per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />|deaths=5,000 per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />}} [[پەڕگە:En.MD.Video-Dengue_fever.webm|وێنۆک| پوختەی ڤیدیۆ]] '''تای خوێنبەربوون''' نەخۆشییەکە کە لە مێشوولەوە دەگوازرێتەوە و بەهۆی ڤایرۆسی خوێنبەربوونەوە دروست دەبێت، لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکاندا بڵاوبووەتەوە. زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون یان بێ نیشانەن یان نیشانە سووکەکانیان دەردەکەون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=De Santis |یەکەم=Olga |دوایین٢=Bouscaren |یەکەم٢=Nicolas |دوایین٣=Flahault |یەکەم٣=Antoine |ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Asymptomatic dengue infection rate: A systematic literature review |ناونیشان=http://www.cell.com/article/S2405844023072778/pdf |journal=Heliyon |بەرگ=٩|issue=9 |bibcode=2023Heliy...920069D |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e20069 |pmc=١٠٥٥٩٨٢٤|pmid=٣٧٨٠٩٩٩٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٥|doi-access=free |article-number=e20069}}</ref><ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> نیشانەکان بە شێوەیەکی گشتی ٣ بۆ ١٤ ڕۆژ دوای تووشبوون دەست پێدەکەن. لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەرز و [[سەرئێشە]] و [[ڕشانەوە]] و ئازاری ماسولکە و جومگەکان و خورانی تایبەتمەندی پێست و پەڵەی پێست. بەگشتی چاکبوونەوە دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت. لە بەشێکی کەم لە حاڵەتەکاندا، نەخۆشییەکە گەشە دەکات بۆ '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر بە تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون یان نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون ناسرابوو)<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Alejandria MM |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue haemorrhagic fever or dengue shock syndrome in children |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٥|پەڕە=٠٩١٧|pmc=٤٣٩٢٨٤٢|pmid=٢٥٨٦٠٤٠٤}}</ref> لەگەڵ [[خوێنبەربوون]]، ئاستی کەمی پلاکتەکانی خوێن، دزەکردنی [[پلازمای خوێن]]، و دابەزینی پەستانی خوێن بە شێوەیەکی مەترسیدار.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}</ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}</ref> نەخۆشی خوێنبەربوون لەلایەن چەندین جۆری [[مێشوولە|مێشوولەی]] مێینەی [[جنس (ژینناسی)|جۆری]] ''Aedes'' بڵاودەبێتەوە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی ''Aedes aegypti''.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ڤایرۆسەکە چوار جۆری سیرۆتایپی پشتڕاستکراوەی هەیە ; تووشبوون بە جۆرێک بەزۆری [[پارێزراوی (پزیشکی)|بەرگری]] تەواوی تەمەن دەدات بەو جۆرە، بەڵام تەنها بەرگری کورتخایەن بۆ جۆرەکانی تر. تووشبوون بە جۆرێکی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات، کە پێی دەوترێت بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> لەوانەیە نیشانەکانی لە نیشانەکانی [[مالاریا|مەلاریا]]، [[ئەنفلۆنزا]]، یان زیکا بچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=StatPearls|vauthors=Schaefer TJ, Panda PK, Wolford RW|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing|شوێن=Treasure Island (FL)|chapter=Dengue Fever|pmid=٢٨٦١٣٤٨٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211214061113/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پشکنینی خوێن بۆ پشتڕاستکردنەوەی دەستنیشانکردنەکە لەوانەش دیاریکردنی [[ئار ئێن ئەی|RNA]] ڤایرۆسی، یان [[دژەتەن|دژەتەنی]] تایبەت.<ref name="CDC-Diagnosis-2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html|سەردێڕ=Dengue Diagnosis {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221955/https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> بە نەهێشتنی مێشوولە و ڕێگریکردن لە پێوەدانی مێشوولە دەتوانرێت ڕێگری لە تووشبوون بکرێت.<ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}</ref> دوو جۆر ڤاکسینی خوێنبەربوون پەسەندکراون و بە شێوەیەکی بازرگانی بەردەستن. نەخۆشی دێنگڤاکسیا لە ساڵی ٢٠١٦ بەردەست بوو، بەڵام تەنها پێشنیار دەکرێت بۆ ڕێگریکردن لە دووبارە تووشبوون بەو کەسانەی کە پێشتر تووشی بوون.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Dengue vaccine: WHO position paper – September 2018 |ناونیشان=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Weekly Epidemiological Record |بەرگ=٣٦|issue=93 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٧٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190105130352/http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> ڤاکسینی دووەم بە ناوی Qdenga لە ساڵی ٢٠٢٢ بەردەست بوو و لە تەمەنی چوار ساڵییەوە بۆ گەورەکان و هەرزەکاران و منداڵان گونجاوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga|سەردێڕ=Qdenga {{!}} European Medicines Agency (EMA) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227073545/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> چارەسەرکردن نیشانەی هەیە, چونکە هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون نییە. لە حاڵەتە سووکەکاندا، چارەسەرکردن گرنگی بە چارەسەرکردنی ئازار دەدات. حاڵەتە توندەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون پێویستیان بە خەواندن لە نەخۆشخانە هەیە؛ چارەسەرکردنی توندی خوێنبەربوون پاڵپشتە و بریتییە لە پێدانی شلە یان لە ڕێگەی دەمەوە یان لە ڕێگەی خوێنبەرەوە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> سەرەتاییترین وەسفەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ساڵی ١٧٧٩ەوە دەگەڕێتەوە؛ هۆکاری ڤایرۆسی و بڵاوبوونەوەی تا سەرەتای سەدەی بیستەم تێگەیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Henchal EA, Putnak JR |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٠|سەردێڕ=The dengue viruses |journal=Clinical Microbiology Reviews |بەرگ=٣|issue=4 |پەڕەکان=٣٧٦–٣٩٦|bibcode=1990CliMR...3..376H |doi=10.1128/CMR.3.4.376 |pmc=٣٥٨١٦٩|pmid=٢٢٢٤٨٣٧}}</ref> لە ئێستاوە لە زیاتر لە سەد وڵاتدا بڵاوبووەتەوە، نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکانەوە بۆ نیمچە دوورگەی ئیبەری و ویلایەتی باشووری ئەمریکا بڵاودەبێتەوە، ئەمەش بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ [[گۆڕانی ئاووھەوا|گۆڕانی کەشوهەوا]].<ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 "Dengue- Global situation"]. ''World Health Organization''. [https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Paz-Bailey G, Adams LE, Deen J, Anderson KB, Katzelnick LC |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Dengue |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٣|issue=10427 |پەڕەکان=٦٦٧–٦٨٢|doi=10.1016/S0140-6736(23)02576-X |pmc=١٢٣٧٢٤٧٢|pmid=٣٨٢٨٠٣٨٨|s2cid=267201333}}</ref> وەک نەخۆشییەکی گەرم و گوڕ و پشتگوێخراو پۆلێن دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases|سەردێڕ=Neglected tropical diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126193108/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، زیاتر لە ٥&nbsp;ملیۆنێک تووشبوون تۆمارکراون و زیاتر لە 5000 کەس بەهۆی نەخۆشی خوێنبەربوونەوە گیانیان لەدەستداوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> بەو پێیەی زۆربەی حاڵەتەکان بێ نیشانەن یان سووکن، ژمارەی ڕاستەقینەی حاڵەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون و مردن بە کەم ڕاپۆرت کراوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> == نیشانە و نیشانەکانی == بە شێوەیەکی ئاسایی، ئەو کەسانەی تووشی ڤایرۆسی خوێنبەربوون دەبن، نیشانەکانیان نییە یان تەنها نیشانە سووکەکانیان هەیە وەک تایەکی ئاڵۆز نەبوو (80%).<ref name="Whitehorn-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whitehorn J, Farrar J |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue |journal=British Medical Bulletin |بەرگ=٩٥|پەڕەکان=١٦١–١٧٣|doi=10.1093/bmb/ldq019 |pmid=٢٠٦١٦١٠٦|s2cid=215154729 |doi-access=free}}</ref><ref name="Reiter-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reiter P |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Yellow fever and dengue: a threat to Europe? |ناونیشان=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Euro Surveillance |بەرگ=١٥|issue=10 |پەڕە=١٩٥٠٩|doi=10.2807/ese.15.10.19509-en |pmid=٢٠٤٠٣٣١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707070425/http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|doi-access=free}}</ref> هەندێکی تر نەخۆشی توندتریان هەیە (٥%)، و بە ڕێژەیەکی کەم مەترسی لەسەر ژیان دروست دەکات.<ref name="Whitehorn-2010" /><ref name="Reiter-2010" /> ماوەی کەرەوزکردن (کاتی نێوان بەرکەوتن و دەستپێکردنی نیشانەکان) لە نێوان ٣ بۆ ١٤ ڕۆژدایە، بەڵام زۆربەی کات ٤ بۆ ٧ ڕۆژە.<ref name="Gubler-2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|vauthors=Gubler DJ|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٥١٤٧-٨|veditors=Mahy BW, Van Regenmortel MH|شوێن=Boston|پەڕەکان=٣٧٢–٣٨٢|chapter=Dengue viruses|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160609195355/https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نیشانە تایبەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوونی سووک بریتین لە تایەکی کتوپڕ، سەرئێشە (بە شێوەیەکی گشتی لە پشت چاوەوەیە)، ئازاری ماسولکە و جومگەکان، سکچوون، ڕشانەوە، ئاوسانی ڕژێنەکان و پەڵە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe "Dengue: How to keep children safe | UNICEF South Asia"]. ''www.unicef.org''. [https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەگەر ئەمە بەرەو خوێنبەربوونی توند بچێت نیشانەکانی بریتین لە ئازاری توندی سک، ڕشانەوەیەکی بەردەوام، هەناسەدانی خێرا، خوێنبەربوونی پووک یان لووت، ماندوێتی، نائارامی، خوێن لە ڕشانەوە یان پیساییدا، تینوێتییەکی زۆر، پێستی کاڵ و سارد، و هەستکردن بە لاوازی.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> === خولی کلینیکی === [[پەڕگە:Dengue_fever_symptoms.svg|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever|وێنۆک|وێناکردنی نەخشەیی نیشانەکانی تای خوێنبەربوون]] [[پەڕگە:Course_of_Dengue_illness_vectorized.svg|وێنۆک|کۆرسی کلینیکی تای خوێنبەربوون]] ڕێڕەوی تووشبوون بە سێ قۆناغ دابەش دەکرێت: تاو، مەترسیدار و چاکبوونەوە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}</ref> قۆناغی تاو تای [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|بەرز]] لەخۆدەگرێت (40-41&nbsp;°C؛ 104–105.8&nbsp;°F)، و پەیوەندی بە ئازاری گشتگیر و سەرئێشە هەیە؛ ئەمە بەزۆری دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}</ref> هەروەها لەوانەیە سکچوون و ڕشانەوە و پەڵە و ئازار لە ماسولکە و جومگەکاندا هەبێت.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> زۆربەی خەڵک لە ماوەی هەفتەیەک یان زیاتردا چاک دەبنەوە. لە نزیکەی 5%ی حاڵەتەکاندا نیشانەکان خراپتر دەبن و دەتوانن ببنە مەترسی لەسەر ژیان. ئەمەش پێی دەوترێت '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر پێی دەگوترا ''تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون'' یان ''نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون'' ).<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}</ref> خوێنبەربوونی توند دەبێتە هۆی شۆک و خوێنبەربوونی ناوەوە و لەکارکەوتنی ئەندامەکانی جەستە و تەنانەت مردنیش. نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە بریتین لە ئازاری توندی گەدە، ڕشانەوە، سەختی هەناسەدان، خوێن لە لووت، پووک، ڕشانەوە یان پیساییدا.<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لەم ماوەیەدا دزەکردنی پلازما لە خوێنبەرەکانەوە ڕوودەدات، لەگەڵ کەمبوونەوەی [[پەڕەی خوێن|پلاکتەکان]].<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 "Dengue fever - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 Archived] from the original on 26 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">25 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمەش لەوانەیە ببێتە هۆی کۆبوونەوەی شلە لە [[سنگەکەلێن|سنگ]] و [[سکەکەلێن|بۆشایی سک]] و هەروەها کەمبوونەوەی شلە لە سووڕی خوێن و کەمبوونەوەی دابینکردنی خوێن بۆ ئەندامە گرنگەکان.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> قۆناغی چاکبوونەوە بەزۆری دوو بۆ سێ ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> زۆرجار باشتربوونەکە سەرنجڕاکێشە، و دەتوانێت لەگەڵ [[خوران|خورانی]] توند و خاوبوونەوەی لێدانی دڵدا بێت.<ref name="Ranjit-2011" /> == هۆکار == === ڤایرۆسزانی === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Dengue virus}} [[پەڕگە:Dengue.jpg|alt=A transmission electron microscopy image showing dengue virus|وێنۆک|وێنەیەکی بچووکی TEM کە ڤایرۆسی ڤایرۆسی خوێنبەربوون نیشان دەدات (کۆمەڵە خاڵە تاریکەکان لە نزیک ناوەند)]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (DENV) ڤایرۆسێکی RNA یە لە خێزانی ''Flaviviridae'' ; جۆری ''Flavivirus''. ئەندامانی دیکەی هەمان ڕەگەز بریتین لە ڤایرۆسی تای زەرد و ڤایرۆسی ڕۆژئاوای نیل و ڤایرۆسی زیکا. [[جینۆم|جینۆمی]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (مادەی بۆماوەیی) نزیکەی 11,000 بنەمای نیوکلیۆتایدی تێدایە، کە [[کۆدی جێنەتیک|کۆدی]] سێ مۆلیکولی [[پرۆتین|پڕۆتینی پێکهاتەیی]] (C, prM و E) کە گەردیلەی ڤایرۆسەکە پێکدەهێنن و حەوت مۆلیکولی پڕۆتینی دیکە کە پێویستن بۆ دووبارەبوونەوەی ڤایرۆسەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rodenhuis-Zybert IA, Wilschut J, Smit JM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity |ناونیشان=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |بەرگ=٦٧|issue=16 |پەڕەکان=٢٧٧٣–٢٧٨٦|doi=10.1007/s00018-010-0357-z |pmc=١١١١٥٨٢٣|pmid=٢٠٣٧٢٩٦٥|s2cid=4232236 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="Guzman-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Guzman MG, Halstead SB, Artsob H, Buchy P, Farrar J, Gubler DJ, Hunsperger E, Kroeger A, Margolis HS, Martínez E, Nathan MB, Pelegrino JL, Simmons C, Yoksan S, Peeling RW |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue: a continuing global threat |journal=Nature Reviews. Microbiology |بەرگ=٨|issue=12 Suppl |پەڕەکان=S٧-١٦|doi=10.1038/nrmicro2460 |pmc=٤٣٣٣٢٠١|pmid=٢١٠٧٩٦٥٥}}</ref> چوار جۆری پشتڕاستکراوەی ڤایرۆسەکە هەیە، کە پێیان دەوترێت سیرۆتایپەکان، کە بە DENV-1، DENV-2، DENV-3 و DENV-4 ناودەبرێن. جیاوازی نێوان جۆرەکانی سیرۆتایپەکان لەسەر بنەمای دژە جینییەکانیانە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|سەردێڕ=Healthgrid applications and core technologies : proceedings of HealthGrid 2010|vauthors=Solomonides T|بڵاوکەرەوە=IOS Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٧٥٠-٥٨٢-٢|edition=[Online-Ausg.]|شوێن=Amsterdam|پەڕە=٢٣٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160501063614/https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گواستنەوە === [[File:Aedes_aegypti_feeding.jpg|alt=Close-up photograph of an ''Aedes aegypti'' mosquito biting human skin|ڕاست|وێنۆک| مێشوولەی ''Aedes aegypti'' کە لە خانەخوێیەکی مرۆڤ دەخوات]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون زۆرترین جار بەهۆی پێوەدانی مێشوولە لە جۆری ''Aedes'' دەگوازرێتەوە، بەتایبەتی ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAbU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>aegypti''.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/disease-vectors/facts/mosquito-factsheets/aedes-aegypti|سەردێڕ=Aedes aegypti - Factsheet for experts |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170710145706/https://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/vectors/mosquitoes/Pages/aedes-aegypti.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> پێیان باشە لە کاتی خەوتن و بەیانیدا خۆراک بدەن،<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|سەردێڕ=Global Strategy For Dengue Prevention And Control|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٠٤٠٣-٤|پەڕەکان=١٦–١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121030141619/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام لەوانەیە لە هەر کاتێکی ڕۆژدا گاز بگرن و بەم شێوەیە هەوکردن بڵاوبکەنەوە.<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826005756/http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> جۆرەکانی تری ''ئایدێس'' کە ڕەنگە نەخۆشییەکە بگوازنەوە بریتین لە ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>albopictus'', ''ئەی.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>polynesiensis'' و ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>سکوتێلاریس''. مرۆڤ خانەخوێی سەرەکی ڤایرۆسەکەیە،<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gould EA, Solomon T |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Pathogenic flaviviruses |ناونیشان=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Lancet |بەرگ=٣٧١|issue=9611 |پەڕەکان=٥٠٠–٥٠٩|doi=10.1016/S0140-6736(08)60238-X |pmid=١٨٢٦٢٠٤٢|s2cid=205949828 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054828/https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|doi-access=free}}</ref> بەڵام لە [[گوانداری ڕەسەن|سەرەتاییە]] غەیرە مرۆڤەکانیشدا دەسوڕێتەوە، و دەتوانێت شیردەرەکانی تر تووش بکات.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gwee SX, St John AL, Gray GC, Pang J |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Animals as potential reservoirs for dengue transmission: A systematic review |journal=One Health |بەرگ=١٢|doi=10.1016/j.onehlt.2021.100216 |pmc=٧٨٦٨٧١٥|pmid=٣٣٥٩٨٥٢٥|article-number=100216}}</ref><ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Vector-Borne Viral Infections |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110203162048/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> دەتوانرێت هەوکردنێک لە ڕێگەی یەک گازگرتنەوە بەدەست بهێنرێت.<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}</ref> === هۆکارەکانی مەترسی === مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو.<ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات.<ref name="Bisen-2013" /> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە پێست بە تەواوی دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو ( DEET کاریگەرترینە).<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Antibody_dependent_enhancement.svg|وێنۆک|لە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەنەکان (ADE)، دژەتەنەکان بە هەردوو گەردیلەی ڤایرۆسی و وەرگرەکانی Fc گاما دەبەسترێنەوە کە لەسەر خانەکانی بەرگری دەربڕدراون، ئەمەش ئەگەری تووشبوونی ڤایرۆسەکان ئەو خانانە زیاد دەکات.]] وا بیردەکرێتەوە کە تووشبوون بە یەکێک لە جۆری سیرۆتایپەکان بەرگری تەواوی ژیان بۆ ئەو جۆرە بەرهەم دەهێنێت، بەڵام تەنها پاراستنی کورتخایەن لە دژی سێ جۆری دیکە.<ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenWilson2010">Chen LH, Wilson ME (October 2010). "Dengue and chikungunya infections in travelers". ''Current Opinion in Infectious Diseases''. '''23''' (5):<span class="nowrap">438–</span>444. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/QCO.0b013e32833c1d16|10.1097/QCO.0b013e32833c1d16]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20581669 20581669]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2452280 2452280].</cite></ref> دووبارە تووشبوون بە سیرۆتایپی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات بەهۆی دیاردەیەک کە بە بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE) ناسراوە.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue "Dengue | CDC Yellow Book 2024"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. 1 May 2023. [https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue Archived] from the original on 14 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Teo-2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Teo A, Tan HD, Loy T, Chia PY, Chua CL |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Understanding antibody-dependent enhancement in dengue: Are afucosylated IgG1s a concern? |journal=PLOS Pathogens |بەرگ=١٩|issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1011223 |pmc=١٠٠٦٢٥٦٥|pmid=٣٦٩٩٦٠٢٦|doi-access=free |article-number=e1011223}}</ref> میکانیزمی وردی ADE بە تەواوی تێنەگەیشتوون.<ref name="Teo-2023" /> وا دیارە کە ADE کاتێک ڕوودەدات کە ئەو دژەتەنانەی کە لە کاتی وەڵامدانەوەی بەرگریدا دروست دەبن، مادەیەکی نەخۆشخواز دەناسنەوە و دەیبەستنەوە، بەڵام شکست دەهێنن لە بێلایەنکردنی. لەبری ئەوە، کۆمپلێکسی دژەتەن-ڤایرۆس توانای بەرزبوونەوەی هەیە بۆ بەستنەوەی بە وەرگرەکانی Fcγ ی خانە بەرگرییە ئامانجدارەکان، ئەمەش وا دەکات ڤایرۆسەکە خانەکە تووش بکات و خۆی زاوزێ بکاتەوە.<ref name="Teo-2023" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines|سەردێڕ=Vaccine Safety: Antibody-dependent Enhancement (ADE) and Vaccines {{!}} Children's Hospital of Philadelphia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240229214549/https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=The Children's Hospital of Philadelphia}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:Dengue_testing.png|وێنۆک|گرافیکی کەی پشکنینی تاقیگەیی بۆ تای خوێنبەربوون پۆزەتیڤ دەبێت. ڕۆژی سفر ئاماژەیە بۆ دەستپێکردنی نیشانەکان، یەکەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی سەرەتایییان هەیە، دووەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی لاوەکییان هەیە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref>]] حاڵەتە سووکەکانی تای خوێنبەربوون بە ئاسانی دەتوانرێت لەگەڵ چەندین نەخۆشی باودا تێکەڵ بکرێت لەوانە [[ئەنفلۆنزا]]، [[سوورێژە|سورێژە]]، چیکۆنگونیا و زیکا.<ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="MSD Manual Professional Edition">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue|سەردێڕ=Dengue - Infectious Disease |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304203003/https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=MSD Manual Professional Edition |زمان=en-GB}}</ref> خوێنبەربوون، چیکۆنگونیا و زیکا هەمان شێوازی گواستنەوەیان هەیە ( مێشوولەی ''Aedes'' ) و زۆرجار لە هەمان ناوچەدا جێگیرن، بەجۆرێک کە ئەگەری ئەوە هەیە لە یەک کاتدا تووشی زیاتر لە نەخۆشییەک ببن.<ref name="Beltran-Silva-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Beltrán-Silva SL, Chacón-Hernández SS, Moreno-Palacios E, Pereyra-Molina JÁ |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Clinical and differential diagnosis: Dengue, chikungunya and Zika |ناونیشان=https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Revista Médica del Hospital General de México |زمان=en |بەرگ=٨١|issue=3 |پەڕەکان=١٤٦–١٥٣|doi=10.1016/j.hgmx.2016.09.011 |issn=0185-1063 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304213207/https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|doi-access=free}}</ref> بۆ گەشتیاران، پێویستە دەستنیشانکردنی تای خوێنبەربوون لە هەر کەسێکدا لەبەرچاو بگیرێت کە لە ماوەی دوو هەفتەدا لە ناوچە گەرمەکان یان ناوچە گەرمەکاندا تووشی تا دەبێت.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref> نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی خوێنبەربوونی توند بریتین لە ئازاری سک، ڕشانەوەی بەردەوام، ئاوسانی، خوێنبەربوون، بێهێزی و گەورەبوونی جگەر. جارێکی تر دەتوانین ئەم نیشانانە لەگەڵ نەخۆشیەکانی تری وەک مەلاریا، هەوکردنی گەدە و ڕیخۆڵە، لێپتۆسپایرۆسیس و تایفوس تێکەڵ بکرێت.<ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOrganization2009">Organization WH (21 April 2009). [https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871 ''Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control'']. World Health Organization. p.&nbsp;46. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154787-1|<bdi>978-92-4-154787-1</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871 Archived] from the original on 16 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">7 March</span> 2024</span>.<q>Textbox B and Textbox C.</q></cite></ref> == خۆپاراستن == === کۆنتڕۆڵکردنی مێشوولە === [[پەڕگە:Vector_Control.jpg|alt=A black and white photograph of people filling in a ditch with standing water|وێنۆک|وێنەیەکی ساڵانی ١٩٢٠ کە هەوڵەکانی بڵاوکردنەوەی ئاوی وەستاو و بەم شێوەیە کەمکردنەوەی ژمارەی مێشوولە]] مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات.<ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBisenRaghuvanshi2013">Bisen PS, Raghuvanshi R (22 July 2013). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 ''Emerging Epidemics: Management and Control''] (1&nbsp;ed.). Wiley. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1002/9781118393277.ch8|10.1002/9781118393277.ch8]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-118-39323-9|<bdi>978-1-118-39323-9</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 Archived] from the original on 23 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 February</span> 2024</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە بە تەواوی پێست دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی مێروو دوورخەرەوە (DEET کاریگەرترینە)؛<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> هەروەها باشترە جل و بەرگ و تۆڕ و چادرەکان بە ڕێژەی ٠.٥% پەرمیترین چارەسەر بکرێت.<ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> پاراستنی ماڵ دەتوانرێت بە شاشەی دەرگا و پەنجەرە بەدەست بهێنرێت، بە بەکارهێنانی تەندروستی، و بە بەردەوامی بەتاڵکردنەوە و پاککردنەوەی هەموو ئەو گیرفانە چ لە ژوورەوە و چ لە دەرەوە کە لەوانەیە ئاو کۆببنەوە (وەک سەتڵ، چاندن، حەوز یان سەبەتەی زبڵ).<ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCDC2023">CDC (20 October 2023). [https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html "Traveling? Avoid Dengue"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. [https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html Archived] from the original on 8 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">8 March</span> 2024</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Church_of_the_Immaculate_Conception,_JB_(2025)_-_img_10.jpg|ڕاست|وێنۆک|فۆنتێکی ئاوی پیرۆز لە کڵێسای بێگەرد لە شاری جۆهور باهرو [[مالیزیا|لە مالیزیا]] وەک بەشێک لە نەهێشتنی سەرچاوەی ئاوی کراوە لە وەڵامی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچەکەدا داخراوە.]] === ڤاکسین === تا مانگی ئازاری ٢٠٢٤ دوو ڤاکسین هەیە بۆ پاراستن لە تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون؛ دێنگڤاکسیا و قدێنگا.<ref name="ECDC-Factsheet-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts|سەردێڕ=Factsheet for health professionals about dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240225174109/https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Intradermal_injection.jpg|alt=Subcutaneous injection|وێنۆک|وێناکردنی دەرزی ژێر پێست]] Dengvaxia (پێشتر CYD-TDV) لە ساڵی 2015 بەردەست بوو، و پەسەندکراوە بۆ بەکارهێنان لە ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا و لە هەندێک وڵاتی ئاسیا و ئەمریکای لاتین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia|سەردێڕ=Information on Dengvaxia® |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212800/https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.sanofi.com |زمان=en}}</ref> ڤایرۆسێکی لاوازە، بۆ کەسانی تەمەن ٦-٤٥ ساڵ گونجاوە و لە هەر چوار جۆری سیرۆتایپی خوێنبەربوون دەتپارێزێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191332/https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> بەهۆی نیگەرانی سەلامەتی سەبارەت بە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE)، پێویستە تەنها بەو کەسانە بدرێت کە پێشتر تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون، بۆ ئەوەی لە دووبارە تووشبوونەوە بیانپارێزرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement|سەردێڕ=Sanofi restricts dengue vaccine but downplays antibody enhancement {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191331/https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Center for Infectious Disease Research & Policy |زمان=en}}</ref> لە ژێر پێستەوە وەک سێ ژەم لە نێوان شەش مانگدا دەدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html|سەردێڕ=Dengue Vaccination: Information for Health Care Providers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212735/https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> بەرهەمهێنەرەکە، سانۆفی-پاستور, ڕایگەیاندووە کە لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٦دا واز لە بەرهەمهێنانی دێنگڤاکسیا دێنن، بە هۆکاری کەمی خواستی جیهانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hopkinsguides.com/hopkins/view/Johns_Hopkins_ABX_Guide/540769/all/Dengue_vaccine?refer=true|سەردێڕ=Dengue vaccine {{!}} Johns Hopkins ABX Guide |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.hopkinsguides.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەر == تا مانگی تەمموزی ٢٠٢٤، هیچ چارەسەرێکی دژە ڤایرۆسی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون لەبەردەستدا نییە.<ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون نیشانەکانی سووکیان هەیە، چاکبوونەوەش لە چەند ڕۆژێکدا ڕوودەدات.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> هیچ چارەسەرێک پێویست نییە بۆ ئەم حاڵەتانە. ڕەنگە [[پانادۆڵ|ئەسیتامینۆفین]] (Paracetamol, Tylenol ) بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی تایەکی سووک یان ئازار. ئازارشکێنە باوەکانی تر، لەوانە [[ئەسپیرین|ئەسپرین]]، [[ئایبووپرۆفێن|ئیبوپڕۆفین]] (Advil، Motrin IB، ئەوانی تر) و [[ناپرۆکسین|ناپرۆکسین سۆدیۆم]] (Aleve) پێویستە دوور بکەونەوە چونکە دەتوانن مەترسی ئاڵۆزییەکانی خوێنبەربوون زیاد بکەن.<ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 "Dengue fever - Diagnosis and treatment"]. ''Mayo Clinic''. 5 October 2022. [https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 Archived] from the original on 10 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == پێشبینیکردن == {{owidslider|start=2021|list=Template:OWID/dengue fever deaths#gallery|location=commons|caption=|title=|language=|file=[[File:Dengue-fever-deaths,World,2021.svg|link=|thumb|upright=1.6|Dengue fever deaths]]|startingView=World}}زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون بەبێ هیچ کێشەیەکی بەردەوام چاک دەبنەوە. مەترسی مردن لە نێوان ئەوانەی کە تووشی خوێنبەربوونی توند بوون 0.8-2.5%،<ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> و بە چارەسەری گونجاو ئەمە کەمترە لە 1%. بەڵام ئەوانەی تووشی دابەزینی پەستانی خوێن دەبن بە شێوەیەکی بەرچاو لەوانەیە ڕێژەی مردنیان بگاتە ٢٦%.<ref name="Kularatne-2015" /><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> مردن لە نێوان منداڵانی کەمتر لە پێنج ساڵدا چوار هێندە زیاترە لە چاو ئەوانەی تەمەنیان لە سەرووی ١٠ ساڵەوەیە.<ref name="Kularatne-2015" /> == پەتازانیی == تا مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٣، نەخۆشی خوێنبەربوون لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتدا بڵاوبووەتەوە و حاڵەتەکانی لە هەموو کیشوەرێکدا تۆمارکراون جگە لە ئەنتارکتیکا.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/areaswithrisk/around-the-world.html|سەردێڕ=Dengue Areas of Risk Around the World {{!}} CDC |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> ناوچەکانی ئەمریکا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ڕۆژئاوای زەریای هێمن زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە.<ref name="WHO-Dengue-2023" /><ref name="Tidy-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://patient.info/doctor/dengue-2|سەردێڕ=Dengue |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=patient.info |زمان=en}}</ref> زەحمەتە بتوانین تەواوی ڕێژەی نەخۆشییەکە بخەمڵێنرێت، چونکە زۆرێک لە حاڵەتەکان سووکن و بە دروستی دەستنیشان نەکراون. لە ئێستادا ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی مەزەندە دەکات کە 3.9&nbsp;ملیار کەس لە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربووندان.<ref name="WHO-Dengue-2023" /><ref name="Tidy-2022" /> لە ساڵی ٢٠١٣دا، مەزەندە کرا کە ٣٩٠...&nbsp;ساڵانە ملیۆنێک تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون ڕوودەدەن و 500 هەزار لەوانە نیشانەی توندیان هەیە و 25 هەزار کەسیش گیانیان لەدەستداوە.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bhatt S, Gething PW, Brady OJ, Messina JP, Farlow AW, Moyes CL, Drake JM, Brownstein JS, Hoen AG, Sankoh O, Myers MF, George DB, Jaenisch T, Wint GR, Simmons CP, Scott TW, Farrar JJ, Hay SI |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=The global distribution and burden of dengue |journal=Nature |بەرگ=٤٩٦|issue=7446 |پەڕەکان=٥٠٤–٥٠٧|bibcode=2013Natur.496..504B |doi=10.1038/nature12060 |pmc=٣٦٥١٩٩٣|pmid=٢٣٥٦٣٢٦٦}}</ref><ref name="Jing_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jing Q, Wang M |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Dengue epidemiology |journal=Global Health Journal |بەرگ=٣|issue=2 |پەڕەکان=٣٧–٤٥|doi=10.1016/j.glohj.2019.06.002 |issn=2414-6447 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{Medical resources}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ڤایرۆس}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Crimean-Congo hemorrhagic fever}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 4sh3d4t6c1htdd0i0l1ktjv2if4gd47 1590474 1590470 2026-06-15T11:56:51Z Ravan 7844 1590474 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=Dengue fever|image=Denguerash.JPG|alt=Photograph of a person's back with the skin exhibiting the characteristic rash of dengue fever|caption=پەڵەی ئاسایی کە لە تای خوێنبەربووندا دەبینرێت|pronounce={{IPAc-en|ˈ|d|ɛ|ŋ|ɡ|i|,_|-|ɡ|eɪ}}<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue dengue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717162940/https://www.merriam-webster.com/dictionary/dengue |date=17 July 2022 }} in the Merriam-Webster Dictionary</ref><ref name="lexico-definition">[https://web.archive.org/web/20210624095957/https://www.lexico.com/definition/dengue dengue] in Oxford Dictionaries</ref>|field=[[نەخۆشییە تووشبووەکان (تایبەتمەندی پزیشکی))|نەخۆشییە تووشبووەکان]]|synonyms=Dengue, breakbone fever<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|symptoms=Fever, headache, muscle and joint pain, rash. Can be severe, mild or asymptomatic<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref name="Kularatne-2015" />|complications=[[Bleeding]], [[thrombocytopenia|low levels of blood platelets]], [[Shock (circulatory)|dangerously low blood pressure]]<ref name="Kularatne-2015" />|onset=3–14 days after exposure<ref name="Kularatne-2015" />|duration=2–7 days<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|causes=[[Dengue virus]] by ''[[Aedes]]'' [[mosquito]]s<ref name="WHO-Dengue-2023"/>|risks=|diagnosis=Detecting [[antibodies]] to the virus or its [[RNA]]<ref name="Kularatne-2015" />|differential=[[Malaria]], [[yellow fever]], [[viral hepatitis]], [[leptospirosis]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Nelson Textbook of Pediatrics: The field of pediatrics|ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٥٧-٧٥٦٦-٨|پەڕە=١٦٣١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910145008/https://books.google.com/books?id=mseNCgAAQBAJ&pg=PA1631|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref>|prevention=[[Dengue fever vaccine]], decreasing mosquito exposure<ref name="WHO-Dengue-2023"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر= East S|سەردێڕ=World's first dengue fever vaccine launched in the Philippines|ناونیشان=https://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=CNN|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161018224555/http://edition.cnn.com/2016/04/06/health/dengue-fever-vaccine-philippines/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref>|treatment=[[Therapy#Supportive therapy|Supportive care]], [[intravenous fluids]], [[blood transfusion]]s<ref name="Kularatne-2015" />|medication=|prognosis=|frequency=5 million per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />|deaths=5,000 per year (2023)<ref name="WHO-Global-Situation-2024" />}} [[پەڕگە:En.MD.Video-Dengue_fever.webm|وێنۆک| پوختەی ڤیدیۆ]] '''تای خوێنبەربوون''' نەخۆشییەکە کە لە مێشوولەوە دەگوازرێتەوە و بەهۆی ڤایرۆسی خوێنبەربوونەوە دروست دەبێت، لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکاندا بڵاوبووەتەوە. زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون یان بێ نیشانەن یان نیشانە سووکەکانیان دەردەکەون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=De Santis |یەکەم=Olga |دوایین٢=Bouscaren |یەکەم٢=Nicolas |دوایین٣=Flahault |یەکەم٣=Antoine |ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Asymptomatic dengue infection rate: A systematic literature review |ناونیشان=http://www.cell.com/article/S2405844023072778/pdf |journal=Heliyon |بەرگ=٩|issue=9 |bibcode=2023Heliy...920069D |doi=10.1016/j.heliyon.2023.e20069 |pmc=١٠٥٥٩٨٢٤|pmid=٣٧٨٠٩٩٩٢|ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠٢٥|doi-access=free |article-number=e20069}}</ref><ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> نیشانەکان بە شێوەیەکی گشتی ٣ بۆ ١٤ ڕۆژ دوای تووشبوون دەست پێدەکەن. لەوانەیە بریتی بن لە [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەرز و [[سەرئێشە]] و [[ڕشانەوە]] و ئازاری ماسولکە و جومگەکان و خورانی تایبەتمەندی پێست و پەڵەی پێست. بەگشتی چاکبوونەوە دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت. لە بەشێکی کەم لە حاڵەتەکاندا، نەخۆشییەکە گەشە دەکات بۆ '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر بە تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون یان نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون ناسرابوو)<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Alejandria MM |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue haemorrhagic fever or dengue shock syndrome in children |journal=BMJ Clinical Evidence |بەرگ=٢٠١٥|پەڕە=٠٩١٧|pmc=٤٣٩٢٨٤٢|pmid=٢٥٨٦٠٤٠٤}}</ref> لەگەڵ [[خوێنبەربوون]]، ئاستی کەمی پلاکتەکانی خوێن، دزەکردنی [[پلازمای خوێن]]، و دابەزینی پەستانی خوێن بە شێوەیەکی مەترسیدار.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}</ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}</ref> نەخۆشی خوێنبەربوون لەلایەن چەندین جۆری [[مێشوولە|مێشوولەی]] مێینەی [[جنس (ژینناسی)|جۆری]] ''Aedes'' بڵاودەبێتەوە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی ''Aedes aegypti''.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ڤایرۆسەکە چوار جۆری سیرۆتایپی پشتڕاستکراوەی هەیە ; تووشبوون بە جۆرێک بەزۆری [[پارێزراوی (پزیشکی)|بەرگری]] تەواوی تەمەن دەدات بەو جۆرە، بەڵام تەنها بەرگری کورتخایەن بۆ جۆرەکانی تر. تووشبوون بە جۆرێکی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات، کە پێی دەوترێت بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> لەوانەیە نیشانەکانی لە نیشانەکانی [[مالاریا|مەلاریا]]، [[ئەنفلۆنزا]]، یان زیکا بچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=StatPearls|vauthors=Schaefer TJ, Panda PK, Wolford RW|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=StatPearls Publishing|شوێن=Treasure Island (FL)|chapter=Dengue Fever|pmid=٢٨٦١٣٤٨٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٢|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211214061113/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430732/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پشکنینی خوێن بۆ پشتڕاستکردنەوەی دەستنیشانکردنەکە لەوانەش دیاریکردنی [[ئار ئێن ئەی|RNA]] ڤایرۆسی، یان [[دژەتەن|دژەتەنی]] تایبەت.<ref name="CDC-Diagnosis-2019">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html|سەردێڕ=Dengue Diagnosis {{!}} CDC |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221955/https://www.cdc.gov/dengue/healthcare-providers/diagnosis.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> بە نەهێشتنی مێشوولە و ڕێگریکردن لە پێوەدانی مێشوولە دەتوانرێت ڕێگری لە تووشبوون بکرێت.<ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}</ref> دوو جۆر ڤاکسینی خوێنبەربوون پەسەندکراون و بە شێوەیەکی بازرگانی بەردەستن. نەخۆشی دێنگڤاکسیا لە ساڵی ٢٠١٦ بەردەست بوو، بەڵام تەنها پێشنیار دەکرێت بۆ ڕێگریکردن لە دووبارە تووشبوون بەو کەسانەی کە پێشتر تووشی بوون.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Dengue vaccine: WHO position paper – September 2018 |ناونیشان=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Weekly Epidemiological Record |بەرگ=٣٦|issue=93 |پەڕەکان=٤٥٧–٤٧٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190105130352/http://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274315/WER9336.pdf?ua=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> ڤاکسینی دووەم بە ناوی Qdenga لە ساڵی ٢٠٢٢ بەردەست بوو و لە تەمەنی چوار ساڵییەوە بۆ گەورەکان و هەرزەکاران و منداڵان گونجاوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga|سەردێڕ=Qdenga {{!}} European Medicines Agency (EMA) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227073545/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/qdenga |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> چارەسەرکردن نیشانەی هەیە, چونکە هیچ چارەسەرێکی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون نییە. لە حاڵەتە سووکەکاندا، چارەسەرکردن گرنگی بە چارەسەرکردنی ئازار دەدات. حاڵەتە توندەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون پێویستیان بە خەواندن لە نەخۆشخانە هەیە؛ چارەسەرکردنی توندی خوێنبەربوون پاڵپشتە و بریتییە لە پێدانی شلە یان لە ڕێگەی دەمەوە یان لە ڕێگەی خوێنبەرەوە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> سەرەتاییترین وەسفەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ساڵی ١٧٧٩ەوە دەگەڕێتەوە؛ هۆکاری ڤایرۆسی و بڵاوبوونەوەی تا سەرەتای سەدەی بیستەم تێگەیشتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Henchal EA, Putnak JR |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ١٩٩٠|سەردێڕ=The dengue viruses |journal=Clinical Microbiology Reviews |بەرگ=٣|issue=4 |پەڕەکان=٣٧٦–٣٩٦|bibcode=1990CliMR...3..376H |doi=10.1128/CMR.3.4.376 |pmc=٣٥٨١٦٩|pmid=٢٢٢٤٨٣٧}}</ref> لە ئێستاوە لە زیاتر لە سەد وڵاتدا بڵاوبووەتەوە، نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچە گەرم و ژێر گەرمەکانەوە بۆ نیمچە دوورگەی ئیبەری و ویلایەتی باشووری ئەمریکا بڵاودەبێتەوە، ئەمەش بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ [[گۆڕانی ئاووھەوا|گۆڕانی کەشوهەوا]].<ref name="WHO-Global-Situation-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498|سەردێڕ=Dengue- Global situation |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 "Dengue- Global situation"]. ''World Health Organization''. [https://web.archive.org/web/20240213182201/https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2023-DON498 Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Paz-Bailey G, Adams LE, Deen J, Anderson KB, Katzelnick LC |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Dengue |journal=Lancet |بەرگ=٤٠٣|issue=10427 |پەڕەکان=٦٦٧–٦٨٢|doi=10.1016/S0140-6736(23)02576-X |pmc=١٢٣٧٢٤٧٢|pmid=٣٨٢٨٠٣٨٨|s2cid=267201333}}</ref> وەک نەخۆشییەکی گەرم و گوڕ و پشتگوێخراو پۆلێن دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases|سەردێڕ=Neglected tropical diseases |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240126193108/https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/neglected-tropical-diseases |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization |زمان=en}}</ref> لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٣دا، زیاتر لە ٥&nbsp;ملیۆنێک تووشبوون تۆمارکراون و زیاتر لە 5000 کەس بەهۆی نەخۆشی خوێنبەربوونەوە گیانیان لەدەستداوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> بەو پێیەی زۆربەی حاڵەتەکان بێ نیشانەن یان سووکن، ژمارەی ڕاستەقینەی حاڵەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوون و مردن بە کەم ڕاپۆرت کراوە.<ref name="WHO-Global-Situation-2024" /> == نیشانە و نیشانەکانی == بە شێوەیەکی ئاسایی، ئەو کەسانەی تووشی ڤایرۆسی خوێنبەربوون دەبن، نیشانەکانیان نییە یان تەنها نیشانە سووکەکانیان هەیە وەک تایەکی ئاڵۆز نەبوو (80%).<ref name="Whitehorn-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Whitehorn J, Farrar J |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue |journal=British Medical Bulletin |بەرگ=٩٥|پەڕەکان=١٦١–١٧٣|doi=10.1093/bmb/ldq019 |pmid=٢٠٦١٦١٠٦|s2cid=215154729 |doi-access=free}}</ref><ref name="Reiter-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Reiter P |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Yellow fever and dengue: a threat to Europe? |ناونیشان=http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Euro Surveillance |بەرگ=١٥|issue=10 |پەڕە=١٩٥٠٩|doi=10.2807/ese.15.10.19509-en |pmid=٢٠٤٠٣٣١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110707070425/http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=19509 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تەممووزی ٢٠١١|doi-access=free}}</ref> هەندێکی تر نەخۆشی توندتریان هەیە (٥%)، و بە ڕێژەیەکی کەم مەترسی لەسەر ژیان دروست دەکات.<ref name="Whitehorn-2010" /><ref name="Reiter-2010" /> ماوەی کەرەوزکردن (کاتی نێوان بەرکەوتن و دەستپێکردنی نیشانەکان) لە نێوان ٣ بۆ ١٤ ڕۆژدایە، بەڵام زۆربەی کات ٤ بۆ ٧ ڕۆژە.<ref name="Gubler-2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Desk Encyclopedia of Human and Medical Virology|vauthors=Gubler DJ|بڵاوکەرەوە=Academic Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-١٢-٣٧٥١٤٧-٨|veditors=Mahy BW, Van Regenmortel MH|شوێن=Boston|پەڕەکان=٣٧٢–٣٨٢|chapter=Dengue viruses|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160609195355/https://books.google.com/books?id=nsh48WKIbhQC&pg=PA372|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> نیشانە تایبەتەکانی نەخۆشی خوێنبەربوونی سووک بریتین لە تایەکی کتوپڕ، سەرئێشە (بە شێوەیەکی گشتی لە پشت چاوەوەیە)، ئازاری ماسولکە و جومگەکان، سکچوون، ڕشانەوە، ئاوسانی ڕژێنەکان و پەڵە.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Unicef-Dengue-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe|سەردێڕ=Dengue: How to keep children safe {{!}} UNICEF South Asia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.unicef.org |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe "Dengue: How to keep children safe | UNICEF South Asia"]. ''www.unicef.org''. [https://web.archive.org/web/20240213182120/https://www.unicef.org/rosa/stories/dengue-how-keep-children-safe Archived] from the original on 13 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">13 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەگەر ئەمە بەرەو خوێنبەربوونی توند بچێت نیشانەکانی بریتین لە ئازاری توندی سک، ڕشانەوەیەکی بەردەوام، هەناسەدانی خێرا، خوێنبەربوونی پووک یان لووت، ماندوێتی، نائارامی، خوێن لە ڕشانەوە یان پیساییدا، تینوێتییەکی زۆر، پێستی کاڵ و سارد، و هەستکردن بە لاوازی.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> === خولی کلینیکی === [[پەڕگە:Dengue_fever_symptoms.svg|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever|وێنۆک|وێناکردنی نەخشەیی نیشانەکانی تای خوێنبەربوون]] [[پەڕگە:Course_of_Dengue_illness_vectorized.svg|وێنۆک|کۆرسی کلینیکی تای خوێنبەربوون]] ڕێڕەوی تووشبوون بە سێ قۆناغ دابەش دەکرێت: تاو، مەترسیدار و چاکبوونەوە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}</ref> قۆناغی تاو تای [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|بەرز]] لەخۆدەگرێت (40-41&nbsp;°C؛ 104–105.8&nbsp;°F)، و پەیوەندی بە ئازاری گشتگیر و سەرئێشە هەیە؛ ئەمە بەزۆری دوو بۆ حەوت ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}</ref> هەروەها لەوانەیە سکچوون و ڕشانەوە و پەڵە و ئازار لە ماسولکە و جومگەکاندا هەبێت.<ref name="WHO-Dengue-2023" /> زۆربەی خەڵک لە ماوەی هەفتەیەک یان زیاتردا چاک دەبنەوە. لە نزیکەی 5%ی حاڵەتەکاندا نیشانەکان خراپتر دەبن و دەتوانن ببنە مەترسی لەسەر ژیان. ئەمەش پێی دەوترێت '''خوێنبەربوونی توند''' (پێشتر پێی دەگوترا ''تای خوێنبەربوونی خوێنبەربوون'' یان ''نیشانەکانی شۆکی خوێنبەربوون'' ).<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}</ref> خوێنبەربوونی توند دەبێتە هۆی شۆک و خوێنبەربوونی ناوەوە و لەکارکەوتنی ئەندامەکانی جەستە و تەنانەت مردنیش. نیشانەکانی ئاگادارکردنەوە بریتین لە ئازاری توندی گەدە، ڕشانەوە، سەختی هەناسەدان، خوێن لە لووت، پووک، ڕشانەوە یان پیساییدا.<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> لەم ماوەیەدا دزەکردنی پلازما لە خوێنبەرەکانەوە ڕوودەدات، لەگەڵ کەمبوونەوەی [[پەڕەی خوێن|پلاکتەکان]].<ref name="Mayo-Symptoms-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078|سەردێڕ=Dengue fever - Symptoms and causes |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 "Dengue fever - Symptoms and causes"]. ''Mayo Clinic''. [https://web.archive.org/web/20240226011216/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/symptoms-causes/syc-20353078 Archived] from the original on 26 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">25 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمەش لەوانەیە ببێتە هۆی کۆبوونەوەی شلە لە [[سنگەکەلێن|سنگ]] و [[سکەکەلێن|بۆشایی سک]] و هەروەها کەمبوونەوەی شلە لە سووڕی خوێن و کەمبوونەوەی دابینکردنی خوێن بۆ ئەندامە گرنگەکان.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> قۆناغی چاکبوونەوە بەزۆری دوو بۆ سێ ڕۆژ دەخایەنێت.<ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> زۆرجار باشتربوونەکە سەرنجڕاکێشە، و دەتوانێت لەگەڵ [[خوران|خورانی]] توند و خاوبوونەوەی لێدانی دڵدا بێت.<ref name="Ranjit-2011" /> == هۆکار == === ڤایرۆسزانی === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Dengue virus}} [[پەڕگە:Dengue.jpg|alt=A transmission electron microscopy image showing dengue virus|وێنۆک|وێنەیەکی بچووکی TEM کە ڤایرۆسی ڤایرۆسی خوێنبەربوون نیشان دەدات (کۆمەڵە خاڵە تاریکەکان لە نزیک ناوەند)]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (DENV) ڤایرۆسێکی RNA یە لە خێزانی ''Flaviviridae'' ; جۆری ''Flavivirus''. ئەندامانی دیکەی هەمان ڕەگەز بریتین لە ڤایرۆسی تای زەرد و ڤایرۆسی ڕۆژئاوای نیل و ڤایرۆسی زیکا. [[جینۆم|جینۆمی]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون (مادەی بۆماوەیی) نزیکەی 11,000 بنەمای نیوکلیۆتایدی تێدایە، کە [[کۆدی جێنەتیک|کۆدی]] سێ مۆلیکولی [[پرۆتین|پڕۆتینی پێکهاتەیی]] (C, prM و E) کە گەردیلەی ڤایرۆسەکە پێکدەهێنن و حەوت مۆلیکولی پڕۆتینی دیکە کە پێویستن بۆ دووبارەبوونەوەی ڤایرۆسەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Rodenhuis-Zybert IA, Wilschut J, Smit JM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue virus life cycle: viral and host factors modulating infectivity |ناونیشان=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |بەرگ=٦٧|issue=16 |پەڕەکان=٢٧٧٣–٢٧٨٦|doi=10.1007/s00018-010-0357-z |pmc=١١١١٥٨٢٣|pmid=٢٠٣٧٢٩٦٥|s2cid=4232236 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00018-010-0357-z.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref name="Guzman-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Guzman MG, Halstead SB, Artsob H, Buchy P, Farrar J, Gubler DJ, Hunsperger E, Kroeger A, Margolis HS, Martínez E, Nathan MB, Pelegrino JL, Simmons C, Yoksan S, Peeling RW |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue: a continuing global threat |journal=Nature Reviews. Microbiology |بەرگ=٨|issue=12 Suppl |پەڕەکان=S٧-١٦|doi=10.1038/nrmicro2460 |pmc=٤٣٣٣٢٠١|pmid=٢١٠٧٩٦٥٥}}</ref> چوار جۆری پشتڕاستکراوەی ڤایرۆسەکە هەیە، کە پێیان دەوترێت سیرۆتایپەکان، کە بە DENV-1، DENV-2، DENV-3 و DENV-4 ناودەبرێن. جیاوازی نێوان جۆرەکانی سیرۆتایپەکان لەسەر بنەمای دژە جینییەکانیانە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|سەردێڕ=Healthgrid applications and core technologies : proceedings of HealthGrid 2010|vauthors=Solomonides T|بڵاوکەرەوە=IOS Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-١-٦٠٧٥٠-٥٨٢-٢|edition=[Online-Ausg.]|شوێن=Amsterdam|پەڕە=٢٣٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160501063614/https://books.google.com/books?id=nf-Q0TYTS-0C&pg=PA235|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === گواستنەوە === [[File:Aedes_aegypti_feeding.jpg|alt=Close-up photograph of an ''Aedes aegypti'' mosquito biting human skin|ڕاست|وێنۆک| مێشوولەی ''Aedes aegypti'' کە لە خانەخوێیەکی مرۆڤ دەخوات]] ڤایرۆسی خوێنبەربوون زۆرترین جار بەهۆی پێوەدانی مێشوولە لە جۆری ''Aedes'' دەگوازرێتەوە، بەتایبەتی ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAbU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>aegypti''.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/disease-vectors/facts/mosquito-factsheets/aedes-aegypti|سەردێڕ=Aedes aegypti - Factsheet for experts |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170710145706/https://ecdc.europa.eu/en/healthtopics/vectors/mosquitoes/Pages/aedes-aegypti.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> پێیان باشە لە کاتی خەوتن و بەیانیدا خۆراک بدەن،<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|سەردێڕ=Global Strategy For Dengue Prevention And Control|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ساڵ=٢٠١٢|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٠٤٠٣-٤|پەڕەکان=١٦–١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121030141619/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/75303/1/9789241504034_eng.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەڵام لەوانەیە لە هەر کاتێکی ڕۆژدا گاز بگرن و بەم شێوەیە هەوکردن بڵاوبکەنەوە.<ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100826005756/http://wwwnc.cdc.gov/travel/content/outbreak-notice/dengue-tropical-sub-tropical.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٠}}</ref> جۆرەکانی تری ''ئایدێس'' کە ڕەنگە نەخۆشییەکە بگوازنەوە بریتین لە ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcU">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>albopictus'', ''ئەی.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>polynesiensis'' و ''A.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAcs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>سکوتێلاریس''. مرۆڤ خانەخوێی سەرەکی ڤایرۆسەکەیە،<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gould EA, Solomon T |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Pathogenic flaviviruses |ناونیشان=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Lancet |بەرگ=٣٧١|issue=9611 |پەڕەکان=٥٠٠–٥٠٩|doi=10.1016/S0140-6736(08)60238-X |pmid=١٨٢٦٢٠٤٢|s2cid=205949828 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054828/https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2808%2960238-X |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|doi-access=free}}</ref> بەڵام لە [[گوانداری ڕەسەن|سەرەتاییە]] غەیرە مرۆڤەکانیشدا دەسوڕێتەوە، و دەتوانێت شیردەرەکانی تر تووش بکات.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gwee SX, St John AL, Gray GC, Pang J |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Animals as potential reservoirs for dengue transmission: A systematic review |journal=One Health |بەرگ=١٢|doi=10.1016/j.onehlt.2021.100216 |pmc=٧٨٦٨٧١٥|pmid=٣٣٥٩٨٥٢٥|article-number=100216}}</ref><ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Vector-Borne Viral Infections |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110203162048/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/vector/en/index1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}</ref> دەتوانرێت هەوکردنێک لە ڕێگەی یەک گازگرتنەوە بەدەست بهێنرێت.<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}</ref> === هۆکارەکانی مەترسی === مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو.<ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات.<ref name="Bisen-2013" /> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە پێست بە تەواوی دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی دەرمانی دوورخستنەوەی مێروو ( DEET کاریگەرترینە).<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Antibody_dependent_enhancement.svg|وێنۆک|لە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەنەکان (ADE)، دژەتەنەکان بە هەردوو گەردیلەی ڤایرۆسی و وەرگرەکانی Fc گاما دەبەسترێنەوە کە لەسەر خانەکانی بەرگری دەربڕدراون، ئەمەش ئەگەری تووشبوونی ڤایرۆسەکان ئەو خانانە زیاد دەکات.]] وا بیردەکرێتەوە کە تووشبوون بە یەکێک لە جۆری سیرۆتایپەکان بەرگری تەواوی ژیان بۆ ئەو جۆرە بەرهەم دەهێنێت، بەڵام تەنها پاراستنی کورتخایەن لە دژی سێ جۆری دیکە.<ref name="Chen-2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chen LH, Wilson ME |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Dengue and chikungunya infections in travelers |journal=Current Opinion in Infectious Diseases |بەرگ=٢٣|issue=5 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٤|doi=10.1097/QCO.0b013e32833c1d16 |pmid=٢٠٥٨١٦٦٩|s2cid=2452280}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChenWilson2010">Chen LH, Wilson ME (October 2010). "Dengue and chikungunya infections in travelers". ''Current Opinion in Infectious Diseases''. '''23''' (5):<span class="nowrap">438–</span>444. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/QCO.0b013e32833c1d16|10.1097/QCO.0b013e32833c1d16]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20581669 20581669]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:2452280 2452280].</cite></ref> دووبارە تووشبوون بە سیرۆتایپی جیاواز مەترسی ئاڵۆزییە توندەکان زیاد دەکات بەهۆی دیاردەیەک کە بە بەرزبوونەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE) ناسراوە.<ref name="CDC-YellowBook-2024">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue "Dengue | CDC Yellow Book 2024"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. 1 May 2023. [https://web.archive.org/web/20240214221957/https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2024/infections-diseases/dengue Archived] from the original on 14 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">14 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="Teo-2023">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Teo A, Tan HD, Loy T, Chia PY, Chua CL |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=Understanding antibody-dependent enhancement in dengue: Are afucosylated IgG1s a concern? |journal=PLOS Pathogens |بەرگ=١٩|issue=3 |doi=10.1371/journal.ppat.1011223 |pmc=١٠٠٦٢٥٦٥|pmid=٣٦٩٩٦٠٢٦|doi-access=free |article-number=e1011223}}</ref> میکانیزمی وردی ADE بە تەواوی تێنەگەیشتوون.<ref name="Teo-2023" /> وا دیارە کە ADE کاتێک ڕوودەدات کە ئەو دژەتەنانەی کە لە کاتی وەڵامدانەوەی بەرگریدا دروست دەبن، مادەیەکی نەخۆشخواز دەناسنەوە و دەیبەستنەوە، بەڵام شکست دەهێنن لە بێلایەنکردنی. لەبری ئەوە، کۆمپلێکسی دژەتەن-ڤایرۆس توانای بەرزبوونەوەی هەیە بۆ بەستنەوەی بە وەرگرەکانی Fcγ ی خانە بەرگرییە ئامانجدارەکان، ئەمەش وا دەکات ڤایرۆسەکە خانەکە تووش بکات و خۆی زاوزێ بکاتەوە.<ref name="Teo-2023" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines|سەردێڕ=Vaccine Safety: Antibody-dependent Enhancement (ADE) and Vaccines {{!}} Children's Hospital of Philadelphia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240229214549/https://www.chop.edu/centers-programs/vaccine-education-center/vaccine-safety/antibody-dependent-enhancement-and-vaccines |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=The Children's Hospital of Philadelphia}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:Dengue_testing.png|وێنۆک|گرافیکی کەی پشکنینی تاقیگەیی بۆ تای خوێنبەربوون پۆزەتیڤ دەبێت. ڕۆژی سفر ئاماژەیە بۆ دەستپێکردنی نیشانەکان، یەکەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی سەرەتایییان هەیە، دووەم ئاماژەیە بۆ ئەوانەی کە هەوکردنی لاوەکییان هەیە.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref>]] حاڵەتە سووکەکانی تای خوێنبەربوون بە ئاسانی دەتوانرێت لەگەڵ چەندین نەخۆشی باودا تێکەڵ بکرێت لەوانە [[ئەنفلۆنزا]]، [[سوورێژە|سورێژە]]، چیکۆنگونیا و زیکا.<ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="MSD Manual Professional Edition">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue|سەردێڕ=Dengue - Infectious Disease |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304203003/https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/infectious-diseases/arboviruses,-arenaviridae,-and-filoviridae/dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=MSD Manual Professional Edition |زمان=en-GB}}</ref> خوێنبەربوون، چیکۆنگونیا و زیکا هەمان شێوازی گواستنەوەیان هەیە ( مێشوولەی ''Aedes'' ) و زۆرجار لە هەمان ناوچەدا جێگیرن، بەجۆرێک کە ئەگەری ئەوە هەیە لە یەک کاتدا تووشی زیاتر لە نەخۆشییەک ببن.<ref name="Beltran-Silva-2018">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Beltrán-Silva SL, Chacón-Hernández SS, Moreno-Palacios E, Pereyra-Molina JÁ |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Clinical and differential diagnosis: Dengue, chikungunya and Zika |ناونیشان=https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Revista Médica del Hospital General de México |زمان=en |بەرگ=٨١|issue=3 |پەڕەکان=١٤٦–١٥٣|doi=10.1016/j.hgmx.2016.09.011 |issn=0185-1063 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240304213207/https://www.elsevier.es/en-revista-revista-medica-del-hospital-general-325-articulo-clinical-differential-diagnosis-dengue-chikungunya-S0185106316301135 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|doi-access=free}}</ref> بۆ گەشتیاران، پێویستە دەستنیشانکردنی تای خوێنبەربوون لە هەر کەسێکدا لەبەرچاو بگیرێت کە لە ماوەی دوو هەفتەدا لە ناوچە گەرمەکان یان ناوچە گەرمەکاندا تووشی تا دەبێت.<ref name="Simmons-2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Dengue |ناونیشان=http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=The New England Journal of Medicine |بەرگ=٣٦٦|issue=15 |پەڕەکان=١٤٢٣–١٤٣٢|doi=10.1056/NEJMra1110265 |pmid=٢٢٤٩٤١٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٩|hdl-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSimmonsFarrarNguyenWills2012">Simmons CP, Farrar JJ, Nguyen V, Wills B (April 2012). [http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/11343/191104/1/Current%20Concepts%20-%20Dengue.pdf "Dengue"]<span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''The New England Journal of Medicine''. '''366''' (15):<span class="nowrap">1423–</span>1432. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1056/NEJMra1110265|10.1056/NEJMra1110265]]. [[Hdl (identifier)|hdl]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[hdl:11343/191104|11343/191104]]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22494122 22494122]. [https://web.archive.org/web/20210828054832/http://minerva-access.unimelb.edu.au/bitstream/handle/11343/191104/Current Archived] from the original on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">24 September</span> 2019</span>.</cite></ref> نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی خوێنبەربوونی توند بریتین لە ئازاری سک، ڕشانەوەی بەردەوام، ئاوسانی، خوێنبەربوون، بێهێزی و گەورەبوونی جگەر. جارێکی تر دەتوانین ئەم نیشانانە لەگەڵ نەخۆشیەکانی تری وەک مەلاریا، هەوکردنی گەدە و ڕیخۆڵە، لێپتۆسپایرۆسیس و تایفوس تێکەڵ بکرێت.<ref name="WHO-Guidelines-2009">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871|سەردێڕ=Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control|vauthors=Organization WH|ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=World Health Organization|ژپنک=٩٧٨-٩٢-٤-١٥٤٧٨٧-١|پەڕە=٤٦|زمان=en|وتەگێڕانەوە=Textbox B and Textbox C.|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFOrganization2009">Organization WH (21 April 2009). [https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241547871 ''Dengue guidelines, for diagnosis, treatment, prevention and control'']. World Health Organization. p.&nbsp;46. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-92-4-154787-1|<bdi>978-92-4-154787-1</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240316010639/https://www.who.int/publications/i/item/9789241547871 Archived] from the original on 16 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">7 March</span> 2024</span>.<q>Textbox B and Textbox C.</q></cite></ref> == خۆپاراستن == === کۆنتڕۆڵکردنی مێشوولە === [[پەڕگە:Vector_Control.jpg|alt=A black and white photograph of people filling in a ditch with standing water|وێنۆک|وێنەیەکی ساڵانی ١٩٢٠ کە هەوڵەکانی بڵاوکردنەوەی ئاوی وەستاو و بەم شێوەیە کەمکردنەوەی ژمارەی مێشوولە]] مەترسی سەرەکی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون بریتییە لە پێوەدانی مێشوولەیەکی تووشبوو.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> ئەمە زیاتر لەو ناوچانەدا ڕوودەدات کە نەخۆشییەکە تێیدایە، بە تایبەت لەو شوێنانەی کە چڕی دانیشتووانیان زۆرە، پاکوخاوێنی خراپ و ئاوی وەستاو کە مێشوولە دەتوانێت زاوزێ بکات.<ref name="Bisen-2013">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|سەردێڕ=Emerging Epidemics: Management and Control|vauthors=Bisen PS, Raghuvanshi R|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Wiley|ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٣٩٣٢٣-٩|edition=1|زمان=en|doi=10.1002/9781118393277.ch8|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBisenRaghuvanshi2013">Bisen PS, Raghuvanshi R (22 July 2013). [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 ''Emerging Epidemics: Management and Control''] (1&nbsp;ed.). Wiley. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1002/9781118393277.ch8|10.1002/9781118393277.ch8]]. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-118-39323-9|<bdi>978-1-118-39323-9</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240223222706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118393277 Archived] from the original on 23 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 February</span> 2024</span>.</cite></ref> دەتوانرێت کەم بکرێتەوە بە گرتنەبەری هەنگاو بۆ دوورکەوتنەوە لە گازگرتن وەک لەبەرکردنی جلێک کە بە تەواوی پێست دادەپۆشێت، بەکارهێنانی تۆڕی مێشوولە لە کاتی پشوودان، و/یان بەکارهێنانی مێروو دوورخەرەوە (DEET کاریگەرترینە)؛<ref name="CDC-Yellow-2010">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Center for Disease Control and Prevention |ناونیشان=http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx|سەردێڕ=404 - Travelers Health |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|وێبگە=2010 Yellow Book}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCenter_for_Disease_Control_and_Prevention">Center for Disease Control and Prevention. [https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx "Chapter 5 – dengue fever (DF) and dengue hemorrhagic fever (DHF)"]. ''2010 Yellow Book''. [https://web.archive.org/web/20101229212025/http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2010/chapter-5/dengue-fever-dengue-hemorrhagic-fever.aspx Archived] from the original on 29 December 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">23 December</span> 2010</span>.</cite></ref> هەروەها باشترە جل و بەرگ و تۆڕ و چادرەکان بە ڕێژەی ٠.٥% پەرمیترین چارەسەر بکرێت.<ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> پاراستنی ماڵ دەتوانرێت بە شاشەی دەرگا و پەنجەرە بەدەست بهێنرێت، بە بەکارهێنانی تەندروستی، و بە بەردەوامی بەتاڵکردنەوە و پاککردنەوەی هەموو ئەو گیرفانە چ لە ژوورەوە و چ لە دەرەوە کە لەوانەیە ئاو کۆببنەوە (وەک سەتڵ، چاندن، حەوز یان سەبەتەی زبڵ).<ref name="CDC-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=http://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html|سەردێڕ=Traveling? Avoid Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCDC2023">CDC (20 October 2023). [https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html "Traveling? Avoid Dengue"]. ''Centers for Disease Control and Prevention''. [https://web.archive.org/web/20240308160645/https://www.cdc.gov/ncezid/dvbd/media/avoid-dengue.html Archived] from the original on 8 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">8 March</span> 2024</span>.</cite></ref> [[پەڕگە:Church_of_the_Immaculate_Conception,_JB_(2025)_-_img_10.jpg|ڕاست|وێنۆک|فۆنتێکی ئاوی پیرۆز لە کڵێسای بێگەرد لە شاری جۆهور باهرو [[مالیزیا|لە مالیزیا]] وەک بەشێک لە نەهێشتنی سەرچاوەی ئاوی کراوە لە وەڵامی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی خوێنبەربوون لە ناوچەکەدا داخراوە.]] === ڤاکسین === تا مانگی ئازاری ٢٠٢٤ دوو ڤاکسین هەیە بۆ پاراستن لە تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون؛ دێنگڤاکسیا و قدێنگا.<ref name="ECDC-Factsheet-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts|سەردێڕ=Factsheet for health professionals about dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240225174109/https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/facts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.ecdc.europa.eu |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:Intradermal_injection.jpg|alt=Subcutaneous injection|وێنۆک|وێناکردنی دەرزی ژێر پێست]] Dengvaxia (پێشتر CYD-TDV) لە ساڵی 2015 بەردەست بوو، و پەسەندکراوە بۆ بەکارهێنان لە ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا و لە هەندێک وڵاتی ئاسیا و ئەمریکای لاتین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia|سەردێڕ=Information on Dengvaxia® |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212800/https://www.sanofi.com/en/our-company/social-impact/responsible-business-values/information-on-dengvaxia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.sanofi.com |زمان=en}}</ref> ڤایرۆسێکی لاوازە، بۆ کەسانی تەمەن ٦-٤٥ ساڵ گونجاوە و لە هەر چوار جۆری سیرۆتایپی خوێنبەربوون دەتپارێزێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191332/https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/dengvaxia-epar-product-information_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=European Medicines Agency}}</ref> بەهۆی نیگەرانی سەلامەتی سەبارەت بە بەرزکردنەوەی وابەستە بە دژەتەن (ADE)، پێویستە تەنها بەو کەسانە بدرێت کە پێشتر تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون، بۆ ئەوەی لە دووبارە تووشبوونەوە بیانپارێزرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement|سەردێڕ=Sanofi restricts dengue vaccine but downplays antibody enhancement {{!}} CIDRAP |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240309191331/https://www.cidrap.umn.edu/dengue/sanofi-restricts-dengue-vaccine-downplays-antibody-enhancement |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Center for Infectious Disease Research & Policy |زمان=en}}</ref> لە ژێر پێستەوە وەک سێ ژەم لە نێوان شەش مانگدا دەدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html|سەردێڕ=Dengue Vaccination: Information for Health Care Providers |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240308212735/https://www.cdc.gov/vaccines/vpd/dengue/hcp/administration.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.cdc.gov |زمان=en-us}}</ref> بەرهەمهێنەرەکە، سانۆفی-پاستور, ڕایگەیاندووە کە لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٦دا واز لە بەرهەمهێنانی دێنگڤاکسیا دێنن، بە هۆکاری کەمی خواستی جیهانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hopkinsguides.com/hopkins/view/Johns_Hopkins_ABX_Guide/540769/all/Dengue_vaccine?refer=true|سەردێڕ=Dengue vaccine {{!}} Johns Hopkins ABX Guide |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.hopkinsguides.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەر == تا مانگی تەمموزی ٢٠٢٤، هیچ چارەسەرێکی دژە ڤایرۆسی تایبەت بۆ تای خوێنبەربوون لەبەردەستدا نییە.<ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}</ref> زۆربەی حاڵەتەکانی تای خوێنبەربوون نیشانەکانی سووکیان هەیە، چاکبوونەوەش لە چەند ڕۆژێکدا ڕوودەدات.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> هیچ چارەسەرێک پێویست نییە بۆ ئەم حاڵەتانە. ڕەنگە [[پانادۆڵ|ئەسیتامینۆفین]] (Paracetamol, Tylenol ) بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی تایەکی سووک یان ئازار. ئازارشکێنە باوەکانی تر، لەوانە [[ئەسپیرین|ئەسپرین]]، [[ئایبووپرۆفێن|ئیبوپڕۆفین]] (Advil، Motrin IB، ئەوانی تر) و [[ناپرۆکسین|ناپرۆکسین سۆدیۆم]] (Aleve) پێویستە دوور بکەونەوە چونکە دەتوانن مەترسی ئاڵۆزییەکانی خوێنبەربوون زیاد بکەن.<ref name="Mayo-Diagnosis-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084|سەردێڕ=Dengue fever - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Mayo Clinic |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 "Dengue fever - Diagnosis and treatment"]. ''Mayo Clinic''. 5 October 2022. [https://web.archive.org/web/20240310191537/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dengue-fever/diagnosis-treatment/drc-20353084 Archived] from the original on 10 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == پێشبینیکردن == {{owidslider|start=2021|list=Template:OWID/dengue fever deaths#gallery|location=commons|caption=|title=|language=|file=[[File:Dengue-fever-deaths,World,2021.svg|link=|thumb|upright=1.6|Dengue fever deaths]]|startingView=World}}زۆربەی ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی خوێنبەربوون بوون بەبێ هیچ کێشەیەکی بەردەوام چاک دەبنەوە. مەترسی مردن لە نێوان ئەوانەی کە تووشی خوێنبەربوونی توند بوون 0.8-2.5%،<ref name="Kularatne-2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Kularatne SA |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Dengue fever |journal=BMJ |بەرگ=٣٥١|doi=10.1136/bmj.h4661 |pmid=٢٦٣٧٤٠٦٤|s2cid=1680504 |article-number=h4661}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKularatne2015">Kularatne SA (September 2015). "Dengue fever". ''BMJ''. '''351''' h4661. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.h4661|10.1136/bmj.h4661]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26374064 26374064]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:1680504 1680504].</cite></ref> و بە چارەسەری گونجاو ئەمە کەمترە لە 1%. بەڵام ئەوانەی تووشی دابەزینی پەستانی خوێن دەبن بە شێوەیەکی بەرچاو لەوانەیە ڕێژەی مردنیان بگاتە ٢٦%.<ref name="Kularatne-2015" /><ref name="Ranjit-2011">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ranjit S, Kissoon N |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes |journal=Pediatric Critical Care Medicine |بەرگ=١٢|issue=1 |پەڕەکان=٩٠–١٠٠|doi=10.1097/PCC.0b013e3181e911a7 |pmid=٢٠٦٣٩٧٩١|s2cid=10135251}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRanjitKissoon2011">Ranjit S, Kissoon N (January 2011). "Dengue hemorrhagic fever and shock syndromes". ''Pediatric Critical Care Medicine''. '''12''' (1):<span class="nowrap">90–</span>100. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1097/PCC.0b013e3181e911a7|10.1097/PCC.0b013e3181e911a7]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20639791 20639791]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:10135251 10135251].</cite></ref> مردن لە نێوان منداڵانی کەمتر لە پێنج ساڵدا چوار هێندە زیاترە لە چاو ئەوانەی تەمەنیان لە سەرووی ١٠ ساڵەوەیە.<ref name="Kularatne-2015" /> == پەتازانیی == تا مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٢٣، نەخۆشی خوێنبەربوون لە زیاتر لە ١٠٠ وڵاتدا بڵاوبووەتەوە و حاڵەتەکانی لە هەموو کیشوەرێکدا تۆمارکراون جگە لە ئەنتارکتیکا.<ref name="WHO-Dengue-2023">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue|سەردێڕ=Dengue |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=World Health Organization}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue "Dengue and severe dengue"]. ''World Health Organization''. 17 March 2023. [https://web.archive.org/web/20240314173620/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue Archived] from the original on 14 March 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved<span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name=":10">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=CDC |ڕێکەوت=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.cdc.gov/dengue/areaswithrisk/around-the-world.html|سەردێڕ=Dengue Areas of Risk Around the World {{!}} CDC |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> ناوچەکانی ئەمریکا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ڕۆژئاوای زەریای هێمن زۆرترین کاریگەرییان لەسەرە.<ref name="WHO-Dengue-2023" /><ref name="Tidy-2022">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://patient.info/doctor/dengue-2|سەردێڕ=Dengue |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=patient.info |زمان=en}}</ref> زەحمەتە بتوانین تەواوی ڕێژەی نەخۆشییەکە بخەمڵێنرێت، چونکە زۆرێک لە حاڵەتەکان سووکن و بە دروستی دەستنیشان نەکراون. لە ئێستادا ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی مەزەندە دەکات کە 3.9&nbsp;ملیار کەس لە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربووندان.<ref name="WHO-Dengue-2023" /><ref name="Tidy-2022" /> لە ساڵی ٢٠١٣دا، مەزەندە کرا کە ٣٩٠...&nbsp;ساڵانە ملیۆنێک تووشبوون بە نەخۆشی خوێنبەربوون ڕوودەدەن و 500 هەزار لەوانە نیشانەی توندیان هەیە و 25 هەزار کەسیش گیانیان لەدەستداوە.<ref name=":11">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bhatt S, Gething PW, Brady OJ, Messina JP, Farlow AW, Moyes CL, Drake JM, Brownstein JS, Hoen AG, Sankoh O, Myers MF, George DB, Jaenisch T, Wint GR, Simmons CP, Scott TW, Farrar JJ, Hay SI |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٣|سەردێڕ=The global distribution and burden of dengue |journal=Nature |بەرگ=٤٩٦|issue=7446 |پەڕەکان=٥٠٤–٥٠٧|bibcode=2013Natur.496..504B |doi=10.1038/nature12060 |pmc=٣٦٥١٩٩٣|pmid=٢٣٥٦٣٢٦٦}}</ref><ref name="Jing_2019">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Jing Q, Wang M |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Dengue epidemiology |journal=Global Health Journal |بەرگ=٣|issue=2 |پەڕەکان=٣٧–٤٥|doi=10.1016/j.glohj.2019.06.002 |issn=2414-6447 |doi-access=free}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{Medical resources}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی|ڤایرۆس}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Crimean-Congo hemorrhagic fever}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:Webarchive template wayback links]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 8rzvz278zur3f6gw21snnfhfze66zkc 4 241625 1590308 1590049 2026-06-14T21:00:42Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1590308 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠٠، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٧٣٦٣ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٥٧١٥٦ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٤٢٧ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٤٩٨ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:HivjaBot|HivjaBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/HivjaBot|١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨ || bot || ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ |- | ٦ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٢١٢١٨ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |- | ٧ || [[بەکارھێنەر:HaryaddBot|HaryaddBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/HaryaddBot|٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٦ || bot || ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] 4748lpbwianeybo2lqzchyx1nt9g011 0 245557 1590193 1590131 2026-06-14T12:02:58Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590193 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Bangina.jpg|alt=بەنگینە، شاعیرێکی شۆرشگێڕ و بە ھەڵوێست بووە و لە ساڵانی پەنجاکاندا لە ڕیزی پێشەوەی خۆپیشاندەراندا بووە و بە شیعرە ئاگرینەکانی جەماوەری جۆشداوە. بەھۆی ئەو ھەڵویستانەیەوە چەند جارێک زیندانی کراوە و تووشی ئازار و ئەشکەنجەی زۆر بووەتەوە و لە سەردەمی زەعیم سدیقدا یەکێک بووە لەو کەسانەی بڕیاری گوللەبارانکردنی ھەبووە، بەڵام ئازایانە خۆی دەرباز کردووە. بۆ ڕێزلێنان لەرۆڵی دیاری ئەم شاعیرە نیشتمانپەروەرە باخچەیەک لە گەڕەکی تووی مەلیک کراوە بەناوییەوەو پەیکەرێکیشی لە ئەسحابە سپیی شاری سلێمانی بۆ دروستکراوەو شەقامێکیش بە ناوییەوە کراوە. |وێنۆک|327x327پیکسڵ]] [[پەڕگە:Bangina w Najmadini Mala.jpg|alt=ئاھەنگی نەورۆز لەگەڵ نەجمەدینی مەلا|وێنۆک|ئاھەنگی نەورۆز لەگەڵ نەجمەدینی مەلا]] '''بەنگینە''' (١٩٠٨–١٩٧٢)، حاجی باقی بەنگینە، شاعیرێکی نیشتمانپەروەر و شۆڕشگێڕی [[کوردستان]]ە و ھەمیشە لە ڕیزی گەلدا بووە و بە شیعر تەعبیری لە ئێش و ئازارەکانی ھەژاران و میللەتەکەی کردووە، بۆیە بە شاعیری میللی و شاعیری گەل ناسراوە. == سەرەتای ژیان و خوێندنی == [[پەڕگە:بەنگینە.jpg|وێنۆک|'''بەنگینە''']] ناوی فەیزوڵڵا کوڕی باقر کوڕی ئەحمەدە، ١٩٠٨ لە شاری [[سەقز]] چاوی بە دنیادا ھەڵھێناوە. لەبەر ھەژاری و نەداری، ڕووی کردووەتە سلێمانی و لێی نیشتەجێبووە. لە منداڵییەوە وەک شاگرد و نانەوا دەستی داوەتە کاسبی، پاشان خۆی بووەتە خاوەنی نانەواخانە. بە چوار ساڵ لە قوتابخانەی ئەھلیی زانستی فێری خوێندنەوە و نووسین بووە. ئەو ماوەیە بەشداری ھەموو چالاکییەکی زانستی بووە لە نواندنی شانۆیی و بۆنەکانی [[نەورۆز]]دا.<ref name=":0">دیوانی حاجی باقی بەنگینە ١٩٠٨–١٩٧٢، کۆکردنەوە و ئامادەکردنی عوسمان محەممەد ھەورامی، چاپەمەنیی دیلان- سلێمانی، ٢٠٠٣، ل٣، ٤؛ جمال بابان، أعلام کرد العراق، ص154.</ref><ref name=":1">گۆڤاری گەلاوێژ (بەرگی یازدەھەم / بەشی یەکەم) ژیاننامە و پێڕست، ل 8018 - 8019، ئامادەکردنی (سدیق ساڵح، ڕەفیق ساڵح، عبدوڵڵا زەنگەنە) لە بڵاوکراوەکانی بنکەی ژین بۆ بووژاندنەوەی کەلەپووری و بەڵگەنامەیی و ڕۆژنامەوانیی کوردی.</ref> لە قوتابخانەی زانستیی ئێواران خوێندویەتیو لە ژین و ژیانیش بەرھەمەکانی بڵاوکردووەتەوە.<ref name=":2">زانیارییەکان لەخانەوادەی بەنگینەوە وەرگیراووە</ref> == شانۆییی (مەم و زین) == لە شانۆییی «[[مەم و زین]]» دا دەوری بەنگینەی نواندووە، ھەر لەبەرئەوە حاجی تۆفیقی [[پیرەمێرد]] ناسناوی بەنگینەی بەسەردابڕیوە.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> == شیعر و ئەدەب == شیعرەکانی زۆربەی شیعری نیشتمانی و نەتەوەیین، شیعری دیکەی خۆشەویستی و کۆمەڵایەتیشی ھەیەو بۆ مەرگی شاعیران و ناوداران بە شیعر شیوەنی گێڕاوە. بۆ هەر یەكێک لەم بوار و ئامانجانە هۆنراوەی نووسیوە: كوردایەتی، كۆمەڵایەتی، پیرەمێرد، رۆژنامەی- (ژیان و ژین)، قوتابخانەی زانستی، نەورۆز، گوتارەكان، جەنگ و گرانی، ئاشتی، نامەنووسین بۆ شاعیرە ناودارەكـان، شین بۆ بلیمەتانی كۆچكردووی سەردەمی خۆی.. بەھرەی شیعرنووسیی لا پەیدابووە و لە (ژیان، ژین، [[گەلاوێژ (مانگ)|گەلاوێژ]]، [[ھەتاو]])دا لێی بڵاوکردووەتەوە<ref name=":0"/><ref name=":1"/> == ناونانی شەقامەکان == ئەنجومەنی [[شارەوانیی سلێمانی|شارەوانی سلێمانی]] لەرێی [[ڕۆژنامەی ژین|رۆژنامەی ژین]] ژمارە ١٣٤٩ لە ١٩٥٧ بانگەوازێک بڵاو دەکاتەوە داوا دەکات ناو ھەڵبژێرن بۆ شەقامەکانی شار لەوکاتەدا، لەدوای ھەفتەیەک بەنگینە لەھەمان ڕۆژنامە لەژمارە ١٣٥٠ ھۆنراوەی ناونانی شەقامەکان بلاودەکاتەوە و پەسەند دەکرێت. دەقی ھۆنراوەکەی بەنگینە: ژینی خۆشەویست، چرای ئەم شارە ناونانی شەقام فەرزە ئەم جارە لە سەرا بەرەو خوار ناوی نراوە شەقامی کاوە، خاوەنی ناوە شەقامی [[کەرکووک|کەرکوک]]، بەھەشتی زەوی ناوی لێ بنێن جادەی مەولەوی لەبەرسانەوی، ھەتا سەرقەبران ناوی لێ بنێن شەقامی سەیوان شەقامێک دەڕوا بۆ ماڵە شێخان خوا ناویناوە جادەی کانێسکان ڕێگای سەدەکە، کە جادەی ناوە سابوونکەرانە، قەت نەگۆڕاوە پیرەمێرد، نەمرو دڵی زۆر جوانە مزگرو زبانی ژیانی کوردانبوو ئەویش لەم شارە بەشی خۆی ئەوێ جا نازانم کام شەقامی بەرکەوێ [[پەڕگە:Bangina Street 95.jpg|alt=شەقامی ژمارە ٩٥ لەسلێمانی|وێنۆک|شەقامی ژمارە ٩٥ لەسلێمانی]] == شینی بەنگینە بۆ شێخ مەحمودی نەمر == ئەی دڵ كۆستی وا هەر نەبینراوە بۆ هەڵناقرچێی بەدەم جەفاوە هاوار سێبەری نیشتمانم ڕۆ سەرداری گەلی كوردستانم ڕۆ شەڕی دەربەند و بەردەقارەمان بووە بە مێژوو بۆ گەلی كوردان لەشكركێشییەكەی ئەو ساڵەی پیران ئەتوت ڕۆستەمە و هاتووە لە سیستان با دڵ بناڵێ بەدەم دەردەوە بە شین و ڕۆ ڕۆ و بەم چەند فەردەوە هاوار بەندی دڵ برا بە جارێ قەڵای قەومی كورد رووخایە خوارێ سەرداری گەلی خێر نەدیوم ڕۆ ئازا وەك رۆستەم، جوان وەك گیوم ڕۆ گریان بەشمان بێ كوردی جیهانی بێ گەورە ماوین لە دنیای فانی ڕۆژی ئاوباریك هەر یادگارە وەك چەنە قەلعە لە خەڵكان دیارە == ھەڵوێستی سیاسی == بەنگینە، شاعیرێکی شۆرشگێڕ و بە ھەڵویست بووە و لە ساڵانی پەنجاکاندا لە ڕیزی پێشەوەی خۆپیشاندەراندا بووە و بە شیعرە ئاگرینەکانی جەماوەری جۆشداوە. بەھۆی ئەو ھەڵویستانەیەوە چەند جارێک زیندانی کراوە و تووشی ئازار و ئەشکەنجەی زۆر بووەتەوە و لە سەردەمی زەعیم سدیقدا یەکێک بووە لەو کەسانەی بڕیاری گوللەبارانکردنی ھەبووە، بەڵام ئازایانە خۆی دەرباز کردووە. ھاوکات ھەڵوێستی دژ بە کاربەدەستانی حکوومەت ھەبووە و چەند جارێک لەو پێناوەدا گیراوە و خراوەتە زیندان.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> [[پەڕگە:Diwani Bangina.jpg|alt=بەرگی دیوانی بەنگینە|وێنۆک|بەرگی دیوانی بەنگینە]] == وەسێتی بەنگینە == بەنگینە بەشیعر وەسێتنامەى خۆی بۆ رۆڵەکانی گەلەکەى دەردەبڕێت و دەڵێت: <ref name=":0" /> ئاواتی من بوو، رزگاریی كوردان وەسیەت بۆ ئێوە دەستەی هاوفەردان ئەوا من مردم نەگەیمە ئاوات لاوان لامەدەن لە كۆڕی خەبات تا رزگار ئەبێ كورد و كوردستان بەڵكوو سارێژ بێ زامی شەهیدان هەر كات رزگار بوو كوردی قارەمان من لە گۆڕیشدا، ئەبم شادمان (بەنگینە) هیوای وایە بە یەزدان هەر ئاوەدان بێ خاكی كوردستان == کۆچی دوایی == ڕۆژی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٧٢ کۆچیدواییی کردووە و لە ([[گردی سەیوان]]) نێژراوە<ref name=":0"/><ref name=":1"/> == خانەوادەکەی == کوڕەکانی: تۆفیق (ناسراو بەتۆفیق پاڵەوان، شۆفێری دێرینی پاسەکانی تووی مەلیک)، [https://xebat.net/ku/?p=167398 نوری] لەگەڵ کچەکانی: (پەروین، نەسرین، گەلاوێژ) شەهید [[دڵشاد تۆفیق بەنگینە|دڵشاد تۆفیق]] بەنگینە کوڕەزاى حاجی باقی بەنگینەیە<ref>{{بیرخستنەوە |سەردێڕ=دڵشاد تۆفیق بەنگینە |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ئیش=ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد |ناونیشان=https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AF%DA%B5%D8%B4%D8%A7%D8%AF_%D8%AA%DB%86%D9%81%DB%8C%D9%82_%D8%A8%DB%95%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86%DB%95&oldid=1588736 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> نووری كوڕیشی دوای كۆچی دوایی بەنگینەى باوکی و لەچلەکەیدا نووسیویەتی:<ref name=":2" /> چیت پێشكەش بكەم، باوكی بەڕێزم رۆشنیی چاو و توانا و هێزم! كۆچی دوایی تۆ سەرسامی كردووم بەجارێ هۆش و ئارامی بردووم ماڵئاواییت خواست، نابەدڵ، ناكاو بۆ گیانی پاكت هەزاران سڵاو. وێردی زوبانت كورد و كوردستان گیانت بە بەهەشت شادبی، شادمان..[[پەڕگە:Baxchay Bangina.jpg|alt=باخچەی بەنگینە لەتووی مەلیک|وێنۆک|باخچەی بەنگینە لەتووی مەلیک]] == وەفا بۆ بەنگینە == بۆ ڕێزلێنان لەرۆڵی دیاری ئەم شاعیرە نیشتمانپەروەرە -باخچەیەک لە گەڕەکی [[تووی مەلیک]] کراوە بەناوییەوە -پەیکەرێکیشی لە ئەسحابە سپیی شاری سلێمانی بۆ دروست کراوە -شەقامی ژمارە ٩٥ ی نزیک ڕێستۆرانتی داوا کراوە بەناوی بەنگینەوە == بەڤیدیۆ == -مامۆستا عوسمان محەمەد هەورامی لەچاوپێکەوتنێکدا لەکوردسات [https://www.youtube.com/watch?v=ZQliJZ6TXrg مەگەزین] باس لەئامادەکردنی دیوانی بەنگینە دەکات -[https://www.youtube.com/watch?v=5AHkMbF_pSw ئاسۆس جاف] باس لەچاوپێکەوتنێکیدا لەکوردسات مەگەزین باس لەدروستکردنی پەیکەرى بەنگینە دەکات <ref name=":2" /> -شیعری گردی سەیوان [https://www.instagram.com/p/DOnuCq_FcD0/ لەانستگرامی] کوردسات <ref name=":2" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی]] b0csb01lvdtpwt0zq9gyeown7g47z1w 0 248845 1590473 1586833 2026-06-15T11:54:28Z MFTG 21816 /* ناو */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1590473 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی قەسرێ | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Hawler Governorate.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ٢٠٠٧ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی قەسرێ''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة مرکز قضاء قسری''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Qasre Subdistrict'') یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[قەسرێ]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = کوردی}}</ref> == ناو == * ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی [[قەسرێ]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> * ناوی شارەدێی قەسرێ لە دەڤەری باڵەکایەتی، پێوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە مێژوو، جوگرافیا و تەلارسازیی کۆنی ناوچەکەوە ھەیە. بۆچوونی سەرەکی و یەکلاکەرەوە لەسەر ناوی ئەم ناحیەیە بەم شێوەیەیە: * بنەڕەتی زمانەوانی و مێژوویی: وشەی "قەسرێ" لە بنەڕەتدا لە وشەی (قصر)ی [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] ھاتووە، کە بە واتای کۆشک، تەلاری بەرز، یان قەڵایەکی بچووک دێت. پاشگری (ێ) لە [[زمانی کوردی|زمانی کوردیدا]] وەک نیشانەی ناساندن یان شوێن بەکار دێت (وەک: گوندێ، چۆمانێ). * ھۆکاری ناونانەکە: بەپێی گێڕانەوەی مێژوونووسان و ڕیشسپیانی ناوچەکە، لە کۆندا لەم شوێنەدا کۆشک یان قەڵایەکی گەورە (قەسر) ھەبووە کە شوێنی حوکمرانی یان نیشتەجێبوونی میرانی [[میرنشینی سۆران]]، یان سەرۆک [[ھۆز]] و پیاوانی ناوداری باڵەکایەتی بووە. بەھۆی ئەوەی ئەو قەسرە بڕبڕەی پشتی ئاوەدانی و ناوەندی بڕیار بووە لەو دەڤەرەدا، خەڵکی ناوچەکە کاتێک باسی ئەو شوێنەیان کردووە گوتوویانە "دەچینە قەسرەکە" یان "لایی قەسرێ"، بەم شێوەیە بە تێپەڕبوونی کات ناوەکە بە تەواوی بەسەر گوندەکە و دواتر (ناحیەکە)دا بڕاوە. == مێژوو == == جوگرافیا == سنوری ناحیەی قەسرێ: * لە باکوورەوە [[ناحیەی گەڵاڵە]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناودەشت]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناوچەی ناوەندی شارستانی پیرانشار]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی وەرتێ]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11079217</ref> == دانیشتوان == ژمارەی دانیشتووانی (٨٩١٣) ھەزار کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> == کشتووکاڵ == == شوێنەوار == == کارگێڕی == ئەم ناحیەیە لە (٣٥) گوند پێکھاتووە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان| ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[ئیسکاو]] * [[بنەڵە]] * [[بەردەڕەشان، چۆمان|بەردەڕەشان]] * [[بەستێ]] * [[بوران]] * [[پردی زەرد]] * [[چۆمانی مستەفائاغا]] * [[چۆمساک]] * [[چۆمە]] * [[خەزێنە، چۆمان|خەزێنە]] * [[داڵکان]] * [[دیلمان]] * [[ڕەزمیر]] * [[ڕەزوێکە]] * [[ڕەژدوور]] * [[زەنگەڵین]] * [[زێوکان]] * [[سایە]] * [[سمۆرە، چۆمان|سمۆرە]] * [[سەرکان، قەسرێ|سەرکان]] * [[سەرنێڵ]] * [[سۆرەبان]] * [[شیناوە]] * [[شیوێ گوڵان]] * [[قەڵات، چۆمان|قەڵات]] * [[کاولان، قەسرێی چۆمان|کاولان]] * [[کۆیلە، چۆمان|کۆیلە]] * [[ماکۆسان]] * [[ماونان]] * [[مێرگە]] * [[مێرگەی خواروو]] * [[نێوخانان]] * [[وەسان]] * [[وەڵاش]] * [[وەڵزە]] {{Div col end}} ==ئەمانەش ببینە== * [[قەزای چۆمان]] * [[ناحیەی گەڵاڵە]] * [[ناحیەی سمێلان]] * [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] * [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] == سەرچاوەکان == {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] b85mi6rixxjy6zx88l4ptu3azj5l5zg 10 249114 1590360 1589550 2026-06-15T03:05:18Z Hivja 64112 /* */ 1590360 wikitext text/x-wiki <!-- تکایە دانە نوێیەکان بە ڕێزبەندی لەخوارەوە زیاد بکە و بە زنجیرە و یەک لە دوای یەک درێژەیان پێ بدە. دەبێ ژمارەی مۆدەکە یەکسان بێ بە بە ژمارەی کۆتا دێڕ. تکایە نوێکردنەوەی مۆدەکەت لەبیر نەچێت. -->{{#switch: {{#expr: {{FORMATNUM:{{#time:Ymd000000}}|R}} mod 72}} | 0 = * … کە '''[[ئۆتۆمۆبیل]]ێکی''' ئاسایی لە ٣٠،٠٠٠ پارچەی بچووک و گەورە پێکدێت؟ | 1 = * … کە یەکەمین [[مانگی دەستکرد]]ی سازکراوی مرۆڤ ناوی '''[[سپوتنیک-١]]''' بوو کە لە لایەن [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ەوە نێردرا بۆ [[بۆشایی]]؟ | 2 = * … کە دوورترین شتێک لە زەوییەوە کە لەلایەن مرۆڤەوە سازکراوە '''[[ڤۆیجر ١|ڤۆیجری یەک]]ە''' کە لە ساڵی ٢٠١٣ەوە [[کۆمەڵەی خۆر]]ی بەجێھێشتووە؟ | 3 = * … کە '''[[فەرھەنگی نەوبەھار|نەوبەھار]]''' یەکەمین فەرھەنگی کوردییە و لە ساڵی ١٦٨٣ی زایینی لەلایەن [[ئەحمەدی خانی]]یەوە نووسراوە. | 4 = * … کە لە ناوەڕاستەکانی سەدەی نۆزدەھەم، [[ئادۆڵف زیزینگ]]، دەروونناسێک کە زۆر ھۆگری بیرکاری و فەلسەفە بوو، توانی لە دەمارەکانی ناو گەڵای گیاکان و پەلکێشیی لقەکانیاندا '''[[ڕێژەی زێڕین]]''' بەدی بکا؟ | 5 = * … کە '''[[مەزندەی گۆڵدباخ]]''' یەکێک لە کۆنترین کێشەکانی [[بیرکاری]]یە کە تا ئێستاش شی نەکراوەتەوە و نەسەلمێندراوە؟ | 6 = * … کە گەورەترین '''[[باخچەی ئاژەڵان]]''' لە شاری [[بەرلین]]ی پایتەختی [[ئەڵمانیا]]یە؟ | 7 = * … کە درێژترین شەقام لە جیھاندا بە ناوی '''[[شەقامی یانگ]]''' لە شاری [[تۆرۆنتۆ]] لە [[کەنەدا]] ھەڵکەوتووە؟ | 8 = * … کە ڕۆمانی '''[[جیھانی سۆفیا]]''' بووبە پڕفرۆشترین ڕۆمانی [[نەرویژ]] و لە ساڵی ١٩٩٤ '''[[خەڵاتی وێژەی لاوانی ئەڵمانی]]ی''' پێبەخشرا، بە ٥٣ زمان وەڕگێڕاوە و زیاتر لە سی میلیۆن کۆپی لێی چاپکراوە. وەرگێڕانە [[ئینگلیزی]]یەکە لە ساڵی ١٩٩٥دا بڵاوکراوەتەوە و بووەتە پڕفرۆشترین کتێبی جیھان لەو ساڵەدا؟ | 9 = * … کە شاری '''[[نەشڤیل]]''' لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بەھۆی ڕێژەی بەرچاوی دانیشتووانی [[کوردانی ئەمریکا|کورد]] بە ''کوردستانی بچووک'' ناسراوە؟ | 10 = * … کە '''[[پاپا بێنێدیکتی شازدەیەم]]''' یەکەمین [[پاپا]]یەک بووە دەستلەکارکێشانەوەی پێشکەش کرد؟ | 11 = * … کە بە پێچەوانەی [[جەنگی جیھانی یەکەم]] کە تەنیا ٥٪ی قوربانییەکان لە خەڵکی مەدەنی پێکدەھاتن، لە '''[[جەنگی جیھانی دووەم]]''' نزیکەی ٦٦٪ی قوربانییەکان خەڵکی مەدەنی بوون؟ | 12 = * … کە '''[[ڕێکیاڤیک]]'''، پایتەختی وڵاتی [[ئایسلەند]] باکووریترین [[پایتەخت]]ی جیھانە؟ | 13 = * … کە '''[[وێڵینگتن]]'''، پایتەختی وڵاتی [[نیوزیلاند]] باشووریترین [[پایتەخت]]ی جیھانە؟ | 14 = * … کە '''[[جۆ بایدن]]''' بەتەمەنترین [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بووە؟ | 15 = … کە '''[[فرانکلین ڕۆزڤێڵت]]''' تەنیا کەسێک بووە بۆ چوار جاران لەسەر یەک ببێتە [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]]؟ | 16 = * … کە ھەتا پێش '''[[دەرکردنی ئێران لە کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دۆخی ژنان]]''' لە ساڵی ٢٠٢٢، ھیچ وڵاتێک لەو [[کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دۆخی ژنان|کۆمیسیۆنە]] دەرنەکرابوو؟ | 17 = * … کە زۆرترین دانیشتووی '''[[شیعە]]''' لە جیھاندا لە [[ئێران]] دەژین؟ | 18 = * … کە کۆنترین نیشانەی '''[[شەراب]]''' لە [[ئێران]] بە ٧٠٠٠ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە؟ | 19 = * … کە '''[[ناسرەدین شا]]''' چوارەمین پاشای بنەماڵەی [[قاجاڕەکان|قاجاڕ]]، ٨٣ گرێبەستی لەگەڵ وڵاتان بەست و لە ھەموواندا [[ئێرانی قاجاڕی|ئێران]] زیانی بینی؟ | 20 = * … کە '''[[ناسرەدین شا]]''' ١٨٣ ھاوسەری ھێنا و ئەو کاتەی کە کوژرا ٨٥ ھاوسەری ھەبوو؟ | 21 = …کە لە ساڵی ٢٠١٥دا [[عەلی خامنەیی]]، [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری ئێران]] وتی کە '''[[ئیسرائیل ٢٥ ساڵی داھاتوو نابینێت]]'''؟ | 22 = * … کە [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]]، سەرۆکی [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] و بیردۆزدانەری [[ژنۆلۆژی]]، دروشمی '''[[ژن، ژیان، ئازادی]]''' بە دژایەتیی دروشمی «سێکس، مەرگ، کۆیلەتی» وەسف کردووە؟ | 23 = * … کە '''[[دیمەشق]]''' کۆنترین پایتەختی ئاوەدان لە مێژوویە؟ | 24 = * … کە '''[[حەلەب]]''' کۆنترین شاری ئاوەدان لە جیھانە؟ | 25 = * … کە ئەشکەوتی زیتا لە '''[[حومس]]''' کۆنترین ئەشکەوتی جیھانە کە مێژوویەکی زیاتر لە ٧٠ ملیۆن ساڵی ھەیە؟ | 26 = * … کە '''[[زمانی ئازەریی کۆن|ئازەریی کۆن]]''' زمانی مێژوییی ھەرێمی [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجان]] و زمانێک لە بنەماڵەی [[زمانە ھیند و ئێرانییەکان]]ە و پەیوەندییەکی بە [[زمانی ئازەربایجانی]]یەوە نییە؟ | 27 = * … کە دوای ئەوەی [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ ڕژێمی '''[[عیدی ئەمین]]'''، دیکتاتۆری سەربازیی [[ئووگاندا]] پچڕاند، ئەو وتی کە بەریتانیای شکست داوە و بووەتە خاوەنی خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی]]؟ | 28 = * … کە '''[[واشینگتن دی سی]]''' بەشێک لە سنووری ھیچ کام لە [[ویلایەتەکانی ئەمریکا]] نییە؟ | 29 = * … کە '''[[ئالاسکا]]''' گەورەترین و یەکێک لە دەوڵەمەندترین ویلایەتەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] لە ساڵی ١٨٦٧ بە نرخی ٧،٢ ملیۆن [[دۆلاری ئەمریکی|دۆلار]] لە [[ڕووسیا]] کڕایەوە؟ | 30 = * … کە زیاتر لە دوو ملیۆن کەس لە شارەکانی ناسراو بە '''[[شاری داخراو]]''' لە ڕووسیا دەژین و سنووری ئەو شارانە بەھۆی بوونی [[ھێزی سەربازی]] و [[تەکنۆلۆژیای ناوکی]] بە ڕووی خەڵکانی دەرەوەی وڵات داخراوە؟ | 31 = * … کە '''[[بۆلشێڤیک]]ەکان''' گرووپێک لە حیزبی سۆسیال دیموکراتی کرێکاری ڕووسیا بوون کە لە دووەمین کۆنگرەی حیزب لە ساڵی ١٩٠٣ بە ڕێبەری [[ڤلادیمیر لێنین]] لە لقی [[مێنشێڤیک]]ەکان جیا بوونەوە و لە ئاخردا [[حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت]]یان پێکھێنا؟ | 32 = * … کە [[لیختنشتاین]] و [[ئۆزبەکستان]] دوو '''[[دەوڵەتی دەورەدراو|وڵاتی دەورەدراو]]''' لە جیھانن، کە نەتەنیا خۆیان بەڵکوو تەواوی وڵاتانی ھاوسنووریشیان ڕێگای بە دەریا ئازادەکانەوە نییە؟ | 33 = * … کە '''[[پردی چاناققەلعە ١٩١٥]]''' درێژترین [[پردی ھەڵواسراو]]ی جیھانە؟ | 34 = * … کە [[کازاخستان]] گەورەترین و [[ئیتیۆپیا]] پڕ دانیشتووترین '''[[دەوڵەتی دەورەدراو|دەوڵەتانی دەورەدراو]]''' لە جیھانن؟ | 35 = * … کە لە کاتێکدا [[بۆلیڤیا]] وڵاتێکی [[دەوڵەتی دەورەدراو|دەورەدراو]]ە و ڕێگای بە [[دەریا]]وە نییە، بەڵام '''[[ھێزی دەریاییی بۆلیڤیا|ھێزی دەریاییی خۆی]]''' ھەیە؟ | 36 = * … کە '''[[ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان]]''' لە ماوەی ١٤٦ ساڵان، ٢٧ جار گۆڕاوە؟ | 37 = * … کە '''[[سان سیمۆن]]'''، فەیلەسووف و سۆسیالیستی فەڕەنسی، لە [[شەڕی شۆڕشگێڕیی ئەمریکا]]دا بریندار بوو و دواتر شەش فیشەکی لە سەریدا تەقاند و ھەوڵی دا خۆی بکوژێت، بەڵام ھەر دوو جاران گیانی ڕزگار بوو؟ | 38 = * … کە '''[[ماریۆن کۆتیار]]'''، خانمەکتەری فەڕەنسی، ھەموو ئەو فیلمانەی کە بە [[زمانی ئینگلیزی]] ڕۆڵی تێدا گێڕاون، بەسەر [[زمانی فەڕەنسی]]دا دۆبلاژی کردوونەوە؟ | 39 = * … کە '''[[لەیلا زانا]]''' بەھۆی سوێندخواردن بە [[زمانی کوردی]] و نیشاندانی ڕەنگەکانی [[ئاڵای کوردستان]] لە پەرلەمانی تورکیا، بە ١٤ ساڵان بەندکردن سزا درا؟ | 40 = * … کە '''[[پیرەمێرد]]''' خاوەنی نزیکەی ٤،٨٠٠ پەندە کە زۆربەیان لە [[ڕۆژنامەی ژین]]دا بڵاو دەکرانەوە؟ | 41 = * … کە [[وینستن چێرچڵ]] '''[[جەنگی حەوت ساڵە]]ی''' بە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] دەزانی؟ | 42 = * … کە '''[[شەمشەمەکوێرەی خوێنمژ]]''' لە خواردنەکەی بە شەمشەمەکوێرە لاواز و نەخۆشەکان دەدات؟ | 43 = * … کە '''[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]''' تەنیا جارێک لە ساڵی ٢٠١٣، بەمەبەستی دانپێدان وشەی [[کوردستان]]ی بەکارھێناوە و دواتر ھەموو کاتێک ھەبوونی کوردستانی بەتایبەت لە [[تورکیا]] ڕەت کردووەتە؟ | 44 = * … کە '''[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]''' لە ساڵی ٢٠١٣، ناوی [[قازی محەممەد]]ی ھێنا و وەکوو ''[[موسڵمان]]ێکی ڕاستەقینە'' وەسفی کرد؟ | 45 = * … کە '''[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]''' وتوویەتی لە [[تورکیا]] شتێکمان بەناوی [[کوردستان]] نییە و ئەگەر کەسێک کوردستانی دەوێت دەبێت لێرە ونبێت و بچێتە [[ھەرێمی کوردستان|باکووری عێراق]]؟ | 46 = * … کە '''[[سەلاحەدین دەمیرتاش]]''' لەدوای دەسبەسەرکردنی لە ساڵی ٢٠١٦، سزای ١٤٢ ساڵ بەندکرانی بەسەردا سەپێنرا؟ | 47 = * … کە تەمەنی '''[[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]''' گەیشتە زیاتر لە ٦٠٠ ساڵ؟ | 48 = * … کە '''[[کوردانی ئەڵمانیا]]''' ژمارەیان زیاتر لە یەک ملیۆن کەسە و وەکوو گەورەترین [[دانیشتووانی کورد]] لە دەرەوەی [[کوردستان]] دادەنرێن؟ | 49 = * … کە ژمارەیەکی بەرچاو لە سەرچاوەکان پێیان وایە کە کۆنترین ئاماژە بەناوی [[کوردستان]] دەگرێتەوە بۆ ھەرێمی '''[[کاردۆخ]]''' لە سەردەمی [[پێش زایین]]؟ | 50 = * … کە '''[[زمانی کوردی]]''' لەدوای زمانەکانی [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی تورکی|تورکی]] و [[زمانی فارسی|فارسی]] چوارەمین زمانی پڕئاخێوەری [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]ە؟ | 51 = * … کە [[بەیت]]بێژ و [[حەیران]]بێژی کورد، '''[[خلە دەرزی]]''' لەدایکبووی ساڵی ١٩١٦یە و تەمەنی نزیکەی ١١٠ ساڵە؟ | 52 = * … کە فیلمی سینەماییی [[ئەڤەتار (فیلمی ٢٠٠٩)|ئەڤەتار]] (٢٠٠٩) ھەتا ئێستا زۆرترین داھاتی فیلمی ھەیە؟ | 53 = * … کە [[بیرکار]]ی کورد، '''[[کۆچەر بیرکار]]''' لە ساڵی ٢٠١٨دا [[خەڵاتی فیڵدز]]ی بردەوە و بەھۆیەوە بووە یەکەمین [[کورد]]ێک کە ھەتا ئێستا ئەم خەڵاتەی بردبێتەوە؟ | 54 = * … کە ١٠ چەکداری پێشمەرگە بە سەرکردایەتیی [[مامە ڕیشە]] لە '''[[شەڕی حەمک]]''' لە ساڵی ١٩٨٢دا توانیان شکست بە ٢،٨٠٠ سەربازی [[عێراقی بەعس]] بھێنن؟ | 55 = * … کە '''[[کوردستان (ڕۆژنامە)|ڕۆژنامەی کوردستان]]''' کۆنترین ڕۆژنامەی کوردییە و یەکەمین ژمارەی لە ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨ لە [[قاھیرە]] چاپ کرا؟ | 56 = * … کە '''[[یەحیا عەیاش]]'''، سازکەری باڵای بۆمبی [[حەماس]] و فەرماندەی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|کەتیبەکانی قەسام]]، لەلایەن [[مۆبایل]]ێکی بۆمبڕێژکراوەوە تیرۆر کرا؟ | 57 = * … کە [[ستارباکس]] گەورەترین زنجیرە قاوەخانەیە لە جیھاندا و ١٩،٩٧٢ لقی لە ٦٠ وڵاتدا ھەیە؟ | 58 = * … کە '''[[ئەسپیرین]]''' یەکێکە لە دەرمانە بەناوبانگەکانی جیھان و ساڵانە ٥٠ ملیارد ژمارەی لە جیھاندا بەکاردەھێنرێت؟ | 59 = * … کە [[سووریا]] و [[میسر]] لە نێوان ساڵەکانی ١٩٥٨ ھەتا ١٩٧١ وڵاتێکی یەکگرتوویان بە ناوی '''[[کۆماری یەکگرتووی عەرەبی]]''' پێکھێنا؟ | 60 = * … کە '''[[شارستانیەتیی مایا|مایاکان]]''' یەکەمین گەلێک بوون لە جیھاندا کە شەشسەد ساڵ پێش ھیندییەکان و نزیکەی ٣٦ ساڵ پێش زایین، توانییان ژمارەی [[٠ (ژمارە)|سفر]] بدۆزنەوە؟ | 61 = * … کە '''[[ئێران مۆڵ]]''' لە [[تاران]] بە ڕووبەری ١٫٩٥ کیلۆمەتری چوارگۆشەەوە گەورەترین [[مۆڵ]]ی جیھانە؟ | 62 = * … کە [[مزگەوتی عومەر کوڕی خەتتاب (بەیت لەحم)|مزگەوتی عومەر]]، تەنیا مزگەوتێکی [[بەیت لەحم]] بەناوی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]ە کە نوێژی لەوێ کردووە؟ | 63 = * … کە زیاتر لە یەک ملیۆن '''[[کۆریای باشوور|کۆری]]''' کۆری لە ساڵانی ١٩٧٥ ھەتا ١٩٨٥ بۆ [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]] و [[ئێران]] کۆچیان کرد؟ | 64 = * … کە ٩٧٫١٪ی '''[[ئیسرائیلییەکان]]''' خوێندەوارن، کە ئەمە یەکێک لە بەرزترین ڕێژەکانە لەناو تەواوی وڵاتانی جیھان و ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]؟ |65 = * … کە تەواوی [[کچ]]ان و [[کوڕ]]ان لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا دەچن بۆ خزمەتکردن لە '''[[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]]''' و کاتی خزمەتکردن بۆ کوڕان ٣٦ ساڵ و بۆ کچان ٢١ مانگە؟ | 66 = * … کە دەوروبەری ٢٥٠٬٠٠٠ '''[[کوردانی ئیسرائیل|کورد]]''' لە [[ئیسرائیل]]دا دەژین و زۆربەیان لە ئایینی [[جوویەتی]] پەیڕەوی دەکەن؟ | 67 = * … کە '''[[قەسر ئەلحوسن]]''' کۆنترین بینای شاری [[ئەبووزەبی]]یە و لە ساڵی [[١٧٩٣]]دا ساز کراوە؟ | 68 = * … کە زۆرترین بەشی شاری [[ئەبووزەبی]] لە '''[[دوورگەی ئەبووزەبی]]دا''' ھەڵکەوتووە و ھەتا وشکانییەکان و دوورگەکانی دەوربەری درێژ دەبێتەوە؟ | 69 = * … کە '''[[چیای جەیس]]''' لە [[میرنشینی ڕەئسولخەیمە]] بە ١٩٠٠ مەتر بەرزایییەوە بەرزترین چیای [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]ە؟ | 70 = * … بەپێی دەستووری کاتیی [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]، بڕیار بوو شارێک بەناوی '''[[ئەلکەرامە، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئەلکەرامە]]''' ساز بکرێت و ببێتە پایتەختی یەکێتیی نێوان میرنشینەکانی [[میرنشینی ئەبووزەبی|ئەبووزەبی]] و [[میرنشینی دوبەی|دوبەی]]، بەڵام دواتر شارەکە ساز نەکرا و [[ئەبووزەبی]] کرایە پایتەخت؟ | 71 = * … کە '''[[بورجی خەلیفە]]''' بە بەرزاییی ٨٢٨ مەترەوە بەرزترین بورجی جیھانە و لە شاری [[دوبەی]] لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]دا ھەڵکەوتووە؟ | 72 = * … کە [[ئیلۆن مەسک]] یەکەم ترلیۆنێرە لە جیھاندا و یەکەمین کەسە کە '''[[سامانی ئیلۆن مەسک|سامانەکەی]]''' بگاتە زیاتر لە یەک ترلیۆن دۆلاری ئەمریکی؟ | 73 = * … | 74 = * … | 75 = * … | 76 = * … | 77 = * … | 78 = * … | 79 = * … | 80 = * … |#default='''{{ھەڵە|ھەڵەیەک ڕووی دا لە پیشاندانی ئەم بەشە. تکایە بە زووترین کات بەڕێوەبەرێکی لێ ئاگادار بکەوە.}}''' }} 4kl80hpfruzjgbu1094l5xwvftefwa8 1590361 1590360 2026-06-15T03:10:45Z Hivja 64112 /* */ 1590361 wikitext text/x-wiki <!-- تکایە دانە نوێیەکان بە ڕێزبەندی لەخوارەوە زیاد بکە و بە زنجیرە و یەک لە دوای یەک درێژەیان پێ بدە. دەبێ ژمارەی مۆدەکە یەکسان بێ بە بە ژمارەی کۆتا دێڕ. تکایە نوێکردنەوەی مۆدەکەت لەبیر نەچێت. -->{{#switch: {{#expr: {{FORMATNUM:{{#time:Ymd000000}}|R}} mod 72}} | 0 = * … کە '''[[ئۆتۆمۆبیل]]ێکی''' ئاسایی لە ٣٠،٠٠٠ پارچەی بچووک و گەورە پێکدێت؟ | 1 = * … کە یەکەمین [[مانگی دەستکرد]]ی سازکراوی مرۆڤ ناوی '''[[سپوتنیک-١]]''' بوو کە لە لایەن [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ەوە نێردرا بۆ [[بۆشایی]]؟ | 2 = * … کە دوورترین شتێک لە زەوییەوە کە لەلایەن مرۆڤەوە سازکراوە '''[[ڤۆیجر ١|ڤۆیجری یەک]]ە''' کە لە ساڵی ٢٠١٣ەوە [[کۆمەڵەی خۆر]]ی بەجێھێشتووە؟ | 3 = * … کە '''[[فەرھەنگی نەوبەھار|نەوبەھار]]''' یەکەمین فەرھەنگی کوردییە و لە ساڵی ١٦٨٣ی زایینی لەلایەن [[ئەحمەدی خانی]]یەوە نووسراوە. | 4 = * … کە لە ناوەڕاستەکانی سەدەی نۆزدەھەم، [[ئادۆڵف زیزینگ]]، دەروونناسێک کە زۆر ھۆگری بیرکاری و فەلسەفە بوو، توانی لە دەمارەکانی ناو گەڵای گیاکان و پەلکێشیی لقەکانیاندا '''[[ڕێژەی زێڕین]]''' بەدی بکا؟ | 5 = * … کە '''[[مەزندەی گۆڵدباخ]]''' یەکێک لە کۆنترین کێشەکانی [[بیرکاری]]یە کە تا ئێستاش شی نەکراوەتەوە و نەسەلمێندراوە؟ | 6 = * … کە گەورەترین '''[[باخچەی ئاژەڵان]]''' لە شاری [[بەرلین]]ی پایتەختی [[ئەڵمانیا]]یە؟ | 7 = * … کە درێژترین شەقام لە جیھاندا بە ناوی '''[[شەقامی یانگ]]''' لە شاری [[تۆرۆنتۆ]] لە [[کەنەدا]] ھەڵکەوتووە؟ | 8 = * … کە ڕۆمانی '''[[جیھانی سۆفیا]]''' بووبە پڕفرۆشترین ڕۆمانی [[نەرویژ]] و لە ساڵی ١٩٩٤ '''[[خەڵاتی وێژەی لاوانی ئەڵمانی]]ی''' پێبەخشرا، بە ٥٣ زمان وەڕگێڕاوە و زیاتر لە سی میلیۆن کۆپی لێی چاپکراوە. وەرگێڕانە [[ئینگلیزی]]یەکە لە ساڵی ١٩٩٥دا بڵاوکراوەتەوە و بووەتە پڕفرۆشترین کتێبی جیھان لەو ساڵەدا؟ | 9 = * … کە شاری '''[[نەشڤیل]]''' لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بەھۆی ڕێژەی بەرچاوی دانیشتووانی [[کوردانی ئەمریکا|کورد]] بە ''کوردستانی بچووک'' ناسراوە؟ | 10 = * … کە '''[[پاپا بێنێدیکتی شازدەیەم]]''' یەکەمین [[پاپا]]یەک بووە دەستلەکارکێشانەوەی پێشکەش کرد؟ | 11 = * … کە بە پێچەوانەی [[جەنگی جیھانی یەکەم]] کە تەنیا ٥٪ی قوربانییەکان لە خەڵکی مەدەنی پێکدەھاتن، لە '''[[جەنگی جیھانی دووەم]]''' نزیکەی ٦٦٪ی قوربانییەکان خەڵکی مەدەنی بوون؟ | 12 = * … کە '''[[ڕێکیاڤیک]]'''، پایتەختی وڵاتی [[ئایسلەند]] باکووریترین [[پایتەخت]]ی جیھانە؟ | 13 = * … کە '''[[وێڵینگتن]]'''، پایتەختی وڵاتی [[نیوزیلاند]] باشووریترین [[پایتەخت]]ی جیھانە؟ | 14 = * … کە '''[[جۆ بایدن]]''' بەتەمەنترین [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بووە؟ | 15 = … کە '''[[فرانکلین ڕۆزڤێڵت]]''' تەنیا کەسێک بووە بۆ چوار جاران لەسەر یەک ببێتە [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]]؟ | 16 = * … کە ھەتا پێش '''[[دەرکردنی ئێران لە کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دۆخی ژنان]]''' لە ساڵی ٢٠٢٢، ھیچ وڵاتێک لەو [[کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دۆخی ژنان|کۆمیسیۆنە]] دەرنەکرابوو؟ | 17 = * … کە زۆرترین دانیشتووی '''[[شیعە]]''' لە جیھاندا لە [[ئێران]] دەژین؟ | 18 = * … کە کۆنترین نیشانەی '''[[شەراب]]''' لە [[ئێران]] بە ٧٠٠٠ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە؟ | 19 = * … کە '''[[ناسرەدین شا]]''' چوارەمین پاشای بنەماڵەی [[قاجاڕەکان|قاجاڕ]]، ٨٣ گرێبەستی لەگەڵ وڵاتان بەست و لە ھەموواندا [[ئێرانی قاجاڕی|ئێران]] زیانی بینی؟ | 20 = * … کە '''[[ناسرەدین شا]]''' ١٨٣ ھاوسەری ھێنا و ئەو کاتەی کە کوژرا ٨٥ ھاوسەری ھەبوو؟ | 21 = …کە لە ساڵی ٢٠١٥دا [[عەلی خامنەیی]]، [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری ئێران]] وتی کە '''[[ئیسرائیل ٢٥ ساڵی داھاتوو نابینێت]]'''؟ | 22 = * … کە [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]]، سەرۆکی [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] و بیردۆزدانەری [[ژنۆلۆژی]]، دروشمی '''[[ژن، ژیان، ئازادی]]''' بە دژایەتیی دروشمی «سێکس، مەرگ، کۆیلەتی» وەسف کردووە؟ | 23 = * … کە '''[[دیمەشق]]''' کۆنترین پایتەختی ئاوەدان لە مێژوویە؟ | 24 = * … کە '''[[حەلەب]]''' کۆنترین شاری ئاوەدان لە جیھانە؟ | 25 = * … کە ئەشکەوتی زیتا لە '''[[حومس]]''' کۆنترین ئەشکەوتی جیھانە کە مێژوویەکی زیاتر لە ٧٠ ملیۆن ساڵی ھەیە؟ | 26 = * … کە '''[[زمانی ئازەریی کۆن|ئازەریی کۆن]]''' زمانی مێژوییی ھەرێمی [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجان]] و زمانێک لە بنەماڵەی [[زمانە ھیند و ئێرانییەکان]]ە و پەیوەندییەکی بە [[زمانی ئازەربایجانی]]یەوە نییە؟ | 27 = * … کە دوای ئەوەی [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ ڕژێمی '''[[عیدی ئەمین]]'''، دیکتاتۆری سەربازیی [[ئووگاندا]] پچڕاند، ئەو وتی کە بەریتانیای شکست داوە و بووەتە خاوەنی خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی]]؟ | 28 = * … کە '''[[واشینگتن دی سی]]''' بەشێک لە سنووری ھیچ کام لە [[ویلایەتەکانی ئەمریکا]] نییە؟ | 29 = * … کە '''[[ئالاسکا]]''' گەورەترین و یەکێک لە دەوڵەمەندترین ویلایەتەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] لە ساڵی ١٨٦٧ بە نرخی ٧،٢ ملیۆن [[دۆلاری ئەمریکی|دۆلار]] لە [[ڕووسیا]] کڕایەوە؟ | 30 = * … کە زیاتر لە دوو ملیۆن کەس لە شارەکانی ناسراو بە '''[[شاری داخراو]]''' لە ڕووسیا دەژین و سنووری ئەو شارانە بەھۆی بوونی [[ھێزی سەربازی]] و [[تەکنۆلۆژیای ناوکی]] بە ڕووی خەڵکانی دەرەوەی وڵات داخراوە؟ | 31 = * … کە '''[[بۆلشێڤیک]]ەکان''' گرووپێک لە حیزبی سۆسیال دیموکراتی کرێکاری ڕووسیا بوون کە لە دووەمین کۆنگرەی حیزب لە ساڵی ١٩٠٣ بە ڕێبەری [[ڤلادیمیر لێنین]] لە لقی [[مێنشێڤیک]]ەکان جیا بوونەوە و لە ئاخردا [[حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت]]یان پێکھێنا؟ | 32 = * … کە [[لیختنشتاین]] و [[ئۆزبەکستان]] دوو '''[[دەوڵەتی دەورەدراو|وڵاتی دەورەدراو]]''' لە جیھانن، کە نەتەنیا خۆیان بەڵکوو تەواوی وڵاتانی ھاوسنووریشیان ڕێگای بە دەریا ئازادەکانەوە نییە؟ | 33 = * … کە '''[[پردی چاناققەلعە ١٩١٥]]''' درێژترین [[پردی ھەڵواسراو]]ی جیھانە؟ | 34 = * … کە [[کازاخستان]] گەورەترین و [[ئیتیۆپیا]] پڕ دانیشتووترین '''[[دەوڵەتی دەورەدراو|دەوڵەتانی دەورەدراو]]''' لە جیھانن؟ | 35 = * … کە لە کاتێکدا [[بۆلیڤیا]] وڵاتێکی [[دەوڵەتی دەورەدراو|دەورەدراو]]ە و ڕێگای بە [[دەریا]]وە نییە، بەڵام '''[[ھێزی دەریاییی بۆلیڤیا|ھێزی دەریاییی خۆی]]''' ھەیە؟ | 36 = * … کە '''[[ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان]]''' لە ماوەی ١٤٦ ساڵان، ٢٧ جار گۆڕاوە؟ | 37 = * … کە '''[[سان سیمۆن]]'''، فەیلەسووف و سۆسیالیستی فەڕەنسی، لە [[شەڕی شۆڕشگێڕیی ئەمریکا]]دا بریندار بوو و دواتر شەش فیشەکی لە سەریدا تەقاند و ھەوڵی دا خۆی بکوژێت، بەڵام ھەر دوو جاران گیانی ڕزگار بوو؟ | 38 = * … کە '''[[ماریۆن کۆتیار]]'''، خانمەکتەری فەڕەنسی، ھەموو ئەو فیلمانەی کە بە [[زمانی ئینگلیزی]] ڕۆڵی تێدا گێڕاون، بەسەر [[زمانی فەڕەنسی]]دا دۆبلاژی کردوونەوە؟ | 39 = * … کە '''[[لەیلا زانا]]''' بەھۆی سوێندخواردن بە [[زمانی کوردی]] و نیشاندانی ڕەنگەکانی [[ئاڵای کوردستان]] لە پەرلەمانی تورکیا، بە ١٤ ساڵان بەندکردن سزا درا؟ | 40 = * … کە '''[[پیرەمێرد]]''' خاوەنی نزیکەی ٤،٨٠٠ پەندە کە زۆربەیان لە [[ڕۆژنامەی ژین]]دا بڵاو دەکرانەوە؟ | 41 = * … کە [[وینستن چێرچڵ]] '''[[جەنگی حەوت ساڵە]]ی''' بە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] دەزانی؟ | 42 = * … کە '''[[شەمشەمەکوێرەی خوێنمژ]]''' لە خواردنەکەی بە شەمشەمەکوێرە لاواز و نەخۆشەکان دەدات؟ | 43 = * … کە '''[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]''' تەنیا جارێک لە ساڵی ٢٠١٣، بەمەبەستی دانپێدان وشەی [[کوردستان]]ی بەکارھێناوە و دواتر ھەموو کاتێک ھەبوونی کوردستانی بەتایبەت لە [[تورکیا]] ڕەت کردووەتە؟ | 44 = * … کە '''[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]''' لە ساڵی ٢٠١٣، ناوی [[قازی محەممەد]]ی ھێنا و وەکوو ''[[موسڵمان]]ێکی ڕاستەقینە'' وەسفی کرد؟ | 45 = * … کە '''[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]''' وتوویەتی لە [[تورکیا]] شتێکمان بەناوی [[کوردستان]] نییە و ئەگەر کەسێک کوردستانی دەوێت دەبێت لێرە ونبێت و بچێتە [[ھەرێمی کوردستان|باکووری عێراق]]؟ | 46 = * … کە '''[[سەلاحەدین دەمیرتاش]]''' لەدوای دەسبەسەرکردنی لە ساڵی ٢٠١٦، سزای ١٤٢ ساڵ بەندکرانی بەسەردا سەپێنرا؟ | 47 = * … کە تەمەنی '''[[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]''' گەیشتە زیاتر لە ٦٠٠ ساڵ؟ | 48 = * … کە '''[[کوردانی ئەڵمانیا]]''' ژمارەیان زیاتر لە یەک ملیۆن کەسە و وەکوو گەورەترین [[دانیشتووانی کورد]] لە دەرەوەی [[کوردستان]] دادەنرێن؟ | 49 = * … کە ژمارەیەکی بەرچاو لە سەرچاوەکان پێیان وایە کە کۆنترین ئاماژە بەناوی [[کوردستان]] دەگرێتەوە بۆ ھەرێمی '''[[کاردۆخ]]''' لە سەردەمی [[پێش زایین]]؟ | 50 = * … کە '''[[زمانی کوردی]]''' لەدوای زمانەکانی [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی تورکی|تورکی]] و [[زمانی فارسی|فارسی]] چوارەمین زمانی پڕئاخێوەری [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]ە؟ | 51 = * … کە [[بەیت]]بێژ و [[حەیران]]بێژی کورد، '''[[خلە دەرزی]]''' لەدایکبووی ساڵی ١٩١٦یە و تەمەنی نزیکەی ١١٠ ساڵە؟ | 52 = * … کە فیلمی سینەماییی [[ئەڤەتار (فیلمی ٢٠٠٩)|ئەڤەتار]] (٢٠٠٩) ھەتا ئێستا زۆرترین داھاتی فیلمی ھەیە؟ | 53 = * … کە [[بیرکار]]ی کورد، '''[[کۆچەر بیرکار]]''' لە ساڵی ٢٠١٨دا [[خەڵاتی فیڵدز]]ی بردەوە و بەھۆیەوە بووە یەکەمین [[کورد]]ێک کە ھەتا ئێستا ئەم خەڵاتەی بردبێتەوە؟ | 54 = * … کە ١٠ چەکداری پێشمەرگە بە سەرکردایەتیی [[مامە ڕیشە]] لە '''[[شەڕی حەمک]]''' لە ساڵی ١٩٨٢دا توانیان شکست بە ٢،٨٠٠ سەربازی [[عێراقی بەعس]] بھێنن؟ | 55 = * … کە '''[[کوردستان (ڕۆژنامە)|ڕۆژنامەی کوردستان]]''' کۆنترین ڕۆژنامەی کوردییە و یەکەمین ژمارەی لە ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨ لە [[قاھیرە]] چاپ کرا؟ | 56 = * … کە '''[[یەحیا عەیاش]]'''، سازکەری باڵای بۆمبی [[حەماس]] و فەرماندەی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|کەتیبەکانی قەسام]]، لەلایەن [[مۆبایل]]ێکی بۆمبڕێژکراوەوە تیرۆر کرا؟ | 57 = * … کە [[ستارباکس]] گەورەترین زنجیرە قاوەخانەیە لە جیھاندا و ١٩،٩٧٢ لقی لە ٦٠ وڵاتدا ھەیە؟ | 58 = * … کە '''[[ئەسپیرین]]''' یەکێکە لە دەرمانە بەناوبانگەکانی جیھان و ساڵانە ٥٠ ملیارد ژمارەی لە جیھاندا بەکاردەھێنرێت؟ | 59 = * … کە [[سووریا]] و [[میسر]] لە نێوان ساڵەکانی ١٩٥٨ ھەتا ١٩٧١ وڵاتێکی یەکگرتوویان بە ناوی '''[[کۆماری یەکگرتووی عەرەبی]]''' پێکھێنا؟ | 60 = * … کە '''[[شارستانیەتیی مایا|مایاکان]]''' یەکەمین گەلێک بوون لە جیھاندا کە شەشسەد ساڵ پێش ھیندییەکان و نزیکەی ٣٦ ساڵ پێش زایین، توانییان ژمارەی [[٠ (ژمارە)|سفر]] بدۆزنەوە؟ | 61 = * … کە '''[[ئێران مۆڵ]]''' لە [[تاران]] بە ڕووبەری ١٫٩٥ کیلۆمەتری چوارگۆشەەوە گەورەترین [[مۆڵ]]ی جیھانە؟ | 62 = * … کە [[مزگەوتی عومەر کوڕی خەتتاب (بەیت لەحم)|مزگەوتی عومەر]]، تەنیا مزگەوتێکی [[بەیت لەحم]] بەناوی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]ە کە نوێژی لەوێ کردووە؟ | 63 = * … کە زیاتر لە یەک ملیۆن '''[[کۆریای باشوور|کۆری]]''' کۆری لە ساڵانی ١٩٧٥ ھەتا ١٩٨٥ بۆ [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]] و [[ئێران]] کۆچیان کرد؟ | 64 = * … کە ٩٧٫١٪ی '''[[ئیسرائیلییەکان]]''' خوێندەوارن، کە ئەمە یەکێک لە بەرزترین ڕێژەکانە لەناو تەواوی وڵاتانی جیھان و ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]؟ |65 = * … کە تەواوی [[کچ]]ان و [[کوڕ]]ان لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا دەچن بۆ خزمەتکردن لە '''[[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]]''' و کاتی خزمەتکردن بۆ کوڕان ٣٦ ساڵ و بۆ کچان ٢١ مانگە؟ | 66 = * … کە دەوروبەری ٢٥٠٬٠٠٠ '''[[کوردانی ئیسرائیل|کورد]]''' لە [[ئیسرائیل]]دا دەژین و زۆربەیان لە ئایینی [[جوویەتی]] پەیڕەوی دەکەن؟ | 67 = * … کە '''[[قەسر ئەلحوسن]]''' کۆنترین بینای شاری [[ئەبووزەبی]]یە و لە ساڵی [[١٧٩٣]]دا ساز کراوە؟ | 68 = * … کە زۆرترین بەشی شاری [[ئەبووزەبی]] لە '''[[دوورگەی ئەبووزەبی]]دا''' ھەڵکەوتووە و ھەتا وشکانییەکان و دوورگەکانی دەوربەری درێژ دەبێتەوە؟ | 69 = * … کە '''[[چیای جەیس]]''' لە [[میرنشینی ڕەئسولخەیمە]] بە ١٩٠٠ مەتر بەرزایییەوە بەرزترین چیای [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]ە؟ | 70 = * … بەپێی دەستووری کاتیی [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]، بڕیار بوو شارێک بەناوی '''[[ئەلکەرامە، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئەلکەرامە]]''' ساز بکرێت و ببێتە پایتەختی یەکێتیی نێوان میرنشینەکانی [[میرنشینی ئەبووزەبی|ئەبووزەبی]] و [[میرنشینی دوبەی|دوبەی]]، بەڵام دواتر شارەکە ساز نەکرا و [[ئەبووزەبی]] کرایە پایتەخت؟ | 71 = * … کە '''[[بورجی خەلیفە]]''' بە بەرزاییی ٨٢٨ مەترەوە بەرزترین بورجی جیھانە و لە شاری [[دوبەی]] لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]دا ھەڵکەوتووە؟ | 72 = * … کە [[ئیلۆن مەسک]] یەکەم ترلیۆنێرە لە جیھاندا و یەکەمین کەسە کە '''[[سامانی ئیلۆن مەسک|سامانەکەی]]''' بگاتە زیاتر لە یەک ترلیۆن دۆلاری ئەمریکی؟ | 73 = * … | 74 = * … | 75 = * … | 76 = * … | 77 = * … | 78 = * … | 79 = * … | 80 = * … |#default='''{{ھەڵە|ھەڵەیەک ڕووی دا لە پیشاندانی ئەم بەشە. تکایە بە زووترین کات بەڕێوەبەرێکی لێ ئاگادار بکەوە.}}''' }} 47ob935z0bbhe33p94m8b1zfjoutj1a 1590363 1590361 2026-06-15T03:30:03Z Hivja 64112 /* */ 1590363 wikitext text/x-wiki <!--تکایە دانە نوێیەکان بە ڕێزبەندی لەخوارەوە زیاد بکە و بە زنجیرە و یەک لە دوای یەک درێژەیان پێ بدە. دەبێ ژمارەی مۆدەکە یەکسان بێ بە بە ژمارەی کۆتا دێڕ. تکایە نوێکردنەوەی مۆدەکەت لەبیر نەچێت.--> {{#switch: {{#expr: {{FORMATNUM:{{#time:Ymd000000}}|R}} mod 72}} | 0 = * … کە '''[[ئۆتۆمۆبیل]]ێکی''' ئاسایی لە ٣٠،٠٠٠ پارچەی بچووک و گەورە پێکدێت؟ | 1 = * … کە یەکەمین [[مانگی دەستکرد]]ی سازکراوی مرۆڤ ناوی '''[[سپوتنیک-١]]''' بوو کە لە لایەن [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ەوە نێردرا بۆ [[بۆشایی]]؟ | 2 = * … کە دوورترین شتێک لە زەوییەوە کە لەلایەن مرۆڤەوە سازکراوە '''[[ڤۆیجر ١|ڤۆیجری یەک]]ە''' کە لە ساڵی ٢٠١٣ەوە [[کۆمەڵەی خۆر]]ی بەجێھێشتووە؟ | 3 = * … کە '''[[فەرھەنگی نەوبەھار|نەوبەھار]]''' یەکەمین فەرھەنگی کوردییە و لە ساڵی ١٦٨٣ی زایینی لەلایەن [[ئەحمەدی خانی]]یەوە نووسراوە. | 4 = * … کە لە ناوەڕاستەکانی سەدەی نۆزدەھەم، [[ئادۆڵف زیزینگ]]، دەروونناسێک کە زۆر ھۆگری بیرکاری و فەلسەفە بوو، توانی لە دەمارەکانی ناو گەڵای گیاکان و پەلکێشیی لقەکانیاندا '''[[ڕێژەی زێڕین]]''' بەدی بکا؟ | 5 = * … کە '''[[مەزندەی گۆڵدباخ]]''' یەکێک لە کۆنترین کێشەکانی [[بیرکاری]]یە کە تا ئێستاش شی نەکراوەتەوە و نەسەلمێندراوە؟ | 6 = * … کە گەورەترین '''[[باخچەی ئاژەڵان]]''' لە شاری [[بەرلین]]ی پایتەختی [[ئەڵمانیا]]یە؟ | 7 = * … کە درێژترین شەقام لە جیھاندا بە ناوی '''[[شەقامی یانگ]]''' لە شاری [[تۆرۆنتۆ]] لە [[کەنەدا]] ھەڵکەوتووە؟ | 8 = * … کە ڕۆمانی '''[[جیھانی سۆفیا]]''' بووبە پڕفرۆشترین ڕۆمانی [[نەرویژ]] و لە ساڵی ١٩٩٤ '''[[خەڵاتی وێژەی لاوانی ئەڵمانی]]ی''' پێبەخشرا، بە ٥٣ زمان وەڕگێڕاوە و زیاتر لە سی میلیۆن کۆپی لێی چاپکراوە. وەرگێڕانە [[ئینگلیزی]]یەکە لە ساڵی ١٩٩٥دا بڵاوکراوەتەوە و بووەتە پڕفرۆشترین کتێبی جیھان لەو ساڵەدا؟ | 9 = * … کە شاری '''[[نەشڤیل]]''' لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بەھۆی ڕێژەی بەرچاوی دانیشتووانی [[کوردانی ئەمریکا|کورد]] بە ''کوردستانی بچووک'' ناسراوە؟ | 10 = * … کە '''[[پاپا بێنێدیکتی شازدەیەم]]''' یەکەمین [[پاپا]]یەک بووە دەستلەکارکێشانەوەی پێشکەش کرد؟ | 11 = * … کە بە پێچەوانەی [[جەنگی جیھانی یەکەم]] کە تەنیا ٥٪ی قوربانییەکان لە خەڵکی مەدەنی پێکدەھاتن، لە '''[[جەنگی جیھانی دووەم]]''' نزیکەی ٦٦٪ی قوربانییەکان خەڵکی مەدەنی بوون؟ | 12 = * … کە '''[[ڕێکیاڤیک]]'''، پایتەختی وڵاتی [[ئایسلەند]] باکووریترین [[پایتەخت]]ی جیھانە؟ | 13 = * … کە '''[[وێڵینگتن]]'''، پایتەختی وڵاتی [[نیوزیلاند]] باشووریترین [[پایتەخت]]ی جیھانە؟ | 14 = * … کە '''[[جۆ بایدن]]''' بەتەمەنترین [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بووە؟ | 15 = … کە '''[[فرانکلین ڕۆزڤێڵت]]''' تەنیا کەسێک بووە بۆ چوار جاران لەسەر یەک ببێتە [[سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان]]؟ | 16 = * … کە ھەتا پێش '''[[دەرکردنی ئێران لە کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دۆخی ژنان]]''' لە ساڵی ٢٠٢٢، ھیچ وڵاتێک لەو [[کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دۆخی ژنان|کۆمیسیۆنە]] دەرنەکرابوو؟ | 17 = * … کە زۆرترین دانیشتووی '''[[شیعە]]''' لە جیھاندا لە [[ئێران]] دەژین؟ | 18 = * … کە کۆنترین نیشانەی '''[[شەراب]]''' لە [[ئێران]] بە ٧٠٠٠ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە؟ | 19 = * … کە '''[[ناسرەدین شا]]''' چوارەمین پاشای بنەماڵەی [[قاجاڕەکان|قاجاڕ]]، ٨٣ گرێبەستی لەگەڵ وڵاتان بەست و لە ھەموواندا [[ئێرانی قاجاڕی|ئێران]] زیانی بینی؟ | 20 = * … کە '''[[ناسرەدین شا]]''' ١٨٣ ھاوسەری ھێنا و ئەو کاتەی کە کوژرا ٨٥ ھاوسەری ھەبوو؟ | 21 = …کە لە ساڵی ٢٠١٥دا [[عەلی خامنەیی]]، [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری ئێران]] وتی کە '''[[ئیسرائیل ٢٥ ساڵی داھاتوو نابینێت]]'''؟ | 22 = * … کە [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]]، سەرۆکی [[پارتی کرێکارانی کوردستان]] و بیردۆزدانەری [[ژنۆلۆژی]]، دروشمی '''[[ژن، ژیان، ئازادی]]''' بە دژایەتیی دروشمی «سێکس، مەرگ، کۆیلەتی» وەسف کردووە؟ | 23 = * … کە '''[[دیمەشق]]''' کۆنترین پایتەختی ئاوەدان لە مێژوویە؟ | 24 = * … کە '''[[حەلەب]]''' کۆنترین شاری ئاوەدان لە جیھانە؟ | 25 = * … کە ئەشکەوتی زیتا لە '''[[حومس]]''' کۆنترین ئەشکەوتی جیھانە کە مێژوویەکی زیاتر لە ٧٠ ملیۆن ساڵی ھەیە؟ | 26 = * … کە '''[[زمانی ئازەریی کۆن|ئازەریی کۆن]]''' زمانی مێژوییی ھەرێمی [[ئازەربایجان (ھەرێم)|ئازەربایجان]] و زمانێک لە بنەماڵەی [[زمانە ھیند و ئێرانییەکان]]ە و پەیوەندییەکی بە [[زمانی ئازەربایجانی]]یەوە نییە؟ | 27 = * … کە دوای ئەوەی [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ ڕژێمی '''[[عیدی ئەمین]]'''، دیکتاتۆری سەربازیی [[ئووگاندا]] پچڕاند، ئەو وتی کە بەریتانیای شکست داوە و بووەتە خاوەنی خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی]]؟ | 28 = * … کە '''[[واشینگتن دی سی]]''' بەشێک لە سنووری ھیچ کام لە [[ویلایەتەکانی ئەمریکا]] نییە؟ | 29 = * … کە '''[[ئالاسکا]]''' گەورەترین و یەکێک لە دەوڵەمەندترین ویلایەتەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] لە ساڵی ١٨٦٧ بە نرخی ٧،٢ ملیۆن [[دۆلاری ئەمریکی|دۆلار]] لە [[ڕووسیا]] کڕایەوە؟ | 30 = * … کە زیاتر لە دوو ملیۆن کەس لە شارەکانی ناسراو بە '''[[شاری داخراو]]''' لە ڕووسیا دەژین و سنووری ئەو شارانە بەھۆی بوونی [[ھێزی سەربازی]] و [[تەکنۆلۆژیای ناوکی]] بە ڕووی خەڵکانی دەرەوەی وڵات داخراوە؟ | 31 = * … کە '''[[بۆلشێڤیک]]ەکان''' گرووپێک لە حیزبی سۆسیال دیموکراتی کرێکاری ڕووسیا بوون کە لە دووەمین کۆنگرەی حیزب لە ساڵی ١٩٠٣ بە ڕێبەری [[ڤلادیمیر لێنین]] لە لقی [[مێنشێڤیک]]ەکان جیا بوونەوە و لە ئاخردا [[حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت]]یان پێکھێنا؟ | 32 = * … کە [[لیختنشتاین]] و [[ئۆزبەکستان]] دوو '''[[دەوڵەتی دەورەدراو|وڵاتی دەورەدراو]]''' لە جیھانن، کە نەتەنیا خۆیان بەڵکوو تەواوی وڵاتانی ھاوسنووریشیان ڕێگای بە دەریا ئازادەکانەوە نییە؟ | 33 = * … کە '''[[پردی چاناققەلعە ١٩١٥]]''' درێژترین [[پردی ھەڵواسراو]]ی جیھانە؟ | 34 = * … کە [[کازاخستان]] گەورەترین و [[ئیتیۆپیا]] پڕ دانیشتووترین '''[[دەوڵەتی دەورەدراو|دەوڵەتانی دەورەدراو]]''' لە جیھانن؟ | 35 = * … کە لە کاتێکدا [[بۆلیڤیا]] وڵاتێکی [[دەوڵەتی دەورەدراو|دەورەدراو]]ە و ڕێگای بە [[دەریا]]وە نییە، بەڵام '''[[ھێزی دەریاییی بۆلیڤیا|ھێزی دەریاییی خۆی]]''' ھەیە؟ | 36 = * … کە '''[[ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان]]''' لە ماوەی ١٤٦ ساڵان، ٢٧ جار گۆڕاوە؟ | 37 = * … کە '''[[سان سیمۆن]]'''، فەیلەسووف و سۆسیالیستی فەڕەنسی، لە [[شەڕی شۆڕشگێڕیی ئەمریکا]]دا بریندار بوو و دواتر شەش فیشەکی لە سەریدا تەقاند و ھەوڵی دا خۆی بکوژێت، بەڵام ھەر دوو جاران گیانی ڕزگار بوو؟ | 38 = * … کە '''[[ماریۆن کۆتیار]]'''، خانمەکتەری فەڕەنسی، ھەموو ئەو فیلمانەی کە بە [[زمانی ئینگلیزی]] ڕۆڵی تێدا گێڕاون، بەسەر [[زمانی فەڕەنسی]]دا دۆبلاژی کردوونەوە؟ | 39 = * … کە '''[[لەیلا زانا]]''' بەھۆی سوێندخواردن بە [[زمانی کوردی]] و نیشاندانی ڕەنگەکانی [[ئاڵای کوردستان]] لە پەرلەمانی تورکیا، بە ١٤ ساڵان بەندکردن سزا درا؟ | 40 = * … کە '''[[پیرەمێرد]]''' خاوەنی نزیکەی ٤،٨٠٠ پەندە کە زۆربەیان لە [[ڕۆژنامەی ژین]]دا بڵاو دەکرانەوە؟ | 41 = * … کە [[وینستن چێرچڵ]] '''[[جەنگی حەوت ساڵە]]ی''' بە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] دەزانی؟ | 42 = * … کە '''[[شەمشەمەکوێرەی خوێنمژ]]''' لە خواردنەکەی بە شەمشەمەکوێرە لاواز و نەخۆشەکان دەدات؟ | 43 = * … کە '''[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]''' تەنیا جارێک لە ساڵی ٢٠١٣، بەمەبەستی دانپێدان وشەی [[کوردستان]]ی بەکارھێناوە و دواتر ھەموو کاتێک ھەبوونی کوردستانی بەتایبەت لە [[تورکیا]] ڕەت کردووەتە؟ | 44 = * … کە '''[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]''' لە ساڵی ٢٠١٣، ناوی [[قازی محەممەد]]ی ھێنا و وەکوو ''[[موسڵمان]]ێکی ڕاستەقینە'' وەسفی کرد؟ | 45 = * … کە '''[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]]''' وتوویەتی لە [[تورکیا]] شتێکمان بەناوی [[کوردستان]] نییە و ئەگەر کەسێک کوردستانی دەوێت دەبێت لێرە ونبێت و بچێتە [[ھەرێمی کوردستان|باکووری عێراق]]؟ | 46 = * … کە '''[[سەلاحەدین دەمیرتاش]]''' لەدوای دەسبەسەرکردنی لە ساڵی ٢٠١٦، سزای ١٤٢ ساڵ بەندکرانی بەسەردا سەپێنرا؟ | 47 = * … کە تەمەنی '''[[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]''' گەیشتە زیاتر لە ٦٠٠ ساڵ؟ | 48 = * … کە '''[[کوردانی ئەڵمانیا]]''' ژمارەیان زیاتر لە یەک ملیۆن کەسە و وەکوو گەورەترین [[دانیشتووانی کورد]] لە دەرەوەی [[کوردستان]] دادەنرێن؟ | 49 = * … کە ژمارەیەکی بەرچاو لە سەرچاوەکان پێیان وایە کە کۆنترین ئاماژە بەناوی [[کوردستان]] دەگرێتەوە بۆ ھەرێمی '''[[کاردۆخ]]''' لە سەردەمی [[پێش زایین]]؟ | 50 = * … کە '''[[زمانی کوردی]]''' لەدوای زمانەکانی [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی تورکی|تورکی]] و [[زمانی فارسی|فارسی]] چوارەمین زمانی پڕئاخێوەری [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]ە؟ | 51 = * … کە [[بەیت]]بێژ و [[حەیران]]بێژی کورد، '''[[خلە دەرزی]]''' لەدایکبووی ساڵی ١٩١٦یە و تەمەنی نزیکەی ١١٠ ساڵە؟ | 52 = * … کە فیلمی سینەماییی [[ئەڤەتار (فیلمی ٢٠٠٩)|ئەڤەتار]] (٢٠٠٩) ھەتا ئێستا زۆرترین داھاتی فیلمی ھەیە؟ | 53 = * … کە [[بیرکار]]ی کورد، '''[[کۆچەر بیرکار]]''' لە ساڵی ٢٠١٨دا [[خەڵاتی فیڵدز]]ی بردەوە و بەھۆیەوە بووە یەکەمین [[کورد]]ێک کە ھەتا ئێستا ئەم خەڵاتەی بردبێتەوە؟ | 54 = * … کە ١٠ چەکداری پێشمەرگە بە سەرکردایەتیی [[مامە ڕیشە]] لە '''[[شەڕی حەمک]]''' لە ساڵی ١٩٨٢دا توانیان شکست بە ٢،٨٠٠ سەربازی [[عێراقی بەعس]] بھێنن؟ | 55 = * … کە '''[[کوردستان (ڕۆژنامە)|ڕۆژنامەی کوردستان]]''' کۆنترین ڕۆژنامەی کوردییە و یەکەمین ژمارەی لە ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨ لە [[قاھیرە]] چاپ کرا؟ | 56 = * … کە '''[[یەحیا عەیاش]]'''، سازکەری باڵای بۆمبی [[حەماس]] و فەرماندەی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|کەتیبەکانی قەسام]]، لەلایەن [[مۆبایل]]ێکی بۆمبڕێژکراوەوە تیرۆر کرا؟ | 57 = * … کە [[ستارباکس]] گەورەترین زنجیرە قاوەخانەیە لە جیھاندا و ١٩،٩٧٢ لقی لە ٦٠ وڵاتدا ھەیە؟ | 58 = * … کە '''[[ئەسپیرین]]''' یەکێکە لە دەرمانە بەناوبانگەکانی جیھان و ساڵانە ٥٠ ملیارد ژمارەی لە جیھاندا بەکاردەھێنرێت؟ | 59 = * … کە [[سووریا]] و [[میسر]] لە نێوان ساڵەکانی ١٩٥٨ ھەتا ١٩٧١ وڵاتێکی یەکگرتوویان بە ناوی '''[[کۆماری یەکگرتووی عەرەبی]]''' پێکھێنا؟ | 60 = * … کە '''[[شارستانیەتیی مایا|مایاکان]]''' یەکەمین گەلێک بوون لە جیھاندا کە شەشسەد ساڵ پێش ھیندییەکان و نزیکەی ٣٦ ساڵ پێش زایین، توانییان ژمارەی [[٠ (ژمارە)|سفر]] بدۆزنەوە؟ | 61 = * … کە '''[[ئێران مۆڵ]]''' لە [[تاران]] بە ڕووبەری ١٫٩٥ کیلۆمەتری چوارگۆشەەوە گەورەترین [[مۆڵ]]ی جیھانە؟ | 62 = * … کە [[مزگەوتی عومەر کوڕی خەتتاب (بەیت لەحم)|مزگەوتی عومەر]]، تەنیا مزگەوتێکی [[بەیت لەحم]] بەناوی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]ە کە نوێژی لەوێ کردووە؟ | 63 = * … کە زیاتر لە یەک ملیۆن '''[[کۆریای باشوور|کۆری]]''' کۆری لە ساڵانی ١٩٧٥ ھەتا ١٩٨٥ بۆ [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]] و [[ئێران]] کۆچیان کرد؟ | 64 = * … کە ٩٧٫١٪ی '''[[ئیسرائیلییەکان]]''' خوێندەوارن، کە ئەمە یەکێک لە بەرزترین ڕێژەکانە لەناو تەواوی وڵاتانی جیھان و ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]؟ |65 = * … کە تەواوی [[کچ]]ان و [[کوڕ]]ان لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا دەچن بۆ خزمەتکردن لە '''[[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]]''' و کاتی خزمەتکردن بۆ کوڕان ٣٦ ساڵ و بۆ کچان ٢١ مانگە؟ | 66 = * … کە دەوروبەری ٢٥٠٬٠٠٠ '''[[کوردانی ئیسرائیل|کورد]]''' لە [[ئیسرائیل]]دا دەژین و زۆربەیان لە ئایینی [[جوویەتی]] پەیڕەوی دەکەن؟ | 67 = * … کە '''[[قەسر ئەلحوسن]]''' کۆنترین بینای شاری [[ئەبووزەبی]]یە و لە ساڵی [[١٧٩٣]]دا ساز کراوە؟ | 68 = * … کە زۆرترین بەشی شاری [[ئەبووزەبی]] لە '''[[دوورگەی ئەبووزەبی]]دا''' ھەڵکەوتووە و ھەتا وشکانییەکان و دوورگەکانی دەوربەری درێژ دەبێتەوە؟ | 69 = * … کە '''[[چیای جەیس]]''' لە [[میرنشینی ڕەئسولخەیمە]] بە ١٩٠٠ مەتر بەرزایییەوە بەرزترین چیای [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]ە؟ | 70 = * … بەپێی دەستووری کاتیی [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]، بڕیار بوو شارێک بەناوی '''[[ئەلکەرامە، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئەلکەرامە]]''' ساز بکرێت و ببێتە پایتەختی یەکێتیی نێوان میرنشینەکانی [[میرنشینی ئەبووزەبی|ئەبووزەبی]] و [[میرنشینی دوبەی|دوبەی]]، بەڵام دواتر شارەکە ساز نەکرا و [[ئەبووزەبی]] کرایە پایتەخت؟ | 71 = * … کە '''[[بورجی خەلیفە]]''' بە بەرزاییی ٨٢٨ مەترەوە بەرزترین بورجی جیھانە و لە شاری [[دوبەی]] لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]دا ھەڵکەوتووە؟ | 72 = * … کە [[ئیلۆن مەسک]] یەکەم ترلیۆنێرە لە جیھاندا و یەکەمین کەسە کە '''[[سامانی ئیلۆن مەسک|سامانەکەی]]''' بگاتە زیاتر لە یەک ترلیۆن دۆلاری ئەمریکی؟ | 73 = * … | 74 = * … | 75 = * … | 76 = * … | 77 = * … | 78 = * … | 79 = * … | 80 = * … |#default='''{{ھەڵە|ھەڵەیەک ڕووی دا لە پیشاندانی ئەم بەشە. تکایە بە زووترین کات بەڕێوەبەرێکی لێ ئاگادار بکەوە.}}''' }} t28qjaayyex8ek6bfwy0hflz0xcecc4 0 251420 1590286 1590052 2026-06-14T20:03:02Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1590286 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Indian_-_Leaf_from_Qur'an_-_Walters_W5713B.jpg|وێنۆک|سورەتی [[فاتیحە]] لە [[موسحەف|قورئان]] کە [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ھی مەغۆلەکانی ھیندستان]] بوو لە سەدەی حەڤدەھەمی زایینی.]] '''دوعا''' یان '''نزا''' ({{بە عەرەبی|دعاء}}) لە [[ئیسلام]]دا [[پەرستش]]ێکە کە تێیدا بەندە داوا لە پەروەردگارەکەی دەکات، یەکێکە لە باشترین پەرستشەکان کە [[خوا لە ئیسلامدا|خودا]] خۆشی دەوێت. == ھاندان بۆ دوعاکردن == === لە قورئاندا === * {وَقَالَ رَبُّكُمُ ٱدۡعُونِیۤ أَسۡتَجِبۡ لَكُمۡۚ إِنَّ ٱلَّذِینَ یَسۡتَكۡبِرُونَ عَنۡ عِبَادَتِی سَیَدۡخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ} ([[موئمن|سُورَةُ غَافِرٍ]]: ٦٠) * {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌۖ أُجِیبُ دَعۡوَةَ ٱلدَّاعِ إِذَا دَعَانِۖ فَلۡیَسۡتَجِیبُوا۟ لِی وَلۡیُؤۡمِنُوا۟ بِی لَعَلَّهُمۡ یَرۡشُدُونَ} ([[بەقەرە|سُورَةُ البَقَرَةِ]]: ١٨٦) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Du'a}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|ئیسلام|پەروەردە|دەروونناسی}} {{ئیسلام-کۆلکە}} [[پۆل:ویرد]] [[پۆل:نوێژ لە ئیسلامدا]] [[پۆل:زاراوەکانی نوێژ]] 2tume9xtnu1bofu7lxj2ybbjk6uuxa5 0 252611 1590185 1590178 2026-06-14T12:01:38Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ پارامەترە دووبارەکان کە ھەمان نرخیان ھەیە لابران (بێجگە لە کۆتا دانە) (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590185 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} {{سیاسەتەکانی ئەمریکا}} '''پۆپۆلیزم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان''' دەگەڕێتەوە بۆ [[سەرۆکایەتیی ئەندروو جاکسن]] لە ١٨٣٠کان و بۆ پارتی گەل لە ١٨٩٠کان. لە [[ڕامیاری]]ی ٢٠١٠کان–٢٠٢٠کاندا سەری ھەڵدایەوە، نەک تەنھا لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بەڵکوو لە دیموکراسییەکانی دەوروبەری جیھاندا.<ref name="Berman">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Berman |یەکەم١=Sheri |سەردێڕ=The Causes of Populism in the West |journal=Annual Review of Political Science |ڕێکەوت=١١ی ئایاری ٢٠٢١|بەرگ=٢٤|issue=1 |پەڕەکان=٧١–٨٨ <!--Ensure that citations for S٢O content are formatted to show that they are freely available. Use "|doi-access=free"--> |doi=10.1146/annurev-polisci-041719-102503}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Rooduijn|یەکەم=Matthijs|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Why is populism suddenly all the rage?|زمان=en-GB|ئیش=The Guardian|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/political-science/2018/nov/20/why-is-populism-suddenly-so-sexy-the-reasons-are-many|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|issn=0261-3077}}</ref> [[پۆپیولیزم|پۆپۆلیزم]] ڕێبازێکی ڕامیارییە کە وەک ئەوە تەماشای «گەل» دەکات کە دژی «دەستەبژێر» بێت و زۆرجار وەک ھاوواتای «[[دژە-سیستم]]» بەکاردێت. وەک ئایدیۆلۆژیایەک، پۆپۆلیزم بەسەر دابەشبوونە باوەکانی [[چەپڕەوی|چەپ]] و [[ڕاستڕەوی|ڕاستدا]] باز دەدات و لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بەھۆی بەرزبوونەوەی بێباکیی دەنگدەران بەرامبەر بە سیستمێکی ڕامیاریی باو و دوورکەوتنەوە لێی، بەربڵاوتر بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=TINDALL|یەکەم=GEORGE B.|سەردێڕ=Populism: A Semantic Identity Crisis|ڕێکەوت=١٩٧٢|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/26443307|journal=The Virginia Quarterly Review|بەرگ=٤٨|issue=4|پەڕەکان=٥٠١–٥١٨|jstor=26443307|issn=0042-675X}}</ref> پێناسەی پۆپۆلیزم پێناسەیەکی ئاڵۆزە بەھۆی سروشتە گۆڕاوەکەیەوە؛ لەلایەن چەندین زانای جیاوازەوە پێناسە کراوە بە گرنگیدانی جیاواز لەسەر تایبەتمەندییە ڕامیاری، ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Weyland|یەکەم=Kurt|ڕێکەوت=٢٠٠١|سەردێڕ=Clarifying a Contested Concept: Populism in the Study of Latin American Politics|ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/422412|journal=Comparative Politics|بەرگ=٣٤|issue=1|پەڕەکان=١–٢٢|doi=10.2307/422412|jstor=422412|issn=0010-4159|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref> پۆپۆلیزم زۆرجار لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دابەش دەبێت بۆ دوو پۆل، دانەیەکیان جەخت لەسەر ئابووری دەکاتەوە، و دانەیەکی تریشیان جەخت لەسەر کولتوور دەکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Rodrik |یەکەم=Dani |ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Many forms of populism|ناونیشان=https://voxeu.org/article/many-forms-populism |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=VoxEU.org}}</ref> == کورتە == دابەشبوونی پۆپۆلیزمی ئەمریکی بۆ دوو ئاراستە پێشنیار کراوە: یەکێکیان شێوازێکی ئابووریی پۆپۆلیزمە کە دژی دەستەبژێرە دارایییەکانە، و ئەوی تریان پۆپۆلیزمێکی کولتوورییە کە دژی دەستەبژێری ڕۆشنبیرییە. وا دادەنرێت کە ئاراستە ئابوورییەکە مێژوویەکی درێژتری ھەبێت، لەوانە کەسانی وەک [[ئەندروو جاکسن]] و [[ویلیام جێنینگز برایان]]، لەکاتێکدا پۆپۆلیزمی کولتووری بەوە دەناسرێتەوە کە لە ١٩٦٠کاندا لەگەڵ [[جۆرج واڵاس]] دەستی پێکردووە. بەپێی ڕاپۆرتەکان، بەرزبوونەوەی پۆپۆلیزم لە سەرەتای سەدەی ٢١دا، لە ھەردوو لایەنی مەودای ڕامیارییەوە، لە بێزاریی دەنگدەران لە سیستمی حکوومیی ئێستا و ئەوانەی بەڕێوەی دەبەن سەرچاوەی گرتووە. دەوترێت پۆپۆلیزم ڕۆڵێکی پێکھێنەر لە ڕێکخستنەوە ڕامیارییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا دەگێڕێت، کە تێیدا سنوورە ئەخلاقییەکانی نێوان گرووپەکان سەرلەنوێ دەکێشرێنەوە و پۆلەکانی «ئێمە» و «ئەوان» دەردەکەون.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fella|یەکەم١=Stefano|دوایین٢=Ruzza|یەکەم٢=Carlo|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Populism and the Fall of the Centre-Right in Italy: The End of the Berlusconi Model or a New Beginning?|ناونیشان=https://doi.org/10.1080/14782804.2013.766475 |journal=Journal of Contemporary European Studies|بەرگ=٢١|issue=1|پەڕەکان=٣٨–٥٢|doi=10.1080/14782804.2013.766475|s2cid=153754762|issn=1478-2804|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|دوایین=Hogg |یەکەم=Michael A. |سەردێڕ=The Search for Social Identity Leads to 'Us' versus 'Them' |magazine=[[ساینتەفیک ئەمریکان|Scientific American]] |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.scientificamerican.com/article/the-search-for-social-identity-leads-to-us-versus-them/ |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited}}</ref> زانایانی ڕامیاری ئاماژەیان بەوە کردووە کە جۆراوجۆریی پۆپۆلیزم لە سەرەتای سەدەی ٢١دا تا ڕادەیەک تایبەتمەندی جیاوازی ھەیە لەچاو ڕابردوودا، بە کەمبوونەوەی جەختکردنەوە لەسەر ناڕەزایەتی دەربڕینی گشتیی دانیشتووان بەرامبەر بە دەستەبژێرەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Knott|یەکەم=Andy|سەردێڕ=What is populism – and why is it so hard to define?|ناونیشان=http://theconversation.com/what-is-populism-and-why-is-it-so-hard-to-define-107457|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=The Conversation|زمان=en}}</ref> لە جیاتی ئەوە، ڕامیارە پۆپۆلیستەکانی ئەمریکا باوەش بۆ [[جەمسەرگیریی ڕامیاری|جەمسەرگیری]] دەگرنەوە، بەدوای زۆرینەیەکی فەرمانڕەوای سادەدا دەگەڕێن (بەمەش دەبێتە ھۆی «[[ستەمی زۆرینە]]») کە خزمەت بە بنکەی لایەنگرانی بکات، بەڵام بە بایەخێکی کەمەوە بۆ ڕازیکردنی ئۆپۆزسیۆن.<ref name="Cannon 203–208">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cannon|یەکەم=Barry|chapter=Conclusion: populism and democracy in a globalised age|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Hugo Chávez and the Bolivarian Revolution |chapter-url=http://dx.doi.org/10.7228/manchester/9780719077715.003.0009 |پەڕەکان=٢٠٣–٢٠٨|بڵاوکەرەوە=Manchester University Press |chapter-url-access=subscription |doi=10.7228/manchester/9780719077715.003.0009 |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٩٠-٧٧٧١-٥|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The origins of populism: bogus-democracy and capitalism |ناونیشان=https://www.opendemocracy.net/en/can-europe-make-it/origins-of-populism-bogus-democracy-and-capital/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=openDemocracy |زمان=en}}</ref> بنجامین مۆفیت، زانای ڕامیاری، دەڵێت پۆپۆلیستەکانی سەدەی ٢١ وەک [[دۆناڵد ترەمپ]]، بە سادەکردنەوەی بنەڕەتیی مەرجەکانی قەیرانە کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکان، باسکردنیان لە چوارچێوەی ڕامیاریی فریاگوزاریدا، لەکاتێکدا وەڵامێکی کورتخایەن پێشکەش دەکەن—پشتیوانیی لایەنگران بەدەست دەھێنن و ئەم جۆرە پۆپۆلیستانە لە سیستم جیا دەکەنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Moffitt |یەکەم=Benjamin |chapter=Understanding Contemporary Populism: Populism as a Political Style |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|سەردێڕ=The Global Rise of Populism |پەڕەکان=٢٨–٥٠|بڵاوکەرەوە=Stanford University Press |chapter-url=https://doi.org/10.11126/stanford/9780804796132.003.0003 |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٤٧-٩٦١٣-٢|doi=10.11126/stanford/9780804796132.003.0003 |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|chapter-url-access=subscription}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Populism in the United States}} [[پۆل:سیاسەتی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] hphzqweqltuhjbosrwgcjzrcy6obik6 0 254640 1590433 1509895 2026-06-15T10:34:14Z Ari Qasm 57423 ڕەوانە کرا بۆ [[شەڕی نەینەوا (٦١٢ پ.ز)]] 1590433 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[شەڕی نەینەوا (٦١٢ پ.ز)]] ocoykjn1mkv621j0yh11py16dhhqs52 1 254642 1590317 1222238 2026-06-14T21:26:40Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590317 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دەستەی خۆکوژی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1222237 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160109165034/http://www.mtv.com/news/2051521/arrow-suicide-squad-dc-comics-keto-shimizu-interview/ بۆ http://www.mtv.com/news/2051521/arrow-suicide-squad-dc-comics-keto-shimizu-interview/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٠٤، ٢ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دەستەی خۆکوژی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590316 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160109165034/http://www.mtv.com/news/2051521/arrow-suicide-squad-dc-comics-keto-shimizu-interview/ بۆ http://www.mtv.com/news/2051521/arrow-suicide-squad-dc-comics-keto-shimizu-interview/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢١:٢٦، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) hxwv9amx0e0mnxbrhh1jrf48yyxtf7u 0 254847 1590442 1395758 2026-06-15T10:57:32Z Zemen 40346 Zemen پەڕەی [[بۆب ئۆدنکیرک]]ی گواستەوە بۆ [[باب ئۆدەنکێرک]]: ناوی ھەڵە 1395758 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''بۆب ئۆدنکیرک''' ({{بە ئینگلیزی|Bob Odenkirk}}؛ لەدایکبووی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٢) ئەکتەرێکی ئەمریکییە، و بەشداری لە چەندین فیلمی [[سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان]] کردووە. کەسایەتیی سەرەکیی زنجیرەی [[گۆڕانی خراپ]]ە. «جیمی مەکگیل»یان «بۆب ئۆدینکیری» ڕۆڵەکە دەگێرێت. جەیمس مۆرگان «جیمی» مەکگیل، زیاتر بە ناوی کارەکتەری خۆی [[سۆڵ گوودمان]] ناسراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=AMC Slips First Look at 'Better Call Saul' Spinoff 'Slippin' Jimmy' {{!}} Animation Magazine|ناونیشان=https://www.animationmagazine.net/streaming/amc-slips-first-look-at-better-call-saul-spinoff-slippin-jimmy/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی نیسانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220403025356/https://www.animationmagazine.net/streaming/amc-slips-first-look-at-better-call-saul-spinoff-slippin-jimmy/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> کارەکتەرەکە کە لەلایەن ڤینس گیلیگان و پیتەر گۆڵدەوە دروست کراوە و لەلایەن بۆب ئۆدنکیرکەوە لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی تێکچونی خراپ Breaking Bad ڕۆڵی گێڕاوە. وەک کارەکتەری سەرەکی لە زنجیرەی گۆرانی خراپ Breaking Bad (٢٠٠٨–٢٠٢٣)و وەک پاڵەوانی سەرەکی لە زنجیرەی باشتر وایە پەیوەندی بە ساول بکەیBetter Call Saul (٢٠١٥–٢٠٢٢)دەردەکەوێت. ساول پارێزەرێکی زیرەکی کۆنتڕۆڵ کەرە و دانیشتووی شاری ئەلبوکێرکە و تاکتیکەکانی وەک فێڵبازێکی پێشوو دەگرێت و بەشداری لەجیھانی تاوانکاری شارەکەدا دەکات. لە فیلمی Breaking Bad وەک کۆنسیلیێر بۆ چێشتلێنەرانی میتامفیتامین واڵتەر وایت (برایانکرانستۆن) و جێسی پینکمان (ئارۆن پاوڵ) ڕۆڵ دەگێڕێت و ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە پەرەپێدانی ئیمپراتۆرییەتی ماددە ھۆشبەرەکانیان. ھێڵی چیرۆکی سەرەکی پێشبڕکێی فیلمی Better Call Saul سەرچاوەی ساول وەک پارێزەری جددی جیمی مەکگیل و لە شەش ساڵیپێش ڕووداوەکانی فیلمی Breaking Bad نیشان دەدات؛ ھەروەھا ھێڵێکی چیرۆکی درێژەی تێدایە، کە ساول لەژێر ناوی گریمانەکراویجین تاکاڤیچدا دەژی، کە لێکۆڵینەوە لە دەرئەنجامەکانی کردارەکانی دەکات لە فیلمی Breaking Bad.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ='Breaking Bad' Spinoff Scoop From the Man Who Created Saul Goodman|ناونیشان=http://yahoo.com/entertainment/blogs/tv-news/breaking-bad--spinoff-scoop-from-the-man-who-created-saul-goodman-014449665.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Yahoo Entertainment|زمان=en-US}}</ref> ساول بۆ یەکەمجار لە زنجیرەی باشتر وایە پەیوەندی بە سۆوڵەوە بکەی "Better Call Saul" (2009) دەرکەوت، کە ئەڵقەی ھەشتەمیوەرزی دووەمی فیلمی Breaking Bad بوو. ئەو بۆ ئەوە دروست کراوە کە ڕێبەرێک بۆ واڵت و جێسی بۆ چالاکییە تاوانکارییەکانیان دابینبکات و جێگەی ھانک شرادەر (دین نۆریس) بگرێتەوە وەک ڕزگارکەری کۆمیدی برێکنگ باد. ناوی "ساول گودمان"، زنجیرەکە لەسەردەستەواژەی "ھەموو شتێک باشە کاکە". ھەرچەندە ئۆدنکیرک سەرەتا تەنھا بۆ چوار ئەڵقە وەک ئەکتەری میوان بەشداری کرد، بەڵام بوو بەبەشێکی دانەبڕاو لە گێڕانەوەی زنجیرەی Breaking Bad دوای ئەوەی گیلیگان و گۆڵد سەرسام بوون بە نمایشەکەی؛ دواتر ئۆدنکیرک لەوەرزی سێیەمدا پەیوەندی بە کاستی سەرەکییەوە کرد و تا وەرزی پێنجەم و کۆتایی بەرنامەکە مایەوە. دوای کۆتایی ھاتنی فیلمیBreaking Bad، گیلیگان و گۆڵد دەستیان کرد بە پەرەپێدانی فیلمێکی وەرچەرخان کە سەرنجی لەسەر ساول بوو کە چیرۆکی سەرچاوەیئەو نیشان دەدات. کارەکتەری ساول و ڕۆڵی ئۆدنکیرک ستایشی ڕەخنەگرانی لێکرا. ئۆدنکیرک شەش جار پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی پرایم تایمئیمی بۆ ئەکتەری سەرەکی سەرکەوتوو لە زنجیرە درامایەکدا بەھۆی ڕۆڵی لە فیلمی Better Call Saul. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی ئازاری ٢٠٢٤}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Bob Odenkirk}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|تەلەڤیزیۆن}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم]] [[پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە ئێڵەنۆی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی ئێڵەنۆی]] [[پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان]] kb2hxoe9a70a0nhtm4a673uqbfuvmeq 1590444 1590442 2026-06-15T10:59:17Z Zemen 40346 1590444 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''باب ئۆدەنکێرک''' ({{بە ئینگلیزی|Bob Odenkirk}}؛ لەدایکبووی ٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٢) ئەکتەرێکی ئەمریکییە، و بەشداری لە چەندین فیلمی [[سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان]] کردووە. کەسایەتیی سەرەکیی زنجیرەی [[گۆڕانی خراپ]]ە. «جیمی مگیڵ» یان «باب ئۆدەنکێرک» ڕۆڵەکە دەگێرێت. جەیمس مۆرگان «جیمی» مگیڵ، زیاتر بە ناوی کارەکتەری خۆی [[سۆڵ گوودمان]] ناسراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=AMC Slips First Look at 'Better Call Saul' Spinoff 'Slippin' Jimmy' {{!}} Animation Magazine|ناونیشان=https://www.animationmagazine.net/streaming/amc-slips-first-look-at-better-call-saul-spinoff-slippin-jimmy/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی نیسانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220403025356/https://www.animationmagazine.net/streaming/amc-slips-first-look-at-better-call-saul-spinoff-slippin-jimmy/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> کارەکتەرەکە کە لەلایەن ڤینس گیلیگان و پیتەر گۆڵدەوە دروست کراوە و لەلایەن باب ئۆدەنکێرکەوە لە زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی گۆڕانی خراپ (Breaking Bad) ڕۆڵی گێڕاوە. وەک کارەکتەری سەرەکی لە زنجیرەی گۆرانی خراپ Breaking Bad (٢٠٠٨–٢٠٢٣)و وەک پاڵەوانی سەرەکی لە زنجیرەی باشتر وایە پەیوەندی بە ساول بکەیBetter Call Saul (٢٠١٥–٢٠٢٢)دەردەکەوێت. ساول پارێزەرێکی زیرەکی کۆنتڕۆڵ کەرە و دانیشتووی شاری ئەلبوکێرکە و تاکتیکەکانی وەک فێڵبازێکی پێشوو دەگرێت و بەشداری لەجیھانی تاوانکاری شارەکەدا دەکات. لە فیلمی Breaking Bad وەک کۆنسیلیێر بۆ چێشتلێنەرانی میتامفیتامین واڵتەر وایت (برایانکرانستۆن) و جێسی پینکمان (ئارۆن پاوڵ) ڕۆڵ دەگێڕێت و ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە پەرەپێدانی ئیمپراتۆرییەتی ماددە ھۆشبەرەکانیان. ھێڵی چیرۆکی سەرەکی پێشبڕکێی فیلمی Better Call Saul سەرچاوەی ساول وەک پارێزەری جددی جیمی مەکگیل و لە شەش ساڵیپێش ڕووداوەکانی فیلمی Breaking Bad نیشان دەدات؛ ھەروەھا ھێڵێکی چیرۆکی درێژەی تێدایە، کە ساول لەژێر ناوی گریمانەکراویجین تاکاڤیچدا دەژی، کە لێکۆڵینەوە لە دەرئەنجامەکانی کردارەکانی دەکات لە فیلمی Breaking Bad.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ='Breaking Bad' Spinoff Scoop From the Man Who Created Saul Goodman|ناونیشان=http://yahoo.com/entertainment/blogs/tv-news/breaking-bad--spinoff-scoop-from-the-man-who-created-saul-goodman-014449665.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Yahoo Entertainment|زمان=en-US}}</ref> ساول بۆ یەکەمجار لە زنجیرەی باشتر وایە پەیوەندی بە سۆوڵەوە بکەی "Better Call Saul" (2009) دەرکەوت، کە ئەڵقەی ھەشتەمیوەرزی دووەمی فیلمی Breaking Bad بوو. ئەو بۆ ئەوە دروست کراوە کە ڕێبەرێک بۆ واڵت و جێسی بۆ چالاکییە تاوانکارییەکانیان دابینبکات و جێگەی ھانک شرادەر (دین نۆریس) بگرێتەوە وەک ڕزگارکەری کۆمیدی برێکنگ باد. ناوی "ساول گودمان"، زنجیرەکە لەسەردەستەواژەی "ھەموو شتێک باشە کاکە". ھەرچەندە ئۆدنکیرک سەرەتا تەنھا بۆ چوار ئەڵقە وەک ئەکتەری میوان بەشداری کرد، بەڵام بوو بەبەشێکی دانەبڕاو لە گێڕانەوەی زنجیرەی Breaking Bad دوای ئەوەی گیلیگان و گۆڵد سەرسام بوون بە نمایشەکەی؛ دواتر ئۆدنکیرک لەوەرزی سێیەمدا پەیوەندی بە کاستی سەرەکییەوە کرد و تا وەرزی پێنجەم و کۆتایی بەرنامەکە مایەوە. دوای کۆتایی ھاتنی فیلمیBreaking Bad، گیلیگان و گۆڵد دەستیان کرد بە پەرەپێدانی فیلمێکی وەرچەرخان کە سەرنجی لەسەر ساول بوو کە چیرۆکی سەرچاوەیئەو نیشان دەدات. کارەکتەری ساول و ڕۆڵی ئۆدنکیرک ستایشی ڕەخنەگرانی لێکرا. ئۆدنکیرک شەش جار پاڵێوراو بوو بۆ خەڵاتی پرایم تایمئیمی بۆ ئەکتەری سەرەکی سەرکەوتوو لە زنجیرە درامایەکدا بەھۆی ڕۆڵی لە فیلمی Better Call Saul. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٨ی ئازاری ٢٠٢٤}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Bob Odenkirk}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|تەلەڤیزیۆن}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئیمی پرایم تایم]] [[پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم لە ئێڵەنۆی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی ئێڵەنۆی]] [[پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:کوڕە نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:کۆمیدیاکارە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٢]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:نووسەرە تەلەڤیزیۆنییە ئەمریکییەکان]] 6s5mtypjvi1ui242stxe532041i3j3z 0 271584 1590349 1505288 2026-06-15T02:26:09Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590349 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}}'''سامی ئەبوو زوھری''' ({{Lang|ar|سامی أبوو زُھْری}}، لەدایکبووی ساڵی 1967<ref>[https://www.all4palestine.org/ModelDetails.aspx?gid=10&mid=1518&lang=en Sami Abu Zuhri Personal Info]</ref>) وتەبێژی باڵای ڕێکخراوی [[فەلەستینییەکان|فەلەستینی]] [[حەماس|حەماسە]]. زوھری لە ساڵی ١٩٦٧ لە شاری [[ڕەفەح]] لەدایک بووە. لە [[زانکۆی ئیسلامی غەززە]] مێژووی خوێندووە و لە نێوان ساڵانی ١٩٩٤–١٩٩٧ وەک سەرۆکی ئەنجومەنی خوێندکارانی زانکۆی ئیسلامی کاری کردووە. لە ساڵی ٢٠٠٤ بڕوانامەی ماجستێری لە مێژوودا بەدەستھێناوە. زوھری لە ١٩ی ئایاری ٢٠٠٦ ناوبانگێکی زۆری بەدەستھێنا، پێش ئەو کاتە ئەندامێکی تاڕادەیەک نەناسراوی حەماس بوو، کاتێک بەرپرسانی ئاسایش و گومرگی فەلەستین بۆیان دەرکەوت کە ٦٤٠ ھەزار [[یۆرۆ]]ی لەسەر کەسەکەی ھەیە؛ ڕاپۆرتێکی دیکە ئیدیعای کردووە کە بڕە پارەیەکی زیاتری ٩٠٠ ھەزار یۆرۆی لەبەردەستدایە، و دەستی بەسەردا گرتووە، دوای ئەوەی زوھری پشتێنێکی پارەی شاراوەی لە دەروازەیەکی سنووریی ڕۆتینی لە [[میسر|میسرەوە]] بۆ [[کەرتی غەززە]] خستووەتە خوارەوە. ئەم ھەواڵە ھێزە نیمچە سەربازییەکانی حەماس و [[بزووتنەوەی فەتح|فەتحی]] ڕکابەریی گەیاندە بازگەی پەڕینەوەکە، کە زوھری ڕەتیکردەوە بەبێ ئەو دراوانە بەجێبھێڵێت، کە وەک قاچاخ دەستی بەسەردا گیرابوو. ئەبوو زوھری لە لێدوانێکیدا بۆ پەیامنێری کەناڵی ئەلجەزیرەی عەرەبی ڕای گەیاندووە، ئەو پارەیە بە شێوەیەکی تایبەت لەلایەن ئەو کەسانەوە بەخشراوە کە لە گەشتێکیدا بۆ گەلانی عەرەب چاوی پێکەوتووە. چاودێرانی ئەورووپی کە وێستگەکەیان گرتە دەست کاتێک [[ئیسرائیل]] لە غەززە کشایەوە، تۆمەتبارن بە پشکنینی کاڵا قاچاخەکان کە ھەندێکجار چەک و خۆراکیش لەخۆدەگرێت. خولیۆ دی لا گاردیا، وتەبێژی ھێزەکانی [[یەکێتیی ئەورووپا|یەکێتی ئەورووپا]] کە چاودێری ڕێڕەوەکە دەکەن، ڕای گەیاندووە، ئەو گەشتیارانەی لە ڕێگەی [[ڕەفەح]]ەوە دەپەڕنەوە، دەبێت ھەموو بڕە پارەکانیان زیاتر لە دوو ھەزار دۆلار ڕابگەیەنن. ئەبوو زوھری ناڕەزایەتی خۆی دەربڕی بەرامبەر بە خستنەڕووی ئەو شتەی کە بە «بەناو ھۆلۆکۆست» ناوی بردووە لە پلانی وانەکانی پێشنیارکراوی UNRWA بۆ خوێندکاران لە غەززە. ناوبراو درێژەی بە قسەکانی دا و وتی: پێمان وایە گرنگترە فەلەستینییەکان فێری تاوانەکانی داگیرکاری ئیسرائیل بکرێت.<ref name="YahooAstal">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hadid|یەکەم=Diaa|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠٠٩|سەردێڕ=Hamas leader denies Nazi genocide of Jews|ناونیشان=https://news.yahoo.com/s/ap/20090831/ap_on_re_mi_ea/ml_hamas_holocaust|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090904072407/http://news.yahoo.com/s/ap/20090831/ap_on_re_mi_ea/ml_hamas_holocaust|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[Yahoo!]]}}</ref> کاتێک گومانلێکراوانی تاوانبارانی ڕفاندن و کوشتنی ھەرزەکارانی ئیسرائیلی لە ساڵی ٢٠١٤ مەروان قەوەسماحی و عامر ئەبوو عائیشە دوای بەرەنگاربوونەوەی دەستگیرکردن لەلایەن ئیسرائیلەوە کوژران، ناوبراو وتی "حەماس ستایشی ئەو ڕۆڵە دەکات کە شەھیدەکان لە ڕاوەدوونانی دانیشتوانی ئیسرائیلدا بینیویانە و جەختیش دەکەینەوە کە تیرۆرکردنیان نابێت". بەرگری لاواز بکەن".<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-israel-idUSKCN0HI09H20140923|سەردێڕ=Israel says its troops kill Hamas men accused of slaying teens|ئیش=Reuters|ڕێکەوت=٢٣ی ئەیلوولی ٢٠١٤|via=www.reuters.com}}</ref> دەوترێت لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠١٤، سامی دەبوو زوھری، ژنە پەیامنێرێکی بیانی کە بنکەکەی لە غەززەی ھەراسان کردووە و لەلایەن ئەو گرووپە [[ئیسلامەتی|ئیسلامییەی]] کە حوکمڕانی کەرتی غەززە دەکەن لێکۆڵینەوەی لەگەڵدا دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Hamas spokesman said to have harassed female foreign reporter|ناونیشان=http://www.timesofisrael.com/hamas-spokesman-said-to-have-harassed-female-foreign-reporter/|وێبگە=The Times of Israel}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Hamas spokesman accused of sexual harassment|ناونیشان=http://www.i24news.tv/en/news/international/middle-east/53652-141207-hamas-spokesman-accused-of-sexual-harassment|وێبگە=i24news}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/09/14/AR2008091400328.html واشنتۆن پۆست]14 ئەیلوولی ٢٠٠٨ ''عەباس ئامانجی ئەوەیە تا ساڵی ٢٠١٠ لە پۆستەکەیدا بمێنێتەوە سەرەڕای وتارەکەی حەماس'' [[ڕۆیتەرز]] * [https://web.archive.org/web/20080523163826/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1580339/Israeli-minister-vows-Palestinian-%27holocaust%27.html دەیلی تەلەگراف] ''وەزیری ئیسرائیل سوێندی «ھۆلۆکۆست»ی فەلەستینی خوارد'' لەلایەن تیم بوتچەرەوە * [http://uk.reuters.com/article/middleeastCrisis/idUKL1585112620080515 ڕۆیتەرز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001070414/http://uk.reuters.com/article/middleeastCrisis/idUKL1585112620080515 |date= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ }} ١٥ی ئایاری ٢٠٠٨ ''بوش ستایشی «گەلی ھەڵبژێردراو»ی ئیسرائیل دەکات وەک ئەوەی عەرەبەکان ناڵەیان بۆ دەگێڕن'' * [http://www.ipc.gov.ps/ipc_e/ipc_e-1/e_News/news2004/2004_06/174.html ئەبو زوھری وتەبێژی بزووتنەوەی حەماس] {{Webarchive|url=https://archive.today/20070816085951/http://www.ipc.gov.ps/ipc_e/ipc_e-1/e_News/news2004/2004_06/174.html |date=١٦ی ئابی ٢٠٠٧ }} لە لە زاری ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤ * [http://israelreporter.com/2005/09/30/wnd-exclusive-interview-with-senior-hamas-spokesman-sami-abu/Abu چاوپێکەوتنی زوھری لەگەڵ سامی ئەبو زوھری]k>، ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٥ * [http://www.cnn.com/2006/WORLD/meast/05/19/hamas.border/index.html سی ئێن ئێن نیووز], ''بەرپرسێکی حەماس لە سنوورەکاندا بە زیاتر لە یەک ملیۆن دۆلارەوە گیرا'' ١٩ی ئایاری ٢٠٠٦ * [https://abcnews.go.com/International/wireStory?id=1980595 کەناڵی ABC News]: «بەرپرسێکی حەماس بە قاچاخ ٨١٧ ھەزار دۆلار گیرا» * [http://www.imemc.org/article/54493 IMEMC] ''ئەبو زوھری داوا لە عەباس دەکات کە شکستی دانوستانەکانی ئاشتی لە ٢٦ی نیسانی ٢٠٠٨ ڕابگەیەنێت'' * [http://www.haaretz.com/hasen/spages/976429.html ھائارێتس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100311205310/http://www.haaretz.com/hasen/spages/976429.html |date=١١ی ئازاری ٢٠١٠ }} ٢٠ی نیسانی ٢٠٠٨ ''ڕاپۆرت: حەماس پلانی میسری بۆ ئاگربەست لەگەڵ ئیسرائیل ڕەتکردەوە'' * [http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1202742145654&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull Jpost]{{بەستەری مردوو|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1202742145654&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |date=تەممووزی ٢٠٢٥ }} ''سەرۆکی تیرۆری حیزبوڵڵا لە بۆردومانی دیمەشق کوژرا'' لەلایەن یاکۆڤ کاتز… * [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/04/AR2008080401933.html واشنتۆن پۆست] ٥ی ئابی ٢٠٠٨ ''دەستڕاگەیشتن بە چاودێری غەززییەکان ھەڵەی لێکۆڵینەوەی ئیسرائیلی لە ڕاپۆرتێکدا لەلایەن لیندا گرادشتاینەوە ڕەخنەی لێگیرا'' {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|فەلەستین|ژیاننامە}} [[پۆل:ئەندامانی حەماس]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٧]] fogso3pnx6pf2f1latorrtblj2djmxe 0 271588 1590421 1580583 2026-06-15T09:35:18Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590421 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس-کەسایەتی}} '''سەڵاح بەردەویل''' ({{بە عەرەبی|صلاح البردویل}}؛ ٢٤ی ئابی ١٩٥٩ – ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥) ئەندامی مەکتەبی سیاسیی [[حەماس]] و وتەبێژی ڕێکخراوەی ئیسلامیی فەلەستین بوو. ئەو ھەروەھا نوێنەری حەماس لە ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین بوو. زۆرجار لە میدیاکانی ڕۆژاوا بەردەویل وەک سەرچاوەیەک بۆ بۆچوونەکانی حەماس دەھێنرێتەوە. لە مانگی ئازاری ٢٠١٨ بە ئاژانسی ھەواڵی قودسی ڕاگەیاندووە، حەماس ئامادەیە بچێتە گفتوگۆی ئاشتی لەگەڵ ئەمریکا. ئەم لێدوانە [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستین]] و [[بزووتنەوەی فەتح|فەتحی]] توڕە کرد کە پێیان وایە حەماس دەیەوێت وەک نوێنەری سەرەکی فەلەستینییەکان سەیر بکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2018/03/hamas-express-willingness-dialogue-america-palestinian-cause.html|سەردێڕ=Hamas says it's open to dialogue with US|دوایین=null|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٨|ئیش=Al-Monitor|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en-us}}</ref> بەردەویل پێشتر لە ساڵی ٢٠١٧ ڕای گەیاندبوو کە ھەوڵەکانی ئاشتەوایی لە فەلەستین بەھۆی فشارەکانی ئەمریکاوە شکست دەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/in-candid-video-hamas-official-says-reconciliation-failing-due-to-us-pressure/|سەردێڕ=Hamas official claims reconciliation failing due to US pressure|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en-US}}</ref> دوابەدوای بڕیاری [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] بۆ گواستنەوەی باڵیۆزخانەکەی لە [[تێل ئەڤیڤ|تەلئەبیبەوە]] بۆ [[ئورشەلیم|قودس]] کە کوشتنی خۆپیشاندەرانی فەلەستینی لە مانگی ئایاری ٢٠١٨دا بەدوای خۆیدا ھێنا، بەردەویل لە زاری چەندین سەرچاوەوە بڵاوی کردەوە کە لە کۆی ٦٢ کەس کە لەلایەن سەربازانی ئیسرائیلەوە کوژراون، ٥٠ کەسیان ئەندامی حەماس بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/hamas-official-50-of-the-people-killed-in-gaza-riots-were-members/|سەردێڕ=Hamas official: 50 of the 62 Gazans killed in border violence were our members|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Harpin|یەکەم=Lee|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|سەردێڕ=Hamas: Majority of Gaza border deaths were our members|ناونیشان=https://www.thejc.com/news/world/senior-hamas-figure-admits-majority-of-gaza-border-deaths-were-terror-group-members-1.464210|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180517022840/https://www.thejc.com/news/world/senior-hamas-figure-admits-majority-of-gaza-border-deaths-were-terror-group-members-1.464210|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئایاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.thejc.com|بڵاوکەرەوە=[[The Jewish Chronicle]]|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.memri.org/tv/hamas-politburo-member-bardawil-fifty-martyrs-were-hamas-members|سەردێڕ=Hamas Political Bureau Member Salah Al-Bardawil: 50 of the Martyrs Killed in Gaza were from Hamas, 12 Regular People|ئیش=MEMRI|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en}}</ref> ئەمەش دوای لێدوانێکی ھێزەکانی ئیسرائیل ھات کە لە کۆی ٦٢ فەلەستینی کە لە کاتی ناڕەزایەتییەکانی سنووری غەززە کوژراون، ٥٠ کەسیان چالاکوان بوون، ھەروەھا بەیاننامەیەکی جیھادی ئیسلامی کە سێ کەس لە ٦٢ کوژراوەکە ئەندامی باڵی سەربازیبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/50-of-dead-in-gaza-protest-were-hamas-activists-says-hamas-official-1.6094899|سەردێڕ=50 of Dead in Gaza Protests Were Hamas Activists, Says Senior Hamas Official|دوایین=Khoury|یەکەم=Jack|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|ئیش=Haaretz|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=en|archive-date=١٩ی ئایاری ٢٠١٨|archive-url=https://web.archive.org/web/20180519122401/https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/50-of-dead-in-gaza-protest-were-hamas-activists-says-hamas-official-1.6094899|url-status=dead}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ژیاننامە|فەلەستین}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٩]] [[پۆل:سیاسەتمەدارە فەلەستینیەکان]] [[پۆل:سەرکردەکانی حەماس]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٥]] [[پۆل:مسوڵمانە سوننە فەلەستینییەکان]] [[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]] [[پۆل:مردووان بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی یاسادانانی فەلەستین ٢٠٠٦]] dswv3klqrafracva7ub5hvn63b2x69f 1 271624 1590351 1474707 2026-06-15T02:26:20Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590351 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[سامی ئەبوو زوهری]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1310068 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20081001070414/http://uk.reuters.com/article/middleeastCrisis/idUKL1585112620080515 بۆ http://uk.reuters.com/article/middleeastCrisis/idUKL1585112620080515 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.today/20070816085951/http://www.ipc.gov.ps/ipc_e/ipc_e-1/e_News/news2004/2004_06/174.html بۆ http://www.ipc.gov.ps/ipc_e/ipc_e-1/e_News/news2004/2004_06/174.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٥:٤٢، ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[سامی ئەبوو زوهری]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1324859 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20090904072407/http://news.yahoo.com/s/ap/20090831/ap_on_re_mi_ea/ml_hamas_holocaust بۆ https://news.yahoo.com/s/ap/20090831/ap_on_re_mi_ea/ml_hamas_holocaust زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٩:٢٢، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[سامی ئەبوو زوھری]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590349 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100311205310/http://www.haaretz.com/hasen/spages/976429.html بۆ http://www.haaretz.com/hasen/spages/976429.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٢:٢٦، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 8or40gny6pis5mdtpd2s7cv3795a3y9 0 273531 1590459 1585791 2026-06-15T11:17:14Z ~2026-34941-15 77106 /* */ 1590459 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی پردێ | partof = [[شەڕی کەرکووک (٢٠١٧)]] | image = Kirkuk_offensive-ar.svg | image_caption = | image_size = 300px | date = ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ | place = [[پردێ]] | result = سەرکەوتنی کوردستان<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2017/10/21/iraq-forces-in-full-control-of-kirkuk-province «Iraqi forces in full control of Kirkuk province»]. ''ئەل جەزیرە'' (بە ئینگلیزی). ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧. لە ٧ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.</ref><ref>[https://www.france24.com/en/20171020-iraqi-forces-complete-takeover-oil-rich-kirkuk-province-clashes-kurds-kurdistan «Iraqi forces complete takeover of oil-rich Kirkuk province»]. ''فەڕانسا ٢٤'' (بە ئینگلیزی). ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧. لە ٧ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.</ref><ref>چمەیتێلی، مەحێر؛ جەلەبی، ڕەیان (٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧). [https://www.reuters.com/article/world/iraqi-forces-complete-kirkuk-province-takeover-after-clashes-with-kurds-idUSKBN1CP0PT/ «Iraqi forces complete Kirkuk province takeover after clashes with Kurds»]. ''رۆتەرز''. لە ٧ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.</ref> | combatant1 = {{ئاڵا|کوردستان|size=22px}}<br /> | combatant2 = {{ئاڵا|عێراق|size=22px}} | commander1 = {{ھێمای ئاڵا|کوردستان}} '''[[مەسعوود بارزانی]]''' {{ھن}} {{ھێمای ئاڵا|کوردستان}} [[سیروان بارزانی]] {{ھن}} {{ھێمای ئاڵا|کوردستان}} [[جەمال کەرکووکی]] {{ھن}} {{ھێمای ئاڵا|کوردستان}} [[حوسێن یەزدانپەنا]] {{ھن}} {{ھێمای ئاڵا|کوردستان}} [[حەمەڕێگر]] | commander2 = {{ھێمای ئاڵا|عێراق}} '''[[حەیدەر عەبادی]]'''{{ھن}}({{بچووک|فەرماندەی گشتی}}) {{ھن}} {{ھێمای ئاڵا|عێراق}} [[فازڵ بەرواری]] | units1 = {{ھێمای ئاڵا|کوردستان|size=22px}} [[پێشمەرگە]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_the_Kurdistan_Freedom_Party_(Iran).svg}} [[پارتی ئازادیی کوردستان (ئێران)|پارتی ئازادیی کوردستان]] | casualties1 = ٦ کوژراو | casualties2 = ١١٨ کوژراو، ١٥٠ بریندار،{{ھن}} تێکشکاندنی ١٢ [[ھامڤی]]، ١ [[ئێم١ ئابرامس]]، ١ [[تی-٧٢]]<ref>https://www.newarab.com/analysis/iraqi-kurds-are-tired-being-attacked-us-made-weapons</ref> | units2 =[[حەشدی شەعبی]]{{ھن}}[[ھێزە وشکانییەکانی عێراق]]|campaignbox={{ململانێی کورد و عێراق (٢٠١٧)}}}} '''شەڕی پردێ''' یان '''داستانی پردێ''' ڕووبەڕووبوونەوەیەکی سەربازی بوو لە نێوان [[پێشمەرگە]] و [[ھێزە وشکانییەکانی عێراق|سوپای عێراق]] لە درێژەی [[ململانێی کورد و عێراق (٢٠١٧)|ململانێی عێراق و کورد]] لە ٢٠١٧. یەکەم ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی بوو لە نێوان ھەردوولا لە دوای [[شەڕی عێراق]]ەوە. == پشت ڕووداوەکان == سەرەتا شەڕەکە لەو کاتەوە دەستی پێکرد کە سەربازانی [[حەشدی شەعبی]] [[کەرکووک|کەرکووکیان]] گرت و ھەوڵی داگیرکردنی [[ھەولێر]]یاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Iddon|یەکەم=Paul|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Holding the line: Why the Peshmerga's stand at Pirde matters|ناونیشان=https://manage.rudaw.net/english/analysis/21102018|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731193954/https://manage.rudaw.net/english/analysis/21102018|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Rûdaw}}</ref> == شەڕەکە == شەڕەکە کاتژمێر ٧:٠٠ی سەرلەبەیانی لەسەر ڕێگای ھەولێر بۆ کەرکووک لە نزیک گوندی پیردێ دەستیپێکرد، کاتێک [[ھێزی تایبەتی عێراقی|دەزگای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆری عێراق]] دەستیکرد بە ئامانجگرتنی یەکە کوردییەکان لەڕێی تۆپی ھاوەنەوە. ھاوەنێکی ڕواڵەتی ٨١ ملیمەتری بە دووریی کۆمەڵێک ژەنەراڵی کورد کە لە دەرەوەی بنکەیەکی فەرماندەیی وەستابوون، تەقییەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kleinmann|یەکەم=Yomi|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Kurdish Troops Halt Iraqi Forces on the Kurdistan Border|ناونیشان=https://warisboring.com/kurdish-troops-halt-iraqi-forces-on-the-kurdistan-border/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240731193950/https://warisboring.com/kurdish-troops-halt-iraqi-forces-on-the-kurdistan-border/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=War is Boring}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[گشتپرسیی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|شەڕ|عێراق|پارێزگای ھەولێر|پارێزگای کەرکووک}} [[پۆل:شەرەکانی ٢٠١٧]] [[پۆل:یاخیبوونی کوردان لە عێراق]] [[پۆل:ململانێی عێراق]] [[پۆل:ململانێی کورد و عێراق]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای کەرکووک]] as9encxlk9uunjn1lfrvd792qh3k1dl 0 273716 1590323 1586836 2026-06-14T22:37:41Z MFTG 21816 /* ناو */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1590323 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Hawler Governorate.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[چۆمان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٥٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة مرکز قضاء جومان''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Choman Subdistrict center district '') یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[چۆمان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = کوردی}}</ref> لە زۆربەی یەکەی کارگێڕی [[قەزا]]دا لە [[ھەرێمی کوردستان]] و [[عێراق]]دا، کاتێک یەکەی [[قەزا]] دێتە کایەوە، ئەوا ناحیەی ناوەندی قەزاکەش دێتە کایەوە بە ھەمان ناو. == ناو == * ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی [[چۆمان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> * ناوی "چۆمان" یەکێکە لە ناوە دێرین و ڕەسەنە کوردییەکان، وەک چۆن ناوەندی قەزاکەش ([[چۆمان]]) بەھۆی پێگەی جوگرافییەکەیەوە ئەم ناوەی لێنراوە. بۆچوونی زمانەوانی و مێژوویی سەرەکی لەسەر ڕەگی ئەم ناوە بۆ ئەم خاڵانەی خوارەوە دەگەڕێتەوە: ** واتای زمانی (چۆم + ان): بۆچوونی ھەرە بەھێز و زانستی لەسەر ناوی چۆمان، پەیوەندی بە سروشت و جوگرافیای ناوچەکەوە ھەیە لە ڕووی بوونی سەرچاوەی ئاوەوە، '''چۆم:''' لە زمانی کوردیدا (بەتایبەت لە شێوەزاری ڕانیەیی، سۆرانی، و موکریانی) بە واتای [[ڕووبار]]، ڕووباری گەورە، یان چەم دێت. '''ان:''' پاشگرێکی کۆ یان نیشانەی شوێنە لە زمانی کوردیدا (وەک چۆن دەڵێین دارستان، کوردان، یان ھۆزان). کەواتە "چۆمان" وەک وشە واتە "ڕووبارەکان" یان "شوێنی چۆم و ڕووبارەکان". ئەم ناوەش تەواو لەگەڵ سروشتی ناوچەکەدا دەگونجێت، لەبەرئەوەی شارۆچکەی چۆمان دەکەوێتە سەر ڕێڕەوی چەندین ڕووبار و چەم و سەرچاوەی ئاوی گرنگ (وەک ڕووباری باڵەکایەتی) کە لە چیا سەرکەشەکانی وەک ھەڵگورد و سەکرانەوە سەرچاوە دەگرن. ** پێگەی جوگرافی (دۆڵی چۆمان): ھەندێک لە مێژوونووسان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە ڕابردوودا بەو دەشتایی و دۆڵە فراوانەی کە ڕووبارەکەی پێدا تێدەپەڕێت وتراوە "دۆڵی چۆمان" (واتە دۆڵی ڕووبارەکە)، و دواتر کە ئاوەدانی و گوند لەو شوێنەدا دروست بووە، ناوی دۆڵەکە گواستراوەتەوە بۆ سەرنشینەکان و بووە بە ناوی شارۆچکەکە. == مێژوو == == جوگرافیا == سنوری ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان: * لە باکوورەوە [[ناحیەی سمێلان]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی قەسرێ]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] و [[شارستانی پیرانشار]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی گەڵاڵە]] و [[ناحیەی قەسرێ]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11079215</ref> == دانیشتوان == ژمارەی دانیشتووانی (١٣٩٦٥) ھەزار کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> == کشتووکاڵ == == شوێنەوار == == کارگێڕی == ئەم ناحیەیە لە (٢٤) گوند پێکھاتووە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان| ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[ئێنێ]] * [[باسان]] * [[بندایزان]] * [[خۆشکان، چۆمان]] * [[دێڵزێ]] * [[سەکران]] * [[سینگۆرە]] * [[شیخ وەتمان]] * [[شیوەڵۆک]] * [[شێخان، چۆمان]] * [[قەڵاتەبۆر]] * [[کانی سپی، چۆمان]] * [[کەوەرتە]] * [[کۆسرەتان]] * [[کۆنەخانان]] * [[گۆرۆنێ]] * [[مژدەنیان]] * [[مەران]] * [[مەمی خەلان]] * [[ناوبەرگە]] * [[ناوپردان]] * [[وەردێ]] * [[وێزێ]] {{Div col end}} ==ئەمانەش ببینە== * [[قەزای چۆمان]] * [[ناحیەی قەسرێ]] * [[ناحیەی گەڵاڵە]] * [[ناحیەی سمێلان]] * [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] == سەرچاوەکان == {{گوندەکانی چۆمان}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] a55jej28knpvlfdhnuwtsd7lblwbsqz 0 273723 1590465 1578407 2026-06-15T11:40:16Z MFTG 21816 /* ناو */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1590465 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی حاجی ئۆمەران | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Hawler Governorate.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٩٧٥ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی حاجی ئۆمەران''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة مرکز قضاء حاجي عمران''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Haji Omaran Subdistrict'') یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[حاجی ئۆمەران]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = کوردی}}</ref> == ناو == * ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی [[حاجی ئۆمەران]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> * ناوی شارۆچکەی حاجی ئۆمەران چیرۆکێکی مێژوویی و ڕەسەنی لە پشتە کە دەگەڕێتەوە بۆ ناوی کەسایەتییەکی ناوچەکە. وشەی حاجی ئۆمەران لە دوو بەش پێکدێت: (حاجی + ئۆمەران). '''حاجی:''' نازناوێکە بۆ ئەو کەسەی کە فەریزەی حەجی جێبەجێ کردووە. '''ئۆمەران:''' لە زمانی کوردیدا (بەتایبەت لە شێوەزاری ناوچەکە) گۆڕانکاری بەسەر ناوی "عومەر"دا ھاتووە و بووە بە "ئۆمەر" یان "ئۆمەران". بنەڕەتی ناوەکە، بەپێی گێڕانەوە مێژووییەکان و سەرچاوە زارەکییەکانی ناوچەکە، لە کۆندا پیاوێکی چاک، نیشتەجێبوو یان سەرۆک ھۆزێک بە ناوی "حاجی عومەر" (حاجی ئۆمەر) لەو دەڤەرەدا ژیاوە کە خاوەنی مەڕان و مڵک یان پێگەیەکی دیار بووە. لەبەر ئەوەی ئەو شوێنە بووە بە مەڵبەندی نیشتەجێبوونی ئەو و بنەماڵەکەی، ناوچەکە بە ناوی ئەوەوە ناونراوە. لە زاری ناوچەییشدا، بۆ ڕێزگرتن یان وەک کۆمەڵە ناوێک، پاشگری "ان" چۆتە سەر ناوەکە (ئۆمەران) کە ئاماژەیە بۆ "نەوەکانی حاجی ئۆمەر" یان "شوێنی حاجی ئۆمەر". == مێژوو == == جوگرافیا == سنوری ناحیەی حاجی ئۆمەران: * لە باکوورەوە [[ناوچەی لاجان]]. * لە باشوورەوە [[ناوچەی ناوەندی شارستانی پیرانشار]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناوچەی ناوەندی شارستانی پیرانشار]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی سمێلان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11079213#map=11/36.7149/44.9897</ref> == دانیشتوان == ژمارەی دانیشتووانی (١٢١٠) ھەزار کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> == کشتووکاڵ == == شوێنەوار == == کارگێڕی == ئەم ناحیەیە لە (١٩) گوند پێکھاتووە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان| ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[حاجی ئۆمەران]](ناوەند) * [[ئازادی، چۆمان]] * [[ئاشی بڕەگوێز]] * [[ئاڵانە، چۆمان]] * [[باوەکراوە]] * [[واشانکە]] * [[خەلان، چۆمان]] * [[دەربەندی ڕایات]] * [[دۆڵەبۆن]] * [[ڕایات]] * [[ڕەشەھەرمێیان]] * [[زینوێ]] * [[سەیداوە، چۆمان]] * [[شۆرە]] * [[شیوەڕەش]] * [[چیکان]] * [[گەلەژێر]] * [[گوندەژۆر]] * [[ماوەتان]] * [[ناوەندە]] {{Div col end}} ==ئەمانەش ببینە== * [[قەزای چۆمان]] * [[ناحیەی قەسرێ]] * [[ناحیەی گەڵاڵە]] * [[ناحیەی سمێلان]] * [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] == سەرچاوەکان == {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] mduwvw97qrm9x2rc72vb5qrqaecpcf7 0 273727 1590322 1578410 2026-06-14T22:28:43Z MFTG 21816 /* ناو */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1590322 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی سمێلان | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Hawler Governorate.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[سمێلان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ٢٠٠٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی سمێلان''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة مرکز قضاء سمیلان''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Smelan Subdistrict'') یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[سمێلان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = کوردی}}</ref> == ناو == * ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی [[سمێلان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] }}</ref> * ناوی "سمێلان" چەند بۆچوون و گێڕانەوەیەکی جیاوازی مێژوویی و زمانی لەسەرە کە باس لە ڕەگی ناوی ئەم ناوچەیە دەکەن. گرنگترین و باوترین ئەو بۆچوونانە ئەمانەن: ** گێڕانەوەی سروشتی و جوگرافی (سێ مێلان): باوترین بۆچوون لە ناوچەکەدا ئەوەیە کە ناوەکە لە لێکدانی دوو وشەی کوردیی "سێ" و "مێل" (یان مێلان) ھاتووە. '''مێل یان مل:''' لە زمانی کوردیدا بە واتای ملە، ڕێگای شاخاوی، یان یاڵ و بەرزایی دێت. لەبەر ئەوەی گوندی سمێلان لە ڕووی جوگرافییەوە کەوتووەتە نێوان سێ ملە یان سێ بەرزایی و ڕێگای شاخاوی کە ناوچەکە دەبەستنەوە بە دەوروبەری، بە تێپەڕبوونی کات ناوی "سێ مێلان" سووک کراوە و بووە بە "سمێلان". ** پەیوەندی بە ناوی ھۆز یان تیرەوە: بۆچوونێکی دیکەی مێژوویی ھەیە کە پێی وایە ناوی سمێلان پەیوەندی بە کۆچی مێژوویی یان نیشتەجێبوونی لقێکی ھۆزی گەورەی "[[میلان (ئێڵ)|میلان]]" (یان مۆریان) ھەیە لەم ناوچەیەدا. لە مێژووی کوردستاندا ھۆزی میلان و کۆچەرەکان جوڵەی زۆریان ھەبووە، و ئەگەری ھەیە ئەم ناوچەیە ناوی خۆی لەوانەوە وەرگرتبێت (واتە شوێنی میلانییەکان). == مێژوو == == جوگرافیا == سنوری ناحیەی سمێلان: * لە باکوورەوە [[ناوچەی لاجان]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] و [[ناحیەی گەڵاڵە]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی دیانا]]، [[ناحیەی وەرتێ]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11079214#map=11/36.7271/44.8352</ref> == دانیشتوان == ژمارەی دانیشتووانی (٤٦٩٧) ھەزار کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> == کشتووکاڵ == == شوێنەوار == == کارگێڕی == ئەم ناحیەیە لە (٣٥) گوند پێکھاتووە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان| ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[سمێلان]](ناوەند) * [[ئاشی بێکۆرە]] * [[برایەتی، چۆمان|برایەتی]] * [[بێشە]] * [[بێولە]] * [[پیرۆمەر]] * [[جاوەکە]] * [[چۆمانی سمایل ئاغا]] * [[چۆمباڵۆک]] * [[چۆمبرس]] * [[دارەگرد]] * [[درێشک]] * [[دزووک]] * [[دۆلانە]] * [[دۆڵبالیس]] * [[دێگە، چۆمان]] * [[ڕوست]] * [[سرێشمە، چۆمان|سرێشمە]] * [[سەری مارساوا]] * [[شلان]] * [[شلۆک]] * [[شیوەچنار]] * [[شیوەماوان]] * [[شێرکاوە]] * [[کاولان، سمیلانی چۆمان|کاولان]] * [[گرتک]] * [[گزرە]] * [[گەزنە، چۆمان|گەزنە]] * [[گوڵان، چۆمان|گوڵان]] * [[گوێزلینگە]] * [[مامەخەتیبیان]] * [[ماوان]] * [[نزاری]] * [[ھەبلەسان]] * [[ھەوێزە بۆر]] * [[ھۆرێ]] {{Div col end}} ==ئەمانەش ببینە== * [[قەزای چۆمان]] * [[ناحیەی قەسرێ]] * [[ناحیەی گەڵاڵە]] * [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] * [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] == سەرچاوەکان == {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] 5ykcupv1ko49ybtozn44gfeca6wgs4n 0 274211 1590456 1556265 2026-06-15T11:12:59Z Solaveae 67481 /* پیشە */ زیادکردنی زانیاری لەسەر نوێترین فیلمی دەرهێنەر، "ئەنفا ٨". 1590456 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی | پێشگری ڕێزلێنان = | ناو =کارزان کاردۆزی | پاشگری ڕێزلێنان = | ناوی خۆماڵی = | زمانی ناوی خۆماڵی = | وێنە = كارزان کاردۆزی دەرهێنەر و نوسەر.jpg | قەبارەی وێنە = | جێگری وێنە = | لێدوانی وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = | شوێنی لەدایکبوون =[[سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]] | ڕێکەوتی ونبوون = | شوێنی ونبوون = | ڕەوشی ونبوون = | ڕێکەوتی مەرگ = | شوێنی مەرگ = | ھۆکاری مەرگ = | شوێنی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | پۆتانەکانی گۆڕ = | مۆنیومێنتەکان = | نیشتەجێ =[[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] | نەتەوە =[[کورد]] | ناوەکانی تر = | شارومەندێتی = | پەروەردە = <!-- ئاستی پەروردە، نم. بەکەلۆریۆس، دکتۆرا، ھتد. لەگەڵ بواری خوێندنەکەی --> | خوێندنگە = <!-- ئەو زانکۆ، قوتابخانە، یان پەیمانگایەی لێی خوێندووە --> | پیشە =[[دەرھێنەری فیلم|دەرھێنەر]] {{ھن}} [[نووسەر]] | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | ڕێکخراو = | وەکیل = | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | شێواز = | دارایی = | باڵا = | تەلەڤیزیۆن = | ئۆفیس = | وادە = | پێش = | پاش = | حیزب = | بزاڤ = | بەرامبەرەکان = | تۆمەت = | سزا = | دۆخی دادوەری = | ھاوسەر = | یار = | مناڵەکان = | باوان = | دایک = | باوک = | خزمەکان = | خێزان = | خەڵاتەکان = | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = [https://themovingsilent.wordpress.com/ Karzan Kardozi] | پەراوێزەکان = }} '''کارزان کاردۆزی''' ({{بە ئینگلیزی|Karzan Kardozi}}) [[دەرھێنەری فیلم|دەرھێنەر]]، بەرھەمێنەری فیلم و نووسەرێکی [[کورد]]ی نیشتەجێی ئەمریکایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Casagrande|یەکەم=Orsola|سەردێڕ=Kurdistan +100: Stories from a Future State|بڵاوکەرەوە=Comma Press|ساڵ=٢٠٢٣|ژپنک=٩٧٨-١-٩١٢٦٩٧-٣٦-٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Coleman|یەکەم=David|سەردێڕ=The Bipolar Express: Manic Depression and the Movies|ناونیشان=https://archive.org/details/bipolarexpressma0000cole|بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefield|ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٩١٩٤-٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Shabnam J. |دوایین=Holliday|سەردێڕ=Political Identities and Popular Uprisings in the Middle East|بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefield International|ساڵ=٢٠١٦|ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٣٤٨-٤٥٠-٨}}</ref> == ژیاننامە == کارزان کاردۆزی لەدایکبووی شاری [[سلێمانی]]یە لە باشووری کوردستان. لە ساڵی ١٩٩٩ لە تەمەنی منداڵیدا لەگەڵ خانەوادەکەی کۆچی کردووە و لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] لە شاری [[ناشڤیڵ]] لە ویلایەتی [[تێنێسی]] نیشتەجێ بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Kurds before a regional transformation: rollback of independence efforts |ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Lit Verlag |ژپنک=٩٧٨-٣-٦٤٣-٩١٠٣٧-٠|editor-last=Seyder |editor-first=Ferhad Ibrahim |زنجیرە=Konfrontation und Kooperation im Vorderen Orient |شوێن=Zürich |پەڕەکان=١٠٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٠ بەکالۆریۆسی لە بواری دەرھێنان و بەرھەمێنانی فیلم لە کۆلێژی واتکنس بۆ ھونەر و دیزاین و فیلم لە ناشڤیڵ بە دەست ھێناوە و، لە ساڵی ٢٠١٤ ماستەری لە بەرھەمھێنانی فیلم لە زانکۆی سێنتڕاڵ لانکەشەر لە [[شانشینی یەکگرتوو]]ی بەریتانیا بە دەست ھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Bridget |دوایین١=Haylock|یەکەم٢=Catherine |دوایین٢=Barrette|سەردێڕ=Traumatic Imprints: Performance, Art, Literature and Theoretical Practice|بڵاوکەرەوە=Brill|ساڵ=٢٠٢٠|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٨٨٨-٠٨٥-٦}}</ref> == پیشە == === وەک دەرھێنەر === لە ساڵی ٢٠١٥ کارزان دەگەڕێتەوە بۆ کوردستان بۆ دروستکردنی فیلمی بەڵگەنامەیی ''[[دەمەوێت بژیم]]'' کە باس لە ژیانی ڕۆژانەی پەنابەرانی [[ڕۆژاوای کوردستان|کوردانی ڕۆژاوا]] دەکات لە کامپی [[عەربەت]] لە سلێمانی، فیلمەکە بە بوودجەی ٤٠٠ دۆلار بەرھەم ھێنراوە و لە ماوەی تەنھا چوار ڕۆژدا وێنەی گیراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://mubi.com/en/iq/films/i-want-to-live-2015 | سەردێڕ=I Want to Live | وێبگە=MUBI}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٣ کارزان یەکەم فیلمی درێژی داستانیی [[گلگامێش لە کوێیە؟|گێلگامێش لە کوێیە؟]] دروست کرد، کە سەرچاوەی لە داستانی [[گلگامێش]] وەرگرتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پۆستەری فیلمی کوردی |ناونیشان=http://www.nrttv.com/nrt2/detail2/13888 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=nrttv.com}}</ref> فیلمەکە لە شاری سلێمانی بە تیمێکی پێنج کەسی و بوودجەی تەنھا نۆ ھەزار دۆلار وێنەی گیراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Wedonet Is Revolutionizing Work For Kurdistan's Freelancers |ناونیشان=https://ideasbeyondborders.org/wedonet-is-revolutionizing-work-for-kurdistans-freelancers/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Ideas Beyond Borders |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Karzan Kardozi |ناونیشان=https://www.imdb.com/title/tt22817100/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=IMDB |زمان=en}}</ref>. بڕیارە لە هاوینی ٢٠٢٦دا نوێترین فیلمی کاردۆزی بڵاو بکرێتەوە بە ناوی "[[ئەنفا ٨]]" کە لە ژانرای خەیاڵی زانستیدایە، فیلمەکە سەرچاوەی گرتووە لە باس لە ئەفسانە دێرینەکانی میزۆپۆتامیا و میسری دێرین و کوردستان. ڕووداوەکانی فیلمەکە لە داهاتوودا ڕوو ئەدەن لە شارێکدا بە ناوی "سۆلێ"، شارەکە دەسەڵاتداریەتی دەکرێت لە لایەن ژیرێکی دەستکرد بە ناوی "ئەنفا ٨". کارزان کاری دەرھێنانی بۆ ئەم فیلمانەی خوارەوە کردووە: * ''A Walking Shadow'' (٢٠٠٧) * ''A Day in the Country'' (٢٠٠٨) * ''Greed Eats the Soul'' (٢٠٠٩) * ''The Arcturian'' (٢٠١٣) * ''A Viewer on a Movie Projector'' (٢٠١٤) * ''Yilmaz Guney: Rebel with a Cause'' (٢٠١٤) * ''[[دەمەوێت بژیم|I Want To Live]]'' (٢٠١٥) * ''[[گلگامێش لە کوێیە؟|?Where Is Gilgamesh]]'' (٢٠٢٤) * ''[[ئەنفا ٨|Anfa 8]]'' (٢٠٢٦) === وەک نووسەر === * [[یەڵماز گونەی|یەڵماز گیونەی]] (٢٠١٨/غەزەلنووس/٩٠٠ لاپەڕە) * [[سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر]]، بەرگی یەکەم: [[برایانی لومیێر|برایانی لومێر]]، [[ژۆرژ میلییەس|میلییەس]]، [[لوی فۆییاد|فۆییاد]]، فەرھەنگی سینەما (٢٠١٩/غەزەلنووس/١٠٧٦ لاپەڕە) * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی دووەم: [[دی دەبلیوو گریفیز]]، [[چارڵی چاپلن|چارلی چاپلن]] (٢٠١٩/غەزەلنووس/١١٣٠ لاپەڕە) * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی سێیەم: [[باستەر کیتۆن|بەستەر کیتن]]، [[ڕۆبەرت فلاھێرتی]]، [[کارل سیۆدۆر درایەر|کارل درایەر]] (٢٠٢٠/غەزەلنووس/١٢٦٠ لاپەڕە) * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی چوارەم: [[ئێریک ڤۆن سترۆھایم]]، [[فریتز لانگ]] (٢٠٢٠/غەزەلنووس/١٤١٠ لاپەڕە)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=کارزان کاردۆزی دوو بەرگی دیکەی (سەد ساڵ سینەما، سەد دەرهێنەر) بڵاو دەکاتەوە |ناونیشان=https://politicpress.com/34276/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Politic Press |زمان=en-US}}</ref> * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی پێنجەم: [[ئەبێل گانس]]، [[ژان ئێپشتاین]] (٢٠٢٤/غەزەلنووس/٩٠٠ لاپەڕە) * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی شەشەم: [[مۆرناو]]، [[پابست]] (٢٠٢٤/غەزەلنووس/٩٩٨ لاپەڕە) * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی حەوتەم: [[ئیرنست لوبیچ]]، [[جۆزف ڤۆن ستێرنبێرگ]] (٢٠٢٤/غەزەلنووس/١٠٣٠ لاپەڕە) * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی ھەشتەم: [[کینجی میزوگوچی]] (٢٠٢٤/غەزەلنووس/٩٨٨ لاپەڕە) * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی نۆیەم: [[ئاکیرا کورۆساوا]] (٢٠٢٤/غەزەلنووس/١١٧٨ لاپەڕە) * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی دەیەم: [[یاسوجیرۆ ئۆزو]] (٢٠٢٤/غەزەلنووس/١١٤٨ لاپەڕە)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://themovingsilent.wordpress.com/2015/03/24/book-100-years-of-cinema-from-d-w-griffith-to-richard-linklater//|سەردێڕ=100 Years of Cinema, 100 Director (20 January 2020) Karzan Kardozi|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[گلگامێش لە کوێیە؟]] * [[سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر]] * [[سینەمای کوردی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|nm6748553}} {{فیلمی کوردی}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فیلم|کوردستان|عێراق|پارێزگای سلێمانی|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وێژە|ھۆڵیوود}} [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی ون (بۆ زیندووان)]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی سلێمانی]] [[پۆل:کورد]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کورد-ئەمریکی]] [[پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی]] [[پۆل:نووسەرانی کورد]] [[پۆل:نووسەرانی کوردیی ناوەندی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣]] [[پۆل:خەڵکی سلێمانی]] ge8ztlum45vqtitchdxmrchogi79r83 1590458 1590456 2026-06-15T11:15:54Z Solaveae 67481 /* پیشە */ زیادکردنی لینک بۆ زانیاری 1590458 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی | پێشگری ڕێزلێنان = | ناو =کارزان کاردۆزی | پاشگری ڕێزلێنان = | ناوی خۆماڵی = | زمانی ناوی خۆماڵی = | وێنە = كارزان کاردۆزی دەرهێنەر و نوسەر.jpg | قەبارەی وێنە = | جێگری وێنە = | لێدوانی وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = | شوێنی لەدایکبوون =[[سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]] | ڕێکەوتی ونبوون = | شوێنی ونبوون = | ڕەوشی ونبوون = | ڕێکەوتی مەرگ = | شوێنی مەرگ = | ھۆکاری مەرگ = | شوێنی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | پۆتانەکانی گۆڕ = | مۆنیومێنتەکان = | نیشتەجێ =[[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] | نەتەوە =[[کورد]] | ناوەکانی تر = | شارومەندێتی = | پەروەردە = <!-- ئاستی پەروردە، نم. بەکەلۆریۆس، دکتۆرا، ھتد. لەگەڵ بواری خوێندنەکەی --> | خوێندنگە = <!-- ئەو زانکۆ، قوتابخانە، یان پەیمانگایەی لێی خوێندووە --> | پیشە =[[دەرھێنەری فیلم|دەرھێنەر]] {{ھن}} [[نووسەر]] | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | ڕێکخراو = | وەکیل = | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | شێواز = | دارایی = | باڵا = | تەلەڤیزیۆن = | ئۆفیس = | وادە = | پێش = | پاش = | حیزب = | بزاڤ = | بەرامبەرەکان = | تۆمەت = | سزا = | دۆخی دادوەری = | ھاوسەر = | یار = | مناڵەکان = | باوان = | دایک = | باوک = | خزمەکان = | خێزان = | خەڵاتەکان = | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = [https://themovingsilent.wordpress.com/ Karzan Kardozi] | پەراوێزەکان = }} '''کارزان کاردۆزی''' ({{بە ئینگلیزی|Karzan Kardozi}}) [[دەرھێنەری فیلم|دەرھێنەر]]، بەرھەمێنەری فیلم و نووسەرێکی [[کورد]]ی نیشتەجێی ئەمریکایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Casagrande|یەکەم=Orsola|سەردێڕ=Kurdistan +100: Stories from a Future State|بڵاوکەرەوە=Comma Press|ساڵ=٢٠٢٣|ژپنک=٩٧٨-١-٩١٢٦٩٧-٣٦-٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Coleman|یەکەم=David|سەردێڕ=The Bipolar Express: Manic Depression and the Movies|ناونیشان=https://archive.org/details/bipolarexpressma0000cole|بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefield|ساڵ=٢٠١٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٠٨-٩١٩٤-٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Shabnam J. |دوایین=Holliday|سەردێڕ=Political Identities and Popular Uprisings in the Middle East|بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefield International|ساڵ=٢٠١٦|ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٣٤٨-٤٥٠-٨}}</ref> == ژیاننامە == کارزان کاردۆزی لەدایکبووی شاری [[سلێمانی]]یە لە باشووری کوردستان. لە ساڵی ١٩٩٩ لە تەمەنی منداڵیدا لەگەڵ خانەوادەکەی کۆچی کردووە و لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] لە شاری [[ناشڤیڵ]] لە ویلایەتی [[تێنێسی]] نیشتەجێ بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=The Kurds before a regional transformation: rollback of independence efforts |ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Lit Verlag |ژپنک=٩٧٨-٣-٦٤٣-٩١٠٣٧-٠|editor-last=Seyder |editor-first=Ferhad Ibrahim |زنجیرە=Konfrontation und Kooperation im Vorderen Orient |شوێن=Zürich |پەڕەکان=١٠٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٠ بەکالۆریۆسی لە بواری دەرھێنان و بەرھەمێنانی فیلم لە کۆلێژی واتکنس بۆ ھونەر و دیزاین و فیلم لە ناشڤیڵ بە دەست ھێناوە و، لە ساڵی ٢٠١٤ ماستەری لە بەرھەمھێنانی فیلم لە زانکۆی سێنتڕاڵ لانکەشەر لە [[شانشینی یەکگرتوو]]ی بەریتانیا بە دەست ھێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم١=Bridget |دوایین١=Haylock|یەکەم٢=Catherine |دوایین٢=Barrette|سەردێڕ=Traumatic Imprints: Performance, Art, Literature and Theoretical Practice|بڵاوکەرەوە=Brill|ساڵ=٢٠٢٠|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٨٨٨-٠٨٥-٦}}</ref> == پیشە == === وەک دەرھێنەر === لە ساڵی ٢٠١٥ کارزان دەگەڕێتەوە بۆ کوردستان بۆ دروستکردنی فیلمی بەڵگەنامەیی ''[[دەمەوێت بژیم]]'' کە باس لە ژیانی ڕۆژانەی پەنابەرانی [[ڕۆژاوای کوردستان|کوردانی ڕۆژاوا]] دەکات لە کامپی [[عەربەت]] لە سلێمانی، فیلمەکە بە بوودجەی ٤٠٠ دۆلار بەرھەم ھێنراوە و لە ماوەی تەنھا چوار ڕۆژدا وێنەی گیراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://mubi.com/en/iq/films/i-want-to-live-2015 | سەردێڕ=I Want to Live | وێبگە=MUBI}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٣ کارزان یەکەم فیلمی درێژی داستانیی [[گلگامێش لە کوێیە؟|گێلگامێش لە کوێیە؟]] دروست کرد، کە سەرچاوەی لە داستانی [[گلگامێش]] وەرگرتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=پۆستەری فیلمی کوردی |ناونیشان=http://www.nrttv.com/nrt2/detail2/13888 |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=nrttv.com}}</ref> فیلمەکە لە شاری سلێمانی بە تیمێکی پێنج کەسی و بوودجەی تەنھا نۆ ھەزار دۆلار وێنەی گیراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Wedonet Is Revolutionizing Work For Kurdistan's Freelancers |ناونیشان=https://ideasbeyondborders.org/wedonet-is-revolutionizing-work-for-kurdistans-freelancers/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Ideas Beyond Borders |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Karzan Kardozi |ناونیشان=https://www.imdb.com/title/tt22817100/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=IMDB |زمان=en}}</ref>. بڕیارە لە هاوینی ٢٠٢٦دا نوێترین فیلمی کاردۆزی بڵاو بکرێتەوە بە ناوی "[[ئەنفا ٨]]" کە لە ژانرای خەیاڵی زانستیدایە، فیلمەکە سەرچاوەی گرتووە لە باس لە ئەفسانە دێرینەکانی میزۆپۆتامیا و میسری دێرین و کوردستان. ڕووداوەکانی فیلمەکە لە داهاتوودا ڕوو ئەدەن لە شارێکدا بە ناوی "سۆلێ"، شارەکە دەسەڵاتداریەتی دەکرێت لە لایەن ژیرێکی دەستکرد بە ناوی "ئەنفا ٨".<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=فیلمی ئەنفا ٨|بڵاوکەرەوە=Kurdistan24|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/882097|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=ھەواڵی فیلمی ئەنفا ٨|بڵاوکەرەوە=Channel 8|ناونیشان=https://channel8.com/kurdish/news/199488|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> کارزان کاری دەرھێنانی بۆ ئەم فیلمانەی خوارەوە کردووە: * ''A Walking Shadow'' (٢٠٠٧) * ''A Day in the Country'' (٢٠٠٨) * ''Greed Eats the Soul'' (٢٠٠٩) * ''The Arcturian'' (٢٠١٣) * ''A Viewer on a Movie Projector'' (٢٠١٤) * ''Yilmaz Guney: Rebel with a Cause'' (٢٠١٤) * ''[[دەمەوێت بژیم|I Want To Live]]'' (٢٠١٥) * ''[[گلگامێش لە کوێیە؟|?Where Is Gilgamesh]]'' (٢٠٢٤) * ''[[ئەنفا ٨|Anfa 8]]'' (٢٠٢٦) === وەک نووسەر === * [[یەڵماز گونەی|یەڵماز گیونەی]] (٢٠١٨/غەزەلنووس/٩٠٠ لاپەڕە) * [[سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر]]، بەرگی یەکەم: [[برایانی لومیێر|برایانی لومێر]]، [[ژۆرژ میلییەس|میلییەس]]، [[لوی فۆییاد|فۆییاد]]، فەرھەنگی سینەما (٢٠١٩/غەزەلنووس/١٠٧٦ لاپەڕە) * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی دووەم: [[دی دەبلیوو گریفیز]]، [[چارڵی چاپلن|چارلی چاپلن]] (٢٠١٩/غەزەلنووس/١١٣٠ لاپەڕە) * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی سێیەم: [[باستەر کیتۆن|بەستەر کیتن]]، [[ڕۆبەرت فلاھێرتی]]، [[کارل سیۆدۆر درایەر|کارل درایەر]] (٢٠٢٠/غەزەلنووس/١٢٦٠ لاپەڕە) * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی چوارەم: [[ئێریک ڤۆن سترۆھایم]]، [[فریتز لانگ]] (٢٠٢٠/غەزەلنووس/١٤١٠ لاپەڕە)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=کارزان کاردۆزی دوو بەرگی دیکەی (سەد ساڵ سینەما، سەد دەرهێنەر) بڵاو دەکاتەوە |ناونیشان=https://politicpress.com/34276/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=Politic Press |زمان=en-US}}</ref> * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی پێنجەم: [[ئەبێل گانس]]، [[ژان ئێپشتاین]] (٢٠٢٤/غەزەلنووس/٩٠٠ لاپەڕە) * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی شەشەم: [[مۆرناو]]، [[پابست]] (٢٠٢٤/غەزەلنووس/٩٩٨ لاپەڕە) * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی حەوتەم: [[ئیرنست لوبیچ]]، [[جۆزف ڤۆن ستێرنبێرگ]] (٢٠٢٤/غەزەلنووس/١٠٣٠ لاپەڕە) * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی ھەشتەم: [[کینجی میزوگوچی]] (٢٠٢٤/غەزەلنووس/٩٨٨ لاپەڕە) * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی نۆیەم: [[ئاکیرا کورۆساوا]] (٢٠٢٤/غەزەلنووس/١١٧٨ لاپەڕە) * سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی دەیەم: [[یاسوجیرۆ ئۆزو]] (٢٠٢٤/غەزەلنووس/١١٤٨ لاپەڕە)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://themovingsilent.wordpress.com/2015/03/24/book-100-years-of-cinema-from-d-w-griffith-to-richard-linklater//|سەردێڕ=100 Years of Cinema, 100 Director (20 January 2020) Karzan Kardozi|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[گلگامێش لە کوێیە؟]] * [[سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر]] * [[سینەمای کوردی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|nm6748553}} {{فیلمی کوردی}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فیلم|کوردستان|عێراق|پارێزگای سلێمانی|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|وێژە|ھۆڵیوود}} [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کورد]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی ون (بۆ زیندووان)]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی سلێمانی]] [[پۆل:کورد]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کورد-ئەمریکی]] [[پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی]] [[پۆل:نووسەرانی کورد]] [[پۆل:نووسەرانی کوردیی ناوەندی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٣]] [[پۆل:خەڵکی سلێمانی]] s0zv3uusevb0w4d56v9si38itll6um6 0 274341 1590475 1581744 2026-06-15T11:58:55Z MFTG 21816 /* ناو */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1590475 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی مەزنێ | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Hawler Governorate.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf|سەردێڕ= دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[مەزنێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٩٩٨ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = بەڕێوبەری ناحیە | ناوی_سەرۆک = سەردار ڕەشید | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٧٢٫٥ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٦٦٢ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٢٠٤٣ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٥٧١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٦٢٧١ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٣٦٫٣٥ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = ٣٤٦٨ | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = ٢٨٠٣ | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کرمانجی(بادینانی)]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی مەزنێ''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة مزني''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Mazne Subdistrict'') یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای مێرگەسۆر]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[مەزنێ]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = کوردی}}</ref> == ناو == * ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی [[مەزنێ]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> * ناوی شارەدێی مەزنێ، ناوێکی کوردیی ڕەسەنە و پێوەندیی بە زمان و پێگەی جوگرافیی شوێنەکەوە ھەیە. بۆچوونی سەرەکی لەسەر ناونانی ئەم ناحیەیە بەم شێوەیەیە: * واتای زمانەوانی (مەزن): وشەی "مەزنێ" لە وشەی (مەزن)ی [[زمانی کوردی]]یەوە ھاتووە کە بە واتای گەورە، شکۆدار، یان بەڕێز دێت. پاشگری (ێ) نیشانەی شوێن یان ناساندنە لە شێوەزاری کرمانجیی سەروودا (بادینی و دەڤەری بارزان). بۆیە لە ڕووی زمانەوانییەوە "مەزنێ" واتە "شوێنی گەورە" یان "گوندی گەورە". * ھۆکاری مێژوویی و جوگرافی: لە ڕابردوودا، پێش ئەوەی ببێتە ناحیە، گوندی مەزنێ وەک ناوەندێکی گەورە، ئاوەدان و سەرەکی لە نێوان گوندەکانی دەوروبەری خۆیدا سەیر کراوە. چ لە ڕووی ژمارەی دانیشتووان، چ لە ڕووی ڕووبەری زەوی و باخداری، یان بوونی کەسایەتی و ڕیشسپانی ناودار (مەزنانی ناوچەکە) تێیدا. لەبەر ئەم باڵادەستی و گەورەییە، خەڵکی ناوچەکە ناویان ناوە "مەزنێ" (واتە گوندە گەورەکە). == مێژوو == ئەم ناحیەیە لە ساڵی ١٩٩٨دا ھاتەکایەوە، بە دابڕانی ۳۳ گوند لە ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر، گوندی [[مەزنێ]] بووە ناوەندی ئەم ناحیەیە.<ref>https://www.erbil.gov.krd/app/node/427</ref> == جوگرافیا == سنوری ناحیەی مەزنێ: * لە باکوورەوە [[ناحیەی پیران]] و [[ناحیەی گۆڕەتوو]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی دیانا]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی سرێشمە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناحیەی مەزنێ | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/11078840 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = openstreetmap |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == دانیشتوان == * ژمارەی دانیشتووانی (٦٢٧١) ھەزار کەسە، بەپێی ئاماری ساڵی (٢٠٢٤). کە پێکھاتووە لە ١٢٤٥ [[خێزان]] و ٣١٤٢ [[نێر]] و ٣١٢٩ [[مێ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * بەرێژەی (١٠٠٪) دانیشتوانی لە نەتەوەی [[کورد]]ن وە بەرێژەی (١٠٠٪) بە ئایین [[ئیسلام]] ([[سوننە]])ن ھەروەھا بەرێژەی (١٠٠٪) ھۆزی [[دۆلەمەری]]ن ، لەم ریژەیەش (٥٠٪) [[مێ]] و (٥٠٪)ی [[نێر]]ن. == کشتووکاڵ == لە سنووری ئەم ناحیەیەدا لە ڕووی کشتوکاڵەوە [[گەنم]] و [[جۆ]] و باخداری وەک [[ترێ]] و [[ھەنجیر]] و [[ھەرمێ]]، لەگەڵ سپیداردا دەکرێت. == شوێنەوار == * ئاسەواری ئاشی کۆنی مەزنێ کە پێی دەوترێت (کۆنە ئاش). * قشڵەی مەزنێ کە یەکێکە لەو سێ قشڵەی کە لە ساڵی (١٩٤٨)ی زاینی لە لایەن حکومەتی عێڕاقەوە دروست کراون. == کارگێڕی == ئەم ناحیەیە لە (۳۲) گوند پێکھاتووە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان| ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[ئەشکەوتوان]] * [[ئیسقێل]] * [[بێدولێ]] * [[چەمەھەرمێ]] * [[خیشکەل]] * [[دارە]] * [[دەری، مێرگەسۆر|دەری]] * [[دێرانە]] * [[زێرکان]] * [[زێرین زەوی]] * [[سارداو، مێرگەسۆر|سارداو]] * [[سەدەر]] * [[سێرستا]] * [[سێرمان]] * [[شێتنە]] * [[شێخان، مێرگەسۆر|شێخان]] * [[شێروکیان]] * [[فەقیانێ]] * [[قسنجار]] * [[کانی سپی، مێرگەسۆر|کانی سپی]] * [[کانی شەکرە]] * [[کونەمار]] * [[کەنگرینە]] * [[کەونەگوند]] * [[کەوێت]] * [[گوڵان، مێرگەسۆر|گوڵان]] * [[گۆڕە]] * [[گەلەک]] * [[لێرسماق]] * [[موسەکاوە]] * [[نێرگزین]] * [[ھەرماوە]] {{Div col end}} ==ئەمانەش ببینە== * [[قەزای مێرگەسۆر]] * [[ناحیەی پیران]] * [[ناحیەی گۆڕەتوو]] * [[ناحیەی بارزان]] * [[ناحیەی شێروان مەزن]] == سەرچاوەکان == {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{گوندەکانی مێرگەسۆر}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] h0msrt58e06az96iym47qeymr7j2mhl 0 277230 1590207 1589766 2026-06-14T13:20:41Z Sakura emad 42467 [[وتووێژی داڕێژە:کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە#بەکارھێنانی ئاڵای تێکەڵکراوی کوردستان و کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە|بڕیاری کۆدەنگی بەڕێوەبەران و یەکدەنگی کۆمەڵگا مەیگەڕێنەوە!]] 1590207 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox ethnic group | group = کورد لە ئیسرائیل | image = | caption = {{ژێدەر}} | languages = [[کوردی]]، [[زمانی عیبری|عیبری]] | religions = [[جوولەکایەتی]]، [[ئیسلام]] | related = [[کوردانی ئیسرائیل]] }} {{کورد}} '''کوردانی ئیسرائیل''' ئاماژەیە بۆ ئەو کەسانەی بە ڕەچەڵەک [[کورد]]ن و لە [[ئیسرائیل]] نیشتەجێن (بێجگە لە [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل]]). دانیشتووانی کورد لە ئیسرائیل کەمە و زیاتر لە تاک و خێزان پێکھاتوون، کە لە سەردەمی ململانێکانی [[تێکھەڵچوونی نێوان عێراق و کوردەکان|عێراق و کورد]] و [[سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا|تورکیا و کورد]] لە ماوەی سەدەی بیستەمدا لە [[باکووری کوردستان|باکوور]] و [[باشووری کوردستان]]ەوە ھەڵاتوون، ھەروەھا دانیشتووانی کاتی کە بۆ چاودێری پزیشکی چوون بۆ ئیسرائیل. == دانیشتووان == لە ڕووی مێژووییەوە، دانیشتووانێکی کەمی عەرەبی بە ڕەچەڵەک کورد لە ناوچەی [[جەلیل]] و [[ئورشەلیم]]دا بوونیان ھەیە، ھەرچەندە زیاتر لەگەڵ عەرەبە ناوخۆییەکان تێکەڵ بوون؛ ژمارەی وردیان لەبەردەستدا نییە بەو پێیەی لە سەرژمێری فەرمی ئیسرائیلدا وەک نەتەوەی عەرەب ھەژمار دەکرێن. ھەندێک بنەماڵەی عەرەبی و پاشخانی کورد ھێشتا بە ناوی بنەماڵەیی تایبەت دەناسرێنەوە. لە ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی پەنابەرە کوردەکانی تورکیا بە ٢٠٠ کەس مەزەندە کرا، خەمڵاندنێکی دیکە بۆ ھەردوو کوردی عێراق و تورکیا لە ساڵی ٢٠٠٧دا ١٥٠ کەس بوو. == پەیوەندی کۆمەڵگەی جووەکانی ئیسرائیل بە کوردستان == ئیسرائیل ماڵی نزیکەی ٢٠٠ ھەزار جوولەکەیە کە ڕەچەڵەکیان لە کوردستانەوەیە، زۆربەیان لە ڕەچەڵەک نزیکەی ٥٠ ھەزار جوولەکەی کوردن لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا لە عێراق ڕایانکردوە. جوولەکەکانی ئیسرائیل کە پاشخانی کوردستانییان ھەیە، پەیوەندییەکانیان لەگەڵ پێکھاتە کوردە نەتەوەییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا پاراستووە، لەوانەش لەگەڵ تاکەکانی کورد کە لە ئیسرائیل نیشتەجێن.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل]] * [[پەیوەندییەکانی ئیسرائیل‒ھەرێمی کوردستان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|ئیسرائیل|کوردستان|کۆمەڵگا}} [[پۆل:ئیسرائیلییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد]] fva06q9jrdffn8gu73nownepri9tmpb 0 280841 1590340 1504985 2026-06-15T01:28:24Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٢ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590340 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}}'''زەکەریا محەممەد عەبدولرەحمان زوبێدی''' ({{Langx|ar|زکریا محمد عبد الرحمن الزبیدی}}) (لەدایکبووی ساڵی ١٩٧٦) سەرۆکی پێشووی لقی [[جەنین|جێنینە]] لە لیواکانی شەھیدانی ئەقسا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=الأسیر زکریا الزبیدی "تنّین" المقاومة فی مخیم جنین|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/amp/encyclopedia/2025/1/22/الأسیر-زکریا-الزبیدی-تنین-المقاومة|ئیش=Al Jazeera|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|زمان=Arabic}}</ref> بە "ھێمای [[ڕاپەڕینی دووەمی فەلەستین]] " دادەنرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Green |یەکەم=David |ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium.HIGHLIGHT-he-was-an-intifada-symbol-now-he-s-israel-s-most-wanted-fugitive-1.10198181|سەردێڕ=Zakaria Zubeidi was an intifada symbol. This week, he became Israel's most wanted fugitive |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}</ref><ref name="Issacharoff">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Issacharoff |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠٠٨ |ناونیشان=https://www.haaretz.com/1.5014652 |سەردێڕ='Marching toward total ruin' |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914101627/https://www.haaretz.com/1.5014652 |url-status=dead }}</ref> و بۆ چەند ساڵێک لە لیستی داواکراوانی ئیسرائیلدا بووە. لە چاوپێکەوتنێکدا لە ساڵی ٢٠٠٥ بەرپرسیارێتی ھێرشەکەی بەیت شەعانی ساڵی ٢٠٠٢ی گرتە ئەستۆ کە ٦ کەسی تێدا کوژرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=These Are the Palestinian Jailbreakers That Have Put Israel on Red Alert|زمان=en|ئیش=Haaretz|ناونیشان=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-these-are-the-palestinian-jailbreakers-that-have-put-israel-on-red-alert-1.10186684|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}</ref> ئەو بەڵێنیدا چەکەکانی وەک بەشێک لە لێبوردنی [[ئیسرائیل]] لە ساڵی ٢٠٠٧دا دابنێت،<ref name="chicagotribune.com">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Greenberg|یەکەم=Joel|ناونیشان=https://www.chicagotribune.com/2007/07/16/militants-accept-amnesty/|سەردێڕ=Militants Accept Amnesty|بڵاوکەرەوە=Chicago Tribune|ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١١}}</ref> ھەرچەندە ھەرگیز چەکەکانی بە مانای دەستبەرداربوون لێیان بە دەسەڵاتداران نەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشان=https://apnews.com/article/entertainment-jerusalem-middle-east-prisons-west-bank-ce1576a26d245bd4781ba4ff816af2e3|سەردێڕ=Theater kid turned militant stars in Israeli prison break |وێبگە=apnews.com}}</ref> سەرەڕای ئەوەش زوبێدی ڕازی بوو دەستبەرداری توندوتیژی بێت و دوای ماوەی سێ مانگ لە تاقیکردنەوە، لە لیستی داواکراوەکانی ئیسرائیل دوورخرایەوە. دواتر خۆی تەرخان کرد بۆ 'بەرخۆدانی کولتووری' لە شێوەی پشتگیریکردن لە شانۆی ئازادی لە کەمپی پەنابەرانی جێنین.<ref name="npr"/> لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ ئیسرائیل لێخۆشبوونی زوبەیدی ھەڵوەشاندەوە،<ref name="GP">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Phelan |یەکەم=Jessica |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشان=https://www.pri.org/stories/2011-12-30/israel-revokes-pardon-zakaria-zubeidi-former-palestinian-fighter-turned-theater|سەردێڕ=Israel revokes pardon for Zakaria Zubeidi, former Palestinian fighter turned theater director |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}</ref> و لە مانگی ئایاری ٢٠١٢دا بەبێ تۆمەت لەلایەن [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستینەوە]] بۆ ماوەی شەش مانگ دەستبەسەرکرا. لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٩دا زوبێدی جارێکی دیکە دەستگیرکرایەوە و لە مانگی ئایاردا لەبەردەم [[دادگای سەربازی]] ئیسرائیل تۆمەتبارکرا بە ئەنجامدانی لانیکەم دوو ھێرشی تەقەکردن بۆ سەر پاسە مەدەنییەکان لە [[کەناری ڕۆژاوا]].<ref name="auto">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/palestinian-ex-militant-and-lawyer-charged-with-carrying-out-west-bank-attacks-1.7258257|سەردێڕ=Israel Charges Former Palestinian Militant Leader With Carrying Out Terror Attacks|یەکەم=Yaniv|دوایین=Kubovich|بڵاوکەرەوە=[[Haaretz]]|ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠١٩|access-date= ٨ی شوباتی ٢٠٢٥|archive-date=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913080829/https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/palestinian-ex-militant-and-lawyer-charged-with-carrying-out-west-bank-attacks-1.7258257|url-status=dead}}</ref> لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لەگەڵ پێنج بەندکراوی دیکەی فەلەستینی لە زیندانی گیلبۆا لە باکووری ئیسرائیل لە ڕێگەی تونێلێکەوە کە ھەڵیانکەندبوو، ھەڵھات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Zakaria Zubeidi, Israel's Most Wanted Fugitive, Hailed as Palestinians Celebrate Jail Break|ناونیشان=https://www.firstpost.com/world/zakaria-zubeidi-israels-most-wanted-fugitive-hailed-as-palestinians-celebrate-jail-break-9954951.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١|agency=First Post|بڵاوکەرەوە=Associated Press|ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ahronheim |یەکەم=Anna |ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.jpost.com/breaking-news/six-prisoners-suspected-of-escaping-gilboa-prison-in-israels-north-678832|سەردێڕ=Manhunt continues for Palestinian prisoners who escaped jail |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}</ref> دوای پێنج ڕۆژ و لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١ زوبێدی لە نزیک گوندی کفەر تاڤۆری ئیسرائیل گیرا. لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٥ زوبەیدی لە چوارچێوەی ئاگربەستی سێ قۆناغی شەڕی ئیسرائیل و حەماس ئازادکرا، کە ئامانج لێی دەستەبەرکردنی ئازادکردنی [[بارمتەکانی شەڕی فەلەستین و ئیسرائیل ٢٠٢٣|بارمتە ئیسرائیلییەکان بوو کە لە غەززە لەلایەن حەماسەوە دەستبەسەرکرابوون]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.jpost.com/israel-news/article-838085|سەردێڕ=Who is Zakaria Zubeidi, the Fatah terrorist to be released in the ceasefire deal? - explainer |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |زمان=en}}</ref> == ئازادکردن ٢٠٢٥ == لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ ڕێککەوتن لەسەر ئازادکردنی زوبەیدی کرا لە چوارچێوەی ڕێککەوتنی سێ قۆناغی ئاگربەست لە نێوان ئیسرائیل و حەماس کە ئامانج لێی کۆتاییھێنان بە شەڕی غەززە و دەستەبەرکردنی ئازادکردنی [[بارمتەکانی شەڕی فەلەستین و ئیسرائیل ٢٠٢٣|بارمتە ئیسرائیلییەکان بوو کە لەلایەن حەماسەوە دەستبەسەرکرابوون]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=MacDonald|یەکەم=Alex|سەردێڕ=Zakaria Zubeidi: From refugee theatre kid to Palestinian resistance fighter|ناونیشان=https://www.middleeasteye.net/profile/who-palestinian-leader-zakaria-zubeidi|ئیش=Middle East Eye|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥}}</ref><ref name=":0"/> لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ ئازاد کرا، دوای ئەوە لەلایەن جەماوەرێکی زۆر لە [[ڕامەڵڵا]] پێشوازیی لێکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Michaelson|یەکەم=Ruth|دوایین٢=Taha|یەکەم٢=Sufian|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Crowds greet militant leader Zakaria Zubeidi among prisoners released in Ramallah|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2025/jan/30/crowds-greet-militant-leader-zakaria-zubeidi-among-prisoners-released-in-ramallah|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|ئیش=The Guardian|زمان=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Siapa pejuang Palestin bernama Zakaria Zubeidi?|ناونیشان=https://www.hmetro.com.my/global/asia/2025/01/1182255/siapa-pejuang-palestin-bernama-zakaria-zubeidi|ئیش=Harian Metro|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|زمان=Malay}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://weekly.ahram.org.eg/2004/718/re6.htm 'ئێمە لە شەڕداین'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050608235428/http://weekly.ahram.org.eg/2004/718/re6.htm |date= ٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ }} Archived، ''ئەلئەحرام''، ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ * [https://www.youtube.com/watch?v=JzwSpwJ7Dxo ڤیدیۆ: زەکەریا زوبێدی سەرکردەی بەرخۆدان: پیاوێکی گۆڕاو] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فەلەستین}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦]] 6cnc3rdwbqbxvvi29a1t2m9ew0hezse 0 281156 1590382 1589380 2026-06-15T04:20:07Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590382 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = کەیڵب مەکلامب | پاشگری ڕێزلێنان = | ناوی خۆماڵی = سوورە | زمانی ناوی خۆماڵی = کوردی | وێنە = سوورە٢.jpg | قەبارەی وێنە = 250px | لێدوانی وێنە = وێنەیەکی سوورە لە دوبەی | ناوی کاتی لەدایکبوون = کەیڵب مەکلامب | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢٠٠٤ | شوێنی لەدایکبوون = [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] | نیشتەجێ = [[سلێمانی]]، [[ھەرێمی کوردستان]] (٢٠١٤–٢٠٢١){{ھن}}[[پەنەما]] (٢٠٢١–٢٠٢٣){{ھن}} [[کارۆلینای باکوور]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] (٢٠٢٣–ئێستا) | نەتەوە = [[ئەمریکییەکان|ئەمریکی]] | ناوەکانی تر = سوورە، ھەرێم | شارومەندێتی = {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} | پەروەردە = | خوێندنگە = | پیشە = [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ەر | ساڵانی چالاکی = ٢٠٢١–ئێستا | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | ئایین = [[مەسیحییەت]] | ھاوسەر = | یار = | مناڵەکان = | دایک = جێنی مەکلامب | باوک = جۆن مەکلامب | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | خێزان = دوو برا و یەک خوشک؛ ئیلیا، لیام و ھۆپ | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = https://surakurd.com/ | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:سوورە١.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سوورە لە شاری [[سلێمانی]] لە ٢٠٢٤]] '''کەیڵب مەکلامب''' ({{بە ئینگلیزی|Caleb McLamb}}؛ لەدایکبووی ٢٠٠٤ لە [[کارۆلینای باکوور]]) ناسراو بە '''سوورە''' یان '''ھەرێم'''، [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ێرێکی ئەمریکییە کە زۆربەی بەرھەمەکانی بە [[زمانی کوردی]] لە [[ئینستاگرام]] و بەرنامەکانی تردا بڵاو دەکاتەوە.<ref name="R1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/140220221|سەردێڕ=چیرۆکی سوورە؛ لە ئەمریکا بە کوردی ڤیدیۆ تۆمار دەکات و دەڵێت بە پارەکەی دەگەڕێمەوە کوردستان|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]|نووسەر=بڕوا کیانی|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> ئەو ھەروەھا گۆرانییەکی کوردی بەناوی «دڵی شووشە» بڵاو کردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://topicapress.com/caleb-sura-mclamb-dli-shusha/|سەردێڕ=Caleb Sura McLamb Shatters Expectations with New Single ‘Dli Shusha’ – A Fusion of Love, Dance, and Kurdish Melody|بڵاوکەرەوە=topicapress.com|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == ژیاننامە == [[پەڕگە:سوورە٣.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سوورە لە نزیکی [[ڕەواندز]] لە ٢٠٢٤]] کەیڵب مەکلامب لە ساڵی ٢٠٠٤دا لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لەدایک بووە. ئەو لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ ٢٠٢١ لەگەڵ دایک و باوکی لە شاری [[سلێمانی]] لە [[کوردستان]] ژیاوە. بەھۆی ئەوەی نزیکەی ٧ ساڵان لە کوردستان ژیانی بەسەر بردووە، فێری [[زمانی کوردی]] بووە و لەگەڵ چاند و مێژووی کوردستان ئاشنا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://surakurd.com/about/|سەردێڕ=WHO AM I?|بڵاوکەرەوە=surakurd.com|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}{{بەستەری مردوو|url=https://surakurd.com/about/ |date=ئازاری ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو لە کوردستان ناوی خۆی گۆڕیوە بۆ ھەرێم، بەڵام زیاتر بە سوورە ناوبانگی دەرکرد. خۆی دەڵێت، خولیای ھونەر و مۆسیقای ھەیە، لەپاڵ ئەوەشدا دەیەوێت ببێتە ڤلۆگەرێکی سەرکەوتوو و بە ڤیدیۆکانی کوردستان بە جیھان بناسێنێت.<ref name="R1"/> سوورە دەتوانێت بێجگە لە کوردی و ئینگلیزی، بە [[زمانی ئیسپانی]]ش بدوێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|https://surakurd.com/}} * {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura}} * {{یووتیووب|calebmclambsura|سوورە}} * {{تیک تۆک|calebmclamb.sura}} * [https://www.facebook.com/share/hXipZKqqyZKpRoNL/?mibextid=wwXIfr سوورە] لە [[فەیسبووک]] * [https://snapchat.com/t/10oAim24 سوورە]{{بەستەری مردوو|url=https://snapchat.com/t/10oAim24 |date=حوزەیرانی ٢٠٢٦ }} لە [[سناپچات]] * [https://open.spotify.com/artist/33t5aJIIQ5eY7igSiJk6H8 سوورە] لە [[سپاتیفای]] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینتەرنێت|کوردستان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٤]] [[پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان]] [[پۆل:یووتیووبەرانی کورد]] gubdzk9qybv0omr62ybanmm0rn7zqp7 1 283410 1590341 1428097 2026-06-15T01:28:35Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590341 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زەکەریا زوبێدی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1428096 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20050608235428/http://weekly.ahram.org.eg/2004/718/re6.htm بۆ http://weekly.ahram.org.eg/2004/718/re6.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:١٩، ٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[زەکەریا زوبێدی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590340 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210914101627/https://www.haaretz.com/1.5014652 بۆ https://www.haaretz.com/1.5014652 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210913080829/https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/palestinian-ex-militant-and-lawyer-charged-with-carrying-out-west-bank-attacks-1.7258257 بۆ https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/palestinian-ex-militant-and-lawyer-charged-with-carrying-out-west-bank-attacks-1.7258257 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠١:٢٨، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 3189tjbjhspz3mbzv71admb2o1aijwv 0 283495 1590243 1479632 2026-06-14T16:36:26Z Ari Qasm 57423 چاککردنەوەی ھەڵەی ڕێنووس/ڕێزمان، بەسەرداچوونەوە (بچووک) 1590243 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} {{پۆلی کۆمنز|Masturbation in Islam}} '''[[دەستپەڕ]] لە [[ئیسلام]]دا''' پرسێکی زۆر مشتومڕاوییە، لە [[قورئان]]دا ھیچ باسێکی ڕوونی لە سەر نییە و لە [[سوننەت]]ەکانی [[محەممەد|پێغەمبەریشدا]] ھیچ باسێکی لێنەکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.dorar.net/البوابة_الحديثية?q=ناكح+يده|سەردێڕ=البوابة الحديثية {{!}} أسرع وأفضل طريقة للتأكد من صحة الحديث |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210116232121/https://www.dorar.net/البوابة_الحديثية?q=ناكح+يده |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.dorar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ar.islamway.net/fatwa/30561|سەردێڕ=الاستمناء باليد - عبد الله بن عبد العزيز العقيل |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140517033239/http://ar.islamway.net/fatwa/30561 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net |زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لم يصح حديث في ذكر العادة السرية |ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/176531/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.islamweb.net |زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لم يرد ذكر العادة السرية في السنة النبوية |ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/35428/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.islamweb.net |زمان=ar}}</ref> بۆیە فەقێیەکان بۆچوونی جیاوازییان ھەبووە سەبارەت بە حوکمەکەی؛ کە زۆربەیان بە قەدەغەکراو یان بە کردەوەیەکی دژە ئەخلاقی ئیسلامیی دەزانن، ھەندێکی تریشیان بە پێی مەرج و جڵەوگیرییەوە بە ڕێگەپێدراوی دەزانن. کۆمەڵەیەکی گەورە کە نوێنەرایەتیی زۆربەی [[مەزھەبی فیقھی|فەقێیەکانی مەزھەبی فیقھی]] دەکەن، بە «حەرام»ی دەزانن و [[شەھوەت|تێرکردنی ئارەزوو]] بە سنووردار دەزانن لەگەڵ ھاوسەر و ڕایانگەیاندووە کە ھەر کەسێک ھەوڵی تێرکردنی ئارەزووی خۆی بدات لە کەسێک یان شتێکی تردا، جگە لە ھاوسەرەکەی، ئەوا سەرپێچیی کردووە. لە کاتێکدا بۆچوونی دووەم مەیلی ئەوەی ھەیە بڵێت کە ھیچ بەڵگەیەکی ئاشکرا نییە کە بیسەلمێنێت کە [[دەستپەڕ]] قەدەغەکراوە یاخود [[حەرام]]کراوە، بەڵام حکومەکەی لە [[مەکروھ|مەکرووھ]] تێناپەڕێت، بەڵام تەنھا ئەم کردەوەیە بنەمایەک نییە لە بنەماکان و ئاکارێکی بەرز نییە لە ئاکارەکانی ئەخلاق و ئەمەش بۆچوونی [[ئیبن حەزم]] و [[جابر کوڕی زەید|جابری کوڕی زەید]] و [[محەممەد شەوکانی|شەوکانی]] و [[محەممەد کوڕی ئیسماعیل سەنعانی|سەنعانییە]]. بۆچوونی سێیەم بەوردی دەڵێت کە ئەم کردەوەیە قەدەغە دەکرێت لە حاڵەتی بێپێویستیدا و ڕێگەی پێدراوە لە حاڵەتێکدا کە پێویستی بێت، وەک ترس لە [[زینا]]کردن، نەخۆشی، یان وەسوەسە و ئەمەش بۆچوونی ھەندێک لە [[حەنبەلی]]یەکان [[حەنەفی|و حەنەفییەکانە]]. ھەموو ئەم بۆچوونانە [[ژن]]ان و ڕەگەزی [[مێ]]ش دەگرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=حوکمی ئیستمناء |ناونیشان=http://www.onislam.net/arabic/ask-the-scholar/8308/62396-2007-03-27%2014-01-49.html}}</ref> == دەستپەڕ == {{سەرەکی|دەستپەڕ}} بەکورتی، '''دەستپەڕکردن''' یان '''خووی نھێنی'''، بریتییە لە [[ئاوھاتنەوە|ئاوھێنانەوە]]، یان ورووژاندن و خۆتێرکردنی سێکسی بە [[دەست]]. کارەکە ئەنجام دەدرێت بە دەست و کارێکی باوە لە مرۆڤەکاندا. کارەکە بریتییە لە جووڵاندنی پێستی [[ئەندامی زاوزێی نێرینە]]، بەڵام ئەم کارە جێگرەوەیەک نییە بۆ [[سێکس|جووتبوونی]] ڕاستەقینە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Contributors |یەکەم=WebMD Editorial |سەردێڕ=Your Guide to Masturbation |ناونیشان=https://www.webmd.com/sex-relationships/masturbation-guide |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=WebMD |زمان=en}}</ref> == لە شەریعەتدا == [[پەڕگە:ALFiqh.png|چەپ|بێچوارچێوە|224x224پیکسڵ]] لە [[قورئان]] یان سوننەتی [[محەممەد|پێغەمبەردا]] ھیچ دەقێکی ڕوون نییە کە بتوانرێت وەک بەڵگەیەک بۆ دەستپەڕ بەکاربھێنرێت و ئەوەی لەبارەیەوە گێڕدراوەتەوە ھیچ زنجیرەیەکی سەحیحی گواستراوەی نییە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=لا يثبت في الاستمناء حديث صحيح - إسلام ويب - مركز الفتوى|ناونیشان=https://www.islamweb.com/ar/fatwa/35889/%D9%84%D8%A7-%D9%8A%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A1-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB-%D8%B5%D8%AD%D9%8A%D8%AD|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210116232435/https://www.islamweb.com/ar/fatwa/35889/%D9%84%D8%A7-%D9%8A%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A1-%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%AB-%D8%B5%D8%AD%D9%8A%D8%AD|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> تەنھا ئەو ئایەتە نەبێت: {{قورئان|مؤمنون|٥-٧|کوردی=بەڵێ}}، لێرەوە جیاوازیی نێوان بۆچوونی زانایان لە نێوان حەرامکردنی و [[مەکروھ|مەکرووھ]]کردنی و یان [[موباح]]کردنی بەدیاردەکەوێت. لە کاتێکدا [[ئیبن قەییم]] و ھەندێکی تر ڕایانگەیاندووە کە ئەنجامدانی ئەم کردەوەیە درووستە کاتێک ترسی کەوتنە [[زینا]] ھەبێت، ھەربۆیە ڕێگەی پێداوە لە ترسی کەوتنە گوناھێکی گەورەدا وەک: کردنی [[زینا]]، یان لیوات (لِوَاط).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=حوکمی ئیستمناء |ناونیشان=https://andrologyexpert.com/masturbation.htm |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئازاری ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170607075715/http://www.osamashaeer.com/masturbation.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ئیبن عەبباس]] گێڕاوەتییەوە کە:<blockquote>[[دەستپەڕ]] باشترە لە [[زینا]].</blockquote>[[ئەحمەد کوڕی حەنبەل|ئیمامی ئەحمەد]] دەڵێت:<blockquote>ھەرکەسێک ئەو کارە بکات، جگە لە کردنی بۆ ئەوەی لە زیناکردن بگەڕێتەوە، ئەوا سزا دەدرێت.</blockquote>بەڵام [[ئیسلام]] ڕێگە بە ھەر ھاوسەرانێک دەدات کە بە ھەموو شێوەیەک چێژ لە ئەوەی بەرامبەری وەربگرێت، جا لە ڕێگەی دەستپەڕەوە بێت یان بە ھەر شێوەیەکی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=إسلام ويب - سعادة تمتد |ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/32420/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.islamweb.net |زمان=ar}}</ref> === حەرامکردن === * [[مالیکی|مەزھەبی مالیکی]] [[دەستپەڕ]] بە [[حەرام]] دەزانێت.<ref name=":03">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://alshare3ah.blogspot.com/2017/03/blog-post_5.html|سەردێڕ=شبكة الرجاء الإسلامية - مجالس المذاهب: حكم الاستمناء على المذاهب الاربعة|وێبگە=شبكة الرجاء الإسلامية - مجالس المذاهب|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200614073255/http://alshare3ah.blogspot.com/2017/03/blog-post_5.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٠}}</ref> * [[مەزھەبی شافعی]] [[دەستپەڕ]] بە [[حەرام]] دەزانێت.<ref name=":12">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ibnamin.com/masturbation.htm|سەردێڕ=حكم الشرع في العادة السرية أو الاستمناء|وێبگە=www.ibnamin.com|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201031033001/http://ibnamin.com/masturbation.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref> * زۆر لە زانایانی [[حەنەفی]] [[دەستپەڕ]] بە [[حەرام]] دەزانن.<ref name=":03"/> * [[ئیبن تەیمیە|ئیبن تەیمییە]] پێی وایە کە [[دەستپەڕ]] حەرامە و مرۆڤ دەبێ لێی دوور بکەوێتەوە و تەوبە بکات، بەڵام ھەندێک لە شوێنکەوتووان و ھاوەڵانی گێڕاوەتیانەوە کە ئەوان لەبەر ترس لە [[زینا|زیناکردن]] باوەڕیان بە [[حەڵاڵ]]بوونی ئەم کردەوەیە کردووە، ئەگینا ئەگەر کارەکە پێویست نەبوو، ئەوا کردنی [[حەرام|حەڕامە]].<ref>[[مجموع الفتاوى (كتاب)|مجموع الفتاوى]]، [[ابن تيمية]]، 11/ 574.</ref> * [[عەبدولعەزیز کوڕی باز|ئیبن باز]] دەستپەڕ بە حەرام دەزانێت، وەک چۆن دەڵێت: <blockquote>ھیچ گومانێکی تێدا نییە کە دەستپەڕ و ئاوھێنانەوە بە دەست کارێکی حەرامە. چوونکە دەستپەڕ پێچەوانەی قسەکانی خودایە؛ {{قورئان|المؤمنون|٥-٦}} ئەمەش لەبەرئەوەی کە کەسەکە بە دوای شتێکی تردا دەگەڕێت بۆ چێژوەرگرتن و خۆتێکردن جگە لە ژن و ھاوسەرەکەی، بۆیە ناڕەوایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://binbaz.org.sa/fatwas/29060/حكم-العادة-السرية|سەردێڕ=حكم العادة السرية|وێبگە=binbaz.org.sa|زمان=ar|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201005163527/https://binbaz.org.sa/fatwas/29060/حكم-العادة-السرية|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref></blockquote> * [[شیعە|مەزھەبی شیعە]] [[دەستپەڕ]] بە [[حەرام]] دەزانن.<ref name=":22">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://masom.imamhussain.org/community/558|سەردێڕ=الائمة الاثنا عشر {{!}} «العادة السرية».. هل حرّمها الإسلام؟!|وێبگە=masom.imamhussain.org|زمان=ar|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|الأخير=TechTeam|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201029074531/https://masom.imamhussain.org/community/558|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://assobol.com/index.php/82-اخبار-المستوى-الاول/118-حرمة-الإستمناء-العادة-السريّة|سەردێڕ=سبل السلام لسماحة الشيخ محمد توفيق المقداد - حرمة الإستمناء "العادة السريّة"|وێبگە=assobol.com|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200210001603/http://www.assobol.com/index.php/82-اخبار-المستوى-الاول/118-حرمة-الإستمناء-العادة-السريّة|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠٢٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ijtihadnet.net/العادة-السرية-تعريفها-حكمها-الشرعي-آ/|سەردێڕ=العادة السرية – تعريفها – حكمها الشرعي – آثارها السلبية – وكيفية الوقاية منها|ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=الاجتهاد|زمان=ar|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200704201702/http://ijtihadnet.net/العادة-السرية-تعريفها-حكمها-الشرعي-آ/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠٢٠}}</ref> * زۆربەی [[شیعەی زەیدی|زەیدییەکان]] [[دەستپەڕ]] بە [[حەرام]] دەزانن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.anazaidi.com/play-3648.html|سەردێڕ={{!}} أنا زيدي {{!}} {{!}}{{!}} سوال :العادة السرية|وێبگە=www.anazaidi.com|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210116234111/http://www.anazaidi.com/play-3648.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> زۆربەی ئەوانەی دەڵێن دەستپەڕ حەرامە، دەڵێن خودا فەرمانی داوە کە بەشە تایبەتییەکان لە ھەموو حاڵەتەکاندا بپارێزرێن، جگە لە بەرامبەر ھاوسەرەکەیان. ھەندێکیان ئەم ئایەتە وەکوو بەڵگە دەھێننەوە: {{قورئان|النور|٣٣|کوردی=بەڵێ}} کە فەرمانی پاکیزەیی، پێویستی بە سەبر و خۆڕاگری ھەیە سەبارەت بە ھەموو شتێکی تر.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=حكم العادة السرية |ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/7170/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.islamweb.net |زمان=ar}}</ref> فەقێیەکان ئەو وتووێژە بەکاردەھێنن، کە دەڵێن [[محەممەد|پێغەمبەر محەممەد]] ئامۆژگاریی گەنجانی نەکردووە کە دەستپەڕ بکەن و خۆ ئەگەر چاکەیەک لە دەستپەڕکردندا ھەبووایە، ئەوا پێغەمبەری ئیسلام ئامۆژگاریی گەنجانی دەکرد کە دەستپەڕ بکەن؛ بەڵام پێغەمبەر ئامۆژگاریی گەنجانی کرد کە [[ھاوسەرگیری]] بکەن یاخود [[ڕۆژوو لە ئیسلامدا|بەڕۆژوو]] بن. عەبدوڵڵای کوڕی مەسعوود دەڵێت:<blockquote>[[محەممەد|پێغەمبەر محەممەد]] دەفەرمووێت: ئەی گەنجان، ھەر کەسێک لە ئێوە توانای ھاوسەرگیریی ھەیە، با ھاوسەرگیری بکات، چوونکە کاریگەرترە لە دابەزاندنی حەز و چێژ و پاراستنی پاکیزەییی مرۆڤ و ھەرکەسێک توانای ئەوەی نییە، با [[ڕۆژوو لە ئیسلامدا|بەڕۆژوو]] بێت، چوونکە دەبێتە قەڵغانێک بۆی (واتە پاراستنی لە [[زینا|زیناکردن]]).<ref name=":0" /></blockquote>[[پەڕگە:UsulALFiqh.svg|چەپ|بێچوارچێوە|250x250پیکسڵ]] === حەڵاڵکردن === * عەمرووی کوڕی دینار دەڵێت: <blockquote>ھیچ خراپەیەک لە دەستپەڕکردندا نابینم.<ref>13594 عبد الرزاق قال أخبرنا [[ابن جريج]] قال قال عمرو بن دينار: ما أرى بالاستمناء بأسا. (المصنف لعبد الرزاق /ج7/ ص 392 / ط المجلس العلمي بتحقيق الأعظمي).</ref></blockquote> * جابری کوڕی زەیید دەڵێت: <blockquote>ئەوە ئاوی تۆیە، کەواتە بیڕێژە.<ref>13591 عبد الرزاق عن الثوري عن عباد عن منصور عن جابر ابن زيد أبي الشعثاء قال هو ماؤك فأهرقه. ([[مصنف عبد الرزاق|المصنف لعبد الرزاق]] /ج7/ ص 391 / ط المجلس العلمي بتحقيق الأعظمي).</ref></blockquote> * [[ئیبن عەبباس]] دەگێڕێتەوە کە: <blockquote>[[ھاوسەرگیری]]کردن و جووتبوون باشترە لە کردنی ئەمە و کردنی ئەمەش باشترە لە [[زینا]].<ref>[https://www.islamweb.net/ar/fatwa/131921/ توضيح حول ماجاء عن ابن عباس في الاستمناء] [[إسلام ويب]]، ڕقم الفتوى: 131921 {{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=نسخة مؤرشفة |ناونیشان=http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=131921 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170213001156/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=131921 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=7 يناير 2014}}</ref></blockquote> * [[ئەحمەد کوڕی حەنبەل|ئەحمەدی کوڕی حەنبەل]] دەڵێت: <blockquote>مەنی بریتییە لە دەرھێنانی شلەی زیادە لە جەستەدا، بۆیە دەرھێنانی درووستە.<ref>[https://www.alifta.net/Fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=1708&PageNo=1&BookID=2 الاستمناء باليد. الإمام أحمد: المني إخراج فضله من البدن فجاز إخراجه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810075333/http://www.alifta.net/Fatawa/FatawaDetails.aspx?View=Page&PageID=1708&PageNo=1&BookID=2&languagename=|date=10 أغسطس 2020}}</ref></blockquote> * لە کتێبی عەبدوڕڕەززاقدا ئاماژەی پێکراوە کە درووستە.<ref>[http://www.al-eman.com/الكتب/مصنف%20عبد%20الرزاق%20***/باب%20الاِسْتِمْنَاءِ/i238&d161339&c&p1#s33 باب الاِسْتِمْنَاءِ وباب الرُّخْصَةِ فِيهِ] [[مصنف عبد الرزاق]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115124157/http://www.al-eman.com/الكتب/مصنف%20عبد%20الرزاق%20***/باب%20الاِسْتِمْنَاءِ/i238&d161339&c&p1|date=15 يناير 2018}}</ref> * [[ئیبن حەزم]] دەڵێت کە: <blockquote>ئەم کارە درووستە، بەڵام بە [[مەکروھ|مەکرووھ]]ی دەزانێت چوونکە یەکێک نییە لە ئاکار و ئەخلاقە بەرزەکان.<ref>[[ابن عقيل الظاهري|أبوو عبد الرحمن بن عقيل الظاهري]] في كتابه "[[ابن حزم خلال ألف عام]]" (4|120)</ref></blockquote> * ئیمام محەممەد شەوکانی لە نامەکەیدا دانی ناوە بەوەی کە دەستپەڕ بە تەواوەتی درووستە، تەنانەت لە ژنانیشدا، بەڵام ڕەخنەش لەم کارە دەگرێت و دەڵێت: <blockquote>ئەم کارە گوناھ و ژێردەستەیی و لەدەستدانی حەیا و لاوازیی ئیرادەیە.<ref>الإرواء م 8 ص 58</ref></blockquote> * عەبدولباری زومزومی پێی وایە کە دەستپەڕ درووستە بۆ ژن و پیاو و ڕای دەگەیەنێت کە پەنا بۆ دەستپەڕ ببەن و ھیچ عەیبەیێک لەوەدا نییە. مۆڵەتی دەستپەڕی کچانی لەسەر بنەمای ئەوە دانا کە ئامرازێک بێت بۆ دوورخستنەوەیان لە زیناکردن، کە خۆی «بە ئاشکرا حەرامە»، بە پێچەوانەوەی دەستپەڕ، کە لە ھیچ ئایەت و فەرموودەیەکدا بە ئاشکرا باس نەکراوە. زانایان فەتوایان بۆ ئەو ژنانە دەدا کە دواکەوتوون لە ھاوسەرگیریکردن یان مێردەکانیان بۆ ماوەیەکی زۆر لە لایان نەبوون، بۆ ئەوەی دەستپەڕ بکەن بۆ تێرکردنی خۆیان، «لە ترسی ئەوەی بکەونە ناو حەرامەوە». بە گوتەی زومزومی، «کچ بۆ پاراستنی شەرەف و کەرامەتی خۆی پەنا بۆ ئەو کارانە دەبات بۆ ئەوەی نەکەوێتە داوی گوناھەوە»، چوونکە حوکمی ئارەزووی دەستپەڕ وەک حوکمی برسێتی وایە. زەمزومی ھەروەھا دەڵێت: ھەر کەسێک بە ڕۆژووگرتن تێربوو با بەڕۆژوو بێت.<ref>[http://www.assabah.press.ma/index.php?option=com_content&view=article&id=34993:2012-12-03-12-05-39&catid=1:cat-courrier&Itemid=580 الزمزمي: العادة السرية مباحة للنساء]{{بەستەری مردوو|url=http://www.assabah.press.ma/index.php?option=com_content&view=article&id=34993:2012-12-03-12-05-39&catid=1:cat-courrier&Itemid=580|date=ئازاری ٢٠٢٥}}{{وصلة مكسورة}} [[الصباح (جريدة مغربية)|الصباح]]، تاريخ الولوج 14 فبراير 2016 {{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=نسخة مؤرشفة |ناونیشان=https://assabah.ma/ |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200502103735/https://assabah.ma/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئایاری ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=11 مايو 2020}}</ref> === پوختە === خشتەیەک کە بۆچوونی فەقێ و زانایان و کەسانی دیکە لەسەر حوکمی دەستپەڕ نیشاندەدات: {| class="wikitable" !ڕێگەپێدان/ڕێگەپێدانی تەواوەتی لەگەڵ ھەندێ مەرج و جڵەوگرتن ! قەدەغەکردنێکی تەواوەتی |- | align="center" | عەمرووی کوڕی دینار | align="center" | [[ئیبن تەیمیە|ئیبن تەیمییە]] |- | align="center" | {{قت|ئەبی}} شەعتا (جابری کوڕی زەیید) | align="center" | [[عەبدولعەزیز کوڕی باز|عەبدولعەزیز ئیبن باز]] |- | align="center" | [[ئیبن عەبباس|عەبدوڵڵا ئیبن عەبباس]] | align="center" | [[ئیمام شافعی]]<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ibnamin.com/masturbation.htm|سەردێڕ=حكم الشرع في العادة السرية أو الاستمناء |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201031033001/http://ibnamin.com/masturbation.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.ibnamin.com}}</ref> |- | align="center" | [[ئەحمەد کوڕی حەنبەل|ئەحمەدی کوڕی حەنبەل]] | align="center" | [[عەلی سیستانی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sistani.org/arabic/qa/0262/|سەردێڕ=الاستمناء (العادة السرّية) - الاستفتاءات - موقع مكتب سماحة المرجع الديني الأعلى السيد علي الحسيني السيستاني (دام ظله) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200711005642/https://www.sistani.org/arabic/qa/0262/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.sistani.org}}</ref> |- | align="center" | [[ئیبن حەزم]] | align="center" | [[محەممەد ناسرەددین ئەلبانی|محەممەد ئەلبانی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=t3fO58QnUVs|سەردێڕ=ما حكم الاستمناء العادة السرية ؟ وهل يفطر ؟ - الشيخ محمد ناصر الدين الألباني |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180520100446/https://www.youtube.com/watch?v=t3fO58QnUVs&gl=US&hl=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠١٨}}</ref> |- | align="center" | محەممەد شەوکانی | align="center" | مەھدی غەریفی<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=TechTeam |ناونیشان=https://masom.imamhussain.org/community/558|سەردێڕ=«العادة السرية».. هل حرّمها الإسلام؟! |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201029074531/https://masom.imamhussain.org/community/558 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=masom.imamhussain.org |زمان=ar}}</ref> |- | align="center" | عەبدولباری زومزومی | align="center" | محەممەد مونەججید<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=y1WhS7rqCjE|سەردێڕ=8{{!}} ما حكم الاستمناء في نهار رمضان؟ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210117152113/https://www.youtube.com/watch?v=y1WhS7rqCjE |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|format=فيديو}}</ref> |} == شلەی پێش ڕژان == {{سەرەکی|شلەی پێش ئاوھاتنەوە}} === شلەی پێش ئاو هاتنەوە === '''شلەی پێش ئاوهاتنەوە''' ({{بە عەرەبی|مَذِيّ}}) [[شلە|شلەیەکی]] شەفاف و چەسپ و سپی یان ئاوییە، لە کاتی ورووژان یان [[شەھوەت|ئارەزووی سێکسی]] یان لە کاتی [[ڕەپبوونی کێر|ڕەپبوون]] یان پێش [[ئاوھاتنەوە|ئاوهاتنەوە]] دێتە دەرەوە. لەوانەیە هەستی پێ نەکرێت و لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]] دەردەچێت. === حوکمەکەی === حوکمی شلەی پێش ئاوهاتنەوە باسکراوە، لەبەرئەوەی لە نێوان میزێکی ناپاک و مەنییەکی پاکدایە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠١٤|سەردێڕ=حكم نجاسة المذي وكيفية تطهيره - عبد الله بن عبد العزيز العقيل {{!}} طريق الإسلام|ناونیشان=http://ar.islamway.net/fatwa/32455|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئایاری ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140530222318/http://ar.islamway.net/fatwa/32455|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> فەقێکان دەڵێن ئەمە پیسییەکی سووکە و (غوسڵ)ی پێویست نییە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=حكم المذي والمني إذا علق باللباس|ناونیشان=https://binbaz.org.sa/fatwas/6777/%D8%AD%D9%83%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B0%D9%8A-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D8%B0%D8%A7-%D8%B9%D9%84%D9%82-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190730195805/https://binbaz.org.sa/fatwas/6777/%D8%AD%D9%83%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B0%D9%8A-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D8%B0%D8%A7-%D8%B9%D9%84%D9%82-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەڵکوو تەنها پێویستی بە دەستنوێژ هەیە و ئەو شوێنەی جەستەی کە پێی نووساوە بە سووکی پاک بکرێتەوە. ئیمامی نەوەوی دەڵێت:<blockquote>زانایان کۆک بوونە لەسەرئەوەی کە پێویستی بە (غوسڵ) نییە، کاتێک کە شلەی پێش ئاوهاتنەوە دەردەچێت، بەڵکو پێویستە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]] بشۆردرێت و ئەوشوێنەی کە پێوەی دەچەسپێ پێویستە بشۆردرێ یان ئاوی پێدا بکرێت و [[دەستنوێژ]] بکرێت.</blockquote>وە بە گوێرەی زانایانی [[شافعی]]، بە پێچەوانەی زانایانی [[مالیکی]]، ڕۆژوو بەتاڵ ناکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠١٧|سەردێڕ=تعريف المني والمذي، وحكم كل واحد منهما|ناونیشان=http://www.awqaf.gov.ae/Fatwa.aspx?SectionID=9&RefID=1755|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170828104419/http://www.awqaf.gov.ae/Fatwa.aspx?SectionID=9&RefID=1755|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شلەی پێش ئاوهاتنەوە تەنها دەستنوێژی دەوێت. ئیبن قودامە لە (المُغْنِي) (١/١٦٨)دا دەڵێت: ئیبن ئەلمەندیر گوتوویەتی: زانایان کۆکبوونە لەسەر ئەوەی کە دەرچوونی پیسایی لە کۆم، دەرچوونی میز، دەرچوونی شلەی پێش ئاوهاتنەوە، دەرچوونی با، هەموویان ئەو پیسییانەن کە پاکی پووچەڵ دەکەنەوە.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٧|سەردێڕ=الفروق بين المني والمذي - islamqa.info|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/2458|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170831184115/https://islamqa.info/ar/2458|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەسە بۆ پڕشینی جلوبەرگەکە، بەهۆی ئەوەی کە بەسەریدا هاتووە، بەڵگە بۆ ئەوە ئەوەیە کە ئەبوو داوود لە سوننەکەیدا لەسەر گێڕانەوەی سەهلی کوڕی هونەیف، کە دەڵێت:<blockquote>من پێشتر تووشی شلەی تووندی پێش ئاوهاتنەوە بووم و زۆرجار خۆم دەشۆرد، بۆیە لە پێغەمبەری خودام پرسی (دروودی خودای لەسەر بێت)، سەبارەت بەو بابەتە و وتی: بۆ ئەوە تەنها دەستنوێژ بەسە. وتم: ئەی پێغەمبەری خودا ئەی چی بەسەر جلەکانمدا دێت؟ فەرمووی:بەسە بۆ تۆ مشتێک ئاو وەربگریت و بیڕێژیتە سەر جل و بەرگەکەت و لەو شوێنەی کە پێت وایە پێی چەسپاوە.<ref name=":3" /></blockquote>نووسەری کتێبی (تُحْفَاتُ الاَحْوادی) (١/٣٧٣) دەڵێت: کە ئەگەر شلەی پێش ئاوهاتنەوە بەسەر جلوبەرگدا هات، بەسە بە ڕشتنی، یان ئاوی بەسەردا بکرێت، وە پێویست ناکات بشۆردرێت.<ref name=":3" /> == دەستپەڕ و عیبادەتکردن == دەستپەڕ ھەندێک عیبادەت پووچەڵ دەکاتەوە، وەک [[نوێژ]] و خوێندنەوەی [[قورئان]]. درووست نییە نوێژ بکرێت یان قورئان بخوێنرێتەوە لە حاڵەتی پیسیی گەورەدا (جەنابە) مەگەر دوای خۆشۆردن (غوسڵ) و پاککردنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هل الإصرار على العادة السرية يبطل ثواب العبادات وما عقوبتها في الآخرة |ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/261457/هل-الإصرار-على-العادة-السرية-يبطل-ثواب-العبادات-وما-عقوبتها-في-الآخرة |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.islamweb.net |زمان=ar}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئیسلام|قورئان|محەممەد|شیعە|سێکسناسی}} [[پۆل:دەستپەڕ]] [[پۆل:ئیسلام]] [[پۆل:کردەوە]] [[پۆل:سێکس لە ئیسلام]] [[پۆل:سێکسناسی]] [[پۆل:زاوزێ]] [[پۆل:شیعە]] [[پۆل:حەنبەلی]] [[پۆل:سوننە]] [[پۆل:شافعی]] [[پۆل:مالیکی]] [[پۆل:حەنەفی]] 8bpdzixvwu8xgthcm6pu9p62dejfdxf 0 284007 1590242 1532794 2026-06-14T16:31:37Z Serchia 5238 بەسەرداچوونەوە 1590242 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = ڤینۆس فایەق | وێنە = ڤینۆس فایەق.JPG | ناوی لەدایکبوون = ڤینۆس فایەق نووری | ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{ساڵی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٦٣}} | شوێنی لەدایکبوون = [[عێراق]] | نیشتەجێ = [[ھۆڵەندا]] | نەتەوە = {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[کورد]] | شارۆمەندێتی = {{flagicon image|Flag of Iraq.svg}} [[عێراق|کۆماری عێراق]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Netherlands.svg}} [[ھۆڵەندا|شانشینی ھۆڵەندا]] | پیشە = [[شاعیر]]، [[نووسەر]]، [[وەرگێڕ]]، [[ڕۆژنامەوان]] | خوێندنگە = {{flagicon image|University of Baghdad official seal.svg.png}} [[زانکۆی بەغدا]] | قەبارەی وێنە = 230px | حیزب = }} '''ڤینۆس فایەق''' (لە دایکبووی ١٩٦٣ لە [[سلێمانی]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڤینۆس فایق |ناونیشان=https://viaf.org/viaf/95354454/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210625201409/https://viaf.org/viaf/95354454/ |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=VIAF |ناونیشان=https://viaf.org/en/viaf/95354454 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=viaf.org}}</ref> [[نووسەر]] و [[شاعیر]] و کەسایەتییەکی میدیایی عێراقی کورد-ھۆڵەندی یە. [[شیعر]] و [[وتار]]ەکانی بەزمانەکانی [[زمانی کوردی|کوردی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] دەنووسێت و بڵاویان دەکاتەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=فينوس فائق لـ”الشبكة”: الشعر هوية تختصر شخصيتنا الإنسانية – مجلة الشبكة العراقية، IMN Magazine|ناونیشان=https://magazine.imn.iq/%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86/%D9%81%D9%8A%D9%86%D9%88%D8%B3-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%82-%D9%84%D9%80%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A8%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%87%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%AE%D8%AA%D8%B5%D8%B1/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210122170022/https://magazine.imn.iq/%D9%81%D9%86%D9%88%D9%86/%D9%81%D9%8A%D9%86%D9%88%D8%B3-%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%82-%D9%84%D9%80%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A8%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%87%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%AE%D8%AA%D8%B5%D8%B1/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=٢٠٠٥ فینوس فائق|ناونیشان=http://www.jehat.com/ar/Ghareeb/2005/Pages/fenos.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210625220253/http://www.jehat.com/ar/Ghareeb/2005/Pages/fenos.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=السيرة الذاتية والعلمية للروائية والشاعرة: فينوس فائق نوري/ العراق_ – جريدة العربى اليوم الاخبارية |ناونیشان=https://elarabielyoum.com/show533899 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210625164950/https://elarabielyoum.com/show533899 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ |وێبگە=elarabielyoum.com |زمان=ar |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا ڤینۆس فایەق وەک [[وەرگێڕ]]ێکی خۆبەخشانە کار بۆ ڕێکخراوە پەنابەرییەکان لە شاری ڕایسوایک لە [[ھۆڵەندا]] کاردەکات.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=السيرة الذاتية والعلمية للروائية والشاعرة: فينوس فائق نوري/ العراق_ – جريدة العربى اليوم الاخبارية|ناونیشان=https://elarabielyoum.com/show533899|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210217135237/https://elarabielyoum.com/show533899|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرەتای ژیان == ڤینۆس فایەق تەمەنی منداڵی و [[خوێندنی سەرەتایی]] بە زمانەکانی [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] و [[زمانی فەڕەنسی|فەڕەنسی]] لە شاری [[وەھران]] لە [[جەزائیر]] خوێندووە،<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=تجربة الغربة في حياة الشاعرة والصحفية العراقية (فينوس فائق) تقيم في هولندا|ناونیشان=https://www.iraqhurr.org/a/1666370.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210628064952/https://www.iraqhurr.org/a/1666370.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> پاشان گواستییەوە بۆ عێراق و [[خوێندنی ناوەندی]] بە زمانی [[زمانی کوردی|کوردی]] خوێندووە، و خوێندنی ئامادەیی بە زمانی [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] لە [[کوردستان]] تەواوکردووە. پاش ئەوە لە ئاستی [[زانکۆ]]دا لە [[بەغدا]] خوێندوویەتی.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> دواتر لە ساڵی ١٩٩٦ لە [[عێراق]]ەوە کۆچی کردووە بۆ وڵاتی [[ھۆڵەندا]] و لەوێ نیشتەجێ بووە.<ref name=":1"/> == خوێندن == ڤینۆس فایەق لە ساڵی ١٩٨٩ لە کۆلێژی ئاداب لە [[زانکۆی بەغدا]] [[بەکالۆریۆس|بە کالۆریۆسی]] لە [[فەلسەفە]] تەواو کردووە، لە ساڵی ٢٠٠٤ لە ھۆڵەندا لە ئەکادیمیای میدیادا مۆنتاژی تەلەڤیزیۆنی خوێندووە و لە ساڵی ٢٠٠٥ لە سەنتەری خولە نێودەوڵەتییەکانی ڕادیۆی ھۆڵەندا، بەرھەمھێنانی ڕادیۆیی خوێندووە.<ref name=":1"/> == ژیانی پیشەیی == ڤینۆس لە [[کەناڵی گەلی کوردستان]]ی سەر بە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] لە سەرەتای دامەزراندنییەوە دەستی بە کار کردووە، وەک پێشکەشکارێک لە بەشی زمانی عەرەبی و وەک سەرنووسەر و پێشکەشکار و وەرگێڕێک.<ref name=":2"/> و لە ساڵی ١٩٩٣دا وەک سەرنووسەری ڕۆژنامەی موئتەمری ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی کاری کردووە، لە ھەمان کاتیشدا وەک پەیامنێری ڕۆژنامەی ئەلئیتتیحاد و یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان کاری کردووە.<ref name=":2"/> ھەتا ئەو کاتە ھەموو نووسینەکانی بە زمانی عەرەبی بوون؛ بەڵام بە [[کوردیی ناوەندی|کوردیی سۆرانیش]] بەرھەمی ھەبووە.<ref name=":2"/> پاشان لە ساڵی ١٩٨٨ پاش گواستنەوەی بۆ ھۆڵەندا، وەک سەرنووس و پێشکەشکار کاری کردووە، پاشان پەیوەندی بە بەشی کوردی و عەرەبی لە ڕادیۆی بیانی لە شاری [[ڕۆتەردام]]ی ھۆڵەندا کردووە. پاشان لە ساڵی ٢٠٠٢ بۆ ماوەی دوو ساڵ وەک کارمەند لە بەشی پەیوەندی لەگەڵ ھاووڵاتیانی بیانی لە [[دیڵفت]] کاری کردووە، پاشان وەک بەرپرسی بەشی پەیوەندییەکان و بەدواداچوون لەزانکۆی ئازادی لە لاھای کاری کردووە.<ref name=":2"/> لە ساڵی ٢٠١٠ وەک بەڕێوەبەری بەرنامەکان لە تۆڕی ڕادیۆی تەلەڤیزیۆنی سەربەخۆی [[نالیا]] لە شاری [[سلێمانی]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] کاری کردووە.<ref name=":2"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ژن|وێژە|کوردستان|عێراق|ھۆڵەندا}} {{پۆلی کۆمنز|Venus Faiq}} [[پۆل:پەنابەرانی کورد]] [[پۆل:پەنابەرە عێڕاقییەکان]] [[پۆل:پێشکەشکارانی پێشووی ئێن ئاڕ تی]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا]] [[پۆل:ڕۆژنامەنووسانی ژنی ھۆڵەندی]] [[پۆل:ڕۆژنامەنووسانی عێراق]] [[پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد]] [[پۆل:ژنان]] [[پۆل:ژنە کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شاعیران بە زمانی عەرەبی]] [[پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی]] [[پۆل:شاعیران بە زمانی کوردیی ناوەندی]] [[پۆل:شاعیرە کوردەکان بەپێی وڵات]] [[پۆل:شاعیرە کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣]] [[پۆل:نووسەران بە زمانی عەرەبی]] [[پۆل:نووسەران بە زمانی کوردی]] [[پۆل:نووسەرە کوردەکان]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:نووسەرانی عەرەب]] [[پۆل:نووسەرانی ھۆڵەندی]] [[پۆل:نووسەرانی ژنی کورد]] [[پۆل:زیندووان]] d66sils0ezayx03i178hsy77x2m2o3h 10 284383 1590211 1434517 2026-06-14T13:34:32Z Kushared 5048 1590211 wikitext text/x-wiki {{userbox | border-c = grey | id = [[پەڕگە:Gay Pride Flag.svg|45px|alt=|link=کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]] | id-c = | info = ئەم {{#if:{{{بەڕێوەبەر|}}}|بەڕێوەبەرە|بەکارھێنەرە}} پشتگیریی [[مافی مرۆڤ]]ی [[کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە]] دەکات! | info-c = | usercategory = ئەو بەکارھێنەرانەی پشتگیریی مافەکانی مرۆڤی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە دەکەن | nocat = {{{nocat|}}} }} <includeonly>[[پۆل:ئەو بەکارھێنەرانەی پشتگیریی مافەکانی مرۆڤی کۆمەڵەی پەلکەزێڕینە دەکەن]]</includeonly> <noinclude>{{بەڵگەنامە}}</noinclude> pdbmy4by7rt7trk50hhyydjux7ckz1u 0 286130 1590239 1452022 2026-06-14T16:07:56Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590239 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Weather Station at Feilding Waste Water Treatment Plant.JPG|وێنۆک|240x240پیکسڵ|ئامێری ئەنیمۆمەتر کە بە شێوەیەکی باو بۆ پێوانەکردنی خێرایی با بەکاردێت.]] لە [[کەشناسی]]دا، '''خێراییی با'''، یان خێراییی لێشاوی [[با]]، بڕێکی بنەڕەتیی [[بەرگەھەوا]]ییە کە بەھۆی جووڵەی ھەوا لە پەستانی بەرزەوە بۆ پەستانی نزم دروست دەبێت، کە بەزۆری بەھۆی گۆڕانە لە پلەی گەرمییەوە. ئێستا خێراییی با بە شێوەیەکی باو بە [[ئەنیمۆمەتر|ئامێری ئەنیمۆمەتر]] دەپێورێت.<ref name=":0"/> خێراییی با کاریگەری لەسەر [[پێشبینیکردنی کەشوھەوا]]، [[فڕۆکەوانی]] و کارەکانی دەریایی، و پڕۆژەکانی [[دروستکردن|بیناسازی]]، گەشەکردن و ڕێژەی [[مێتابۆلیزم|میتابۆلیزمی]] زۆرێک لە جۆرەکانی ڕوەک ھەیە و کاریگەرییە بێشوومارەکانی دیکەی ھەیە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hogan|یەکەم=C. Michael|ناونیشان=http://www.eoearth.org/article/Abiotic_factor?topic=49461|سەردێڕ=Encyclopedia of Earth|بڵاوکەرەوە=[[National Council for Science and the Environment]]|ساڵ=٢٠١٠|editor-last=Emily Monosson|شوێن=Washington D.C.|chapter=Abiotic factor|editor-last2=C. Cleveland|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130608071757/http://www.eoearth.org/article/Abiotic_factor?topic=49461|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> == یەکەکان == [[پەڕگە:Lee Ranch Wind Speed Frequency.svg|چەپ|بێچوارچێوە]] پێوەری [[مەتر لەسەر چرکە]]یەکدا (m/s)یەکێکە لە [[سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان|یەکەکانی سیستمی نێودەوڵەتی]]، کە بۆ خێرایی و ئەو یەکەکە لەلایەن [[ڕێکخراوەی جیھانیی کەشوھەوا|ڕێکخراوی کەشناسی جیھانی]] پێشنیاری بۆ کراوە بۆ ڕاپۆرتکردنی خێرایی با و لەنێو ئەوانی تردا زیاتر بەکاردەھێنرێت لە پێشبینییەکانی کەشوھەوای [[وڵاتانی باکوور]]دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.whiteweather.com/wd/vind/Windspeed.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191107133153/http://www.whiteweather.com/wd/vind/Windspeed.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا لە ساڵی ٢٠١٠ەوە [[ڕێکخراوەی نێونەتەوەییی فڕۆکەوانیی مەدەنی|ڕێکخراوی فڕۆکەوانیی مەدەنیی نێونەتەوەیی]] (ICAO) پێشنیاری مەتر لە چرکەیەکدا دەکات بۆ ڕاپۆرتکردنی خێرایی با لەکاتی نزیکبوونەوە لە [[فڕگە|ڕێڕەوی فڕین]]، ئەمەش جێگەی یەکەی پێشوویان دەگرێتەوە کە بەکارھێنانی [[کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا]] (کم/کاتژمێر) بوو.<ref>https://aerosavvy.com/wp-content/uploads/2014/08/an05_cons.pdf</ref> ھەروەھا بە ھۆکاری مێژوویی، یەکەکانی دیکەی وەک میل لە کاتژمێرێکدا (mph)، گرێکان (kn)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Why is Wind Speed Measured in Knots? |ناونیشان=https://www.thoughtco.com/measuring-wind-speed-in-knots-3444011 |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=ThoughtCo |زمان=en}}</ref> و پێ لە چرکەیەکدا (ft/s) ھەندێک جار بۆ پێوانەکردنی خێرایی با بەکاردەھێنرێن. لە ڕووی مێژوویییەوە، خێرایی با بە بەکارھێنانی پێوەرەکانی بیوفۆرت پۆڵێن کراوە، کە لەسەر بنەمای چاودێریی بینراوی کاریگەرییەکانی بای دیاریکراوی تایبەت لە دەریا یان لەسەر وشکانییە. == پێوانەکردن == [[پەڕگە:Anemometer-Animation.gif|وێنۆک|ئەنمۆمێتەرێکی مۆدێرن، کە بۆ گرتنی خێرایی با بەکاردێت.]] ئەنیمۆمەتر یان باپێو یەکێکە لەو ئامرازانەی کە بۆ پێوانەکردنی خێرایی با بەکاردێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Koen |یەکەم=Joshua |ناونیشان=http://www.ciese.org/curriculum/weatherproj2/en/docs/anemometer.shtml |سەردێڕ=Najlepsze kasyna bez weryfikacji w 2025 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٨ |وێبگە=www.ciese.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤ |archive-url=https://web.archive.org/web/20041221054444/http://ciese.org/curriculum/weatherproj2/en/docs/anemometer.shtml |url-status=dead }}</ref> ئامێرێکە کە لە ستوونێکی ڕاست و سێ یاخود چوار کووپی قووڵ پێکھاتووە، ئەنمۆمێتەرەکە جووڵەی ئاسۆیی تەنۆلکەکانی ھەوا (خێرایی با) دەگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=anemometer |ناونیشان=https://education.nationalgeographic.org/resource/anemometer |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=education.nationalgeographic.org |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Wind speed}} {{تووڵی دەروازە|زانست|زانستی زەوی|کەشوھەوا|تەکنۆلۆژیا|فیزیک|جوگرافیا|گەردوون}} [[پۆل:خێراییی ھەوا]] [[پۆل:ھەوا]] [[پۆل:ئاسمان]] [[پۆل:پێوان]] [[پۆل:کەشوھەوا]] [[پۆل:کەش]] mf0wzdxkk5gtr0dwzo7810tms55ijg0 1 286163 1590240 1450369 2026-06-14T16:08:07Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590240 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خێراییی با]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1450368 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20191107133153/http://www.whiteweather.com/wd/vind/Windspeed.htm بۆ http://www.whiteweather.com/wd/vind/Windspeed.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:١٤، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[خێراییی با]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590239 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20041221054444/http://ciese.org/curriculum/weatherproj2/en/docs/anemometer.shtml بۆ http://www.ciese.org/curriculum/weatherproj2/en/docs/anemometer.shtml زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٦:٠٨، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) jvv8dwpfpmp6t7tjwi7xeuogcj7ya3r 0 288757 1590208 1588633 2026-06-14T13:21:46Z Bahoz ebrahimi 72394 1590208 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=|width=|partof=[[کاتھێڵی ڕاپەڕینی کوردەکان]]|image=Soran Emirate.jpg|caption=نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتەکەیدا لە ماوەی حکومڕانیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]|date=١٨٣٠<ref name="kardam70-79">Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', pp. 70, 79 – years.</ref><ref>Serpil Güneş, ''[https://www.saradistribution.com/rewanduz.htm REWANDUZ]'' Golden word: 1830</ref><ref>Çadırcı, Musa (2017). [https://books.google.com.tr/books?redir%20esc=y&hl=tr&id=XVZpAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=1830-1834 Tanzimat Sürecinde Türkiye: Ülke Yönetimi.] Edited by Tülay Ercoşkun. 2nd ed. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları. p. 142. ISBN 978-975-533-546-9.</ref><ref name="Aytekin" />–١٨٣٨<ref name="kardam70-79"/>|place=[[مێزۆپۆتامیای سەروو|میزۆپۆتامیای سەروو]]، [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ئەناتۆڵیای ڕۆژھەڵات]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=سەرکەوتنی [[عوسمانییەکان]]<ref name="kardam">Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan: Years of Resistance and Rebellion]'', Dipnot(Footnote) Publishing, 2010, ISBN 9789750506642.</ref><ref name="waideh">Waideh Ghareeb, ''[https://books.google.com.tr/books?id=FCbspX-dGPYC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The Kurdish Nationalist Movement: Its Origins and Development]'', Syracuse University Press, 2007, p. 128.</ref><ref name="Aytekin">Aytekin Yılmaz, ''[https://bianet.org/haber/dagdan-inecek-olanlara-tarih-notu-118083 A Historical Note for Those Descending from the Mountains]''</ref> * میر محەممەد تەسلیم بوو لەژێر فشاری سەربازی و سیاسی و ئایینی<ref name="waideh" /><ref name="Aytekin" /> * شۆڕش و یاخیبوونەکە سەرکوت کرا<ref name="Aytekin" /> * میرنشینی سۆران تێکەڵ کرایەوە بە سیستەمی پارێزگاییی عوسمانی<ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 72.</ref>|status=|combatants_header=|combatant1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]] '''ھاوپەیمانان''':{{ھن}}[[File:Bohtan Emirate Flag Bedir khan beg period.png|This flag was adapted from the gold coins minted during the Bedirhan Bey period.|25px]][[میرنشینی بۆتان]]|combatant2={{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire 1826.svg}} [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] '''ھاوپەیمانان:'''{{ھن}}{{flagicon image|Flag of Great Britain (1707–1800).svg}} [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg}} [[ئیمپراتۆریەتیی نەمسا|نەمسا]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} [[شانشینی پرووسیا|پرووسیا]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of Russia.svg}} [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]] ---- {{flagicon image|White flag of surrender.svg}} [[میرنشینی بابان|بابان]]{{ھن}}[[پەڕگە:Bohtan Flag.jpg|22px]] [[میرنشینی بادینان|بادینان]]{{ھن}}{{flagicon image|Êzîdxan Protection Force.svg}} [[میرنشینی شێخان|ئێزیدییەکان]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Assyrians.svg}} [[ئاشوورییەکان]]{{ھن}}[[File:Bohtan Emirate Flag Bedir khan beg period.png|This flag was adapted from the gold coins minted during the Bedirhan Bey period.|25px]][[میرنشینی بۆتان]] ---- {{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[ئێرانی قاجاڕی]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]]{{ھن}}[[File:Bohtan Emirate Flag Bedir khan beg period.png|This flag was adapted from the gold coins minted during the Bedirhan Bey period.|25px]] [[بەدرخان بەگ]] <small>(١٨٣٠–١٨٣٧)</small>{{تێبینی|بەدرخان بەگ کە تێگەیشت کە ناتوانێت بەرەنگاریی سوپای عوسمانی ببێتەوە، لە ساڵی ١٨٣٧دا خۆی ڕادەستی عوسمانییەکان کرد و ملکەچی عوسمانییەکان بوو، دواتر خۆی لەگەڵ لایەنەکەیاندا ھاوتەریب کرد. لەبری ئەوەی دوای تەسلیمبوونی سزا بدرێت، وەک کارگێڕی جزیری-بۆتان دەستنیشانکرا، بەمەش لەلایەن ئیدارەی عوسمانییەوە وەک پارێزگارێکی ناوخۆییی متمانەپێکراو ناسێندرا. دواتر لە ھەڵمەتە سەربازییە خوێناوییەکاندا بە سەرۆکایەتیی حافز محەممەد پاشا لە دەڤەری شنگال و کورتالان (گارزان) چالاکانە پاڵپشتیی سوپای عوسمانیی کرد. ئەم ھاوکارییە بەشێک بوو لە ھەوڵەکانی عوسمانی بۆ چەسپاندنی کۆنترۆڵی ناوچەکە.<ref name="kardam">Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan: Years of Resistance and Rebellion]'', Dipnot(Footnote) Publishing, 2010, ISBN 9789750506642.</ref>}}|commander2={{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire 1826.svg}} [[مەحموودی دووەم]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire 1826.svg}} [[ڕەشید محەممەد پاشا|ڕەشید بەگ]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire 1826.svg}} [[حافز محەممەد پاشا]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire 1826.svg}} [[عەلی ڕەزا پاشا (پارێزگاری بەغدا)|عەلی ڕەزا پاشا]] ---- [[پەڕگە:Bohtan Flag.jpg|22px]] [[سەعید پاشای بادینان|سەعید پاشا]]{{ھن}}[[پەڕگە:Bohtan Flag.jpg|22px]] [[ئیسماعیل پاشای دووەم|ئیسماعیل پاشا]]{{ھن}}{{flagicon image|Êzîdxan Protection Force.svg}} [[عەلی بەگ داسنی|عەلی بەگ]]{{Executed}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Assyrians.svg}} [[مارشەمعوون ئیبراھیم]]{{ھن}}[[File:Bohtan Emirate Flag Bedir khan beg period.png|This flag was adapted from the gold coins minted during the Bedirhan Bey period.|25px]][[بەدرخان بەگ]] <small>(١٨٣٧–١٨٣٨)</small>{{تێبینی|بەدرخان بەگ کە تێگەیشت کە ناتوانێت بەرەنگاریی سوپای عوسمانی ببێتەوە، لە ساڵی ١٨٣٧دا خۆی ڕادەستی عوسمانییەکان کرد و ملکەچی عوسمانییەکان بوو، دواتر خۆی لەگەڵ لایەنەکەیاندا ھاوتەریب کرد. لەبری ئەوەی دوای تەسلیمبوونی سزا بدرێت، وەک کارگێڕی جزیری-بۆتان دەستنیشانکرا، بەمەش لەلایەن ئیدارەی عوسمانییەوە وەک پارێزگارێکی ناوخۆییی متمانەپێکراو ناسێندرا. دواتر لە ھەڵمەتە سەربازییە خوێناوییەکاندا بە سەرۆکایەتیی حافز محەممەد پاشا لە دەڤەری شنگال و کورتالان (گارزان) چالاکانە پاڵپشتیی سوپای عوسمانیی کرد. ئەم ھاوکارییە بەشێک بوو لە ھەوڵەکانی عوسمانی بۆ چەسپاندنی کۆنترۆڵی ناوچەکە.<ref name="kardam">Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan: Years of Resistance and Rebellion]'', Dipnot(Footnote) Publishing, 2010, ISBN 9789750506642.</ref>}} ---- {{flagicon image|Flag of Agha Mohammad Khan.svg}} [[محەممەد شا]]|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=|strength2=|strength3=|casualties1=قوڕس<ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 74.</ref><ref name="Hakan">Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]].</ref>|casualties2=قوڕس بۆ سووک|casualties3=|notes=|campaignbox= }} '''شۆڕشی میر محەمەد''' یان '''شۆڕشی ڕەواندز''' ڕاپەڕینێک یان شۆڕشێکی چەکداریی کورد بوو بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەدی ڕەواندز]] لە نێوان ساڵانی ١٨٣٠ بۆ ١٨٣٨ دژی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]]. میر محەممەد بە دوای ئۆتۆنۆمی و بە ئیلھام وەرگرتن لە [[محەممەد عەلی پاشا|محەممەد عەلی پاشای میسر]]، ھەڵمەتێکی بۆ یەکخستنی [[ھۆزە کوردەکان]] و فراوانکردنی نفوزی کورد لە [[مێزۆپۆتامیای سەروو|میزۆپۆتامیاى سەرەوە]] دەستپێکرد. یاخیبوونەکە ھاوکات بوو لەگەڵ لاوازبوونی دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی، کە ڕێگەی پێدا تەحەددای دەسەڵاتی ئیمپراتۆری بکات تا عوسمانییەکان لە ساڵانی ١٨٣٥-١٨٣٨ شۆڕشەکەیان [[دووەم شەڕی سۆران و عوسمانی|سەرکوت کرد]]. دوابەدوای تەسلیمبوونی، [[میرنشینی سۆران]] ھەڵوەشایەوە، ناوچە کوردنشینەکانیش خرانە ناو ھەیکەلی ئیداریی عوسمانی. == پێشینە == {{ھەروەھا ببینە|شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)|لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|گەمارۆدانی ھەولێر (١٨٢٢)}} میر محەممەدی ڕەواندز، میری [[میرنشینی سۆران]]، لە سەرەتای ساڵانی ١٨٣٠ وەک کەسایەتییەکی ناوچەییی باڵادەست دەرکەوت.<ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 64.</ref><ref name="Aksin2">Sina Akşin, ''Political History (1789–1908)'' and ''History of Turkey: The Ottoman State (1600–1908)'', Istanbul: Cem Yayınevi, 1988, p. 96.</ref> ئیلھامی وەرگرت لە [[محەممەد عەلی پاشا|محەممەد عەلی پاشای]] میسر، ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێکی نیمچە سەربەخۆی کوردی بوو لە چوارچێوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا. عەشیرەتە کوردە دراوسێکانی یەکخست و ملکەچ کرد و خۆی وەک حاکمێکی بەرچاوی ناوچەیی پێگەی خۆی دانا. ئەم قۆناغە زیاتر ھۆشیاریی سیاسی لە نێو کەسایەتییە دیارەکانی کورددا بەخۆیەوە بینی، لەگەڵ پەرەسەندنی خواستی ئۆتۆنۆمی.<ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 65.</ref><ref>Izady, 2007, p. 122; Lazarev et al., 2007, p. 106.</ref> میر محەممەد بە کەڵکوەرگرتن لە دابەزینی کۆنترۆڵی ئیمپراتۆری، کاریگەریی خۆی فراوانتر کرد بۆ ناو [[سلێمانی|شاری سلێمانی]] و [[ھەولێر]] و [[مووسڵ]]. لەم ھەڵمەتەدا بۆ ماوەیەکی کورت ھاوپەیمانیی [[بەدرخان بەگ|بەدرخان بەگی جزیری]] کرد و ھەوڵیدا سەرکردەکانی کورد لە دژایەتیی عوسمانییەکان یەکبخات.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], VBOA 097, 21 Dhu al-Qi'dah 1257 (21 December 1841), Governor Mehmed Pasha of Mosul to the Sublime Porte.</ref> بەپێی سەرچاوە ئەرشیڤییەکانی عوسمانی، کۆنترۆڵی خاکی میر محەممەد، لە دەرەوەی خودی ناوچەی سۆران، بەشێکی زۆری ناوچەی [[شارەزوور|شارەزووری]] لەخۆگرتبوو، لەوانە [[کۆیە]]، [[ھەریر]]، کۆپروو، و بەشێک لە [[ھەولێر]]. لە باکوورەوە، باڵادەستییەکەی درێژبووەوە بۆ [[جزیر|جزیری]] و بەشێک لە [[میرنشینی بۆتان|بۆتان]] و تا ساڵی ١٨٣٥ بەشێک لە میرنشینەکانی [[میرنشینی بادینان|بادینان]]<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], footnote 116, p. 71: "It is the Behdinan Region. It is in the north of the Soran region and south of the Hakkari region."</ref> و [[میرنشینی بابان|بابانیشی]] گرتەوە.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], pp. 71–72.</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], FUND CODE: HAT D.NO: 449 G.No:22346/B, 27 L 1250 (25 February 1835).</ref> لە ساڵانی ١٨٣٢-١٨٣٣، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لە یەک کاتدا ڕووبەڕووی ھەڕەشە بووەوە، لەوانە [[بانگەوازی وەھابییەت|ڕاپەڕینی وەھابی]] لە عەرەبستان و ڕاپەڕینی [[محەممەد عەلی پاشا|محەممەد عەلی پاشای میسر]] کە کاریگەرییەکەی بۆ سووریا و ئەنادۆڵ درێژبووەوە. لەم قۆناغە پڕ لە گێژاوەدا، [[عەلی ڕەزا پاشا (پارێزگاری بەغدا)|پارێزگاری بەغدا]] ھەڵمەتێکی سەربازیی گەورەی دژی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەدی میری سۆران]] دەستپێکرد، کە کاریگەرییەکەی بەردەوام لە گەشەکردندا بوو. لە ساڵی ١٢٤٨ی کۆچی (١٨٣٢-١٨٣٣)، پارێزگار بە ھێزێکی زۆرەوە ڕێپێوانێکی کرد لە ھەوڵێکدا بۆ سەرکوتکردن. بەڵام ھەڵمەتەکە شکستی ھێنا. چەند ھۆکارێک بوونە ھۆی ئەم شکستە، لەوانە پەیوەندییە بەھێزەکانی میر محەمەد لەگەڵ [[ئێران]] و داگیرکردنی بەشێک لە [[میرنشینی بابان|ناوچەی بابان]]. پارێزگاری بەغدا نەیتوانی ملکەچی بکات و دواجار ھیچ ئەنجامێکی یەکلاکەرەوەی بەدەست نەھێنا. لە بەرامبەر پەرەسەندنی کێشە و گرفتەکان لە چەندین بەرەدا، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیدارەی ناوەندیی عوسمانی]] ھەڵیبژارد کە خۆی لە پەرەسەندنی سەربازیی زیاتر بەدوور بگرێت. بەڵکوو ڕووی لە دیپلۆماسی کرد. لە ھەوڵێکدا بۆ دەستەبەرکردنی دڵسۆزیی میر محەممەد و ھێنانە ژێر کۆنترۆڵ و قەناعەت ئیمپراتۆر و حکوومەتی عوسمانی نازناوی فەخر و شانازیی "[[پاشا]]"ی پێبەخشی. ڕێککەوتنی ئاشتی کرا و [[سوپای ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سەربازانی عوسمانی]] لە ناوچەکە کشانەوە. لە دوای ئەوە میر محەممەد بەھێزتر دەرکەوت و پێگەی خۆی چەسپاند و دەسەڵاتی خۆی فراوانتر کرد بە [[گەمارۆدانی ئامێدی|دەستبەسەرداگرتنی]] کۆنترۆڵی [[قەزای ئامێدی]].<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], p. 71.</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], BOA.</ref> == یاخیبوونەکە و وەڵامدانەوەی عوسمانی == {{سەرەکی|دووەم شەڕی سۆران و عوسمانی}} یاخیبوونەکە بە شێوەیەکی فەرمی لە ساڵی ١٨٣٤ دەستی پێکرد، ئەمەش دوای زیادبوونی نیگەرانیی عوسمانییەکان لە پەرەسەندنی دەسەڵاتی میر محەممەد. ھێزێکی ئیمپراتۆری لە ژێر دەستی [[ڕەشید محەممەد پاشا]] بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕین و دووپاتکردنەوەی کۆنترۆڵ ڕەوانە کرا. لە کاتێکدا میر محەممەد سەرەتا بە سەرکەوتوویی خۆڕاگریی کرد، ھەڵمەتی یەکلاکەرەوەی ساڵی ١٨٣٥ بووە ھۆی [[شەڕی ڕەواندز|گرتنی ڕەواندز]]. میر محەممەد بە فشاری سەربازی و سیاسی و ئایینی، پاشەکشەی کرد بۆ چیاکان و دواتر خۆی ڕادەست کرد. بەپێی مێژوونووس [[وادی جوەیدە]] و چەندین مێژوونووسی تر، زەڕبە گەورە یەکلاکەرەوەکە لە دەسەڵاتی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] لە کاتێکدا ھات کە ڕاوێژکاری ئایینیی خۆی، [[مەلای خەتێ|مەلا محەممەد خەتێ]]، [[فەتوا|فەتوایەکی]] دەرکرد کە ھەرکەسێک دژی سوپای خەلیفە شەڕ بکات، کافرە و ژنەکانیان چیتر حەڵاڵ نین بەرامبەریان. ئەم حوکمە بە قووڵی ھێزەکانی داماڵی و بەشداری کرد لە تەسلیمبوونی دواجار. ھەروەھا [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] دڵنیاییی پاراستن و پێگەی خۆیان پێشکەش دەکرد لە ئەگەری تەسلیمبووندا، ئەمەش زیاتر ھاندەری بڕیارەکەی بوو.<ref name="Jwaideh2">[[Wadie Jwaideh]], ''[https://iletisim.com.tr/Images/UserFiles/Documents/Gallery/kurt-milliyetciliginin-tarihi.pdf?srsltid=AfmBOooy_AO-J2c0kIVkgRDCls246WxzLp_oaGCMU_eVvN75WYW5ypin The Kurdish Nationalist Movement: Its Origins and Development]''(In Turkish), İletişim(Communication) Publishing, 2009, p. 128–129.</ref> دوابەدوای کۆچی دواییی [[ڕەشید محەممەد پاشا]] بە نەخۆشیی کۆلێرا لە ساڵی ١٨٣٦، [[حافز محەممەد پاشا]]، کە ئەفسەرێکی خوێندەواربوو و دوو ئەرکی ھەبوو: بەردەوام بوون لە سەرکوتکردنی نائارامییەکانی کوردستان و چاودێریکردنی ھێزەکانی [[محەممەد عەلی پاشا]] کە لە سووریا جێگیر ببوون.<ref name="kardam742">Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', p. 74.</ref><ref>[[:tr:Hayrullah_Örs|Örs]], H. (2022).</ref> ھاوینی ساڵی ١٨٣٧ لە کاتی ھەڵمەتێکی سەربازیی توونددا دژی [[ئێزیدییەکان]] لە ناوچەی شنگال، حافز پاشا محەممەد حەمدی پاشای ڕەوانەی [[جزیر|جزیری]] کرد بۆ پێشڕەویکردن. لە بەرامبەر فشاردا، [[بەدرخان بەگ]] بەرەنگاریی نەکردنی ھەڵبژارد و وەفاداریی بۆ دەوڵەتی عوسمانی ڕاگەیاند. لە ئەنجامدا وەک پارێزگاری پارێزگای [[میرنشینی بۆتان]] کە ناوەندی شاری جزیری بوو، دەستنیشانکرا. لە کۆتاییی ئەو ساڵەدا [[حافز محەممەد پاشا]] ئۆپەراسیۆنی تووندوتیژی زیاتری لە دژی ئێزیدییەکانی [[شنگال]] و [[تەلەعفەر]] دەستپێکرد و لە ئەنجامدا قوربانییەکی زۆری لێکەوتەوە. لە مانگی ئایاری ساڵی ١٨٣٨ بە پاڵپشتیی بەدرخان دەستی بەسەر ناوچەی قەڵادارکراوی گورکێلدا گرت لە دەست سەعید بەگی سەرۆکی ناوچەی حاجی‌بەھرام. لە مانگەکانی دواتردا (حوزەیران- تەممووزی ١٨٣٨) دانیشتووانی ئێزیدی ناوچەی [[مسرج|کورتالان]] لەلایەن ھێزە عوسمانییەکانەوە ملکەچ کران. ئەم ھەڵمەتانە نەک ھەر ئامانجیان لەتاندنی بەرخۆدانی ناوخۆیی بوو، بەڵکوو پێشگرتن بوو لە ڕاپەڕینە ئەگەرییەکانی کورد لە ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوەکانی داھاتوو لەگەڵ [[محەممەد عەلی پاشا|محەممەد عەلی پاشای میسر]].<ref name="kardam743">Ahmet Kardam, ''[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Cizre-Bohtan Beyi Bedirhan]'', p. 74.</ref><ref name="Hakan2">Sinan Hakan, ''[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Kurdish Rebels and the Ottomans in Archival Documents (1817–1867)]'' (in Turkish), Doz Publishing, 2011, {{ISBN|9789756876916}}, p. 86. Also available at [https://books.google.com.tr/books/about/Osmanl%C4%B1_ar%C5%9Fiv_belgelerinde.html?id=Tvq0AAAAIAAJ Book link] and [[Academia.edu|Academia]].</ref> == دەرئەنجام == سەرکەوتنی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] بووە ھۆی ھەڵوەشاندنەوەی [[میرنشینی سۆران]]. ناوچە [[ھۆزە کوردەکان|خێڵەکییە کوردییەکان]] تێکەڵ بە سیستەمی پارێزگاکانی ئیمپراتۆریەت کران، ئەمەش دەسەڵاتی عوسمانی لە [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ]] و [[مێزۆپۆتامیای سەروو|میزۆپۆتامیای سەروو]] بەھێزتر کرد. یاخیبوونەکە وەک پێشەنگییەک بوو بۆ [[کاتھێڵی ڕاپەڕینی کوردەکان|ڕاپەڕینەکانی دواتری کورد]] لەوانە ڕاپەڕینەکان بە سەرۆکایەتیی [[بەدرخان بەگ]].<ref>[https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y Kardam], p. 75.</ref> بە گوتەی [[وادی جوەیدە]]، دوای تەسلیمبوونی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بە [[گرێبەست|گەرەنتیی]] [[ڕەشید محەممەد پاشا|فەرماندەی عوسمانی ڕەشید محەممەد پاشا]] ڕەوانەی [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] کرا کە بە شەرەفمەندانە مامەڵەی لەگەڵ کراوە و پێشوازی لێ دەکرێت و ڕێگەی پێدەدرێت میرنشینەکەی بھێڵێتەوە. [[Hacı Bekir Ağa|حاجی بەکر ئاغا]]، بەڕێوەبەری [[عەلی ڕەزا پاشا (پارێزگاری بەغدا)|عەلی پاشای پارێزگاری بەغدا]]، کە لەگەڵ [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] ھاتبووە [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]]، ڕایگەیاند، میر کاریگەرییەکی بەرچاوی لە [[ھۆزە کوردەکان|ناوچەکەدا]] ھەیە و ئەگەر دڵسۆزیی بمێنێتەوە، دەتوانێت خزمەتێکی گەورە بە دەوڵەت بکات. بەڵام ھۆشداریشیدا لەوەی لێخۆشبوون لە میر و ناردنەوەی بۆ ھەرێم کێشەی زۆری دەبێت.<ref>[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], pp. 84</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], BOA.</ref> ھەواڵی گەڕانەوەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر]] بۆ [[ھۆزە کوردەکان|کوردستان]] بە تایبەتی [[عەلی ڕەزا پاشا (پارێزگاری بەغدا)|پارێزگاری بەغدای]] نیگەران کرد. ئەو پێی وابوو گەڕانەوەی میر محەممەد تەنھا کاریگەری و شکۆمەندیی لە ناوچەکەدا زیاد دەکات و دەبێتە ھۆی ئەوەی کە کۆنترۆڵ نەکرێتەوە. سەرەڕای لێخۆشبوونی [[مەحموودی دووەم|سوڵتان]]، [[عەلی ڕەزا پاشا (پارێزگاری بەغدا)|عەلی پاشای پارێزگاری بەغدا]] ھەنگاوی گرتەبەر بۆ ڕێگریکردن لە گەڕانەوەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر]]، بە تووندی دژی ئەوە وەستایەوە و چەندین جار ھۆشداریی لە [[شانشینی عوسمانی|ئەستەنبوڵ]] دا لە مەترسییەکان. لە ڕێگەی خۆڕاگرییەکەیەوە توانی [[شانشینی عوسمانی|ئیستەنبوڵ]] ڕازی بکات کە چارەسەرێکی بەدیل بدۆزێتەوە. [[عەلی ڕەزا پاشا (پارێزگاری بەغدا)|عەلی پاشا]] بانگەشەی ئەوەی کرد کە ھەواڵی گەڕانەوەی میر لەلای خەڵکی کوردستان پێشوازییەکی باشی لێ نەکراوە و نامەنووسیی لەگەڵ [[ویلایەتی سێواس|فەرماندەی سیواس]] کردووە، پێشنیاری ئەوەی کردووە کە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر]] کاتێک کە لە ڕێگای گەڕانەوەدایە، لە [[ئاماسیا]] ڕابگیرێت تا ئاگادارکردنەوەی زیاتر.<ref name="hakan852">[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], pp. 85</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], BOA.</ref> لە کۆتاییدا، بە پشتیوانیی [[ویلایەتی سێواس|پارێزگاری سێواس]]، [[عەلی ڕەزا پاشا (پارێزگاری بەغدا)|عەلی پاشا]] سەرکەوتوو بوو لە دڵنیابوون لەوەی کە دوای گەڕانەوەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میری ڕەواندز]] لە [[ئاماسیا]] دەستبەسەر دەکرێت «تا ئەو کاتەی بابەتەکە ڕوون دەبێتەوە.»<ref name="hakan85">[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], pp. 85</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], BOA.</ref> دوابەدوای ھەوڵە بەردەوامەکانی [[عەلی ڕەزا پاشا (پارێزگاری بەغدا)|عەلی پاشا]]، فەرمانی ئیمپراتۆری لە ٢٩ی سەفەری ١٢٥٣ (٣ی حوزەیرانی ١٨٣٧) دەرچوو، کە بڕیار بوو [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بۆ ماوەیەک لە [[ئاماسیا]] بمێنێتەوە.<ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], BOA.</ref> [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] کە لە ئەستەنبوڵەوە بەڕێکەوت لەگەڵ [[Hacı Veli Agha|حاجی وەلی ئاغا]] کە بۆ خزمەتەکەی دەستنیشانکرابوو، لە ٠٨ی ڕەجەبی ١٢٥٣ (١٢ی حوزەیرانی ١٨٣٧) گەیشتە [[ئاماسیا]]. لەوێدا لەلایەن [[Mehmed Şakir Bey|محەممەد شاکر بەگی]] بەڕێوەبەری قەزای ئاماسیا فەرمانی ئیمپراتۆری پێشکەش کرا و ڕێکخستن کرا بۆ ئەوەی بە وریایییەوە لە ژێر ڕێوشوێنی ئەمنیدا جێگەی بگرێتەوە و ئەنجام بدرێت بۆ ئەوەی گومانکردنەکەی نەوروژێنێت.<ref name="hakan862">[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], pp. 86</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], BOA.</ref> ھەروەھا [[عەلی ڕەزا پاشا (پارێزگاری بەغدا)|عەلی پاشا]] جەختی لەوە کردەوە کە پێویستە ئەو بابەتە بە نھێنی بگەیەنرێتە [[ئاماسیا|پارێزگاری ئاماسیا]] بۆ ئەوەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میری ڕەواندز]] مەترسی دروست نەکات. لە کۆتاییدا بە پشتیوانیی [[ویلایەتی سێواس|پارێزگاری سێواس]]، عەلی پاشا سەرکەوتوو بوو لەوەی ئیستەنبوڵ قەناعەت پێبکات کە میر کە لە [[ئاماسیا]] دەستبەسەر کراوە، تەنانەت نابێت ڕێگەی پێبدرێت لە [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵیش]] بمێنێتەوە و لەبڕی ئەوە ڕەوانەی شوێنێکی وەک [[شومێن]] لە [[ئەیالەتی ڕوومێلیا|ڕوومێلیا]] بکرێت.<ref name="hakan863">[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], pp. 86</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], BOA.</ref> سەرەڕای لێخۆشبوونی [[مەحموودی دووەم|سوڵتان]]، کاریگەریی [[عەلی ڕەزا پاشا (پارێزگاری بەغدا)|پارێزگارەکانی بەغدا]] و [[ویلایەتی سێواس|سێواس]] دڵنیای کردەوە کە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میری ڕەواندز]] کە لە ئاماسیا دەستبەسەر کرابوو، ھەرگیز نەیتوانیوە بگەڕێتەوە بۆ کوردستان. وە ھیچ تۆمارێکی یەکلاکەرەوە نییە کە چۆن مردووە. بەڵام ئەو باوەڕە باوە ھەیە کە ئەو بووەتە قوربانیی تیرۆرکردنێک. ڕاپۆرتێک لە بەرواری ٩ی شەووالی ١٢٥٤ (٢٦ی کانوونی یەکەمی ١٨٣٨) ئاماژە بە [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەدی ڕەواندز]] دەکات وەک مردوو.<ref name="hakan864">[https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ Hakan], pp. 86</ref><ref>[[Hatt-i humayun|Ottoman Archives]] [[Ottoman archives|(BOA/Prime Ministry Ottoman Archives)]], BOA.</ref> == لینکی تر == * Academy of Sciences of the USSR & Institute of Oriental Studies, Armenian SSR. (Trans. by M. Aras), ''The History of Kurdish Politics in Modern Times'', Pêrî Publications, Istanbul, 1998, <nowiki>ISBN 975-8245-06-6</nowiki>. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == <references />{{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق}} [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکی]] [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:سۆران]] [[پۆل:شۆڕشەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:دەیەی ١٨٣٠]] [[پۆل:١٨٣٠]] [[پۆل:١٨٣١]] [[پۆل:١٨٣٢]] [[پۆل:١٨٣٣]] [[پۆل:١٨٣٤]] [[پۆل:١٨٣٥]] [[پۆل:١٨٣٦]] [[پۆل:١٨٣٧]] [[پۆل:١٨٣٨]] [[پۆل:ڕاپەڕینەکان دژی ئیمپراتۆریەتەکان]] [[پۆل:مێژووی سەربازیی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران]] 31hrtbdqdplavqmbhvqeyrc3z74het9 0 291139 1590288 1582622 2026-06-14T20:07:02Z Bahoz ebrahimi 72394 1590288 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=عەبدولڕەحمان پاشای بابان{{ھن}}ئەوڕەحمان پاشای بابان|title={{Script/Arabic|[[میر (نازناو)|میر]]}}|reign=١٨٠٣ – ١٨١٣|predecessor=[[ئیبراھیم پاشای بابان | ئیبراھیم پاشا]]|successor=[[عەبدوڕەحمان پاشای دووەم|عەبدوڕەحمان پاشای بابان]]|issue=[[عەبدوڕەحمان پاشا]]|full name=|royal house=[[میرانی بابان]]|father=[[مەحموود پاشای یەکەم|مەحموود پاشای]]|religion=[[ئیسلام]]|succession=[[ئەمیر|میر]]ی [[میرنشینی بابان |بابان]]|spouse=|death_date=٢٢ی ئابی ١٨١٣ |image=Abdurrahman Pasha Baban.jpg|caption=یەکێک لە پۆڕتڕەیتەکانی ئەوڕەحمان پاشای بابان، کە لە سەردەمی خۆیدا کێشراوە}} '''عەبدولڕەحمان پاشای بابان''' کە ناسراوە بە '''ئەوڕەحمان پاشای بابان''' [[ئەمیر|میرێکی]] [[میرنشینی بابان]] بووە یان لە ١٧٨٩ یان لە ١٨٠٣ تاوەکوو کۆچی دوایییەکەی لە ساڵی ١٨١٣ حوکمی کردووە. بە ڕاپەڕین و شۆڕش و شەڕەکانی لە دژی [[میرنشین|میرنشینە]] دراوسێکانی لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا]] ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Usama |ناونیشان=https://historyofkurd.com/english/2020/04/26/baban-emirate/|سەردێڕ=Baban Emirate |ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=History of Kurdistan}}</ref> == ژیان == عەبدولڕەحمان پاشا کوڕی [[مەحموود پاشای بابان]] بوو کە یەکێک بوو لە شازادە بەناوبانگەکانی کورد. لە سەردەمی حوکمڕانییەکەیدا [[میرنشینی بابان]] ڕووبەڕووی چەندین گۆڕانکاریی سیاسی و سەربازیی گەورە بووەوە. ھەر زوو تێگەیشت کە سنوورە تەسکەکانی ناوچەکە و نەبوونی پەیوەندیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ [[پێڕستی سوڵتانەکانی دەوڵەتی عوسمانی|سوڵتانی عوسمانی]] دوو ھەڕەشەی گەورەن بۆ سەر [[کورد]] و میرنشینی بابان؛ بۆیە لە ماوەی ژیانیدا چەندین جار ھەوڵیداوە سنوورەکانی میرنشینی بابان فراوانتر بکات و ھێزێکی چەکداریی ھەبێت بۆ ئەوەی پارێزگاری [[بەغدا]] نەتوانێت دەستوەردان لە کاروباری ئەودا بکات. ململانێی درێژخایەنی نێوان دەوڵەتانی ئێران و عوسمانی و ناکۆکیی نێوان سەرۆک عەشیرەتەکانی بابان ئەم خواستەی عەبدولڕەحمانی لە گۆڕنا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia- |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=8&q=20230228223404471052|سەردێڕ=Awrahman Pasha of Baban |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdipedia.org |زمان=en}}</ref> لە ڕاستیدا ناکۆکییەکان ئەوەندە خراپ بوون کە لە ساڵی ١٨٠٥ ھاوپەیمانییەکی عوسمانییەکان و [[مەمالیکی عێراق|مەمالیکەکان]] و لادەرێکی ئەندامانی بنەماڵەکەی خۆی بە سەرۆکایەتی [[خالید پاشای بابان]] عەبدولڕەحمان ناچار دەکات بەرەو [[ئێرانی قاجاڕی|فارس]] ھەڵبێت. خالید پاشا بۆ ماوەیەکی کورت سەرکردایەتیی میرنشینی بابان دەگرێتە ئەستۆ. ھەرچەندە دەسەڵاتی ئەو تەمەنی کورت بوو و دوای ساڵێک بە پشتیوانیی شای فارس، [[فەتحعەلی شا|فەتحعەلیی شای قاجاڕ]]، عەبدولڕەحمان دەگەڕێتەوە سەر دەسەڵات لە [[سلێمانی]]ی پایتەختی بابان. لە سەردەمی حوکمڕانییەکەیدا عەبدولڕەحمان ناچار بووە کەمتر لە پێنج جار لە سلێمانی ڕابکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds/|سەردێڕ=History of the Kurds – The Kurdistan Memory Programme |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=kurdistanmemoryprogramme.com}}</ref> عەبدولڕەحمان پاشا لە ٢٢ی ئابی ١٨١٣ کۆچی دواییی کردووە.<ref name=":0"/> == ڕاپەڕین == لە ساڵی ١٨٠٦ عەبدولڕەحمان پاشا یاخیبوونێکی ئەنجامدا. ھەندێک لە مێژوونووسانی کورد ئەمە بە یەکەم ڕاپەڕینی [[کوردایەتی|ھەستی ناسیۆنالیستی]] (کوردایەتی) دەزانن،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.google.no/books/edition/The_New_Learned_History/JZGvybaO9d4C?hl=no&gbpv=1&bsq=abdurrahman+pasha+baban&dq=abdurrahman+pasha+baban&printsec=frontcover|سەردێڕ=The New Learned History|ڕێکەوت=١٩٢٣|پەڕە=٥٠٣٥|زمان=en}}</ref> لەگەڵ ئەوەشدا مەبەستی ڕاستەقینەی فراوانکردنی کایەی خۆی بوو لەسەر والیی بەغدا و ھەوڵیدا تاکە دەسەڵات بێت لە پارێزگاکەدا بە ڕەزامەندیی سوڵتان و بەو دەسەڵاتە ئابووری و سەربازییەی کە لە دەستیدا بوو نەک [[کوردستان|کوردستانێکی]] سەربەخۆ. وەک دانیشتووی بەریتانی [[جەیمس کلۆدیوس ڕیچ|جەی سی ڕیچ]] کە ھاوڕێیەکی نزیکی عەبدولڕەحمان پاشا بووە دەڵێت، پاشا بەدوای سەربەخۆییی تەواودا نەدەگەڕا، تەنھا ئارەزووی ئەوە بوو «وڵاتەکەی بکاتە ژێردەستەیەکی عوسمانی و باجیش بدات، بەڵام سەربەخۆ بێت لە ھەر [[پاشا|پاشایەکی]] دراوسێ» واتا: عەبدولڕەحمان پاشای بابان دەیویست خاکەکەی (خاکی بابان) بە شێوەیەکی فەرمی لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا بێت، واتە باج و سەرانەش بدات بە عوسمانییەکان، بەڵام دان بە دەسەڵاتەکەیدا بنێن و دەسەڵاتەکەی بناسێنن - بەڵام لە ھەمان کاتدا سەربەخۆییی ڕاستەقینەی دەویست لە حاکمە عوسمانییەکانی نزیک (پاشاکان) وەک پاشای بەغدا یان شوێنە نزیکەکانی تر، کە ئەو نەیدەویست لەلایەن بەرپرسانی تری عوسمانییەوە کۆنتڕۆڵ بکرێت — ئەو دەیویست بابان خۆی خۆی بەڕێوە ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Atmaca |یەکەم=Metin |ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Three Stages of Political Transformation in the 19th century Ottoman Kurdistan |ناونیشان=https://journals.openedition.org/anatoli/602?lang=fr |journal=Anatoli. De l'Adriatique à la Caspienne. Territoires, Politique, Sociétés |زمان=en |بەرگ=٨|issue=8 |پەڕەکان=٤٣–٥٧|doi=10.4000/anatoli.602 |issn=2111-4064}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rich|یەکەم=Claudius James|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=XEIEAAAAQAAJ|سەردێڕ=Narrative of a Residence in Koordistan, and on the Site of Ancient Nineveh; with Journal of a Voyage Down the Tigris to Bagdad and an Account of a Visit to Shirauz and Persepolis|ڕێکەوت=١٨٣٦|بڵاوکەرەوە=James Duncan, Paternoster Row.|پەڕە=٩٦|زمان=en}}</ref> ھۆکاری ئەم ڕاپەڕینە لەبەر ئەوە بوو کە کاتێک ئیبراھیم پاشا کە مامی عەبدولڕەحمان بوو کۆچی دواییی کرد. دەسەڵاتی عوسمانی ئەندامێکی ھۆزێکی ڕکابەری وەک میر لەسەر حوکم دانا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Türkmen|یەکەم=Gülay|ناونیشان=https://www.google.no/books/edition/Under_the_Banner_of_Islam/va8gEAAAQBAJ?hl=no&gbpv=1&dq=abdurrahman+pasha+baban&pg=PA30&printsec=frontcover|سەردێڕ=Under the Banner of Islam: Turks, Kurds, and the Limits of Religious Unity|ڕێکەوت=٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٧٥١١٨١-٧|پەڕە=٣٠|زمان=en}}</ref> لە حوزەیرانی ساڵی ١٨١٠، عەبدولڕەحمان پاشا بەرەو بەغدا ڕێپێوانی کرد بۆ ئەوەی پارێزگارە نیمچە سەربەخۆ [[کوجووک سولەیمان پاشا|کوجوک سولەیمان پاشا]] وەدەربنێت،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aksan|یەکەم=Virginia|ناونیشان=https://www.google.no/books/edition/The_Ottomans_1700_1923/-CtBEAAAQBAJ?hl=no&gbpv=1&dq=abdurrahman+pasha+baban&pg=PA125&printsec=frontcover|سەردێڕ=The Ottomans 1700-1923: An Empire Besieged|ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٠٠-٠٤٤٠٣٦-٢|پەڕە=١٢٥|زمان=en}}</ref> کە باجی بە [[ئەستەمبوڵ]] نەدابوو. ھێزەکانی سوپای بەغدا ھێرشێکی توندوتیژیان کردە سەر سوپای عەبدولڕەحمان پاشا کە ھێزەکانی پەرشوبڵاوی کرد و بەشێکی زۆریان پەیوەندییان بە سوپای بەغدا یان سوپای خالید پاشا کرد؛ بەڵام لە کۆتاییدا عەبدولڕەحمان پاشا سەرکەوتوو دەرچوو، بەو پێیەی ھێزی ھێزەکانی تەنھا ١٠ ھەزار کەس بوون، لەکاتێکدا، ھێزەکانی بەرامبەر ژمارەیان ١٠٠ ھەزار بوو و سولەیمان پاشاش کوژرا. ئەم شەڕە بە [[شەڕی دەربەندی بازیان|شەڕی دەربەند]] ناسرابوو. ئەم سەرکەوتنە عەبدولڕەحمان پاشا ناوبانگ و کاریگەرییەکی بەرچاوی لە ئەستەنبوڵ مسۆگەر کرد. لەگەڵ گەڕانەوەیدا وەک [[کەتخودا]] (یان بەڕێوەبەر) بۆ بازنەی ناوەوەی سوڵتان دەستنیشانکراوە و بەھەمان شێوە دەشگوترێ عەبدولڕەحمان پاشا پۆستی وەک وەزیری دراوەتێ لە ئەستەنبوڵ، بەڵام عەبدولڕەحمان پاشا ئەم پێشنیارانەی ڕەتکردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia- |سەردێڕ=ئەوڕەحمان پاشای بابان |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2012010123510663622 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdipedia.org}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=الجاف |یەکەم=جاوان حسین فیض ﷲ |ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|سەردێڕ=الإمارة البابانیة فی عصر عبد الرحمن باشا 1789 -1813 The Baban Emirate in the era of Abd al-Rahman Pasha ١٧٨٩–١٨١٣ |ناونیشان=https://journals.ekb.eg/article_375098.html |journal=مجلة کلیة اللغة العربیة بأسیوط |بەرگ=٤٣ |issue=٢ |پەڕەکان=١٤٢٨–١٤٧٣ |doi=10.21608/jfla.2024.298696.1378 |issn=2536-9083 |doi-access=free}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aksan|یەکەم=Virginia H.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=cjbYxqoJyZoC|سەردێڕ=Ottoman Wars 1700-1870: An Empire Besieged|ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Longman/Pearson|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٨٢-٣٠٨٠٧-٧|پەڕە=٢٨٦|زمان=en}}</ref> بەڵام سێیەم جار لە [[شەڕی کفری (١٨١٢)]] بەرەوڕووی لەشکری عوسمانییەکان بۆوە و شکا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://drive.google.com/file/d/1lBUwkrx2bWAD_OzMppimk0lB8Z6Sbp9E/view|سەردێڕ=کۆمەڵایەتییەکان (٩)|بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پەروەردە|ساڵ=٢٠٢٥|پەڕەکان=٤٨|زمان=کوردیی سۆرانی|chapter=مێژوو}}</ref><ref>https://books.vejin.net/ck/text/28359</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=پارێزگای سلێمانی |ناونیشان=https://slemani.gov.krd/mobile_so/newsDetail.php?newsID=784 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=slemani.gov.krd}}</ref><ref name=":1"/> عەبدولڕەحمان پاشای بابان لە ٢٢ی ئابی ١٨١٣دا کۆچی دواییی کرد و لە [[مزگەوتی گەورەی سلێمانی]] بە خاک سپێردرا. == ئەمانەش ببینە == * [[میرنشینی بابان|بابان]] * [[ئیبراھیم پاشای بابان]] * [[سلێمانی]] * [[پێڕستی میرنشین و وڵاتە کوردییەکان|لیستی خانەدان و وڵاتە کوردییەکان]] == سەرچاوەکان == [[پۆل:مردووانی ١٨١٣]] [[پۆل:مردووانی سلێمانی]] [[پۆل:میرەکانی میرنشینی بابان]] [[پۆل:میرنشینی بابان]] {{سەرچاوەکان|٢}} {{شریتی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|کوردستان|پارێزگای سلێمانی}} {{میرەکانی میرنشینی بابان}} [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:فەرمانڕەوا کوردەکان]] [[پۆل:خەڵکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی]] hrtsvjtfu3oszjj47zfa9rqua1o6ui8 10 291708 1590294 1573890 2026-06-14T20:18:59Z Bahoz ebrahimi 72394 1590294 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = میرەکانی میرنشینی بابان |title = میرەکانی [[میرنشینی بابان]] |state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |listclass = hlist |image = |list1 = * [[فەقێ ئەحمەد]] * [[بابا سلێمان بابان|بابا سلێمان]] * [[خانە پاشا بابان|خانە پاشا]] * [[خالد پاشا بابان|خالد پاشا]] * [[سالم پاشا]] * [[سلێمان پاشا بابان|سلێمان پاشا]] * [[محەممەد پاشا]] * [[عەبدوڵڵا پاشا]] * [[ئەحمەد پاشای یەکەم بابان|ئەحمەد پاشای یەکەم]] * [[مەحموود پاشای یەکەمی بابان|مەحموود پاشای یەکەم]] * [[ئیبراھیم پاشای بابان|ئیبراھیم پاشا]] * [[عەبدولڕەحمان پاشای بابان|عەبدوڕڕەحمان پاشا]] * [[مەحموود پاشای دووەمی بابان|مەحموود پاشای دووەم]] * [[سلێمان پاشای چوارەمی بابان|سلێمان پاشای چوارەم]] * [[ئەحمەد پاشای دووەم بابان|ئەحمەد پاشای دووەم]] }} gm8sdphfe7fwz4vlnb35cd49jy2mlsj 4 292559 1590182 1590155 2026-06-14T12:00:21Z Birmend121 67196 1590182 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | | | |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | Shamall | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | [[هێستیریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | | | |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | کلامیدیا | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |} t89gocxgaqak01agvwwco6sgd80164x 1590263 1590182 2026-06-14T18:41:00Z Shaween 18477 /* خشتەی وتارەکان */ 1590263 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | | | |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | Shamall | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | [[هێستیریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | | | |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |} 6m3ozygyt7ugokl5i7lcntyxv51ind5 1590297 1590263 2026-06-14T20:24:03Z Rahel khdhr 75558 /* خشتەی وتارەکان */ 1590297 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | | | |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | Shamall | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | [[هێستیریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |} kdlb0rwxapfgtja4sqg3rri7zr9sef0 1590300 1590297 2026-06-14T20:34:59Z Rahel khdhr 75558 /* خشتەی وتارەکان */ 1590300 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | | | |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | Shamall | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | [[هێستیریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |} rha0608e7zmyb5voica19nc4vxxbl6c 1590312 1590300 2026-06-14T21:13:26Z Rahel khdhr 75558 1590312 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | | | |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | Shamall | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |} ewh7kuflxw8wrtctb5z198wec5ftv4w 1590314 1590312 2026-06-14T21:20:39Z Rahel khdhr 75558 /* خشتەی وتارەکان */ 1590314 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | ناچالاک |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | Shamall | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | | |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |} b2jldtut0l4ttguqo90p4bynmvjkq9n 1590432 1590314 2026-06-15T10:27:21Z Shaween 18477 /* خشتەی وتارەکان */ 1590432 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] '''لیستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | ناچالاک |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | Shamall | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | | چالاک |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |} retz8sir0b1kzft28n0ls3ytlld1hx0 1590436 1590432 2026-06-15T10:45:45Z Zemen 40346 بەپێی [[وپ:پزپ]] 1590436 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | ناچالاک |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | Shamall | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | | چالاک |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |} senx3701ugajtdhbkvx34ei6dnp1acd 1590464 1590436 2026-06-15T11:37:33Z Rahel khdhr 75558 1590464 wikitext text/x-wiki {{ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی/سەر}} '''سەبارەت بە پرۆژە''' ئێدیتاسۆنى زانستی ویکی چالاکییەکی ھاوبەشی [[meta:Kurdish Wikimedians User Group|گرووپی بەکارھێنەرانی ویکیمیدیای کوردی]]یە. ئامانجی نووسینی وتار لەسەر بابەتگەلی زانستیی جۆراوجۆرە لە سەرانسەری جیھان، بەمەش بابەتەکانی ویکیپیدیای کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. ئامانجی ئیدیتاتۆن، وەرگێڕانی زۆرترین بابەتی زانستیی کوالیتی بەرزە بۆ سەر زمانی کوردی. بابەتەکانی نوێ و پێشنیارکراوی لەم خشتەیەی خوارەوەدا ھاتووە. ئیدیتاسۆن لە ''١٥ی حوزەیران ٢٠٢٦'' تا ''١٥ی ‌‌تەموز ٢٠٢٦'' بەردەوام دەبێت. '''خەڵاتەکان''' خەڵات دەبەخشرێتە ئەو بەکارھێنەرانەی زۆرترین ژمارەی بابەتی تەواو و کوالیتی بەرزیان ھەیە بەم شێوەیەی خوارەوە: * خەڵاتی یەکەم: ١٥٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی دووەم: ١٠٠ دۆلاری ئەمریکی * خەڵاتی سێیەم: ٥٠ دۆلاری ئەمریکی '''تیمی ڕێکخەر''' * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] '''بەشداربووان''' بۆ بەشداریکردن، تکایە ناوی بەکارھێنەرییەکەت لە خوارەوە زیاد بکە: * [[بەکارھێنەر:Ravan]] * [[بەکارھێنەر:Hivja]] * [[بەکارھێنەر:Shaween]] * [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]] * [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr]] * [[بەکارهێنەر:Birmend121]] '''پێڕستی وتارەکان''' == خشتەی وتارەکان == {| class="wikitable sortable" |+ ! وتار ! وتار لە ویکیی ئینگلیزی ! قەبارەی وتار ! ئەرک بۆ ! ئاستی پەرەپێدان ! ڕەوش |- | [[تای خوێنبەربوون]] | [[:en:Dengue_fever|Dengue_fever]] | | Ravan | | |- | گال | [[:en:Scabies|Scabies]] | | | | |- | هەوکردنی جگەر A | [[:en:Hepatitis_A|Hepatitis_A]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | ناچالاک |- | دیفتیریا | [[:en:Diphtheria|Diphtheria]] | | | | |- | نەخۆشی وسواس-ناچاربوون | [[:en:Obsessive–compulsive_disorder|Obsessive–compulsive_disorder]] | | | | |- | ئیشکاو | [[:en:Dysentery|Dysentery]] | | | | |- | ئیمپاکس | [[:en:Mpox|Mpox]] | | | | |- | تاوی زەرد | [[:en:Yellow_fever|Yellow_fever]] | | Shamall | | |- | تیفۆس | [[:en:Typhus|Typhus]] | | | | |- | سۆرەک | [[:en:Rubella|Rubella]] | | | | |- | سووربوونی چاو | [[:en:Conjunctivitis|Conjunctivitis]] | | | | |- | داربەڕووی ئەورووپی | [[:en:Quercus_robur|Quercus_robur]] | | | | |- | نەخۆشی فشاری دوای ڕووداوی دڵتەزێن | [[:en:Post-traumatic_stress_disorder|Post-traumatic_stress_disorder]] | | | | |- | خەمگینی قووڵ | [[:en:Melancholia|Melancholia]] | | | | |- | نەخۆشی خەوی ئەفریقی | [[:en:African_trypanosomiasis|African_trypanosomiasis]] | | | | |- | سارس | [[:en:SARS|SARS]] | | | | |- | لیشمانیاز | [[:en:Leishmaniasis|Leishmaniasis]] | | | | |- | هیمۆفیلیا | [[:en:Haemophilia|Haemophilia]] | | | | |- | هەرپیس | [[:en:Herpes|Herpes]] | | | | |- | تووشبوون بە ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ | [[:en:Human_papillomavirus_infection|Human_papillomavirus_infection]] | | | | |- | نەخۆشی لایم | [[:en:Lyme_disease|Lyme_disease]] | | | | |- | [[مێلانۆما]] | [[:en:Melanoma|Melanoma]] | | Hivja | | |- | شستۆسۆمیاز | [[:en:Schistosomiasis|Schistosomiasis]] | | | | |- | شۆکی خوێنگەڕان | [[:en:Shock_(circulatory)|Shock_(circulatory)]] | | | | |- | پلاسیبۆ | [[:en:Placebo|Placebo]] | | | | |- | کورتەباڵایی | [[:en:Dwarfism|Dwarfism]] | | | | |- | بۆتولیزم | [[:en:Botulism|Botulism]] | | | | |- | لیپتۆسپایرۆسیس | [[:en:Leptospirosis|Leptospirosis]] | | | | |- | چاوچێتی | [[:en:Strabismus|Strabismus]] | | | | |- | ئەکرۆمیگالی | [[:en:Acromegaly|Acromegaly]] | | | | |- | نەخۆشی کەسایەتی سنووری | [[:en:Borderline_personality_disorder|Borderline_personality_disorder]] | | | | |- | منداڵبوونی ناتەواو | [[:en:Miscarriage|Miscarriage]] | | | | |- | [[هیستێریا]] | [[:en:Hysteria|Hysteria]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |- | نەخۆشی پێ و دەم | [[:en:Foot-and-mouth_disease|Foot-and-mouth_disease]] | | | | |- | نەخۆشی چاگاس | [[:en:Chagas_disease|Chagas_disease]] | | | | |- | چیکۆنگۆنیا | [[:en:Chikungunya|Chikungunya]] | | | | |- | فڕینی خوێنڕەگ | [[:en:Aneurysm|Aneurysm]] | | | | |- | تووی سپی | [[:en:Morus_alba|Morus_alba]] | | | | |- | خەونڕۆیشتن | [[:en:Sleepwalking|Sleepwalking]] | | | | |- | کەمی ئۆکسجین | [[:en:Hypoxia_(medicine)|Hypoxia_(medicine)]] | | | | |- | سندرۆمی تۆرێت | [[:en:Tourette_syndrome|Tourette_syndrome]] | | | | |- | بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە | [[:en:Metastasis|Metastasis]] | | | | |- | [[کلامیدیا]] | [[:en:Chlamydia|Chlamydia]] | | Shaween | | چالاک |- | مڕ | [[:en:Myrrh|Myrrh]] | | | | |- | داربەڕووی هەمیشەسەوز | [[:en:Quercus_ilex|Quercus_ilex]] | | | | |- | ئاسکاریاز | [[:en:Ascariasis|Ascariasis]] | | | | |- | ئۆنکۆسێرکیاز | [[:en:Onchocerciasis|Onchocerciasis]] | | | | |- | مایەستینیا گراڤیس | [[:en:Myasthenia_gravis|Myasthenia_gravis]] | | | | |- | تراکۆما | [[:en:Trachoma|Trachoma]] | | | | |- | دەریایی زەردەدار | [[:en:Sea_buckthorn|Sea_buckthorn]] | | | | |- | پێش ئیکلامپسیا | [[:en:Pre-eclampsia|Pre-eclampsia]] | | | | |- | تووشبوونی ڕێگای میز | [[:en:Urinary_tract_infection|Urinary_tract_infection]] | | | | |- | مردووپەروەری سێکسی | [[:en:Necrophilia|Necrophilia]] | | | | |- | سووربوونی لووت | [[:en:Rhinitis|Rhinitis]] | | | | |- | خات | [[:en:Khat|Khat]] | | | | |- | سەرماگرتوو | [[:en:Frostbite|Frostbite]] | | | | |- | نەخۆشی ئەدیسن | [[:en:Addison's_disease|Addison's_disease]] | | | | |- | سیستیسێرکۆسیس | [[:en:Cysticercosis|Cysticercosis]] | | | | |- | گرێی کەمترخۆیی | [[:en:Inferiority_complex|Inferiority_complex]] | | | | |- | نیمی هندی | [[:en:Melia_azedarach|Melia_azedarach]] | | | | |- | چاوپێکەوتن | [[:en:Evil_eye|Evil_eye]] | | | | |- | تاوی زیکا | [[:en:Zika_fever|Zika_fever]] | | | | |- | ترسی نەخۆشی | [[:en:Hypochondriasis|Hypochondriasis]] | | | | |- | شەکرەی جۆری دوو | [[:en:Type_2_diabetes|Type_2_diabetes]] | | | | |- | ترسی ژمارە ١٣ | [[:en:Triskaidekaphobia|Triskaidekaphobia]] | | | | |- | نەخۆشی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | [[:en:Creutzfeldt–Jakob_disease|Creutzfeldt–Jakob_disease]] | | | | |- | لێدانی گەرما | [[:en:Heat_stroke|Heat_stroke]] | | | | |- | هێپارین | [[:en:Heparin|Heparin]] | | | | |- | سارکۆیدۆسیس | [[:en:Sarcoidosis|Sarcoidosis]] | | | | |- | نەخۆشی گاگای شێت | [[:en:Bovine_spongiform_encephalopathy|Bovine_spongiform_encephalopathy]] | | | | |- | سندرۆمی کلاینفێلتەر | [[:en:Klinefelter_syndrome|Klinefelter_syndrome]] | | | | |- | [[نانۆتەکنەلۆژیا]] | [[:en:Nanotechnology|Nanotechnology]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |- | [[دڕکە مووی دەستکرد]] | [[:en:Synthetic setae|Synthetic setae]] | | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | چالاک |- | [[بۆقی هاوارکەری سەردار]] | [[:en:Screaming tree frog|Screaming tree frog]] | ٧ کیلۆبایت (٦٢٥ وشە) | [[بەکارھێنەر:Rahel khdhr|Rahel Khdhr]] | | تەواو بووە |} ge30lp9o280xwawu38xkp3s4dfr2bwt 0 293066 1590259 1589924 2026-06-14T17:43:53Z Bahoz ebrahimi 72394 1590259 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=مستەفا بەگٔ{{ھن}}مستەفا پاشا|title={{Script/Arabic|[[میر (نازناو)|میر]]}}|reign=~دەیەی ١٧٨٠ – ١٨١٣|predecessor=[[میر ئۆغووز بەگی بچووک]]|successor=[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]]|issue=[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]]{{ھن}}[[ڕەسووڵ بەگ]]{{ھن}}سلێمان بەگ{{ھن}}ئەحمەد بەگ{{ھن}}تەیموورخان|full name={{Script/Arabic|میر مستەفا کوڕی ئۆغووز بەگی بچووکی کوڕی میر ئەحمەد}}|royal house=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|father=[[میر ئۆغووز بەگی بچووک]]|religion=[[ئیسلام]]|succession={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[ئەمیر|میر]]ی [[میرنشینی سۆران|سۆران]]|spouse=بووک شازەمان|death_date=١٨٢٦ }} '''میر مستەفا بەگ کوڕی میر ئۆغووز بەگی بچووکی کوڕی میر ئەحمەدە''' ( ؟ – ١٨٢٦، [[میرنشینی سۆران]]) '''مستەفا بەگ''' یان '''مستەفا پاشا''' یەکێک بوو لە میرەکانی [[میرنشینی سۆران]]. لە دوای باوکی میر [[میر ئۆغووز بەگی بچووک|ئۆغووز بەگی بچووک]] بووە میری [[میرنشینی سۆران]]. بە نزیکەیی لە دەیەی ١٧٨٠ تاوەکوو ١٨١٣ لە [[ڕەواندز|ڕەواندزەوە]] حکومڕانیی سۆرانی کردووە. لە سەردەمی ئەودا بوو کە لە دوای شەڕی [[میرنشینی بابان|بابان]] و سۆران لە سەردەمی [[عەلی بەگی کوڕی سلێمان بەگ|عەلی بەگی]] برازای [[خانزادی سۆران|میر خانزاد]]، دووبارە شەڕی [[میرنشینی بابان|بابان]] دەستی پێکردەوە. میر مستەفا چەند برایەکی ھەبوو بە ناوەکانی تەمەرخان <small>''(تەیموورخان)''</small>، یەحیا بەگ، بایز بەگ، ئەحمەد بەگ. میر مستەفا لەگەڵ براکانیدا کێشەی ھەبوو، بەو شێوەیەی کە براکانی لە دژی مستەفا بەگ دەوەستانەوە و دەیانویست مستەفا بەگ لە میرایەتی دووربخەنەوە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=شەڕەفنامە |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF |پەڕە=٣٥٠-٣٥١}}</ref><ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=محەممەد ئەمین زەکی بەگ |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251029093219/https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەوە بوو کە براکانی لەگەڵ [[میرنشینی بابان|بابانەکان]] ڕێککەوتن و بابانەکان ئەم شەڕەی برایەکانیان بە دەرفەت زانی و بەم شێوەیە [[ھەریر]] و [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و چەند ناوچەی دیکەی [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێریان]] خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان. بە نزیکەیی تەنھا شاری [[ڕەواندز]] و چەند ناوچەیەکی دیکە لەژێر دەسەڵاتی مستەفا بەگ مانەوە. لەشکری بابان ھەردەھات بەرەوپێش دەچوون، فراوانبوونەکەی بابان ھەڕەشەی لە ڕەواندزی پایتەخت دەکرد.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕژێمی ڕەواندزی سەردەمی پاشا کۆرە |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2013/75782.PDF |پەڕە=١٣ |دوایین=شێرکۆ |یەکەم=ھەژار}}</ref> مستەفا بەگیش بە ناچاری لەگەڵ بابانەکان ڕێککەوت.<ref name=":0" /><ref name=":1" />{{تێبینی|محەممەد ئەمین دەڵێ گوایە مستەفا بەگ کچەکەی خۆی داوە بە کوڕی میری بابان بۆ ڕێککەوتنەکە<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=محەممەد ئەمین زەکی بەگ |سەردێڕ=ئیمارەتی سۆران |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251029093219/https://books.vejin.net/ck/text/28485 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>}} براکانی میر مستەفا نەدەوەستان و دووبارە لەشکری بابانیان ھێنایەوە سەر سۆران و میر مستەفا توانی لەشکرەکەی بابان بشکێنێت و پاشەکشەی بە لەشکرەکەی بابان کرد. چەند ساڵێکی تریش مستەفا بەگ حکومڕانیی کرد و دواتر بەھۆی گێژاوەکانی نێوخۆی سۆران دەستی لە کار کێشایەوە.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> دەگوترێ ویستوویەتی حوکم بۆ براکانی جێبێڵێت، بەڵام بەھۆی کاریگەریی ھاوسەرەکەی ''(بووک شازەمان)'' حوکمی بۆ کوڕە گەورەکەی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] جێھێشتووە و میر محەممەد لە ساڵی ١٨١٣ جێگای باوکی گرتەوە.<ref name=":2" /> میر مستەفا پێنج کوڕی ھەبووە: [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]]، [[ڕەسووڵ بەگ]]، سلێمان بەگ، ئەحمەد بەگ و تەیموورخان. ھەر کە میر محەممەد ھاتە سەر حوکم، یەحیا بەگ و تەمەرخانی مامی و ئامۆزاکانی لەسێدارەدا.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> میر مستەفا لە ساڵی ١٨٢٦ کۆچی دواییی کرد.<ref name=":1" /> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == ئەمانەش ببینە == * [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] * [[شەڕی بابان و سۆران (١٨٢٢–١٨٢٨)]] == سەرچاوەکان == <references />{{میرەکانی میرنشینی سۆران}}{{شریتی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|کوردستان}} [[پۆل:میرەکانی سۆران]] [[پۆل:مردووانی ١٨٢٦]] [[پۆل:لەدایکبووانی ?]] [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو]] 7qlwlij3fgpg4b597c6ayujpddlt9g1 5 295923 1590218 1590114 2026-06-14T15:20:09Z Hivja 64112 /* تەواوبوونی کات */ وەڵامدانەوە 1590218 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێت، زۆرم پێ خۆش بوو سەرەتا کە ھاتییە ناو ئەو پرۆژەیە و دەبوو ھۆی گەرمبوونی پێشبڕکێکان، ئێستاش بە تەواوی ڕێز لە ھەر بڕیارێکی بیدەی دەگرم، بەڵام تکایە ئەو وتارانەی سازت کردوون بیانگەڕێنەوە، داوات لێ دەکەم وتارەکان بگەڕێنەوە و ئەگەر ھەر ویستت ھێڵێکی ڕەش لە ناوەکەت بدە لە بەشی ئەنداماندا بەڵام با وتارەکان بمێننەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٢٢، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سڵاو لەتۆش، هیڤچا، شتێک لەمندا هەیە ناتوانم ڕێگری لێبکەم بەئاسانی؛ ئەویش ئەوەیە: وتارێک نەزانم باسی چی دەکات ئەوا دروستی ناکەم، دەبوایە هەر لە سەرەتاوە بەشداریم نەکردایە. ئاخر یەکێک پێم بڵێت وتار بڕان بوو؟ ئەم وتارانە من نزیک ١٠ وتارم نووسی کاتێک دەمخەێندنەوە هەر نەمدەزانی باسی چی دەکات هێندە وتاری وشک و ناخۆش بوون (جگە لە وتارە ژیاننامەییەکان). ئەوان دەیانتوانی وتاری تر بھێنن کە بەکارهێنەران حەزی پێ بکەن و پارەکە لە شتێکی چێژیەخشتر سەرف بکەن نەک لە وتاری وشک و ناپێویست. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٤٠، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا بەتەواوی ھاوڕام، بەداخەوە کەس بەشداریی ناکات و ھیچ ھەستێکی پێشبڕکێی تێدا نییە! ئێستا نووسینی وتارێکی ٣٠ کیلۆبایتی بۆ من خۆشترە لە نووسینی ئەو جۆرە کۆلکە وتارانە. بەڵام ئەگەر بە قسەی ئەو برا بچووکەت دەکەیت بگەڕێوە بۆ پرۆژەکە و ھەر چەند کەم بەشداریی تێدا بکە و یانیش بەشداریی مەکە بەڵام با ئەو وتارانەت بمێننەوە. ئەگەریش ھەر سووری لەسەر ڕۆیشتن ئەوە با وتارەکانت ھەر بمێننەوە، دواتر دەتوانین چاکسازییان تێدا بکەین. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:١٤، ١٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هیڤجا گیان، من ئەو وتارانەی لەو پێشبڕکێیە دروستم کردن؛ کاتێک دەیانخوێنمەوە هیچی لێ تێناگەم، من کە خۆم هیچی لێ تێنەگەم ئەوا چاوەڕێ ناکەم خوێنەر لێی تێ بگات. ئێستا دەتوانم دووهێندە وتار دروست بکەمەوە و قەرەبووی ئەو وتارانە بکەمەوە کە سڕیمەوە. هیڤجا؛ گەر پێشبڕکێ دابنرێت، ئەوا با شتێک بێت کە چێژببەخشێت نەک ئەم وتارە وشک و قورسانە، خۆ ئێمە ٥٠٠ هەزار وتارمان نییە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٥، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] وەڵا ڕاستە، قسەکەت جوانە، بەتەواوی ١٠٠٪ لەگەڵت هاوڕام، ئینشاڵڵا بۆ جاری داهاتوو ئێمەش لەگەڵ دانەری پڕۆژە و کێبڕکێکان بەشدار دەبین و ڕاوبۆچوونی خۆمان دەڵێین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٠٣، ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == تەواوبوونی کات == سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Ravan|Ravan]] سپاس بۆ پێکھێنانی ئەو کێبڕکێیە، ئەوە پێنج ڕۆژی تر ماوەی تەواو دەبێ؛ بەڵام بینیم ئێوە وتاری نوێتان زیاد کردووە لە کاتێکدا ھەر من لە پێشدادا بەشداریم تێدا کردووە. داوا دەکەم کاتی کێبڕکێیەکە درێژ بکەنەوە تاوەکوو بتوانین کەسانی زیاتر بێتین بۆ ئەوەی بەشداریی ئەو پرۆژەیە بکەن و لانیکەم پڕۆژەکە بگاتە ئەنجامی خۆی. زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٠٨، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :ئێستا بینیم کە ماوەکەی ھەتا ١٥ی تەممووز درێژ کراوەتەوە، زۆر سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٧، ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] سڵاو، پرسیارێکم هەبوو لە بەڕێزت کە شارەزای پرۆژەکانی ویکیمیدیای کوردی. چۆن دەکرێت سەرەتا مانگ و نیوێک بۆ کۆمەڵێک وتار دانێن بۆ سازکردنی، دوای ئەوەی کە هەر من بەشداریم کرد و ماوەکەی بەرەو تەواوبوون چوو هەموو کۆمەڵە وتارەکانی پێشتر بسڕنەوە و وەک ئەوەی ئەوەی پێشوو هەر بوونی نەبێت و کۆمەڵێک وتاری نوێ پێشکەش بکەن. من خۆم کێشەم لەگەڵ زیادکرنی کۆمەڵە وتاری نوێ نییە بەڵام چۆن دەکرێ حاشا لە وتارەکانی پێشوو بکرێت؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:١٨، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ببورە لەو بەهەڵە تێگەیشتە. ئەم پێشبڕکێیە دەستی پێ نەکردبوو تەنیا وەک پەڕەی تاقیکاریی دانرابوو. تکایە لەگەڵ دەستپێکردنی بانگەشەکان ئەمجارە بەشدار ببن. ماف بە تۆیە، ڕێکخەرانی چالاکییەکە بەهۆکاری تایبەتی خۆیانەوە نەیانتوانی لەو کاتە پێشبڕکێیەکەیەکە ڕێکبخەن بە تەواوی. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٢١:٢١، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] زۆر سپاس بۆ ڕوونکردنەوەت، هیوادارم کەسانی زیاتر بێنە ناو پڕۆژەکە و کێبڕکێیەکە خێری زیاتری بۆ ویکیپیدیای کوردی هەبێت. ئەگەریش دەتوانن لە هەژمارەکانی تری ویکیپیدیا بانگەشەی زیاتری بۆ بکەن تاوەکوو لانیکەم وەک ئەوی ٢٠٢٣ پێشوازیی لێ بکرێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٧، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] @[[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ئەوە من ئێستا و یەکەمجارە ببینم ئەم پڕۆژەیە کراوەتەوە باشتر نەبوو ئاگااری سەرانسەری لێبدەین لە پڕۆژەکە تاخەڵکی تریش بزانن ؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٣:٤٩، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::بێگوومان باشتر دەبێت، لە بەشی سەرەوە ئاگاداریم دانا. ئەمڕۆش لە سۆشیال میدیاکانی ویکیپیدیا ئاگاداریی بڵاودەکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Kushared|Kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٠٧:٢٧، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ڕاستە هاوڕام لەگەڵت، من چەند هەفتەیە وەک ئەدمین لە کەناڵی تێلێگرام بانگەشەم بۆ کردووە، بەڵام دەبا کاری زیاترمان کرد پێش دەستپێکردنی پرۆژەکە، ئێوەش وەک خۆتان ئەگەر دەتوانن زیاتر بانگەشەی بۆ بکەن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢٠، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 64ty7keqdjzp3zcl7ghi20nyo69z93r 3 296045 1590399 1586319 2026-06-15T05:04:03Z J ansari 30323 J ansari پەڕەی [[لێدوانی بەکارھێنەر:ShamallBaqii]]ی گواستەوە بۆ [[لێدوانی بەکارھێنەر:Kawanii]]: لە کاتی گۆڕینی ناوی بەکارھێنەر «[[Special:CentralAuth/ShamallBaqii|ShamallBaqii]]» بۆ «[[Special:CentralAuth/Kawanii|Kawanii]]»، پەڕە بە شێوەی خۆگەڕ گوازرایەوە 1586319 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- > [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ٢٢:٠٥، ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) gcpibcnvffmr1ziqwm8vpsj3srq1we7 0 296176 1590268 1587241 2026-06-14T19:50:12Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590268 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Flag_of_Kurdistan.svg|وێنۆک]] [[جەماوەرناسی|دیمۆگرافیای]] '''[[ھەرێمی کوردستان]]''' لە ڕەنگدانەوەی یارییەکی دینامیکی فاکتەرە [[ئێتنیک|نەتەوەیی]] و [[چاند|کولتووری]] و [[ئابوورناسی|ئابوورییە کۆمەڵایەتییەکانە]] کە ڕەوتی دانیشتووان و ڕێڕەوی گەشەسەندنی [[باشووری کوردستان|ناوچەکە]] لە قاڵب دەدەن. تا تشرینی دووەمی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی مەزەندەکراو نزیکەی ٦.٣٧ ملیۆن کەس بووە، کە تا ساڵی ٢٠٢٣ بەرزبووەتەوە بۆ ٦,٥٥٦,٧٥٢ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://sematv.net/en/2025/02/8-21|سەردێڕ=The population of the Kurdistan Region is 6,503,000, according to the latest census results |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=سەما تیڤی |زمان=en-GB}}</ref> بەم پێیە، ناوچەکە لە ئێستادا لە قۆناغی سێیەمی تیۆرمی گواستنەوەی دیمۆگرافیدایە. ==پێداچوونەوەی جوگرافی== ھەرێمی کوردستان تایبەتمەندە بە [[بەرز و نزمی]] ھەمەچەشن و سەخت، لەوانە چیاکان، دۆڵەکان و دەشتە بەپیتەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rafaat |یەکەم=Aram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=O35aDwAAQBAJ |سەردێڕ=Kurdistan in Iraq: The Evolution of a Quasi-State |ڕێکەوت=١١ی ئایاری ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٣٥١-١٨٨٨١-٤|زمان=en}}</ref> ناوچەکانی وەک [[سلێمانی]] لە بەرزییەکدان کە لە ٨٩٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە تێپەڕ دەکات و زستانی سارد و بەفراوی و ھاوینی فێنکیان ھەیە. دیمەنی شاخاوی ھەرێمەکە بە شوێنەوارە سروشتی و دەستکردەکان تەواو دەبێت، لەوانە [[بەنداوی دووکان]] و [[بەنداوی دەربەندیخان]]، کە ھاوکات شوێنی گەشتیاریی بەرچاون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kurdish language as Kurdish identity |ناونیشان=https://respondcrisistranslation.org/en/blog/ks-kurdish-language-as-kurdish-identity |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Respond Crisis Translation |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kurdistan Region: Geography |ناونیشان=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY= |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=presidency.gov.krd}}</ref> ===کەشووھەوا=== کەشووھەوای ھەرێمی کوردستان بەپێی [[وەرز]] دەگۆڕێت، بە زستانی سارد و بەگشتی ھاوینی فێنک. ئەم بارودۆخە کەشووھەوایییانە گونجاون بۆ [[کشتوکاڵ]]، کە وەک یەکێک لە کەرتە ئابوورییە سەرەکییەکانی ھەرێم دەمێنێتەوە. [[شارەزوور|دەشتی شارەزوور]]، کە لە مێژوودا لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەکەدی|ئەکەدییەکان]]دا بە «زامۆ» ناسرابوو،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Ali |یەکەم=Mabast |ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=Socio-political and cultural complexity of the Sharazoor region in the second and first half of the first millennium BC in the light of archaeological discoveries and cuneiform texts.: دۆخی سیاسی و فەرھەنگی ناوچەی شارەزوور لە ماوەی ھەزارەی دووەم و نیوەی یەکەمی ھەزارەی یەکەمی پێش زاین لە ژێر ڕۆشنایی دۆزینەوە شوێنەواریەکان و دەقە مسماریەکاندا. |ناونیشان=https://huj.uoh.edu.iq/index.php/HUJ/article/view/910 |journal=Halabja University Journal |زمان=en |بەرگ=١٠|پەڕەکان=١١١–١٤٢|doi=10.32410/10653 |doi-broken-date=13 July 2025 |issn=2617-3360}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ford |یەکەم١=Derek |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=whgNDVXFiqYC |سەردێڕ=Karst Hydrogeology and Geomorphology |دوایین٢=Williams |یەکەم٢=Paul D. |ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons |ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٦٨٤٩٩-٣|زمان=en}}</ref> وەک یەکێک لە بەپیتترین ناوچەکانی ناو ھەرێمەکە دادەنرێت، کە ڕەنگدانەوەی گرنگیی کشتوکاڵییەتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kurdistan in Brief |ناونیشان=https://www.ettc-iraq.net/kurdistan.html |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=www.ettc-iraq.net |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908223747/https://www.ettc-iraq.net/kurdistan.html |url-status=dead }}</ref> ھەرێمەکە چەندین شوێنەواری سروشتی لەخۆدەگرێت، لەوانە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ، کە بە یەکێک لە بەرزترین تاڤگەکانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠٢٥|سەردێڕ=Language and Identity as the Main Characteristics of Kurdish Survival as a Nation |ناونیشان=https://kurdishglobe.krd/language-and-identity-as-the-main-characteristics-of-kurdish-survival-as-a-nation/ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Kurdishglobe |زمان=en-US}}</ref> ==پێداچوونەوەی دانیشتووان== تا ساڵی ٢٠٢٣، ژمارەی خەمڵێنراوی دانیشتووانی [[ھەرێمی کوردستان]] ٦،٥٥٦،٧٥٢ کەس بووە. دابەشبوونی ڕەگەزی تا ڕادەیەک ھاوسەنگە، بە ٣،٢٩٦،٢٤٠ نێر و ٣،٢٦٠،٥١٤ مێ. تێکڕای گەشەی ساڵانەی دانیشتووان نزیکەی ٢٫٠٪یە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووان بەپێی ڕەگەز و ناوچە (٢٠٢٣) |- ! پۆل !! دانیشتووان |- | نێر || ٣،٢٩٦،٢٤٠ |- | مێ || ٣،٢٦٠،٥١٤ |- | شارنشین || ٥،١٤٢،٥٢٦ |- | گوندنشین || ١،٤١٤،٢٢٦ |- | '''کۆی گشتی''' || '''٦،٥٥٦،٧٥٢''' |} ==دابەشبوونی شارنشین و گوندنشین== زۆرینەیەکی بەرچاوی دانیشتووانی ھەرێمی کوردستان لە ناوچە شارنشینەکاندا نیشتەجێن. تێکڕاکانی [[شارنشینی]] لە پارێزگاکاندا جیاوازن: [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] (٨٣٪)، [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] (٧٤٪)، و [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] (٨٥٪). ئەم ڕەوتە بەھۆی ھەم [[گەشەپێدانی ئابووری]] و ھەم ناسەقامگیریی ڕامیاریی مێژووییەوە دروست بووە. ڕەوتی شارنشینی لە ھەرێمی کوردستان بەرچاوە، بەجۆرێک نزیکەی ٨٤٪ی دانیشتووانەکەی لە ناوچە شارنشینەکاندا نیشتەجێن، لەکاتێکدا ٢١٫٥٪یان لە [[ناوچەی گوندنشین|ناوچە گوندنشینەکاندا]] دەژین؛ ئەمەش ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییە بەرچاوەکانە لە شێوازەکانی ژیان و پێکھاتە ئابوورییەکاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Population Census in Iraq: A Step Towards Future Development or Imminent Political Conflict? The Washington Institute |ناونیشان=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/population-census-iraq-step-towards-future-development-or-imminent-political |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.washingtoninstitute.org |زمان=en}}</ref> ==پێکھاتەی تەمەن== دانیشتووانی ھەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی بەرچاو گەنجن: * ٠–١٤ ساڵ: ٣٦٫٠٪ * ١٥–٦٤ ساڵ: ٦٠٫٠٪ * ٦٥ ساڵ و سەرووتر: ٤٫٠٪ ئەم پێکھاتە دانیشتووانناسییە دەبێتە ھۆی ڕێژەی پشتبەستن کە نزیکەی ٦٣٫٥٪یە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ڕێژەیەکی بەرچاوی ئەو کەسانەی پشت بە کەسانی تر دەبەستن بە بەراورد بە دانیشتووانی تەمەن کارکردن. ==ئامارەکانی ھێزی کار== بەپێی ڕووپێوی ھێزی کار لە ساڵی ٢٠٢١، تێکڕای بەشداریی ھێزی کار لە ھەرێمی کوردستان ٤٥٫٠٪یە. بەڵام جیاوازییەکی ڕەگەزیی توند ھەیە: ٧٣٫٥٪ی نێرەکان لە ھێزی کاردا بەشدارن، لەکاتێکدا تەنھا ١٦٫٥٪ی مێیەکان بەشدارن. تێکڕای گشتیی بێکاری ١٦٫٥٪یە، بێکاریی مێینە (٢٩٫٦٪) بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزترە لەوەی نێرینە (١٣٫٦٪). {| class="wikitable" |+ تێکڕاکانی بەشداریی ھێزی کار و بێکاری (٢٠٢١) |- ! نیشاندەر !! کۆی گشتی (٪) !! نێر (٪) !! مێ (٪) |- | تێکڕای بەشداریی ھێزی کار || ٤٥٫٠ || ٧٣٫٥ || ١٦٫٥ |- | تێکڕای بێکاری || ١٦٫٥ || ١٣٫٦ || ٢٩٫٦ |} بەڵام ھەرێمەکە ڕووبەڕووی تەحەدایەکی زۆر دەبێتەوە، لەوانە زیادبوونی کۆچی گەنجان بۆ دەرەوەی وڵات کە بەدوای دەرفەتی باشتردا دەگەڕێن، ئەمەش بە پلەی یەکەم بەھۆی چەقبەستوویی ئابووری و پشتبەستن بە کەرتی گشتییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Kurdistan Region accounts for 14% of Iraq's population, census shows |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/812393/kurdistan-region-accounts-for-14-of-iraqs-population-census-shows |ئیش=[[Kurdistan 24]]}}</ref> ==پیتێن و مردن== تێکڕای گشتیی پیتێن (TFR) لە ھەرێمی کوردستان بە ٣٫٨ منداڵ بۆ ھەر ژنێک دەخەمڵێندرێت. بەڵام پێشبینییەکان ئاماژە بە دابەزین بۆ نزیکەی ٢٫٥ دەکەن تا ساڵی ٢٠٤٠. تەمەنی چاوەڕوانکراو لە کاتی لەدایکبووندا پێشبینی دەکرێت لە ٧٣٫٨ ساڵەوە لە ساڵی ٢٠٢٠ بەرزبێتەوە بۆ ٧٧٫٧ ساڵ بۆ نێرەکان و لە ٧٦٫٦ بۆ ٨٠٫٧ ساڵ بۆ مێیەکان تا ساڵی ٢٠٤٠. لە ساڵی ٢٠١٨دا، تێکڕای مردنی ژێر ٥ ساڵ ١٧ کەس بووە لە ھەر ١٠٠٠ لەدایکبوونێکی زیندوو، کە کەمترە لە ناوچەکانی تری عێراق. ==کۆچ و ئاوارەیی== {{سەرەکی|کۆچکردن بۆ ھەرێمی کوردستان}} ھەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی بەرچاو کەوتووەتە ژێر کاریگەریی ململانێ ناوچەیییەکان، کە بووەتە ھۆی کۆچی ناوخۆیی و دەرەکی. لە ساڵی ٢٠١٦دا، ھەرێمەکە میوانداریی نزیکەی ١٫١ ملیۆن ئاوارەی ناوخۆیی کردووە، کە ١٦٪ی کۆی دانیشتووانی ھەرێمی کوردستان پێکدەھێنن، ھەروەھا ٢٠٠،٠٠٠ پەنابەر. پارێزگای دھۆک زۆرترین پشکی ئاوارەکانی بەدەستھێناوە (٢٩٪)، دواتر ھەولێر (١١٪) و سلێمانی (١٠٪) دێن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Bruinessen |یەکەم=Martin van |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٩|سەردێڕ=The ethnic identity of the Kurds |ناونیشان=https://www.academia.edu/707655 |journal=Peter A. Andrews (Ed.), Ethnic Groups in the Republic of Turkey, Pp. 613-21}}</ref> ==پێشبینییەکانی دانیشتووان== پێشبینییەکانی دانیشتووانی داھاتوو دەخەمڵێنن کە ژمارەی دانیشتووانی ھەرێمی کوردستان تا ساڵی ٢٠٢٧ دەگاتە نزیکەی ٧ ملیۆن و تا ساڵی ٢٠٣٤ دەگاتە ٨ ملیۆن کەس. ئەمەش گوزارشت لە زیادبوونێکی پێشبینیکراوی ٤٣٪ دەکات لە ماوەی دوو دەیەدا، بە تێکڕای گەشەی ساڵانەی ١٫٨٢٪. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:دانیشتووانی عێراق]] [[پۆل:دانیشتووناسی]] 1e1439qo19w3oialtk00f0a5khdo9os 0 296183 1590265 1587176 2026-06-14T19:01:48Z -Haryad 40333 +ڕێکخستنەوە 1590265 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Bundesarchiv Bild 183-N0615-0032, Fußball-WM, Italien - Haiti 3-1.jpg|220px|وێنۆک|ھایتی لە مۆندیالی ١٩٧٤ بەرامبەر ئیتاڵیا]] '''ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھایتی''' ({{بە فەڕەنسی|Équipe d'Haïti de football}}) ھەڵبژاردەی فەرمی و نوێنەری وڵاتی [[ھایتی]]یە و لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی ھایتی و سەرپەرشتی دەکرێت، یەکەمین یاریی ھەڵبژاردەکە لە ٢٢ی ئازاری ١٩٢٥ بووە لەبەرانبەر ھەڵبژاردەی تۆپی پێی جامایکا کە یارییەکە بە دوو گۆڵ بەرانبەر یەک گۆڵ دۆڕا. ھایتی یەکەم وڵاتە لە [[کاریبی]] کە دوو جار سەرکەوتووە بۆ مۆندیالی فیفای [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|2026]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Histoire des Maillots Haïti |ناونیشان=https://www.footballkitarchive.com/fr/haiti-maillots-t269/ |وێبگە=Football Kit Archive |زمان=fr-FR}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=iciHaiti - Football: Sebastien Migné new coach of the Grenadiers Sénior - iciHaiti.com: All the news in brief 7/7 |ناونیشان=https://www.icihaiti.com/en/news-41843-icihaiti-football-sebastien-migne-new-coach-of-the-grenadiers-senior.html |وێبگە=IciHaiti.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Haiti national association football team}} {{تووڵی دەروازە|تۆپی پێ|وەرزش}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} [[پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ]] [[پۆل:تیمەکانی تۆپی پێی یەکێتی نیشتیمانی کاریبی]] 3pre7x91kbienqa3gp1b2gxzxacwb5a 0 296283 1590262 1588191 2026-06-14T18:38:29Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590262 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''دوورگەی ئەبووزەبی''' ({{بە عەرەبی|جزيرة أبوظبي}}) [[دوورگە]]یەکی شاری [[ئەبووزەبی]] لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]ە کە لە کەنارەکانی باشووری [[کەنداوی فارس]]دا ھەڵکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.google.dz/books/edition/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA_%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9_%D8%B9%D9%86_%D8%B1%D8%AD%D9%84%D8%A7%D8%AA/aVVoDgAAQBAJ?hl=ar&gbpv=1&dq=%22%D8%AC%D8%B2%D9%8A%D8%B1%D8%A9+%D8%A3%D8%A8%D9%88+%D8%B8%D8%A8%D9%8A%22&pg=PT421&printsec=frontcover|سەردێڕ=روايات غربية عن رحلات في شبه الجزيرة العربية - الجزء الثالث 1900-1952|ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Dar al Saqi|زمان=ar|ژپنک=٩٧٨-٦١٤-٤٢٥-٦٣٦-٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250505063546/https://www.google.dz/books/edition/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA_%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9_%D8%B9%D9%86_%D8%B1%D8%AD%D9%84%D8%A7%D8%AA/aVVoDgAAQBAJ?hl=ar&gbpv=1&dq=%22%D8%AC%D8%B2%D9%8A%D8%B1%D8%A9+%D8%A3%D8%A8%D9%88+%D8%B8%D8%A8%D9%8A%22&pg=PT421&printsec=frontcover|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئایاری ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦|url-status=live}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}} {{میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان-کۆلکە}} [[پۆل:دوورگەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] 1brahus82jzhz6pzrige0gn9zw46i6u 0 296360 1590192 1590134 2026-06-14T12:02:48Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590192 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''دڵشاد تۆفیق بەنگینە''' [[پەڕگە:Dilshad2.jpg|alt=سەردەمی پێشمەرگایەتی]] '''دڵشاد تۆفیق حاجی باقی بەنگینە''' ناسراو بە '''فەرماندە دڵشاد [[بەنگینە]]''' (نازناوی پێشمەرگایەتی: '''ئاوارە'''؛ لەدایکبووی ١٩٥٥ لە سلێمانی – کۆچی دوایی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٨١) کادیرێکی پێشکەوتووی سیاسی، زمانزان، و فەرماندەیەکی سەربازیی دیاری هێزی پێشمەرگەی کوردستان بوو لە ڕیزەکانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. ئەو بەهۆی هاوەڵیکردنی ڕۆژنامەنووس و نووسەری ناوداری جیۆپۆلەتیکی ئەمریکی، ڕۆبێرت دی کاپلان، لە ناوەندە ڕۆشنبیری و جیهانییەکاندا وەک سیمبولی پێشمەرگەیەکی ڕۆشنبیر و زمانزان ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref> '''ژیاننامە''' دڵشاد تۆفیق لە ساڵی ١٩٥٥ لە گەڕەکێکی ڕەسەنی شاری سلێمانی چاوی بەدنیا هەڵهێناوە. ئەو کوڕەزای شاعیری نیشتمانپەروەری گەلی کورد، حاجی باقی بەنگینەیە. خوێندنی سەرەتایی و ئامادەیی لە سلێمانی تەواو کردووە و پاشان لە کۆلێژی ئیدارە و ئیقتیساد لە بەغدا وەرگیراوە. لە تەمەنی گەنجێتیدا زمانەکانی ئینگلیزی و عەرەبی بە تەواوی و بە ڕەوانی فێربووە. '''خەباتی سیاسی و پێشمەرگایەتی''' لە ساڵانی حەفتاکاندا، لە ڕێگەی ئەڵقە ڕۆشنبیرییەکانی "کۆمەڵەی مارکسی-لینینیی کوردستان" (کە دواتر ناوەکەی گۆڕا بۆ کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان) تێکەڵ بە خەباتی نهێنیی سیاسی دەبێت لە ناو شاردا. دوای ئەوەی کارە ڕێکخستنەکانی لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانی ڕژێمی بەعسەوە ئاشکرا دەبن، لە ساڵی ١٩٧٩ خوێندنی زانکۆ لە بەغدا جێدەهێڵێت و ڕوو لە شاخ دەکات و دەبێتە پێشمەرگە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=شه‌هید دڵشاد به‌نگینه، كانییه‌ك له‌ بیری جوان‌.. كوردستان له‌مدا تینووێتی ده‌شكاند |ناونیشان=http://www.hoshyary.com/detail/6273 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.hoshyary.com}}</ref> بەهۆی ئاستی بەرزی ڕۆشنبیری، هۆشیاریی سیاسی و توانای سەرکردایەتیکردنی، لەلایەن سەرکردایەتیی شۆڕشەوە دەکرێتە بەرپرسی ڕێکخستنەکانی هەرێمی چوار (ناوچەی تیپی ٤٧ی پیرەمەگروون) کە ناوچەیەکی بەرفراوانی لە سنووری پارێزگای سلێمانی دەگرتەوە. ئەو هاوکات لەگەڵ کاری سەربازی، کادیرێکی هۆشیار بوو؛ بۆ یەکەمجار لە مێژووی شۆڕشدا هەڵمەتی ژینگەیی و پاکوخاوێنی لە گوندەکانی شارباژێڕ ئەنجامدا.<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Dilshad Bard.jpg]] '''هاوەڵیکردنی ڕۆژنامەنووس ڕۆبێرت کاپلان''' لە هاوینی ساڵی ١٩٨٠، پێش دەستپێکردنی جەنگی ئێران و عێراق، ڕۆژنامەنووسی گەنجی ئەمریکی [http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/ ڕۆبێرت دی کاپلان] بە مەبەستی ڕووماڵکردنی شۆڕشی نوێ بۆ ڕۆژنامەی *کۆریەر (Kurier)*ی نەمساوی سەردانی کوردستان دەکات. لەسەر ڕاسپاردەی نەوشیروان مستەفا، بەهۆی لێهاتوویی لە زمانی ئینگلیزیدا، ئەرکی پاراستن، وەرگێڕان و هاوەڵیکردنی ئەم ڕۆژنامەنووسە دەسپێردرێتە شەهید دڵشاد بەنگینە.<ref name=":0" /> کاپلان (کە لەو کاتەدا لە شاخ نازناوی "باران"ی لێنرابوو) بە یاوەریی [https://www.hoshyary.com/detail/6273 دڵشاد بەنگینە] بۆ ماوەی زیاتر لە دوو هەفتە بە نهێنی بەنێو دەیان گوند و دۆڵی سەختی ناوچەکانی شارباژێڕ، دوکان و پیرەمەگرووندا دەگەڕێت. دڵشاد ئەوەندە ئازا بوو، کە تەنانەت کاپلانی بە جلی مەدەنییەوە هێنایە ناو جەرگەی شاری سلێمانی (بەردەرکی سەرا) بۆ وێنەگرتن و دۆکیۆمێنتکردنی ڕاستییەکان.<ref name=":0" /> کاپلان دواتر لە وتارە مێژووییەکەیدا لەژێر ناونیشانی ''"Kurdistan: Sons of Devils"'' لە '''گۆڤاری فەرمیی ئەمریکی (The Atlantic)''' لە نۆڤەمبەری ١٩٨٧ و کتێبەکەیدا ''"[https://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 The Ends of the Earth]"'' بە درێژی وەسفی دڵشاد دەکات و دەنووسێت:<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Eastward to Tartary: Travels in the Balkans, the Middle East, and the Caucasus: Robert D. Kaplan: 9780375705762: Books - Amazon.ca |ناونیشان=http://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20151215234603/http://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.amazon.ca}}</ref> «لە کاتێکدا ئەوانی تر تەنها تفەنگەکانیان پێبوو، دڵشاد لە پاڵ چەکەکەیدا دەفتەرێکی یاداشتیشی پێبوو... ئەو ڕووناکبیرێکی لێهاتوو بوو کە تەنها لەبەر ئەوە تفەنگی هەڵگرتبوو چونکە مێژوو هیچ هەڵبژاردنێکی تری بۆ نەهێشتبووەوە.»<ref name=":1" /> '''ڕۆبێرت کاپلان لەکتێبەکەیدا بەناوی [The Ends of the Earth (کۆتاییەکانی زەوی) کە باسی گەشتەکەی عێراق و کوردستانی تێدا دەکات بەم جۆرە باس لەناسینی شەهید دڵشاد دەکات:''' <ref name=":1" /> '''بەشی یەکەم: یەکەم چاوپێکەوتن لەسەر سنوور''' "لە نێو چیا سارد و تەمومژاوییەکانی سەر سنووردا بوو کە بۆ یەکەمجار ڕێبەرەکەم، دڵشاد تۆفیق بەنگینەم بینی. ئەو لە نێو چەکدارانی پێشمەرگەدا وەستابوو، بەڵام ئامادەیی و سیمای تەواو جیاواز بوو. لە کاتێکدا ئەوانی تر تەنها تفەنگەکانیان پێبوو، دڵشاد لە پاڵ چەکەکەیدا دەفتەرێکی یاداشتیشی پێبوو. ئەو بە زمانێکی ئینگلیزیی ڕەوان بەخێرهاتنی کردم؛ زمانێک کە بە وردەکارییەکی سەرسوڕهێنەرەوە لێی شارەزا ببوو، سەرەڕای ئەوەی لە جیهانی ڕۆژاوا دابڕاو بوو."<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Bio – The Official Site of Robert D. Kaplan – Author, Foreign Correspondent, Geopolitics |ناونیشان=http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|زمان=en-US}}</ref> '''📄 بەشی دووەم: گەشتەکە بەناو دۆڵەکانی سلێمانیدا''' "کاتێک بەناو ڕێڕەوە بەردەڵانەکان و دۆڵە شاراوەکانی ناوچەی پیرەمەگرووندا دەڕۆیشتین، دڵشاد سەلماندی کە ئەو زۆر لە وەرگێڕێک زیاترە. ئەو مرۆڤێکی یەکجار ڕۆشنبیر بوو. دەستی بۆ ڕێڕوێکی دیاریکراوی شاخەکە ڕادەکێشا و نەک تەنها ستراتیژی سەربازیی دژی سوپای عێراق، بەڵکو مێژووی سەد ساڵەی بەرگریی خێڵە کوردییەکانی بۆ ڕوون دەکردمەوە. ئەو باوەڕێکی نەهەژانی بەوە هەبوو کە خوێندەواری و جیۆگرافیا لە کۆتاییدا گەلەکەی ڕزگار دەکەن."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی سێیەم: گفتوگۆکانیان لەسەر داهاتووی کوردستان'''<ref name=":2" /> "شەوێکیان، لەناو پەناگەیەکی بەردیندا لە دەوری ئاگرێکی بچووک کۆببووینەوە بۆ ئەوەی لە چاوی سیخوڕیی فڕۆکەکانی بەعس بەدوور بین، دڵشاد باسی خەونەکانی خۆی بۆ کوردستان بۆ کردم. پێی گوتم: 'ئێمە خەڵکی چیاکانین، جیهان ئێمەی لەبیر دەچێت چونکە جیۆگرافیا گۆشەگیرمان دەکات، بەڵام کەلتورمان قووڵە.' لێرەدا تێگەیشتم کە من ڕووبەڕووی شەڕکەرێکی گەریلای سادە نەبوومەتەوە، بەڵکو لەبەردەم ڕووناکبیرێکی خاوەن بەهرەدام کە تەنها لەبەر ئەوە تفەنگی هەڵگرتووە چونکە مێژوو هیچ هەڵبژاردنێکی تری بۆ نەهێشتووەتەوە."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی چوارەم: کۆتا ماڵاوایی''' "کاتێک کاتی ئەوە هات کەمەرزەکە ببڕمەوە و عێراق جێبهێڵم، دڵشاد لەوێ بوو بۆ ئەوەی تا دواین مەیل دڵنیا بێت لە سەلامەتیم. تەوقەی لەگەڵ کردم، لەژێر جەمەدانییە کوردییە ڕەسەنەکەیدا زەردەخەنەیەکی گەرمی کرد و پێی گوتم ڕاستی لەسەر ئەو شتانە بنووسم کە بە چاوی خۆم بینومن. ئەوە دواین جار بوو کە ڕوخساری ئەوم بینی، کە لە پشتەوەی سێبەری تیژ و جوانی چیاکانی زاگرۆسدا نەخشابوو."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی پێنجەم: هەواڵی شەهیدبوونەکەی''' "دوای چەند مانگێک، لە کاتێکدا لە دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە سەلامەتی خەریکی کارکردن بووم لەسەر یاداشتەکانم، نامەیەکم پێگەیشت کە هەواڵێکی جەرگبڕی لە بەرەکانی جەنگەوە پێبوو: دڵشاد تۆفیق بەنگینە لە کاتی جێبەجێکردنی ئەرکدا شەهید بوو. ئەو لە بەهاری ساڵی ١٩٨١دا گیانی بەخت کرد. بیستنی ئەم هەواڵە خەمێکی قورس و خنکێنەری هێنایە ڕێم. دڵشاد نەژیا بۆ ئەوەی ئەو ئازادییە ببینێت کە بەو زمانشیرینییەوە باسی دەکرد، بەڵام بۆ من، ئەو وەک بەرجەستەکردنی ڕەهای قوربانیدانی تراژیدی و پڕ شکۆی گەنجانی کورد دەمێنێتەوە."<ref name=":2" /> [https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269 لەکوردپیدیاوە]: شەهیدان عەبەى مەلا و شەهید دڵشاد بەنگینە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ= شەهیدان عەبەی مەلا و دڵشاد تۆفیق بەنگینە|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269}}</ref> https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269<ref>https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269</ref> بەڤیدیۆ ژیانی شەهید دڵشاد تۆفیق بەنگینە [https://www.youtube.com/watch?v=i08wpMMjK5U لەیوتیوبەوە]<ref>https://www.youtube.com/watch?v=i08wpMMjK5U</ref> [https://www.hoshyary.com/detail/16002 مەکتەبى راگەیاندن و هوشیارى]: شەهید دڵشاد بەنگینە کانییەک لەبیری جوان <ref>https://www.hoshyary.com/detail/16002</ref> https://www.hoshyary.com/detail/16002 '''شەهیدبوون''' فەرماندە دڵشاد تۆفیق بەنگینە لە ڕۆژی '''١٥ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٨١'''، لە کاتی جێبەجێکردنی ئەرکێکی گرنگدا لە شەڕێکی ناوخۆییدا شەهید بوو و چووە ڕیزی کاروانی نەمرانەوە. کاپلان کاتێک لە دەرەوەی عێراق هەواڵی شەهیدبوونی هاوڕێ و ڕێبەرەکەی دەبیستێت، بە قووڵی خەمبار دەبێت و دەنووسێت:<ref name=":0" /> «دڵشاد نەژیا بۆ ئەوەی ئەو ئازادییە ببینێت کە بەو زمانشیرینییەوە باسی دەکرد، بەڵام بۆ من، ئەو وەک بەرجەستەکردنی ڕەهای قوربانیدانی تراژیدی و پڕ شکۆی گەنجانی کورد دەمێنێتەوە.»<ref name=":0" /> '''سەرچاوەکان''' # مێژوو و ئەرشیفی یاد فەرماندەکان، مەکتەبی ڕاگەیاندن و هۆشیاریی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، ٢٠٢٤. # ڕۆبێرت دی کاپلان، وتاری ''"Kurdistan: Sons of Devils"''، گۆڤاری The Atlantic، نۆڤەمبەری ١٩٨٧. # ڕۆبێرت دی کاپلان، کتێبی ''"The Ends of the Earth: A Journey at the Dawn of the 21st Century"''، چاپی ١٩٩٦، بەشی چوارەم (لاپەڕەکانی ٢٤٠-٢٦٥). # زانیارى لەبارەى کتێب و گەشتەکەى کاپلان بۆ عێراق لەگەڵ هەموو کارەکانی کاپلان تا ئێستا <nowiki>http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/</nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 3u7y22lyd14i44n3ywbx0r16jso2uku 1590267 1590192 2026-06-14T19:06:34Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1590267 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''دڵشاد تۆفیق بەنگینە''' [[پەڕگە:Dilshad2.jpg|alt=سەردەمی پێشمەرگایەتی]] '''دڵشاد تۆفیق حاجی باقی بەنگینە''' ناسراو بە '''فەرماندە دڵشاد [[بەنگینە]]''' (نازناوی پێشمەرگایەتی: '''ئاوارە'''؛ لەدایکبووی ١٩٥٥ لە سلێمانی – کۆچی دوایی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٨١) کادیرێکی پێشکەوتووی سیاسی، زمانزان، و فەرماندەیەکی سەربازیی دیاری هێزی پێشمەرگەی کوردستان بوو لە ڕیزەکانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. ئەو بەهۆی هاوەڵیکردنی ڕۆژنامەنووس و نووسەری ناوداری جیۆپۆلەتیکی ئەمریکی، ڕۆبێرت دی کاپلان، لە ناوەندە ڕۆشنبیری و جیهانییەکاندا وەک سیمبولی پێشمەرگەیەکی ڕۆشنبیر و زمانزان ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref> '''ژیاننامە''' دڵشاد تۆفیق لە ساڵی ١٩٥٥ لە گەڕەکێکی ڕەسەنی شاری سلێمانی چاوی بەدنیا هەڵهێناوە. ئەو کوڕەزای شاعیری نیشتمانپەروەری گەلی کورد، حاجی باقی بەنگینەیە. خوێندنی سەرەتایی و ئامادەیی لە سلێمانی تەواو کردووە و پاشان لە کۆلێژی ئیدارە و ئیقتیساد لە بەغدا وەرگیراوە. لە تەمەنی گەنجێتیدا زمانەکانی ئینگلیزی و عەرەبی بە تەواوی و بە ڕەوانی فێربووە. '''خەباتی سیاسی و پێشمەرگایەتی''' لە ساڵانی حەفتاکاندا، لە ڕێگەی ئەڵقە ڕۆشنبیرییەکانی "کۆمەڵەی مارکسی-لینینیی کوردستان" (کە دواتر ناوەکەی گۆڕا بۆ کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان) تێکەڵ بە خەباتی نهێنیی سیاسی دەبێت لە ناو شاردا. دوای ئەوەی کارە ڕێکخستنەکانی لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانی ڕژێمی بەعسەوە ئاشکرا دەبن، لە ساڵی ١٩٧٩ خوێندنی زانکۆ لە بەغدا جێدەهێڵێت و ڕوو لە شاخ دەکات و دەبێتە پێشمەرگە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=شه‌هید دڵشاد به‌نگینه، كانییه‌ك له‌ بیری جوان‌.. كوردستان له‌مدا تینووێتی ده‌شكاند |ناونیشان=http://www.hoshyary.com/detail/6273 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.hoshyary.com}}</ref> بەهۆی ئاستی بەرزی ڕۆشنبیری، هۆشیاریی سیاسی و توانای سەرکردایەتیکردنی، لەلایەن سەرکردایەتیی شۆڕشەوە دەکرێتە بەرپرسی ڕێکخستنەکانی هەرێمی چوار (ناوچەی تیپی ٤٧ی پیرەمەگروون) کە ناوچەیەکی بەرفراوانی لە سنووری پارێزگای سلێمانی دەگرتەوە. ئەو هاوکات لەگەڵ کاری سەربازی، کادیرێکی هۆشیار بوو؛ بۆ یەکەمجار لە مێژووی شۆڕشدا هەڵمەتی ژینگەیی و پاکوخاوێنی لە گوندەکانی شارباژێڕ ئەنجامدا.<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Dilshad Bard.jpg]] '''هاوەڵیکردنی ڕۆژنامەنووس ڕۆبێرت کاپلان''' لە هاوینی ساڵی ١٩٨٠، پێش دەستپێکردنی جەنگی ئێران و عێراق، ڕۆژنامەنووسی گەنجی ئەمریکی [http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/ ڕۆبێرت دی کاپلان] بە مەبەستی ڕووماڵکردنی شۆڕشی نوێ بۆ ڕۆژنامەی *کۆریەر (Kurier)*ی نەمساوی سەردانی کوردستان دەکات. لەسەر ڕاسپاردەی نەوشیروان مستەفا، بەهۆی لێهاتوویی لە زمانی ئینگلیزیدا، ئەرکی پاراستن، وەرگێڕان و هاوەڵیکردنی ئەم ڕۆژنامەنووسە دەسپێردرێتە شەهید دڵشاد بەنگینە.<ref name=":0" /> کاپلان (کە لەو کاتەدا لە شاخ نازناوی "باران"ی لێنرابوو) بە یاوەریی [https://www.hoshyary.com/detail/6273 دڵشاد بەنگینە] بۆ ماوەی زیاتر لە دوو هەفتە بە نهێنی بەنێو دەیان گوند و دۆڵی سەختی ناوچەکانی شارباژێڕ، دوکان و پیرەمەگرووندا دەگەڕێت. دڵشاد ئەوەندە ئازا بوو، کە تەنانەت کاپلانی بە جلی مەدەنییەوە هێنایە ناو جەرگەی شاری سلێمانی (بەردەرکی سەرا) بۆ وێنەگرتن و دۆکیۆمێنتکردنی ڕاستییەکان.<ref name=":0" /> کاپلان دواتر لە وتارە مێژووییەکەیدا لەژێر ناونیشانی ''"Kurdistan: Sons of Devils"'' لە '''گۆڤاری فەرمیی ئەمریکی (The Atlantic)''' لە نۆڤەمبەری ١٩٨٧ و کتێبەکەیدا ''"[https://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 The Ends of the Earth]"'' بە درێژی وەسفی دڵشاد دەکات و دەنووسێت:<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Eastward to Tartary: Travels in the Balkans, the Middle East, and the Caucasus: Robert D. Kaplan: 9780375705762: Books - Amazon.ca |ناونیشان=http://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151215234603/http://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=www.amazon.ca |url-status=live }}</ref> «لە کاتێکدا ئەوانی تر تەنها تفەنگەکانیان پێبوو، دڵشاد لە پاڵ چەکەکەیدا دەفتەرێکی یاداشتیشی پێبوو... ئەو ڕووناکبیرێکی لێهاتوو بوو کە تەنها لەبەر ئەوە تفەنگی هەڵگرتبوو چونکە مێژوو هیچ هەڵبژاردنێکی تری بۆ نەهێشتبووەوە.»<ref name=":1" /> '''ڕۆبێرت کاپلان لەکتێبەکەیدا بەناوی [The Ends of the Earth (کۆتاییەکانی زەوی) کە باسی گەشتەکەی عێراق و کوردستانی تێدا دەکات بەم جۆرە باس لەناسینی شەهید دڵشاد دەکات:''' <ref name=":1" /> '''بەشی یەکەم: یەکەم چاوپێکەوتن لەسەر سنوور''' "لە نێو چیا سارد و تەمومژاوییەکانی سەر سنووردا بوو کە بۆ یەکەمجار ڕێبەرەکەم، دڵشاد تۆفیق بەنگینەم بینی. ئەو لە نێو چەکدارانی پێشمەرگەدا وەستابوو، بەڵام ئامادەیی و سیمای تەواو جیاواز بوو. لە کاتێکدا ئەوانی تر تەنها تفەنگەکانیان پێبوو، دڵشاد لە پاڵ چەکەکەیدا دەفتەرێکی یاداشتیشی پێبوو. ئەو بە زمانێکی ئینگلیزیی ڕەوان بەخێرهاتنی کردم؛ زمانێک کە بە وردەکارییەکی سەرسوڕهێنەرەوە لێی شارەزا ببوو، سەرەڕای ئەوەی لە جیهانی ڕۆژاوا دابڕاو بوو."<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Bio – The Official Site of Robert D. Kaplan – Author, Foreign Correspondent, Geopolitics |ناونیشان=http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|زمان=en-US}}</ref> '''📄 بەشی دووەم: گەشتەکە بەناو دۆڵەکانی سلێمانیدا''' "کاتێک بەناو ڕێڕەوە بەردەڵانەکان و دۆڵە شاراوەکانی ناوچەی پیرەمەگرووندا دەڕۆیشتین، دڵشاد سەلماندی کە ئەو زۆر لە وەرگێڕێک زیاترە. ئەو مرۆڤێکی یەکجار ڕۆشنبیر بوو. دەستی بۆ ڕێڕوێکی دیاریکراوی شاخەکە ڕادەکێشا و نەک تەنها ستراتیژی سەربازیی دژی سوپای عێراق، بەڵکو مێژووی سەد ساڵەی بەرگریی خێڵە کوردییەکانی بۆ ڕوون دەکردمەوە. ئەو باوەڕێکی نەهەژانی بەوە هەبوو کە خوێندەواری و جیۆگرافیا لە کۆتاییدا گەلەکەی ڕزگار دەکەن."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی سێیەم: گفتوگۆکانیان لەسەر داهاتووی کوردستان'''<ref name=":2" /> "شەوێکیان، لەناو پەناگەیەکی بەردیندا لە دەوری ئاگرێکی بچووک کۆببووینەوە بۆ ئەوەی لە چاوی سیخوڕیی فڕۆکەکانی بەعس بەدوور بین، دڵشاد باسی خەونەکانی خۆی بۆ کوردستان بۆ کردم. پێی گوتم: 'ئێمە خەڵکی چیاکانین، جیهان ئێمەی لەبیر دەچێت چونکە جیۆگرافیا گۆشەگیرمان دەکات، بەڵام کەلتورمان قووڵە.' لێرەدا تێگەیشتم کە من ڕووبەڕووی شەڕکەرێکی گەریلای سادە نەبوومەتەوە، بەڵکو لەبەردەم ڕووناکبیرێکی خاوەن بەهرەدام کە تەنها لەبەر ئەوە تفەنگی هەڵگرتووە چونکە مێژوو هیچ هەڵبژاردنێکی تری بۆ نەهێشتووەتەوە."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی چوارەم: کۆتا ماڵاوایی''' "کاتێک کاتی ئەوە هات کەمەرزەکە ببڕمەوە و عێراق جێبهێڵم، دڵشاد لەوێ بوو بۆ ئەوەی تا دواین مەیل دڵنیا بێت لە سەلامەتیم. تەوقەی لەگەڵ کردم، لەژێر جەمەدانییە کوردییە ڕەسەنەکەیدا زەردەخەنەیەکی گەرمی کرد و پێی گوتم ڕاستی لەسەر ئەو شتانە بنووسم کە بە چاوی خۆم بینومن. ئەوە دواین جار بوو کە ڕوخساری ئەوم بینی، کە لە پشتەوەی سێبەری تیژ و جوانی چیاکانی زاگرۆسدا نەخشابوو."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی پێنجەم: هەواڵی شەهیدبوونەکەی''' "دوای چەند مانگێک، لە کاتێکدا لە دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە سەلامەتی خەریکی کارکردن بووم لەسەر یاداشتەکانم، نامەیەکم پێگەیشت کە هەواڵێکی جەرگبڕی لە بەرەکانی جەنگەوە پێبوو: دڵشاد تۆفیق بەنگینە لە کاتی جێبەجێکردنی ئەرکدا شەهید بوو. ئەو لە بەهاری ساڵی ١٩٨١دا گیانی بەخت کرد. بیستنی ئەم هەواڵە خەمێکی قورس و خنکێنەری هێنایە ڕێم. دڵشاد نەژیا بۆ ئەوەی ئەو ئازادییە ببینێت کە بەو زمانشیرینییەوە باسی دەکرد، بەڵام بۆ من، ئەو وەک بەرجەستەکردنی ڕەهای قوربانیدانی تراژیدی و پڕ شکۆی گەنجانی کورد دەمێنێتەوە."<ref name=":2" /> [https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269 لەکوردپیدیاوە]: شەهیدان عەبەى مەلا و شەهید دڵشاد بەنگینە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ= شەهیدان عەبەی مەلا و دڵشاد تۆفیق بەنگینە|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269}}</ref> https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269<ref>https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269</ref> بەڤیدیۆ ژیانی شەهید دڵشاد تۆفیق بەنگینە [https://www.youtube.com/watch?v=i08wpMMjK5U لەیوتیوبەوە]<ref>https://www.youtube.com/watch?v=i08wpMMjK5U</ref> [https://www.hoshyary.com/detail/16002 مەکتەبى راگەیاندن و هوشیارى]: شەهید دڵشاد بەنگینە کانییەک لەبیری جوان <ref>https://www.hoshyary.com/detail/16002</ref> https://www.hoshyary.com/detail/16002 '''شەهیدبوون''' فەرماندە دڵشاد تۆفیق بەنگینە لە ڕۆژی '''١٥ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٨١'''، لە کاتی جێبەجێکردنی ئەرکێکی گرنگدا لە شەڕێکی ناوخۆییدا شەهید بوو و چووە ڕیزی کاروانی نەمرانەوە. کاپلان کاتێک لە دەرەوەی عێراق هەواڵی شەهیدبوونی هاوڕێ و ڕێبەرەکەی دەبیستێت، بە قووڵی خەمبار دەبێت و دەنووسێت:<ref name=":0" /> «دڵشاد نەژیا بۆ ئەوەی ئەو ئازادییە ببینێت کە بەو زمانشیرینییەوە باسی دەکرد، بەڵام بۆ من، ئەو وەک بەرجەستەکردنی ڕەهای قوربانیدانی تراژیدی و پڕ شکۆی گەنجانی کورد دەمێنێتەوە.»<ref name=":0" /> '''سەرچاوەکان''' # مێژوو و ئەرشیفی یاد فەرماندەکان، مەکتەبی ڕاگەیاندن و هۆشیاریی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، ٢٠٢٤. # ڕۆبێرت دی کاپلان، وتاری ''"Kurdistan: Sons of Devils"''، گۆڤاری The Atlantic، نۆڤەمبەری ١٩٨٧. # ڕۆبێرت دی کاپلان، کتێبی ''"The Ends of the Earth: A Journey at the Dawn of the 21st Century"''، چاپی ١٩٩٦، بەشی چوارەم (لاپەڕەکانی ٢٤٠-٢٦٥). # زانیارى لەبارەى کتێب و گەشتەکەى کاپلان بۆ عێراق لەگەڵ هەموو کارەکانی کاپلان تا ئێستا <nowiki>http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/</nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} t0ao50cv5b3ai3l9a1387w92x77shnb 1590270 1590267 2026-06-14T20:00:32Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590270 wikitext text/x-wiki '''دڵشاد تۆفیق بەنگینە''' [[پەڕگە:Dilshad2.jpg|alt=سەردەمی پێشمەرگایەتی]] '''دڵشاد تۆفیق حاجی باقی بەنگینە''' ناسراو بە '''فەرماندە دڵشاد [[بەنگینە]]''' (نازناوی پێشمەرگایەتی: '''ئاوارە'''؛ لەدایکبووی ١٩٥٥ لە سلێمانی – کۆچی دوایی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٨١) کادیرێکی پێشکەوتووی سیاسی، زمانزان، و فەرماندەیەکی سەربازیی دیاری هێزی پێشمەرگەی کوردستان بوو لە ڕیزەکانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. ئەو بەهۆی هاوەڵیکردنی ڕۆژنامەنووس و نووسەری ناوداری جیۆپۆلەتیکی ئەمریکی، ڕۆبێرت دی کاپلان، لە ناوەندە ڕۆشنبیری و جیهانییەکاندا وەک سیمبولی پێشمەرگەیەکی ڕۆشنبیر و زمانزان ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref> '''ژیاننامە''' دڵشاد تۆفیق لە ساڵی ١٩٥٥ لە گەڕەکێکی ڕەسەنی شاری سلێمانی چاوی بەدنیا هەڵهێناوە. ئەو کوڕەزای شاعیری نیشتمانپەروەری گەلی کورد، حاجی باقی بەنگینەیە. خوێندنی سەرەتایی و ئامادەیی لە سلێمانی تەواو کردووە و پاشان لە کۆلێژی ئیدارە و ئیقتیساد لە بەغدا وەرگیراوە. لە تەمەنی گەنجێتیدا زمانەکانی ئینگلیزی و عەرەبی بە تەواوی و بە ڕەوانی فێربووە. '''خەباتی سیاسی و پێشمەرگایەتی''' لە ساڵانی حەفتاکاندا، لە ڕێگەی ئەڵقە ڕۆشنبیرییەکانی "کۆمەڵەی مارکسی-لینینیی کوردستان" (کە دواتر ناوەکەی گۆڕا بۆ کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان) تێکەڵ بە خەباتی نهێنیی سیاسی دەبێت لە ناو شاردا. دوای ئەوەی کارە ڕێکخستنەکانی لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانی ڕژێمی بەعسەوە ئاشکرا دەبن، لە ساڵی ١٩٧٩ خوێندنی زانکۆ لە بەغدا جێدەهێڵێت و ڕوو لە شاخ دەکات و دەبێتە پێشمەرگە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=شه‌هید دڵشاد به‌نگینه، كانییه‌ك له‌ بیری جوان‌.. كوردستان له‌مدا تینووێتی ده‌شكاند |ناونیشان=http://www.hoshyary.com/detail/6273 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.hoshyary.com}}</ref> بەهۆی ئاستی بەرزی ڕۆشنبیری، هۆشیاریی سیاسی و توانای سەرکردایەتیکردنی، لەلایەن سەرکردایەتیی شۆڕشەوە دەکرێتە بەرپرسی ڕێکخستنەکانی هەرێمی چوار (ناوچەی تیپی ٤٧ی پیرەمەگروون) کە ناوچەیەکی بەرفراوانی لە سنووری پارێزگای سلێمانی دەگرتەوە. ئەو هاوکات لەگەڵ کاری سەربازی، کادیرێکی هۆشیار بوو؛ بۆ یەکەمجار لە مێژووی شۆڕشدا هەڵمەتی ژینگەیی و پاکوخاوێنی لە گوندەکانی شارباژێڕ ئەنجامدا.<ref name=":0" /> [[پەڕگە:Dilshad Bard.jpg]] '''هاوەڵیکردنی ڕۆژنامەنووس ڕۆبێرت کاپلان''' لە هاوینی ساڵی ١٩٨٠، پێش دەستپێکردنی جەنگی ئێران و عێراق، ڕۆژنامەنووسی گەنجی ئەمریکی [http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/ ڕۆبێرت دی کاپلان] بە مەبەستی ڕووماڵکردنی شۆڕشی نوێ بۆ ڕۆژنامەی *کۆریەر (Kurier)*ی نەمساوی سەردانی کوردستان دەکات. لەسەر ڕاسپاردەی نەوشیروان مستەفا، بەهۆی لێهاتوویی لە زمانی ئینگلیزیدا، ئەرکی پاراستن، وەرگێڕان و هاوەڵیکردنی ئەم ڕۆژنامەنووسە دەسپێردرێتە شەهید دڵشاد بەنگینە.<ref name=":0" /> کاپلان (کە لەو کاتەدا لە شاخ نازناوی "باران"ی لێنرابوو) بە یاوەریی [https://www.hoshyary.com/detail/6273 دڵشاد بەنگینە] بۆ ماوەی زیاتر لە دوو هەفتە بە نهێنی بەنێو دەیان گوند و دۆڵی سەختی ناوچەکانی شارباژێڕ، دوکان و پیرەمەگرووندا دەگەڕێت. دڵشاد ئەوەندە ئازا بوو، کە تەنانەت کاپلانی بە جلی مەدەنییەوە هێنایە ناو جەرگەی شاری سلێمانی (بەردەرکی سەرا) بۆ وێنەگرتن و دۆکیۆمێنتکردنی ڕاستییەکان.<ref name=":0" /> کاپلان دواتر لە وتارە مێژووییەکەیدا لەژێر ناونیشانی ''"Kurdistan: Sons of Devils"'' لە '''گۆڤاری فەرمیی ئەمریکی (The Atlantic)''' لە نۆڤەمبەری ١٩٨٧ و کتێبەکەیدا ''"[https://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 The Ends of the Earth]"'' بە درێژی وەسفی دڵشاد دەکات و دەنووسێت:<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Eastward to Tartary: Travels in the Balkans, the Middle East, and the Caucasus: Robert D. Kaplan: 9780375705762: Books - Amazon.ca |ناونیشان=http://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151215234603/http://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |وێبگە=www.amazon.ca |url-status=live }}</ref> «لە کاتێکدا ئەوانی تر تەنها تفەنگەکانیان پێبوو، دڵشاد لە پاڵ چەکەکەیدا دەفتەرێکی یاداشتیشی پێبوو... ئەو ڕووناکبیرێکی لێهاتوو بوو کە تەنها لەبەر ئەوە تفەنگی هەڵگرتبوو چونکە مێژوو هیچ هەڵبژاردنێکی تری بۆ نەهێشتبووەوە.»<ref name=":1" /> '''ڕۆبێرت کاپلان لەکتێبەکەیدا بەناوی [The Ends of the Earth (کۆتاییەکانی زەوی) کە باسی گەشتەکەی عێراق و کوردستانی تێدا دەکات بەم جۆرە باس لەناسینی شەهید دڵشاد دەکات:''' <ref name=":1" /> '''بەشی یەکەم: یەکەم چاوپێکەوتن لەسەر سنوور''' "لە نێو چیا سارد و تەمومژاوییەکانی سەر سنووردا بوو کە بۆ یەکەمجار ڕێبەرەکەم، دڵشاد تۆفیق بەنگینەم بینی. ئەو لە نێو چەکدارانی پێشمەرگەدا وەستابوو، بەڵام ئامادەیی و سیمای تەواو جیاواز بوو. لە کاتێکدا ئەوانی تر تەنها تفەنگەکانیان پێبوو، دڵشاد لە پاڵ چەکەکەیدا دەفتەرێکی یاداشتیشی پێبوو. ئەو بە زمانێکی ئینگلیزیی ڕەوان بەخێرهاتنی کردم؛ زمانێک کە بە وردەکارییەکی سەرسوڕهێنەرەوە لێی شارەزا ببوو، سەرەڕای ئەوەی لە جیهانی ڕۆژاوا دابڕاو بوو."<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Bio – The Official Site of Robert D. Kaplan – Author, Foreign Correspondent, Geopolitics |ناونیشان=http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|زمان=en-US}}</ref> '''📄 بەشی دووەم: گەشتەکە بەناو دۆڵەکانی سلێمانیدا''' "کاتێک بەناو ڕێڕەوە بەردەڵانەکان و دۆڵە شاراوەکانی ناوچەی پیرەمەگرووندا دەڕۆیشتین، دڵشاد سەلماندی کە ئەو زۆر لە وەرگێڕێک زیاترە. ئەو مرۆڤێکی یەکجار ڕۆشنبیر بوو. دەستی بۆ ڕێڕوێکی دیاریکراوی شاخەکە ڕادەکێشا و نەک تەنها ستراتیژی سەربازیی دژی سوپای عێراق، بەڵکو مێژووی سەد ساڵەی بەرگریی خێڵە کوردییەکانی بۆ ڕوون دەکردمەوە. ئەو باوەڕێکی نەهەژانی بەوە هەبوو کە خوێندەواری و جیۆگرافیا لە کۆتاییدا گەلەکەی ڕزگار دەکەن."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی سێیەم: گفتوگۆکانیان لەسەر داهاتووی کوردستان'''<ref name=":2" /> "شەوێکیان، لەناو پەناگەیەکی بەردیندا لە دەوری ئاگرێکی بچووک کۆببووینەوە بۆ ئەوەی لە چاوی سیخوڕیی فڕۆکەکانی بەعس بەدوور بین، دڵشاد باسی خەونەکانی خۆی بۆ کوردستان بۆ کردم. پێی گوتم: 'ئێمە خەڵکی چیاکانین، جیهان ئێمەی لەبیر دەچێت چونکە جیۆگرافیا گۆشەگیرمان دەکات، بەڵام کەلتورمان قووڵە.' لێرەدا تێگەیشتم کە من ڕووبەڕووی شەڕکەرێکی گەریلای سادە نەبوومەتەوە، بەڵکو لەبەردەم ڕووناکبیرێکی خاوەن بەهرەدام کە تەنها لەبەر ئەوە تفەنگی هەڵگرتووە چونکە مێژوو هیچ هەڵبژاردنێکی تری بۆ نەهێشتووەتەوە."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی چوارەم: کۆتا ماڵاوایی''' "کاتێک کاتی ئەوە هات کەمەرزەکە ببڕمەوە و عێراق جێبهێڵم، دڵشاد لەوێ بوو بۆ ئەوەی تا دواین مەیل دڵنیا بێت لە سەلامەتیم. تەوقەی لەگەڵ کردم، لەژێر جەمەدانییە کوردییە ڕەسەنەکەیدا زەردەخەنەیەکی گەرمی کرد و پێی گوتم ڕاستی لەسەر ئەو شتانە بنووسم کە بە چاوی خۆم بینومن. ئەوە دواین جار بوو کە ڕوخساری ئەوم بینی، کە لە پشتەوەی سێبەری تیژ و جوانی چیاکانی زاگرۆسدا نەخشابوو."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی پێنجەم: هەواڵی شەهیدبوونەکەی''' "دوای چەند مانگێک، لە کاتێکدا لە دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە سەلامەتی خەریکی کارکردن بووم لەسەر یاداشتەکانم، نامەیەکم پێگەیشت کە هەواڵێکی جەرگبڕی لە بەرەکانی جەنگەوە پێبوو: دڵشاد تۆفیق بەنگینە لە کاتی جێبەجێکردنی ئەرکدا شەهید بوو. ئەو لە بەهاری ساڵی ١٩٨١دا گیانی بەخت کرد. بیستنی ئەم هەواڵە خەمێکی قورس و خنکێنەری هێنایە ڕێم. دڵشاد نەژیا بۆ ئەوەی ئەو ئازادییە ببینێت کە بەو زمانشیرینییەوە باسی دەکرد، بەڵام بۆ من، ئەو وەک بەرجەستەکردنی ڕەهای قوربانیدانی تراژیدی و پڕ شکۆی گەنجانی کورد دەمێنێتەوە."<ref name=":2" /> [https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269 لەکوردپیدیاوە]: شەهیدان عەبەى مەلا و شەهید دڵشاد بەنگینە <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ= شەهیدان عەبەی مەلا و دڵشاد تۆفیق بەنگینە|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269}}</ref> https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269<ref>https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=20200524201907384269</ref> بەڤیدیۆ ژیانی شەهید دڵشاد تۆفیق بەنگینە [https://www.youtube.com/watch?v=i08wpMMjK5U لەیوتیوبەوە]<ref>https://www.youtube.com/watch?v=i08wpMMjK5U</ref> [https://www.hoshyary.com/detail/16002 مەکتەبى راگەیاندن و هوشیارى]: شەهید دڵشاد بەنگینە کانییەک لەبیری جوان <ref>https://www.hoshyary.com/detail/16002</ref> https://www.hoshyary.com/detail/16002 '''شەهیدبوون''' فەرماندە دڵشاد تۆفیق بەنگینە لە ڕۆژی '''١٥ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٨١'''، لە کاتی جێبەجێکردنی ئەرکێکی گرنگدا لە شەڕێکی ناوخۆییدا شەهید بوو و چووە ڕیزی کاروانی نەمرانەوە. کاپلان کاتێک لە دەرەوەی عێراق هەواڵی شەهیدبوونی هاوڕێ و ڕێبەرەکەی دەبیستێت، بە قووڵی خەمبار دەبێت و دەنووسێت:<ref name=":0" /> «دڵشاد نەژیا بۆ ئەوەی ئەو ئازادییە ببینێت کە بەو زمانشیرینییەوە باسی دەکرد، بەڵام بۆ من، ئەو وەک بەرجەستەکردنی ڕەهای قوربانیدانی تراژیدی و پڕ شکۆی گەنجانی کورد دەمێنێتەوە.»<ref name=":0" /> '''سەرچاوەکان''' # مێژوو و ئەرشیفی یاد فەرماندەکان، مەکتەبی ڕاگەیاندن و هۆشیاریی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، ٢٠٢٤. # ڕۆبێرت دی کاپلان، وتاری ''"Kurdistan: Sons of Devils"''، گۆڤاری The Atlantic، نۆڤەمبەری ١٩٨٧. # ڕۆبێرت دی کاپلان، کتێبی ''"The Ends of the Earth: A Journey at the Dawn of the 21st Century"''، چاپی ١٩٩٦، بەشی چوارەم (لاپەڕەکانی ٢٤٠-٢٦٥). # زانیارى لەبارەى کتێب و گەشتەکەى کاپلان بۆ عێراق لەگەڵ هەموو کارەکانی کاپلان تا ئێستا <nowiki>http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/</nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} bxqjvj7d89bywpssb699hltubqrd38n 0 296369 1590402 1589696 2026-06-15T06:38:01Z Bahoz ebrahimi 72394 1590402 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{وتاری نوێ بەبێ بەسەرداچوونەوە}} {{کەسایەتی | وێنە = | قەبارەی وێنە = | شوێنی لەدایکبوون = [[بۆکان]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٥٢ | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | نەژاد = | ھاووڵاتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | شار = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بە ھۆی = | سەرناو = جێگری سکرتێری گشتی | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = [[کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] | بەرانبەرەکان = | ئایین = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خزمەکان = | پەیوەندیەکان = | خەڵاتەکان = | ئیمزا = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = |ناو=عومەر ئیلخانیزادە}} عومەر ئیلخانیزادە (١٩٥٢، بوکان) سیاسەتمەداری کوردە و لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە جێگری سکرتێری گشتیی حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران بووە. == ژیاننامە == عومەر ئیلخانیزادە لە ساڵی ١٩٥٢ لە شاری [[بۆکان]] لەدایکبووە. نەوەی [[ئیسماعیل ئیلخانیزادە]]، وەزیری ڕێگاوبانی [[کۆماری کوردستان]]. خوێندنی سەرەتایی لە شاری بۆکان وەرگرتووە و لە زانکۆی تەورێز بڕوانامەی جیۆلۆجی تەواو کردووە. لە زانکۆشدا سەرنجی ڕاکێشانی بیرۆکە مارکسیستییەکان بووە و پەیوەندی بە پارتی زەحمەتکێشانی کوردستانەوە کردوە. ئیلخانیزادە لە ساڵی ٢٠٠٠ لەگەڵ عەبدوڵڵا موھتەدی حیزبی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێرانی پێکھێنا. ساڵی ٢٠٠٧ دوابەدوای ناکۆکی نێوان ئیلخانیزادە و موھتەدی، لقی ئیلخانیزادە جیا بووەوە و پارتی کرێکارانی کوردستانی کوردستانی پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=ڕاگەیاندن |یەکەم=ناوەندی |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=عومەر ئیلخانیزادە: ھەموو حیزبەکانی کوردستانی ڕۆژھەڵات ھەڵوێستیان ھەیە دژ بەو سیاسەت و ئاواتانەی کە ڕەزا پەھلەوی و دەوروبەری و ناوەندگەراکان ھەیانە |ناونیشان=https://www.komala.com/%d9%88%d8%aa%d9%88%d9%88%db%8e%da%98%db%8c-%d8%b9%d9%88%d9%85%db%95%d8%b1-%d8%a6%db%8c%d9%84%d8%ae%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%b2%d8%a7%d8%af%db%95/ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Komala Party of Iranian Kurdistan}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ئێران|کوردستان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} qfp47jrg2lnbs6ab2bzix72u7o1609m 0 296413 1590287 1589525 2026-06-14T20:03:12Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590287 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Swapped poster.jpg|وێنۆک|پۆستەری فەرمیی فیلم]] '''ئاڵوگۆڕکراو''' فیلمێکی ئەنیمەیشنی [[فیلمی خەیاڵی|خەیاڵی]] [[فیلمی سەرکێشی|سەرکێشی]] [[فیلمی کۆمیدی|کۆمیدیی]] ئەمریکیی ساڵی ٢٠٢٦ە کە لەلایەن [[ناتان گرێنۆ]] دەرھێنراوە و لەلایەن جۆن ویتینگتۆن، کریستیان ماگالایس، و ڕۆبێرت سنۆ نووسراوە، کە ھەموویان پێکەوە لەگەڵ گرێنۆ و ئادەم کارپ چیرۆکەکەیان نووسیوە. لەلایەن سکایدانس ئەنیمەیشن بەرھەم ھێنراوە، فیلمەکە دەنگی [[مایکڵ بی جۆردن]]، [[جونۆ تێمپڵ]]، ترەیسی مۆرگان، [[سێدریک دە ئینتەرتەینەر]]، و جەستینا ماچادۆ لەخۆدەگرێت. چیرۆکی فیلمەکە باس لە پووکوویەکی بچووک بەناوی ئۆلی (جۆردن) و جاڤانێک بەناوی ئایڤی (تێمپڵ) دەکات کە بە ڕێکەوت دەگۆڕدرێن بۆ ڕەگەزی یەکتر، ئەمەش ناچاریان دەکات پێکەوە کار بکەن کاتێک لەناو جەستەی یەکتردا ڕووبەڕووی ژیان دەبنەوە بۆ ئەوەی لە زنجیرەیەک سەرکێشی ڕزگاریان بێت. ئاڵوگۆڕکراو لە ١ی ئایاری ٢٠٢٦ لەسەر [[نێتفلیکس]] و سینەما دیاریکراوەکان بڵاوکرایەوە. لەکاتێکدا پێداچوونەوەی تێکەڵ بۆ ئەرێنی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەرگرت، بەڵام لە ماوەی وەرزی یەکەمی لەسەر نێتفلیکس بوو بە سەرکەوتنێکی گەورە و گەیشتە ٣٨ ملیۆن بینەر، و شوێنی «کەی پۆپ دیمۆن ھەنتەرز»ی گرتەوە کە پێشتر لە ساڵانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ ئەو شوێنەی گرتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hailu |یەکەم=Selome |ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://variety.com/2026/film/news/swapped-ratings-views-netflix-animated-record-1236746285/|سەردێڕ=‘Swapped’ Hits 38.7 Million Views in Seven Days, Netflix’s Best-Ever Single-Week Viewership for an Animated Movie |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> == بڵاوکردنەوە == ئاڵوگۆڕکراو لە بنەڕەتدا بڕیار بوو لەسەر [[ئەپڵ تیڤی پڵەس]] بڵاو بکرێتەوە، بەڵام لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، [[نێتفلیکس]] مافی دابەشکردنی فیلمەکەی لە ئەپڵ وەرگرت، وەک بەشێک لە ڕێککەوتنێکی نوێی چەند ساڵە لەگەڵ سکایدانس ئەنیمەیشن، لەکاتێکدا لە سەرەتادا بۆ بڵاوکردنەوەی ٢٠٢٥ دانرابوو.<ref name="DeadlineNetflix">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Fleming Jr. |یەکەم=Mike |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://deadline.com/2023/10/netflix-pacts-skydance-animation-in-multi-year-deal-alan-menken-musical-spellbound-rachel-zegler-nicole-kidman-javier-bardem-star-1235577207/|سەردێڕ=Netflix Sets Skydance Animation In Multi-Year Deal, First Up Is Alan Menken Musical ‘Spellbound;’ Rachel Zegler, Nicole Kidman, Javier Bardem Star |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، نێتفلیکس ڕای گەیاند کە فیلمەکە لە ساڵی ٢٠٢٦دا نیشان دەدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://about.netflix.com/en/news/netflix-gets-animated-at-annecy|سەردێڕ=Netflix Gets Animated at Annecy! - About Netflix |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Netflix}}</ref><ref name="Annecy">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Moore |یەکەم=Kasey |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.whats-on-netflix.com/news/netflix-animated-movie-pookoo-delayed-to-2026-new-first-look-unveiled/|سەردێڕ=Netflix's Next Animated Movie From Skydance Animation 'Pookoo' Delayed to 2026; New First Look Unveiled |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=What's On Netflix}}</ref><ref name="DeadlineNetflix2">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Grobar |یەکەم=Matt |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://deadline.com/2026/01/netflix-2026-film-slate-war-machine-enola-holmes-3-1236665458/|سەردێڕ=Netflix’s 2026 Film Slate: Dates For ‘War Machine’ & Other Titles, New Cast For Animated ‘Swapped’ Plus First-Look Pics For ‘Enola Holmes 3,’ More |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> فیلمەکە لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ لە شانۆی سێباستیانی لە سۆنۆما نیشان درا،<ref name="Sebastiani">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://sonomasun.com/2026/01/07/lasseter-film-swapped-to-be-previewed-at-sebastiani-theater-jan-9/|سەردێڕ=Lasseter Film “Swapped” To Be Previewed at Sebastiani Theater Jan. 9 - Sonoma Valley Sun |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Sonoma International Film Festival|sonomasun.com]]}}</ref> پێش بڵاوکردنەوە سنووردارەکەی لە سینەماکان و بڵاوکردنەوەی لەسەر نێتفلیکس لە ١ی ئایاردا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Glassman |یەکەم=Thea |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.netflix.com/tudum/articles/swapped-cast-release-date|سەردێڕ=Everything to Know About Swapped, Michael B. Jordan and Juno Temple’s Animated Comedy |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Netflix Tudum}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.laemmle.com/film/swapped|سەردێڕ=Swapped - Laemmle.com |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.laemmle.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Milligan |یەکەم=Mercedes |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.animationmagazine.net/2026/03/skydance-netflixs-swapped-sets-may-1-release-new-images/|سەردێڕ=Skydance/Netflix's 'Swapped' Sets May 1 Release (New Images) |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Animation Magazine]]}}</ref> === بازاڕکردن === لە حوزەیرانی ٢٠٢٤، یەکەم وێنەی وێناکراوی فیلمەکە لە پێشکەشکردنی نێتفلیکس بەناوی «دواتر لەسەر نێتفلیکس: ئەنیمەیشن» بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Milligan |یەکەم=Mercedes |ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.animationmagazine.net/2024/06/next-on-netflix-animation-presentation-sneak-peeks-k-pop-demon-hunters-plankton-movie-motel-transylvania-and-much-much-more-updating/|سەردێڕ=Next on Netflix Animation Presentation Sneak-Peeks 'Wallace & Gromit' Movie, 'K-Pop: Demon Hunters,' 'Plankton' Movie, 'Motel Transylvania' and Much, Much More! |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=[[Animation Magazine]]}}</ref> لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، نێتفلیکس دووەم وێنەی وێناکراوی لە [[فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی ئەنیمەیشنی ئەنسی|فێستیڤاڵی فیلمی ئەنسی]] نیشان دا.<ref name="Annecy">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Moore |یەکەم=Kasey |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.whats-on-netflix.com/news/netflix-animated-movie-pookoo-delayed-to-2026-new-first-look-unveiled/|سەردێڕ=Netflix's Next Animated Movie From Skydance Animation 'Pookoo' Delayed to 2026; New First Look Unveiled |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=What's On Netflix}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoore2025">Moore, Kasey (June 20, 2025). </cite></ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:فیلمەکانی سکایدانس میدیا]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی نێو دارستان]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە گۆڕینەوەی جەستە]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سەبارەت بە ئاژەڵە قسەکەرەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی]] [[پۆل:فیلمەکانی سەرکێشیی ئاژەڵان]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمی کۆمیدی منداڵان بۆ دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئینگلیزییەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] fktmq1dqk82dh1a2j128owao3jvoqji 0 296497 1590285 1590082 2026-06-14T20:02:52Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590285 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{تێکەڵکردن|دەستپەڕ}} [[پەڕگە:Klimt Mulher sentada.jpg|وێنۆک|تابلۆی گوستاڤۆ کلیمت خانمێک دانیشتووە بە ڕانی کراوەوە ١٩١٦؛ خانمێک نیشاندەدات کە خۆی دەوروژێنێت بە لەڕێگای وروژاندنی دەستیی زێی (پەنجەکردن).]] [[پەڕگە:Woman masturbating.tif|وێنۆک|خۆوروژاندنی مێ]] [[پەڕگە:Male masturbation.svg|وێنۆک|خۆوروژاندنی نێر]] [[پەڕگە:Édouard-Henri Avril (22).jpg|وێنۆک|تابلۆی ئێدوارد هێنری؛ کوڕێک نیشاندەدات کە خۆیدەوروژێنێت لەکاتی خەیاڵکردنی سێکسی]] '''خۆوروژاندن''' یان هەندێکجار '''دەستپەڕ''' جۆرێکی وروژاندنی سێکسییە کە تێیدا کەسەکە ئەندامەکانی زاوزێی خۆی دەوروژێنێت بۆ چێژ یان گەیشتن بە [[ئۆرگازم]]<ref>https://www.britannica.com/topic/safe-sex</ref>. لە مرۆڤدا هەمیشە ئۆرگازمە لە هەردوو ڕەگەزدا؛ لە نێردا هەندێکجار ناسراوە بە ڕژان. ئەم وروژاندنە لەوانەیە [[دەست]]، کەلوپالی رۆژانە، [[یاریی سێکسی|یاری سێکسی]] ، یان زۆر بە دەگمەنی ([[دەم]]) لەخۆبگرێت. خۆوروژاندن جۆرێکی [[چالاکیی جنسیی مرۆڤ|چالاکی سێکسی مرۆڤە]] کە دەکرێت بەبێ یان لەگەڵ هاوبەشێک ئەنجامبدرێت<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Masturbation</ref>؛ خۆوروژاندن لەوانەیە بەتەنیا یان لەگەڵ هاوبەشێک بەیەکەوە بکرێت یان بە سەیرکردنی هاوبەشەکەی تر کە خۆیدەوروژێنێت بکرێت و هەندێکجایش دەکرێت و خۆوروژاندن دەتوانرێت بە [[جووتبوونی دەرەکی]] بناسرێت.<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/birth-control/abstinence-and-outercourse#:~:text=Some%20outercourse%20examples%20include%20kissing,get%20sexual%20pleasure%20from%20outercourse.</ref> خۆوروژاندن لە هەردوو ڕەگەزدا کردارێکی ئاساییە دەکرێت سوودی هەبێت<ref>https://www.plannedparenthood.org/learn/sex-pleasure-and-sexual-dysfunction/masturbation/masturbation-healthy#:~:text=Masturbation%20can%20actually%20be%20good,and%20make%20you%20feel%20good.</ref>. {{تووڵی دەروازە|سێکسناسی|ژینناسی|پزیشکی}} =سەرچاوەکان= {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Human sexual activity}} [[پۆل:کردارکان]] [[پۆل:چالاکییەکانی کاتی بەتاڵی]] [[پۆل:کرداری جنسی]] [[پۆل:دەستپەڕ]] [[پۆل:کردارکان]] [[پۆل:کردە سێکسییەکان]] [[پۆل:چالاکییەکانی کاتی بەتاڵی]] [[پۆل:کرداری جنسی]] [[پۆل:دەستپەڕ]] kmwfft6o33j3pudlw0pto5x0ubmsh6j 2 296500 1590397 1590022 2026-06-15T05:04:03Z J ansari 30323 J ansari پەڕەی [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]]ی گواستەوە بۆ [[بەکارھێنەر:Kawanii]]: لە کاتی گۆڕینی ناوی بەکارھێنەر «[[Special:CentralAuth/ShamallBaqii|ShamallBaqii]]» بۆ «[[Special:CentralAuth/Kawanii|Kawanii]]»، پەڕە بە شێوەی خۆگەڕ گوازرایەوە 1590022 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 296506 1590191 1590136 2026-06-14T12:02:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590191 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''نمایشکردنی سینەماییی سنووردار''' ستراتیژییەکی [[بڵاوکردنەوەی فیلم|بڵاوکردنەوەی فیلمە]] بۆ بڵاوکردنەوەی فیلمێکی نوێ لە سینەما دەستنیشانکراوەکانی سەرانسەری وڵاتێکدا، بە شێوەیەکی ئاسایی لە شانۆکانی [[فیلمی ھونەری]] لە بازاڕە سەرەکییەکانی شارە گەورەکاندا. لە ساڵی ١٩٩٤ەوە، نمایشکردنی سینەماییی سنووردار لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کەنەدا لەلایەن نیڵسن ئی دی ئای وەک فیلمێک پێناسە کراوە کە لە کەمتر لە ٦٠٠ سینەمادا بڵاوکرابێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=DiOrio |یەکەم=Carl |ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٢|ناونیشان=https://variety.com/2002/film/markets-festivals/indie-distrib-premiere-in-need-of-cash-1117873432/|سەردێڕ=Indie distrib Premiere in need of cash |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016153327/https://variety.com/2002/film/markets-festivals/indie-distrib-premiere-in-need-of-cash-1117873432/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Variety}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:فیلمەکان بەپێی جۆر]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] dxafgoitvc4ppydh2mschysnfyl5i2e 1590254 1590191 2026-06-14T17:03:31Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ھۆڵیوود|ھۆڵیوود]] و [[دەروازە:فیلم|فیلم]] 1590254 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''نمایشکردنی سینەماییی سنووردار''' ستراتیژییەکی [[بڵاوکردنەوەی فیلم|بڵاوکردنەوەی فیلمە]] بۆ بڵاوکردنەوەی فیلمێکی نوێ لە سینەما دەستنیشانکراوەکانی سەرانسەری وڵاتێکدا، بە شێوەیەکی ئاسایی لە شانۆکانی [[فیلمی ھونەری]] لە بازاڕە سەرەکییەکانی شارە گەورەکاندا. لە ساڵی ١٩٩٤ەوە، نمایشکردنی سینەماییی سنووردار لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کەنەدا لەلایەن نیڵسن ئی دی ئای وەک فیلمێک پێناسە کراوە کە لە کەمتر لە ٦٠٠ سینەمادا بڵاوکرابێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=DiOrio |یەکەم=Carl |ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٢|ناونیشان=https://variety.com/2002/film/markets-festivals/indie-distrib-premiere-in-need-of-cash-1117873432/|سەردێڕ=Indie distrib Premiere in need of cash |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016153327/https://variety.com/2002/film/markets-festivals/indie-distrib-premiere-in-need-of-cash-1117873432/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Variety}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|فیلم}} [[پۆل:فیلمەکان بەپێی جۆر]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 78k3w3d9p0rklsi2q00bhg1cy2zsfvz 1590274 1590254 2026-06-14T20:01:12Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590274 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''نمایشکردنی سینەماییی سنووردار''' ستراتیژییەکی [[بڵاوکردنەوەی فیلم|بڵاوکردنەوەی فیلمە]] بۆ بڵاوکردنەوەی فیلمێکی نوێ لە سینەما دەستنیشانکراوەکانی سەرانسەری وڵاتێکدا، بە شێوەیەکی ئاسایی لە شانۆکانی [[فیلمی ھونەری]] لە بازاڕە سەرەکییەکانی شارە گەورەکاندا. لە ساڵی ١٩٩٤ەوە، نمایشکردنی سینەماییی سنووردار لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کەنەدا لەلایەن نیڵسن ئی دی ئای وەک فیلمێک پێناسە کراوە کە لە کەمتر لە ٦٠٠ سینەمادا بڵاوکرابێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=DiOrio |یەکەم=Carl |ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٢|ناونیشان=https://variety.com/2002/film/markets-festivals/indie-distrib-premiere-in-need-of-cash-1117873432/|سەردێڕ=Indie distrib Premiere in need of cash |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016153327/https://variety.com/2002/film/markets-festivals/indie-distrib-premiere-in-need-of-cash-1117873432/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Variety}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|فیلم}} [[پۆل:فیلمەکان بەپێی جۆر]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] klx79x98c8m4kqk2rhktmnpoer5h819 0 296507 1590238 1590138 2026-06-14T16:04:52Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Skydance Animation}} 1590238 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''سکایدانس ئەنیمەیشن، ئێڵ ئێڵ سی''' ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە کە بەشێکە لە [[پاراماونت پیکچەرز]] بۆ بەرھەمھێنانی فیلمی ستریمینگ، و لە ١٦ی ئازاری ٢٠١٧ دامەزراوە. بنکەی سەرەکیی ستۆدیۆکە لە [[سانتا مۆنیکا، کالیفۆرنیا|سانتا مۆنیکا، کالیفۆرنیایە]]، لەگەڵ چەند نووسینگەیەک لە ئیست ھارتفۆرد، کۆنێتیکت، و [[مەدرید]]، ئیسپانیا؛ لقی مەدرید لە بنەڕەتدا ئیلیۆن ئەنیمەیشن ستۆدیۆز بووە. یەکەم فیلمی سکایدانس ئەنیمەیشن، [[بەخت (فیلمی ٢٠٢٢)|بەخت]]، لە ٥ی ئابی ٢٠٢٢ لەسەر [[ئەپڵ تیڤی پڵەس]] بڵاوکرایەوە. نوێترین فیلمی بریتییە لە [[ئاڵوگۆڕکراو|سواپد]]، کە لە ١ی ئایاری ٢٠٢٦ لەسەر [[نێتفلیکس]] بڵاوکرایەوە، بەدوایدا سێ پڕۆژەی فیلمی تریش دێن: ڕەی گەن (٢٠٢٦)؛ پڕۆژەیەکی بێناونیشانی جاک و لاسکە نۆکەکە؛ و پڕۆژەیەکی بێناونیشانی [[دۆن ھۆڵ]] (ھەموویان بۆ نێتفلیکس).<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Skydance Animation}} [[پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا]] [[پۆل:کاریگەری کۆڤید-١٩ لەسەر سینەما]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشن کە لەلایەن کۆمپانیای ڤیاکۆم سی بی ئێس خاوەندارێتی دەکرێت]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] guvjrtpmmpzshsu5xhgux45jr696gii 1590282 1590238 2026-06-14T20:02:32Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1590282 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''سکایدانس ئەنیمەیشن، ئێڵ ئێڵ سی''' ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە کە بەشێکە لە [[پاراماونت پیکچەرز]] بۆ بەرھەمھێنانی فیلمی ستریمینگ، و لە ١٦ی ئازاری ٢٠١٧ دامەزراوە. بنکەی سەرەکیی ستۆدیۆکە لە [[سانتا مۆنیکا، کالیفۆرنیا|سانتا مۆنیکا، کالیفۆرنیایە]]، لەگەڵ چەند نووسینگەیەک لە ئیست ھارتفۆرد، کۆنێتیکت، و [[مەدرید]]، ئیسپانیا؛ لقی مەدرید لە بنەڕەتدا ئیلیۆن ئەنیمەیشن ستۆدیۆز بووە. یەکەم فیلمی سکایدانس ئەنیمەیشن، [[بەخت (فیلمی ٢٠٢٢)|بەخت]]، لە ٥ی ئابی ٢٠٢٢ لەسەر [[ئەپڵ تیڤی پڵەس]] بڵاوکرایەوە. نوێترین فیلمی بریتییە لە [[ئاڵوگۆڕکراو|سواپد]]، کە لە ١ی ئایاری ٢٠٢٦ لەسەر [[نێتفلیکس]] بڵاوکرایەوە، بەدوایدا سێ پڕۆژەی فیلمی تریش دێن: ڕەی گەن (٢٠٢٦)؛ پڕۆژەیەکی بێناونیشانی جاک و لاسکە نۆکەکە؛ و پڕۆژەیەکی بێناونیشانی [[دۆن ھۆڵ]] (ھەموویان بۆ نێتفلیکس).<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Skydance Animation}} [[پۆل:کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا]] [[پۆل:کاریگەری کۆڤید-١٩ لەسەر سینەما]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشن کە لەلایەن کۆمپانیای ڤیاکۆم سی بی ئێس خاوەندارێتی دەکرێت]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 1bf9wbko497qxersepvy811uoccps13 0 296508 1590237 1590140 2026-06-14T16:04:42Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Warner Bros. Pictures Animation}} 1590237 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''وارنەر برۆس پیکچەرز ئەنیمەیشن''' ('''دەبڵیوو بی پی ئەی''')، کە پێشتر بە '''وارنەر ئەنیمەیشن گرووپ''' ('''دەبڵیوو ئەی جی''') دەناسرا، ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە کە وەک لایبڵی فیلمە ئەنیمەیشنە درێژەکان بۆ بەشی بەرھەمھێنان و دابەشکردنی فیلمە سینەمایییەکانی [[وارنەر برۆس.|وارنەر برۆس]]، [[وارنەر برۆس پیکچەرز]] خزمەت دەکات. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٣ دامەزراوە، ستۆدیۆکە جێگرەوەی ستۆدیۆی ئەنیمەیشنی نەریتیی وارنەر برۆس فیچەر ئەنیمەیشنە، کە لە ساڵی ٢٠٠٤دا ھەڵوەشایەوە، و ھەروەھا خوشکی ستۆدیۆی ئاساییی وارنەر برۆس ئەنیمەیشنە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Warner Bros. Pictures Animation}} [[پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی بنکەکەیان لە بێربانک، کالیفۆڕنیایە]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی]] h96634lzm35m2jsdu94kmhgmxifr5tb 1590246 1590237 2026-06-14T17:00:51Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئەنیمەیشن|ئەنیمەیشن]]، [[دەروازە:کۆمپانیا|کۆمپانیا]] و [[دەروازە:کالیفۆڕنیا|کالیفۆڕنیا]] 1590246 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''وارنەر برۆس پیکچەرز ئەنیمەیشن''' ('''دەبڵیوو بی پی ئەی''')، کە پێشتر بە '''وارنەر ئەنیمەیشن گرووپ''' ('''دەبڵیوو ئەی جی''') دەناسرا، ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە کە وەک لایبڵی فیلمە ئەنیمەیشنە درێژەکان بۆ بەشی بەرھەمھێنان و دابەشکردنی فیلمە سینەمایییەکانی [[وارنەر برۆس.|وارنەر برۆس]]، [[وارنەر برۆس پیکچەرز]] خزمەت دەکات. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٣ دامەزراوە، ستۆدیۆکە جێگرەوەی ستۆدیۆی ئەنیمەیشنی نەریتیی وارنەر برۆس فیچەر ئەنیمەیشنە، کە لە ساڵی ٢٠٠٤دا ھەڵوەشایەوە، و ھەروەھا خوشکی ستۆدیۆی ئاساییی وارنەر برۆس ئەنیمەیشنە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Warner Bros. Pictures Animation}} {{تووڵی دەروازە|ئەنیمەیشن|کۆمپانیا|کالیفۆڕنیا}} [[پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی بنکەکەیان لە بێربانک، کالیفۆڕنیایە]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی]] bdf8d14wh3wfzulnsaaqbbaos6i20de 1590280 1590246 2026-06-14T20:02:12Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1590280 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''وارنەر برۆس پیکچەرز ئەنیمەیشن''' ('''دەبڵیوو بی پی ئەی''')، کە پێشتر بە '''وارنەر ئەنیمەیشن گرووپ''' ('''دەبڵیوو ئەی جی''') دەناسرا، ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە کە وەک لایبڵی فیلمە ئەنیمەیشنە درێژەکان بۆ بەشی بەرھەمھێنان و دابەشکردنی فیلمە سینەمایییەکانی [[وارنەر برۆس.|وارنەر برۆس]]، [[وارنەر برۆس پیکچەرز]] خزمەت دەکات. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٣ دامەزراوە، ستۆدیۆکە جێگرەوەی ستۆدیۆی ئەنیمەیشنی نەریتیی وارنەر برۆس فیچەر ئەنیمەیشنە، کە لە ساڵی ٢٠٠٤دا ھەڵوەشایەوە، و ھەروەھا خوشکی ستۆدیۆی ئاساییی وارنەر برۆس ئەنیمەیشنە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Warner Bros. Pictures Animation}} {{تووڵی دەروازە|ئەنیمەیشن|کۆمپانیا|کالیفۆڕنیا}} [[پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی بنکەکەیان لە بێربانک، کالیفۆڕنیایە]] [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی]] sshuwd2d1m8jhkj1nhpsrodopk42ko7 0 296509 1590236 1590142 2026-06-14T16:04:32Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Warner Bros. Cartoons}} 1590236 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''وارنەر برۆس کارتوونز''' ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکی بوو، کە وەک بەشی ئەنیمەیشنی ناوخۆییی [[وارنەر برۆس پیکچەرز]] لە سەردەمی زێڕینی ئەنیمەیشنی ئەمریکیدا کاری دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Warner Bros. Cartoons}} [[پۆل:مافە دەستوورییەکانی وارنەر برۆس پیکچەرز]] [[پۆل:وارنەر برەدرز]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا]] l4ozkz13dyojv36usrlufp01cuw4om7 1590247 1590236 2026-06-14T17:01:11Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ھۆڵیوود|ھۆڵیوود]]، [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، [[دەروازە:تەلەڤیزیۆن|تەلەڤیزیۆن]]، [[دەروازە:ئەنیمەیشن|ئەنیمەیشن]]، [[دەروازە:فیلم|فیلم]]، [[دەروازە:کۆمپانیا|کۆمپانیا]]، [[دەروازە:کۆمیک|کۆمیک]] و [[دەروازە:کۆمیدیا|کۆمیدیا]] 1590247 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''وارنەر برۆس کارتوونز''' ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکی بوو، کە وەک بەشی ئەنیمەیشنی ناوخۆییی [[وارنەر برۆس پیکچەرز]] لە سەردەمی زێڕینی ئەنیمەیشنی ئەمریکیدا کاری دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Warner Bros. Cartoons}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|ئەنیمەیشن|فیلم|کۆمپانیا|کۆمیک|کۆمیدیا}} [[پۆل:مافە دەستوورییەکانی وارنەر برۆس پیکچەرز]] [[پۆل:وارنەر برەدرز]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا]] t2rp44f0moxaj00fr4zaphp6y8s7wkp 1590279 1590247 2026-06-14T20:02:02Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1590279 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''وارنەر برۆس کارتوونز''' ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکی بوو، کە وەک بەشی ئەنیمەیشنی ناوخۆییی [[وارنەر برۆس پیکچەرز]] لە سەردەمی زێڕینی ئەنیمەیشنی ئەمریکیدا کاری دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Warner Bros. Cartoons}} {{تووڵی دەروازە|ھۆڵیوود|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|ئەنیمەیشن|فیلم|کۆمپانیا|کۆمیک|کۆمیدیا}} [[پۆل:مافە دەستوورییەکانی وارنەر برۆس پیکچەرز]] [[پۆل:وارنەر برەدرز]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیا چێژبەخشیانەی دەکەونە کالیفۆرنیا]] a05jdbuobap5l01u72t3a3tqlle4o97 0 296510 1590190 1590144 2026-06-14T12:02:28Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590190 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''وارنەر برۆس ئەنیمەیشن'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://businesssearch.sos.ca.gov/Document/RetrievePDF?Id=02500359-32190838 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220331171154/https://businesssearch.sos.ca.gov/Document/RetrievePDF?Id=02500359-32190838 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=[[California Secretary of State]]}}</ref> (کە کورتدەکرێتەوە بۆ '''دەبڵیوو بی ئەی''') ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکی و بەشی سەرەکیی ئەنیمەیشن و لایبڵی [[وارنەر برۆس.|وارنەر برۆسە]] کە خاوەنەکەی بەشی گرووپی تەلەڤیزیۆنییە، کە باڵی سەرەکیی تەلەڤیزیۆنیی [[وارنەر برۆس دیسکەڤەری|وارنەر برۆس دیسکەڤەرییە]]. لە ١٥ی ئازاری ١٩٨٠ دامەزراوە. وەک جێگرەوەی [[وارنەر برۆس کارتوونز]]، کە لە ساڵی ١٩٣٣ تا ١٩٦٩ چالاک بوو، ستۆدیۆکە لە نزیکەوە پەیوەندی بە کاراکتەرەکانی ''[[لوونی توونز]]'' و ''مێری مێلۆدیز'' و چەندانی ترەوە ھەیە. وارنەر برۆس لە ساڵی ١٩٨٠ بەشی ئەنیمەیشنی خۆی سەرلەنوێ دامەزراندەوە بۆ بەرھەمھێنانی کارەکانی پەیوەست بە ''لوونی توونز''. [[تەرنەر بڕۆدکاستینگ سیستم]] لە ساڵی ١٩٩٦ لەگەڵ [[وارنەر میدیا|تایم وارنەر]] (کە پێشینەی دەبڵیوو بی دی بوو)یەکی گرت، و ستۆدیۆی کڕدراوی تەرنەر، [[ھانا-باربارا]]، لە ئازاری ٢٠٠١ لەم ستۆدیۆیەیاندا تێکەڵ کرا. لە ساڵانی دواییدا، وارنەر برۆس ئەنیمەیشن پسپۆڕ بووە لە بەرھەمھێنانی ئەنیمەیشنی تەلەڤیزیۆنی و ڕاستەوخۆ-بۆ-ڤیدیۆ کە کاراکتەرەکانی خاوەندارێتییەکانی تری وارنەر برۆس دیسکەڤەری نیشان دەدەن، لەوانە [[تێرنەر ئینتەرتەینمێنت|تەرنەر ئینتەرتەینمێنت]] (کە خاوەنی مافی ئەو خاوەندارێتییانەیە کە لە بنەڕەتدا لەلایەن ستۆدیۆی کارتۆنی ئێم جی ئێم دروست کراون)، ھانا-باربارا، ڕوبی-سپیرز و دی سی ئینتەرتەینمێنت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی بنکەکەیان لە بێربانک، کالیفۆڕنیایە]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیا ئەمریکیانەی کە لە ساڵی ١٩٨٠ دامەزراون]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] lawj2cchwh8l4pkrysu2grk0wlq1me3 1590230 1590190 2026-06-14T16:02:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Warner Bros. Animation}} 1590230 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''وارنەر برۆس ئەنیمەیشن'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://businesssearch.sos.ca.gov/Document/RetrievePDF?Id=02500359-32190838 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220331171154/https://businesssearch.sos.ca.gov/Document/RetrievePDF?Id=02500359-32190838 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=[[California Secretary of State]]}}</ref> (کە کورتدەکرێتەوە بۆ '''دەبڵیوو بی ئەی''') ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکی و بەشی سەرەکیی ئەنیمەیشن و لایبڵی [[وارنەر برۆس.|وارنەر برۆسە]] کە خاوەنەکەی بەشی گرووپی تەلەڤیزیۆنییە، کە باڵی سەرەکیی تەلەڤیزیۆنیی [[وارنەر برۆس دیسکەڤەری|وارنەر برۆس دیسکەڤەرییە]]. لە ١٥ی ئازاری ١٩٨٠ دامەزراوە. وەک جێگرەوەی [[وارنەر برۆس کارتوونز]]، کە لە ساڵی ١٩٣٣ تا ١٩٦٩ چالاک بوو، ستۆدیۆکە لە نزیکەوە پەیوەندی بە کاراکتەرەکانی ''[[لوونی توونز]]'' و ''مێری مێلۆدیز'' و چەندانی ترەوە ھەیە. وارنەر برۆس لە ساڵی ١٩٨٠ بەشی ئەنیمەیشنی خۆی سەرلەنوێ دامەزراندەوە بۆ بەرھەمھێنانی کارەکانی پەیوەست بە ''لوونی توونز''. [[تەرنەر بڕۆدکاستینگ سیستم]] لە ساڵی ١٩٩٦ لەگەڵ [[وارنەر میدیا|تایم وارنەر]] (کە پێشینەی دەبڵیوو بی دی بوو)یەکی گرت، و ستۆدیۆی کڕدراوی تەرنەر، [[ھانا-باربارا]]، لە ئازاری ٢٠٠١ لەم ستۆدیۆیەیاندا تێکەڵ کرا. لە ساڵانی دواییدا، وارنەر برۆس ئەنیمەیشن پسپۆڕ بووە لە بەرھەمھێنانی ئەنیمەیشنی تەلەڤیزیۆنی و ڕاستەوخۆ-بۆ-ڤیدیۆ کە کاراکتەرەکانی خاوەندارێتییەکانی تری وارنەر برۆس دیسکەڤەری نیشان دەدەن، لەوانە [[تێرنەر ئینتەرتەینمێنت|تەرنەر ئینتەرتەینمێنت]] (کە خاوەنی مافی ئەو خاوەندارێتییانەیە کە لە بنەڕەتدا لەلایەن ستۆدیۆی کارتۆنی ئێم جی ئێم دروست کراون)، ھانا-باربارا، ڕوبی-سپیرز و دی سی ئینتەرتەینمێنت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Warner Bros. Animation}} [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی بنکەکەیان لە بێربانک، کالیفۆڕنیایە]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیا ئەمریکیانەی کە لە ساڵی ١٩٨٠ دامەزراون]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 4yfy7a4aikrmzgz6fpr05xu1mirzuml 1590251 1590230 2026-06-14T17:02:31Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، [[دەروازە:تەلەڤیزیۆن|تەلەڤیزیۆن]]، [[دەروازە:ئەنیمەیشن|ئەنیمەیشن]]، [[دەروازە:فیلم|فیلم]]، [[دەروازە:کۆمپانیا|کۆمپانیا]] و [[دەروازە:کۆمیک|کۆمیک]] 1590251 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''وارنەر برۆس ئەنیمەیشن'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://businesssearch.sos.ca.gov/Document/RetrievePDF?Id=02500359-32190838 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220331171154/https://businesssearch.sos.ca.gov/Document/RetrievePDF?Id=02500359-32190838 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=[[California Secretary of State]]}}</ref> (کە کورتدەکرێتەوە بۆ '''دەبڵیوو بی ئەی''') ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکی و بەشی سەرەکیی ئەنیمەیشن و لایبڵی [[وارنەر برۆس.|وارنەر برۆسە]] کە خاوەنەکەی بەشی گرووپی تەلەڤیزیۆنییە، کە باڵی سەرەکیی تەلەڤیزیۆنیی [[وارنەر برۆس دیسکەڤەری|وارنەر برۆس دیسکەڤەرییە]]. لە ١٥ی ئازاری ١٩٨٠ دامەزراوە. وەک جێگرەوەی [[وارنەر برۆس کارتوونز]]، کە لە ساڵی ١٩٣٣ تا ١٩٦٩ چالاک بوو، ستۆدیۆکە لە نزیکەوە پەیوەندی بە کاراکتەرەکانی ''[[لوونی توونز]]'' و ''مێری مێلۆدیز'' و چەندانی ترەوە ھەیە. وارنەر برۆس لە ساڵی ١٩٨٠ بەشی ئەنیمەیشنی خۆی سەرلەنوێ دامەزراندەوە بۆ بەرھەمھێنانی کارەکانی پەیوەست بە ''لوونی توونز''. [[تەرنەر بڕۆدکاستینگ سیستم]] لە ساڵی ١٩٩٦ لەگەڵ [[وارنەر میدیا|تایم وارنەر]] (کە پێشینەی دەبڵیوو بی دی بوو)یەکی گرت، و ستۆدیۆی کڕدراوی تەرنەر، [[ھانا-باربارا]]، لە ئازاری ٢٠٠١ لەم ستۆدیۆیەیاندا تێکەڵ کرا. لە ساڵانی دواییدا، وارنەر برۆس ئەنیمەیشن پسپۆڕ بووە لە بەرھەمھێنانی ئەنیمەیشنی تەلەڤیزیۆنی و ڕاستەوخۆ-بۆ-ڤیدیۆ کە کاراکتەرەکانی خاوەندارێتییەکانی تری وارنەر برۆس دیسکەڤەری نیشان دەدەن، لەوانە [[تێرنەر ئینتەرتەینمێنت|تەرنەر ئینتەرتەینمێنت]] (کە خاوەنی مافی ئەو خاوەندارێتییانەیە کە لە بنەڕەتدا لەلایەن ستۆدیۆی کارتۆنی ئێم جی ئێم دروست کراون)، ھانا-باربارا، ڕوبی-سپیرز و دی سی ئینتەرتەینمێنت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Warner Bros. Animation}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|ئەنیمەیشن|فیلم|کۆمپانیا|کۆمیک}} [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی بنکەکەیان لە بێربانک، کالیفۆڕنیایە]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیا ئەمریکیانەی کە لە ساڵی ١٩٨٠ دامەزراون]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] g3wyu3w2741683ac06lcabilskmy2t2 1590277 1590251 2026-06-14T20:01:42Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1590277 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''وارنەر برۆس ئەنیمەیشن'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشان=https://businesssearch.sos.ca.gov/Document/RetrievePDF?Id=02500359-32190838 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220331171154/https://businesssearch.sos.ca.gov/Document/RetrievePDF?Id=02500359-32190838 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=[[California Secretary of State]]}}</ref> (کە کورتدەکرێتەوە بۆ '''دەبڵیوو بی ئەی''') ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکی و بەشی سەرەکیی ئەنیمەیشن و لایبڵی [[وارنەر برۆس.|وارنەر برۆسە]] کە خاوەنەکەی بەشی گرووپی تەلەڤیزیۆنییە، کە باڵی سەرەکیی تەلەڤیزیۆنیی [[وارنەر برۆس دیسکەڤەری|وارنەر برۆس دیسکەڤەرییە]]. لە ١٥ی ئازاری ١٩٨٠ دامەزراوە. وەک جێگرەوەی [[وارنەر برۆس کارتوونز]]، کە لە ساڵی ١٩٣٣ تا ١٩٦٩ چالاک بوو، ستۆدیۆکە لە نزیکەوە پەیوەندی بە کاراکتەرەکانی ''[[لوونی توونز]]'' و ''مێری مێلۆدیز'' و چەندانی ترەوە ھەیە. وارنەر برۆس لە ساڵی ١٩٨٠ بەشی ئەنیمەیشنی خۆی سەرلەنوێ دامەزراندەوە بۆ بەرھەمھێنانی کارەکانی پەیوەست بە ''لوونی توونز''. [[تەرنەر بڕۆدکاستینگ سیستم]] لە ساڵی ١٩٩٦ لەگەڵ [[وارنەر میدیا|تایم وارنەر]] (کە پێشینەی دەبڵیوو بی دی بوو)یەکی گرت، و ستۆدیۆی کڕدراوی تەرنەر، [[ھانا-باربارا]]، لە ئازاری ٢٠٠١ لەم ستۆدیۆیەیاندا تێکەڵ کرا. لە ساڵانی دواییدا، وارنەر برۆس ئەنیمەیشن پسپۆڕ بووە لە بەرھەمھێنانی ئەنیمەیشنی تەلەڤیزیۆنی و ڕاستەوخۆ-بۆ-ڤیدیۆ کە کاراکتەرەکانی خاوەندارێتییەکانی تری وارنەر برۆس دیسکەڤەری نیشان دەدەن، لەوانە [[تێرنەر ئینتەرتەینمێنت|تەرنەر ئینتەرتەینمێنت]] (کە خاوەنی مافی ئەو خاوەندارێتییانەیە کە لە بنەڕەتدا لەلایەن ستۆدیۆی کارتۆنی ئێم جی ئێم دروست کراون)، ھانا-باربارا، ڕوبی-سپیرز و دی سی ئینتەرتەینمێنت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Warner Bros. Animation}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|ئەنیمەیشن|فیلم|کۆمپانیا|کۆمیک}} [[پۆل:ستۆدیۆکانی ئەنیمەیشنی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیایانەی بنکەکەیان لە بێربانک، کالیفۆڕنیایە]] [[پۆل:ئەو کۆمپانیا ئەمریکیانەی کە لە ساڵی ١٩٨٠ دامەزراون]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] hpbu2ekihyi0sfqmdwhohwnxwx9dvn5 0 296511 1590189 1590150 2026-06-14T12:02:18Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590189 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Two_repetitions_of_a_walking_sequence_of_an_individual_recorded_using_a_motion-capture_system.gif|وێنۆک|300x300پیکسڵ|دوو دووبارەبوونەوەی زنجیرەیەکی ڕۆیشتن کە بە بەکارھێنانی جووڵەگرتن تۆمار کراوە<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Olsen |یەکەم=Niels Lundtorp |دوایین٢=Markussen |یەکەم٢=Bo |دوایین٣=Raket |یەکەم٣=Lars Lau |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Simultaneous inference for misaligned multivariate functional data |journal=Journal of the Royal Statistical Society, Series C |بەرگ=٦٧|issue=5 |پەڕەکان=١١٤٧–٧٦|arxiv=1606.03295 |doi=10.1111/rssc.12276 |s2cid=88515233}}</ref>]] '''جووڵەگرتن''' (کە ھەندێک جار بە کورتی بە '''مۆ-کاپ''' ناودەبرێت) بریتییە لە پرۆسەی تۆمارکردنی [[جووڵە]]ی کوالێتی بەرزی تەنەکان یان مرۆڤەکان بۆ ناو سیستەمێکی کۆمپیوتەری. لە بواری [[زانستی سەربازی|سەربازی]]، [[ڕابواردن|کاتبەسەربردن]]، [[وەرزش]]، بەکارھێنانە پزیشکییەکان، و بۆ پشتڕاستکردنەوەی بینینی کۆمپیوتەری<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Noonan|یەکەم=David P.|سەردێڕ=2009 IEEE International Conference on Robotics and Automation|دوایین٢=Mountney|یەکەم٢=Peter|دوایین٣=Elson|یەکەم٣=Daniel S.|دوایین٤=Darzi|یەکەم٤=Ara|دوایین٥=Yang|یەکەم٥=Guang-Zhong|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٤٢٤٤-٢٧٨٨-٨|پەڕەکان=٤٤٦٣–٤٤٦٨|chapter=A stereoscopic fibroscope for camera motion and 3D depth recovery during Minimally Invasive Surgery|doi=10.1109/ROBOT.2009.5152698|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/221073737}}</ref> و ڕۆبۆتەکان بەکاردێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yamane|یەکەم=Katsu|سەردێڕ=2009 IEEE/RSJ International Conference on Intelligent Robots and Systems|دوایین٢=Hodgins|یەکەم٢=Jessica|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٤٢٤٤-٣٨٠٣-٧|پەڕەکان=٢٥١٠–٢٥١٧|chapter=Simultaneous tracking and balancing of humanoid robots for imitating human motion capture data|doi=10.1109/IROS.2009.5354750}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ناساندنەکانی پەیوەست بە کۆمپیوتەر لە ساڵی ١٩٩٤]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] eiobm1utrev2gxqs3l3hytx5l8y8lvr 1590231 1590189 2026-06-14T16:02:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Motion capture}} 1590231 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Two_repetitions_of_a_walking_sequence_of_an_individual_recorded_using_a_motion-capture_system.gif|وێنۆک|300x300پیکسڵ|دوو دووبارەبوونەوەی زنجیرەیەکی ڕۆیشتن کە بە بەکارھێنانی جووڵەگرتن تۆمار کراوە<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Olsen |یەکەم=Niels Lundtorp |دوایین٢=Markussen |یەکەم٢=Bo |دوایین٣=Raket |یەکەم٣=Lars Lau |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Simultaneous inference for misaligned multivariate functional data |journal=Journal of the Royal Statistical Society, Series C |بەرگ=٦٧|issue=5 |پەڕەکان=١١٤٧–٧٦|arxiv=1606.03295 |doi=10.1111/rssc.12276 |s2cid=88515233}}</ref>]] '''جووڵەگرتن''' (کە ھەندێک جار بە کورتی بە '''مۆ-کاپ''' ناودەبرێت) بریتییە لە پرۆسەی تۆمارکردنی [[جووڵە]]ی کوالێتی بەرزی تەنەکان یان مرۆڤەکان بۆ ناو سیستەمێکی کۆمپیوتەری. لە بواری [[زانستی سەربازی|سەربازی]]، [[ڕابواردن|کاتبەسەربردن]]، [[وەرزش]]، بەکارھێنانە پزیشکییەکان، و بۆ پشتڕاستکردنەوەی بینینی کۆمپیوتەری<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Noonan|یەکەم=David P.|سەردێڕ=2009 IEEE International Conference on Robotics and Automation|دوایین٢=Mountney|یەکەم٢=Peter|دوایین٣=Elson|یەکەم٣=Daniel S.|دوایین٤=Darzi|یەکەم٤=Ara|دوایین٥=Yang|یەکەم٥=Guang-Zhong|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٤٢٤٤-٢٧٨٨-٨|پەڕەکان=٤٤٦٣–٤٤٦٨|chapter=A stereoscopic fibroscope for camera motion and 3D depth recovery during Minimally Invasive Surgery|doi=10.1109/ROBOT.2009.5152698|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/221073737}}</ref> و ڕۆبۆتەکان بەکاردێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yamane|یەکەم=Katsu|سەردێڕ=2009 IEEE/RSJ International Conference on Intelligent Robots and Systems|دوایین٢=Hodgins|یەکەم٢=Jessica|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٤٢٤٤-٣٨٠٣-٧|پەڕەکان=٢٥١٠–٢٥١٧|chapter=Simultaneous tracking and balancing of humanoid robots for imitating human motion capture data|doi=10.1109/IROS.2009.5354750}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Motion capture}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ناساندنەکانی پەیوەست بە کۆمپیوتەر لە ساڵی ١٩٩٤]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 00gy5ajjtz4zkcfa16mx2p3viwod73t 1590250 1590231 2026-06-14T17:02:11Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:کایەی ڤیدیۆیی|کایەی ڤیدیۆیی]]، [[دەروازە:ئەنیمەیشن|ئەنیمەیشن]] و [[دەروازە:فیلم|فیلم]] 1590250 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Two_repetitions_of_a_walking_sequence_of_an_individual_recorded_using_a_motion-capture_system.gif|وێنۆک|300x300پیکسڵ|دوو دووبارەبوونەوەی زنجیرەیەکی ڕۆیشتن کە بە بەکارھێنانی جووڵەگرتن تۆمار کراوە<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Olsen |یەکەم=Niels Lundtorp |دوایین٢=Markussen |یەکەم٢=Bo |دوایین٣=Raket |یەکەم٣=Lars Lau |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Simultaneous inference for misaligned multivariate functional data |journal=Journal of the Royal Statistical Society, Series C |بەرگ=٦٧|issue=5 |پەڕەکان=١١٤٧–٧٦|arxiv=1606.03295 |doi=10.1111/rssc.12276 |s2cid=88515233}}</ref>]] '''جووڵەگرتن''' (کە ھەندێک جار بە کورتی بە '''مۆ-کاپ''' ناودەبرێت) بریتییە لە پرۆسەی تۆمارکردنی [[جووڵە]]ی کوالێتی بەرزی تەنەکان یان مرۆڤەکان بۆ ناو سیستەمێکی کۆمپیوتەری. لە بواری [[زانستی سەربازی|سەربازی]]، [[ڕابواردن|کاتبەسەربردن]]، [[وەرزش]]، بەکارھێنانە پزیشکییەکان، و بۆ پشتڕاستکردنەوەی بینینی کۆمپیوتەری<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Noonan|یەکەم=David P.|سەردێڕ=2009 IEEE International Conference on Robotics and Automation|دوایین٢=Mountney|یەکەم٢=Peter|دوایین٣=Elson|یەکەم٣=Daniel S.|دوایین٤=Darzi|یەکەم٤=Ara|دوایین٥=Yang|یەکەم٥=Guang-Zhong|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٤٢٤٤-٢٧٨٨-٨|پەڕەکان=٤٤٦٣–٤٤٦٨|chapter=A stereoscopic fibroscope for camera motion and 3D depth recovery during Minimally Invasive Surgery|doi=10.1109/ROBOT.2009.5152698|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/221073737}}</ref> و ڕۆبۆتەکان بەکاردێت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Yamane|یەکەم=Katsu|سەردێڕ=2009 IEEE/RSJ International Conference on Intelligent Robots and Systems|دوایین٢=Hodgins|یەکەم٢=Jessica|ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ژپنک=٩٧٨-١-٤٢٤٤-٣٨٠٣-٧|پەڕەکان=٢٥١٠–٢٥١٧|chapter=Simultaneous tracking and balancing of humanoid robots for imitating human motion capture data|doi=10.1109/IROS.2009.5354750}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Motion capture}} {{تووڵی دەروازە|کایەی ڤیدیۆیی|ئەنیمەیشن|فیلم}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:ناساندنەکانی پەیوەست بە کۆمپیوتەر لە ساڵی ١٩٩٤]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 9d030x5zohw45hk5pfxtl75vv0lsd9d 0 296512 1590188 1590153 2026-06-14T12:02:08Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590188 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ڕۆجەر کڵارک''' (لەدایکبووی ١٤ی تەممووزی ١٩٧٨) ئەکتەر و ئەکتەرێکی دەنگیی ئێرلەندی-ئەمریکییە. ئەو زیاتر بە بەرجەستەکردنی ڕۆڵی [[ئارتەر مۆرگان (ڕێد دێد)|ئارتەر مۆرگان]] لە ڕێگەی [[جووڵەگرتن|جووڵەگرتنەوە]] لە کایەی ڤیدیۆییی ساڵی ٢٠١٨ی ''[[ڕێد دێد ڕیدێمپشن ٢]]'' ناسراوە، ڕۆڵێک کە بووە ھۆی بەدەستھێنانی ستایشی ڕەخنەگران و چەندین خەڵاتی جۆراوجۆر. == ژیانی سەرەتایی == کڵارک لە ١٤ی تەممووزی ١٩٧٨ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەدایکبووە،<ref name="IT 2019"/> کوڕی دایکێکی ئێرلەندی و باوکێکی ئێرلەندی-ئەمریکییە. خێزانەکە ھەموو ھاوینێک پشووەکانیان لە شارۆچکەی دایکی لە [[سلایگۆ]] لە [[کۆماری ئیرلەندا|ئیرلەندا]] بەسەر دەبرد. کاتێک تەمەنی ١٢ ساڵ بوو، خێزانەکە بە ھەمیشەیی ڕوویان لە سلایگۆ کرد، لەوێ دواتر بڕوانامەی "Leaving Certificate"ی تەواو کرد. دواتر ڕووی لە [[وێڵز]] کرد بۆ خوێندنی شانۆ، میدیا، و دراما لە زانکۆی گلامۆرگان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mandy.com/actor/profile/roger-clark|سەردێڕ=Roger Clark, Actor, Greater London/New York}}</ref> دوای ژیان و کارکردن لە [[لەندەن]] بۆ چەند ساڵێک، لە سەرەتای ٢٠١٠کاندا ڕووی لە [[نیوویۆرک]] کرد.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=🔴LIVE with Roger Clark aka Arthur Morgan from RED DEAD REDEMPTION 2 |ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=TXARBafyE2k |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢١|زمان=en}}</ref> == پیشە == کڵارک [[جووڵەگرتن]]ی بۆ [[ئارتەر مۆرگان (ڕێد دێد)|ئارتەر مۆرگان]] دابین کرد، کە پاڵەوانی سەرەکیی کایەی ڤیدیۆییی ساڵی ٢٠١٨ی ''[[ڕێد دێد ڕیدێمپشن ٢]]'' بوو. نواندنەکەی بووە ھۆی بردنەوەی چەندین خەڵات و کاندیدکردن.<ref name="btva">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.behindthevoiceactors.com/Roger-Clark/|سەردێڕ=Roger Clark (visual voices guide) |وێبگە=behindthevoiceactors.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Keyes |یەکەم=Rob |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://screenrant.com/2018-new-york-game-awards-nominees/|سەردێڕ=2018 New York Game Awards Nominees Revealed |وێبگە=[[Screen Rant]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.polygon.com/game-awards-tga/2018/12/6/18130000/the-game-awards-winners-2018|سەردێڕ=The Game Awards 2018: Here are all of the winners |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Fogel |یەکەم=Stefanie |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشان=https://variety.com/2019/gaming/news/british-academy-games-awards-2019-nominees-1203163369/|سەردێڕ=‘God of War,’ ‘Red Dead 2’ Lead BAFTA Game Awards Nominations |وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.interactive.org/games/video_game_details.asp?idAward=2019&idGame=1616|سەردێڕ=D.I.C.E. Awards By Video Game Details |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=interactive.org}}</ref> ھەروەھا خاوەنی کارێکی سەرکەوتووە لەسەر شانۆ و گێڕانەوەی دەنگیی بۆ زیاتر لە ١٨٠ کتێبی دەنگی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://tantor.com/narrator/roger-clark?limit=48|سەردێڕ=Tantor Media - Roger Clark |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=tantor.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی کایەکان]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی کایەی ڤیدیۆیی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:Articles with hCards]] [[پۆل:ژیاننامەکان کە واژوویان لەگەڵە]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 7kgs1ga47ppg9to0vwjmddda5uqepa2 1590232 1590188 2026-06-14T16:02:37Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Roger Clark (actor)}} 1590232 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ڕۆجەر کڵارک''' (لەدایکبووی ١٤ی تەممووزی ١٩٧٨) ئەکتەر و ئەکتەرێکی دەنگیی ئێرلەندی-ئەمریکییە. ئەو زیاتر بە بەرجەستەکردنی ڕۆڵی [[ئارتەر مۆرگان (ڕێد دێد)|ئارتەر مۆرگان]] لە ڕێگەی [[جووڵەگرتن|جووڵەگرتنەوە]] لە کایەی ڤیدیۆییی ساڵی ٢٠١٨ی ''[[ڕێد دێد ڕیدێمپشن ٢]]'' ناسراوە، ڕۆڵێک کە بووە ھۆی بەدەستھێنانی ستایشی ڕەخنەگران و چەندین خەڵاتی جۆراوجۆر. == ژیانی سەرەتایی == کڵارک لە ١٤ی تەممووزی ١٩٧٨ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەدایکبووە،<ref name="IT 2019"/> کوڕی دایکێکی ئێرلەندی و باوکێکی ئێرلەندی-ئەمریکییە. خێزانەکە ھەموو ھاوینێک پشووەکانیان لە شارۆچکەی دایکی لە [[سلایگۆ]] لە [[کۆماری ئیرلەندا|ئیرلەندا]] بەسەر دەبرد. کاتێک تەمەنی ١٢ ساڵ بوو، خێزانەکە بە ھەمیشەیی ڕوویان لە سلایگۆ کرد، لەوێ دواتر بڕوانامەی "Leaving Certificate"ی تەواو کرد. دواتر ڕووی لە [[وێڵز]] کرد بۆ خوێندنی شانۆ، میدیا، و دراما لە زانکۆی گلامۆرگان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mandy.com/actor/profile/roger-clark|سەردێڕ=Roger Clark, Actor, Greater London/New York}}</ref> دوای ژیان و کارکردن لە [[لەندەن]] بۆ چەند ساڵێک، لە سەرەتای ٢٠١٠کاندا ڕووی لە [[نیوویۆرک]] کرد.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=🔴LIVE with Roger Clark aka Arthur Morgan from RED DEAD REDEMPTION 2 |ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=TXARBafyE2k |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢١|زمان=en}}</ref> == پیشە == کڵارک [[جووڵەگرتن]]ی بۆ [[ئارتەر مۆرگان (ڕێد دێد)|ئارتەر مۆرگان]] دابین کرد، کە پاڵەوانی سەرەکیی کایەی ڤیدیۆییی ساڵی ٢٠١٨ی ''[[ڕێد دێد ڕیدێمپشن ٢]]'' بوو. نواندنەکەی بووە ھۆی بردنەوەی چەندین خەڵات و کاندیدکردن.<ref name="btva">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.behindthevoiceactors.com/Roger-Clark/|سەردێڕ=Roger Clark (visual voices guide) |وێبگە=behindthevoiceactors.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Keyes |یەکەم=Rob |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://screenrant.com/2018-new-york-game-awards-nominees/|سەردێڕ=2018 New York Game Awards Nominees Revealed |وێبگە=[[Screen Rant]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.polygon.com/game-awards-tga/2018/12/6/18130000/the-game-awards-winners-2018|سەردێڕ=The Game Awards 2018: Here are all of the winners |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Fogel |یەکەم=Stefanie |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشان=https://variety.com/2019/gaming/news/british-academy-games-awards-2019-nominees-1203163369/|سەردێڕ=‘God of War,’ ‘Red Dead 2’ Lead BAFTA Game Awards Nominations |وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.interactive.org/games/video_game_details.asp?idAward=2019&idGame=1616|سەردێڕ=D.I.C.E. Awards By Video Game Details |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=interactive.org}}</ref> ھەروەھا خاوەنی کارێکی سەرکەوتووە لەسەر شانۆ و گێڕانەوەی دەنگیی بۆ زیاتر لە ١٨٠ کتێبی دەنگی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://tantor.com/narrator/roger-clark?limit=48|سەردێڕ=Tantor Media - Roger Clark |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=tantor.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Roger Clark (actor)}} [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی کایەکان]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی کایەی ڤیدیۆیی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:Articles with hCards]] [[پۆل:ژیاننامەکان کە واژوویان لەگەڵە]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] j88zw1p4sw01xht5l5gdtcj2f1pa42a 1590249 1590232 2026-06-14T17:01:51Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]]، [[دەروازە:کایەی ڤیدیۆیی|کایەی ڤیدیۆیی]]، [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[دەروازە:فیلم|فیلم]] 1590249 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ڕۆجەر کڵارک''' (لەدایکبووی ١٤ی تەممووزی ١٩٧٨) ئەکتەر و ئەکتەرێکی دەنگیی ئێرلەندی-ئەمریکییە. ئەو زیاتر بە بەرجەستەکردنی ڕۆڵی [[ئارتەر مۆرگان (ڕێد دێد)|ئارتەر مۆرگان]] لە ڕێگەی [[جووڵەگرتن|جووڵەگرتنەوە]] لە کایەی ڤیدیۆییی ساڵی ٢٠١٨ی ''[[ڕێد دێد ڕیدێمپشن ٢]]'' ناسراوە، ڕۆڵێک کە بووە ھۆی بەدەستھێنانی ستایشی ڕەخنەگران و چەندین خەڵاتی جۆراوجۆر. == ژیانی سەرەتایی == کڵارک لە ١٤ی تەممووزی ١٩٧٨ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەدایکبووە،<ref name="IT 2019"/> کوڕی دایکێکی ئێرلەندی و باوکێکی ئێرلەندی-ئەمریکییە. خێزانەکە ھەموو ھاوینێک پشووەکانیان لە شارۆچکەی دایکی لە [[سلایگۆ]] لە [[کۆماری ئیرلەندا|ئیرلەندا]] بەسەر دەبرد. کاتێک تەمەنی ١٢ ساڵ بوو، خێزانەکە بە ھەمیشەیی ڕوویان لە سلایگۆ کرد، لەوێ دواتر بڕوانامەی "Leaving Certificate"ی تەواو کرد. دواتر ڕووی لە [[وێڵز]] کرد بۆ خوێندنی شانۆ، میدیا، و دراما لە زانکۆی گلامۆرگان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mandy.com/actor/profile/roger-clark|سەردێڕ=Roger Clark, Actor, Greater London/New York}}</ref> دوای ژیان و کارکردن لە [[لەندەن]] بۆ چەند ساڵێک، لە سەرەتای ٢٠١٠کاندا ڕووی لە [[نیوویۆرک]] کرد.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=🔴LIVE with Roger Clark aka Arthur Morgan from RED DEAD REDEMPTION 2 |ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=TXARBafyE2k |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢١|زمان=en}}</ref> == پیشە == کڵارک [[جووڵەگرتن]]ی بۆ [[ئارتەر مۆرگان (ڕێد دێد)|ئارتەر مۆرگان]] دابین کرد، کە پاڵەوانی سەرەکیی کایەی ڤیدیۆییی ساڵی ٢٠١٨ی ''[[ڕێد دێد ڕیدێمپشن ٢]]'' بوو. نواندنەکەی بووە ھۆی بردنەوەی چەندین خەڵات و کاندیدکردن.<ref name="btva">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.behindthevoiceactors.com/Roger-Clark/|سەردێڕ=Roger Clark (visual voices guide) |وێبگە=behindthevoiceactors.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Keyes |یەکەم=Rob |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://screenrant.com/2018-new-york-game-awards-nominees/|سەردێڕ=2018 New York Game Awards Nominees Revealed |وێبگە=[[Screen Rant]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.polygon.com/game-awards-tga/2018/12/6/18130000/the-game-awards-winners-2018|سەردێڕ=The Game Awards 2018: Here are all of the winners |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Fogel |یەکەم=Stefanie |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشان=https://variety.com/2019/gaming/news/british-academy-games-awards-2019-nominees-1203163369/|سەردێڕ=‘God of War,’ ‘Red Dead 2’ Lead BAFTA Game Awards Nominations |وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.interactive.org/games/video_game_details.asp?idAward=2019&idGame=1616|سەردێڕ=D.I.C.E. Awards By Video Game Details |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=interactive.org}}</ref> ھەروەھا خاوەنی کارێکی سەرکەوتووە لەسەر شانۆ و گێڕانەوەی دەنگیی بۆ زیاتر لە ١٨٠ کتێبی دەنگی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://tantor.com/narrator/roger-clark?limit=48|سەردێڕ=Tantor Media - Roger Clark |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=tantor.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Roger Clark (actor)}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کایەی ڤیدیۆیی|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|فیلم}} [[پۆل:براوەکانی خەڵاتی کایەکان]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی کایەی ڤیدیۆیی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٨]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:Articles with hCards]] [[پۆل:ژیاننامەکان کە واژوویان لەگەڵە]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] n2xkgksza5tk172465bngzdcye0kfhk 0 296513 1590184 1590179 2026-06-14T12:01:28Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ پارامەترە واڵاکان لابران؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590184 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |سەردێڕ=کلامیدیا – پەڕەی زانیاری CDC |بڵاوکەرەوە=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |زمان=en}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا}}</ref> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=٣٦٦}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]]. کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|سەردێڕ=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٢٩٢٤١-٢|پەڕە=٣٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |بەرگ=١٠|issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=٤٦٧٢٨٧٩|pmid=٢٦٦٤٦٥٤١|doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|سەردێڕ=Sexually transmitted infections (STIs) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydia - 2014 STD Surveillance |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|سەردێڕ=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٧١١٢-٣|edition=3rd|شوێن=New York, NY|پەڕە=٣٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |بەرگ=١٠٠|issue=14 |پەڕەکان=٨٠٤٠–٨٠٤٢|bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=١٦٦١٧٦|pmid=١٢٨٣٥٤٢٢|وتەگێڕانەوە=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |بەرگ=٦٥|issue=631 |پەڕەکان=٦٣.١–٦٤|doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=٤٣٢٥٤٥٤|pmid=٢٥٦٢٤٢٨٥}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |بەرگ=٩٧|issue=4 |پەڕەکان=٦٨٧–٦٩٠|doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=١٦٥٣٦٧٥٤|s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|ئەوانی تر=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٣٢٨٥٢-٤|edition=10th|شوێن=St. Louis, Missouri|oclc=٩٤٤٤٧٢٤٠٨}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Global data on blindness |ناونیشان=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٧٣|issue=1 |پەڕەکان=١١٥–١٢١|pmc=٢٤٨٦٥٩١|pmid=٧٧٠٤٩٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٨٢|issue=11 |پەڕەکان=٨٤٤–٨٥١|pmc=٢٦٢٣٠٥٣|pmid=١٥٦٤٠٩٢٠}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Trachoma |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٢|issue=9379 |پەڕەکان=٢٢٣–٢٢٩|doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=١٢٨٨٥٤٨٦|s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٨|issue=9535 |پەڕەکان=٥٨٩–٥٩٥|doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=١٦٩٠٥٠٢٣|s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma|سەردێڕ=Trachoma |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٠|ئیش=Oxford Textbook of Palliative Nursing |پەڕەکان=١٢٦٥–١٢٧٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩١٣٤-٣}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |بەرگ=٣٣٢|issue=7533 |پەڕەکان=٩٩–١٠٠|doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=١٣٢٦٩٣٦|pmid=١٦٤١٠٥٨٥}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=٧|issue=6 |پەڕەکان=٤٢٠–٤٢٧|doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=١٧٥٢١٥٩٥}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Karlsson |یەکەم=Philip A. |دوایین٢=Wänn |یەکەم٢=Mimmi |دوایین٣=Wang |یەکەم٣=Helen |دوایین٤=Falk |یەکەم٤=Lars |دوایین٥=Herrmann |یەکەم٥=Björn |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=١١٧٢٤٠٣٦|pmid=٣٩٧٩٤٤٣٨|article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |بەرگ=٧٥|issue=11 |پەڕەکان=٥١٠٥–٥١١٧|doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=٢١٦٨٢٧٥|pmid=١٧٧٢٤٠٧١}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |بەرگ=٣٤|issue=9 |پەڕەکان=٧٢٧–٧٢٨|doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=١٧٧١٧٤٨٦|doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |بەرگ=١٦١|issue=1 |پەڕەکان=٩–١٩|doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=١٦٣٣٨٥٨٥}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|سەردێڕ=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Dr. A.K KUSHWAHA|زمان=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=٢٠|issue=7–8 |پەڕەکان=٤٣٢–٤٤٠|doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=٢٩٢٦٩١٢٩|doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٧١٢٣٢-١|editor-last=Häcker, Georg|زنجیرە=Current Topics in Microbiology and Immunology|بەرگ=٤١٢|شوێن=Cham|پەڕەکان=١–٣٣|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=٢٧٧٢٦٠٠٤}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٢|issue=7 |پەڕەکان=٣٠٤١–٣٠٤٥|citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=٤٤٦٢٣٩|pmid=١٥٢٤٣٠٥٧}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |بەرگ=١٠|issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=٢٨٦١٠٠٩|pmid=٢٠٣٣٨٠٥٨|doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm|سەردێڕ=Recommendations for the Laboratory-Based Detection of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae — 2014 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٥|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=٨٦٦٦٠٨٨|pmid=٢٦٤١٨١٢٨|article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=٦٩٨٨٨٥٠|pmid=٣١٩٩٥٢٣٨|article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> [[Category:CS1:Vancouver names with accept markup]]</ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٦|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=٦٤٥٧٦٤٣|pmid=٢٧٦٢٣٢١٠|article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |بەرگ=٩١|issue=5 |پەڕەکان=٣١٤–٣٢٣|doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=٢٥٧٥٩٤٧٦|وتەگێڕانەوە=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|سەردێڕ=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|بڵاوکەرەوە=Antimicrobial Therapy, Inc.|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٨٠٨-٦٥-٢|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|شوێن=Sperryville, VA|پەڕەکان=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan٠٠davi_٠/page/٢٠ ٢٠]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=٦٣٥٣٢٣٢|pmid=٣٠٦٨٢٢١١|article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٣|issue=8 |پەڕەکان=١٤١١–١٤١٦|pmid=١٦٦٦٩٥٦٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |بەرگ=٧|issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=٣٣١٤٦٩٨|pmid=٢٢٤٧٠٥٢٦|doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Disease and injury country estimates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٠|issue=9859 |پەڕەکان=٢١٦٣–٢١٩٦|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=٦٣٥٠٧٨٤|pmid=٢٣٢٤٥٦٠٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html|سەردێڕ=Sexually Transmitted Infections Surveillance, 2024 (Provisional) |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm|سەردێڕ=Detailed STD Facts - Chlamydia |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٦٣|issue=38 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|pmc=٤٥٨٤٦٧٣|pmid=٢٥٢٥٤٥٦٠}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html|سەردێڕ=Health Disparities in Black or African American People |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/|سەردێڕ=Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] ktkgph36q2npkzu1o8zvpe6fi201lvy 1590255 1590184 2026-06-14T17:03:51Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:پزیشکی|پزیشکی]] 1590255 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{بەکارھێنانەکانی دیکە}}{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |سەردێڕ=کلامیدیا – پەڕەی زانیاری CDC |بڵاوکەرەوە=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |زمان=en}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا}}</ref> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=٣٦٦}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]]. کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|سەردێڕ=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٢٩٢٤١-٢|پەڕە=٣٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |بەرگ=١٠|issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=٤٦٧٢٨٧٩|pmid=٢٦٦٤٦٥٤١|doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|سەردێڕ=Sexually transmitted infections (STIs) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydia - 2014 STD Surveillance |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|سەردێڕ=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٧١١٢-٣|edition=3rd|شوێن=New York, NY|پەڕە=٣٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |بەرگ=١٠٠|issue=14 |پەڕەکان=٨٠٤٠–٨٠٤٢|bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=١٦٦١٧٦|pmid=١٢٨٣٥٤٢٢|وتەگێڕانەوە=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |بەرگ=٦٥|issue=631 |پەڕەکان=٦٣.١–٦٤|doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=٤٣٢٥٤٥٤|pmid=٢٥٦٢٤٢٨٥}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |بەرگ=٩٧|issue=4 |پەڕەکان=٦٨٧–٦٩٠|doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=١٦٥٣٦٧٥٤|s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|ئەوانی تر=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٣٢٨٥٢-٤|edition=10th|شوێن=St. Louis, Missouri|oclc=٩٤٤٤٧٢٤٠٨}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Global data on blindness |ناونیشان=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٧٣|issue=1 |پەڕەکان=١١٥–١٢١|pmc=٢٤٨٦٥٩١|pmid=٧٧٠٤٩٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٨٢|issue=11 |پەڕەکان=٨٤٤–٨٥١|pmc=٢٦٢٣٠٥٣|pmid=١٥٦٤٠٩٢٠}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Trachoma |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٢|issue=9379 |پەڕەکان=٢٢٣–٢٢٩|doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=١٢٨٨٥٤٨٦|s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٨|issue=9535 |پەڕەکان=٥٨٩–٥٩٥|doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=١٦٩٠٥٠٢٣|s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma|سەردێڕ=Trachoma |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٠|ئیش=Oxford Textbook of Palliative Nursing |پەڕەکان=١٢٦٥–١٢٧٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩١٣٤-٣}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |بەرگ=٣٣٢|issue=7533 |پەڕەکان=٩٩–١٠٠|doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=١٣٢٦٩٣٦|pmid=١٦٤١٠٥٨٥}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=٧|issue=6 |پەڕەکان=٤٢٠–٤٢٧|doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=١٧٥٢١٥٩٥}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Karlsson |یەکەم=Philip A. |دوایین٢=Wänn |یەکەم٢=Mimmi |دوایین٣=Wang |یەکەم٣=Helen |دوایین٤=Falk |یەکەم٤=Lars |دوایین٥=Herrmann |یەکەم٥=Björn |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=١١٧٢٤٠٣٦|pmid=٣٩٧٩٤٤٣٨|article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |بەرگ=٧٥|issue=11 |پەڕەکان=٥١٠٥–٥١١٧|doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=٢١٦٨٢٧٥|pmid=١٧٧٢٤٠٧١}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |بەرگ=٣٤|issue=9 |پەڕەکان=٧٢٧–٧٢٨|doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=١٧٧١٧٤٨٦|doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |بەرگ=١٦١|issue=1 |پەڕەکان=٩–١٩|doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=١٦٣٣٨٥٨٥}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|سەردێڕ=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Dr. A.K KUSHWAHA|زمان=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=٢٠|issue=7–8 |پەڕەکان=٤٣٢–٤٤٠|doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=٢٩٢٦٩١٢٩|doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٧١٢٣٢-١|editor-last=Häcker, Georg|زنجیرە=Current Topics in Microbiology and Immunology|بەرگ=٤١٢|شوێن=Cham|پەڕەکان=١–٣٣|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=٢٧٧٢٦٠٠٤}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٢|issue=7 |پەڕەکان=٣٠٤١–٣٠٤٥|citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=٤٤٦٢٣٩|pmid=١٥٢٤٣٠٥٧}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |بەرگ=١٠|issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=٢٨٦١٠٠٩|pmid=٢٠٣٣٨٠٥٨|doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm|سەردێڕ=Recommendations for the Laboratory-Based Detection of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae — 2014 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٥|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=٨٦٦٦٠٨٨|pmid=٢٦٤١٨١٢٨|article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=٦٩٨٨٨٥٠|pmid=٣١٩٩٥٢٣٨|article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> </ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٦|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=٦٤٥٧٦٤٣|pmid=٢٧٦٢٣٢١٠|article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |بەرگ=٩١|issue=5 |پەڕەکان=٣١٤–٣٢٣|doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=٢٥٧٥٩٤٧٦|وتەگێڕانەوە=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|سەردێڕ=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|بڵاوکەرەوە=Antimicrobial Therapy, Inc.|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٨٠٨-٦٥-٢|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|شوێن=Sperryville, VA|پەڕەکان=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan٠٠davi_٠/page/٢٠ ٢٠]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=٦٣٥٣٢٣٢|pmid=٣٠٦٨٢٢١١|article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٣|issue=8 |پەڕەکان=١٤١١–١٤١٦|pmid=١٦٦٦٩٥٦٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |بەرگ=٧|issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=٣٣١٤٦٩٨|pmid=٢٢٤٧٠٥٢٦|doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Disease and injury country estimates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٠|issue=9859 |پەڕەکان=٢١٦٣–٢١٩٦|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=٦٣٥٠٧٨٤|pmid=٢٣٢٤٥٦٠٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html|سەردێڕ=Sexually Transmitted Infections Surveillance, 2024 (Provisional) |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm|سەردێڕ=Detailed STD Facts - Chlamydia |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٦٣|issue=38 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|pmc=٤٥٨٤٦٧٣|pmid=٢٥٢٥٤٥٦٠}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html|سەردێڕ=Health Disparities in Black or African American People |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/|سەردێڕ=Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:CS1:Vancouver names with accept markup]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 6rg3m9yjwqqrl86s02giubo1u2rboyu 1590273 1590255 2026-06-14T20:01:02Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590273 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنانەکانی دیکە}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{زانیاریدانی ڕەوشی پزیشکی|name=کلامیدیا|synonyms='''هەوکردنی کلامیدیا'''|pronounce={{IPAc-en|k|l|ə|ˈ|m|ɪ|d|i|ə}} ،{{respell|klə-MID-ee-yuh}}|image=Pap smear showing clamydia in the vacuoles 500x H&E.jpg|caption=وێنەی پشکنینی پاپ کە Chlamydia trachomatis پیشان دەدات (ڕەنگکردنی هیماتۆکسیلین و ئیۆسین ـ H&E).|field=[[نەخۆشییە چڵکییەکان]]، [[پزیشکیی ژنان]]، [[میزناسی]]|symptoms=هیچ، دەرچوونی شلە لە ڤاجیناوە، دەرچوونی شلە لە ئەندامی نێرینەوە، [[burning with urination]]|complications=[[epididymitis|Pain in the testicles]], [[pelvic inflammatory disease]] ،[[infertility]] ،[[ectopic pregnancy]]|onset=Few weeks following exposure|duration=|causes=''[[Chlamydia trachomatis]]'' spread by sexual intercourse or childbirth|risks=|diagnosis=Urine or swab of the cervix, vagina, or [[urethra]]|differential=|prevention=Not having sex, [[condom]]s, sex with only one non–infected person|treatment=[[Antibiotic]] ([[azithromycin]] or [[doxycycline]])|medication=|prognosis=|frequency=4.2% (women), 2.7% (men) name=WHO2015Fact|deaths=~200 (2015)<De}} '''کلامیدیا''' یان بە تایبەتیتر '''هەوکردنی کلامیدیا''' [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان|هەوکردنێکی سێکسییە]] کە بەهۆی بەکتریا ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت. زۆربەی ئەو کەسانەی تووش دەبن هیچ نیشانەیەکیان نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |سەردێڕ=کلامیدیا – پەڕەی زانیاری CDC |بڵاوکەرەوە=Centers for Disease Control and Prevention (CDC) |زمان=en}}</ref> کاتێک نیشانەکان دەردەکەون، لەوانەیە تەنها چەند هەفتەیەک دوای تووشبوون دەربکەون؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا}}</ref> ماوەی کەرەوزکردن لە نێوان بەرکەوتن و توانای تووشبوون بە کەسانی دیکە وا بیردەکرێتەوە کە لە ڕێزی دوو بۆ شەش هەفتەدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Krasner's Microbial Challenge|vauthors=Shors T|ڕێکەوت=٢٠١٨|پەڕە=٣٦٦}}</ref> نیشانەکانی لە ئافرەتان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی زێ یان [[میزەکزە|سووتانی لەگەڵ میزکردن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> نیشانەکانی لە پیاوان لەوانەیە بریتی بن لە دەردانی دەردراو لە ئەندامی نێرینە، سووتانەوە لەگەڵ میزکردن، یان ئازار و ئاوسانی یەکێک یان هەردوو کۆئەندامی زاوزێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانێت بۆ سەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ لە ژناندا بڵاوبێتەوە، دەبێتە هۆی نەخۆشی هەوکردنی حەوز ، کە لەوانەیە ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] لە داهاتوودا یان دووگیانی دەرەوەی منداڵدان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا جگە لە ئەندامی زاوزێ لە ناوچەکانی تردا ڕوودەدات، لەوانە کۆم، چاو، قوڕگ و گرێ لیمفاویەکان. دووبارەبوونەوەی هەوکردنی کلامیدیای چاوەکان کە بەبێ چارەسەر دەڕۆن دەتوانێت ببێتە هۆی تراکۆمای کە هۆکارێکی باوی کوێربوونە لە [[وڵاتی پەرەئەستێن|وڵاتانی تازەپێگەیشتودا]]. کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ ، [[سێکسی کۆمی|کۆم]] ، [[کرداری جنسیی دەمی|دەم و]] دەست، بڵاوبێتەوە و دەتوانرێت لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبووندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> هەروەها ڕەنگە هەوکردنی چاوەکان بەهۆی بەرکەوتنی کەسی و مێش و خاولی پیسەوە لەو شوێنانەی کە پاکوخاوێنی خراپیان هەیە بڵاوبێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون بە بەکتریای ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' تەنها لە مرۆڤدا ڕوودەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|سەردێڕ=Elsevier's Medical Laboratory Science Examination Review|vauthors=Graeter L|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Elsevier Health Sciences|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٢٩٢٤١-٢|پەڕە=٣٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=Uc9sBQAAQBAJ&pg=PA30|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەستنیشانکردن زۆرجار بە سکرینکردنە، کە ساڵانە پێشنیار دەکرێت لە ژنانی چالاک سێکسی خوار تەمەنی ٢٥ ساڵ، ئەوانی دیکە کە مەترسی زیاتریان لەسەرە، و لە یەکەم سەردانی پێش لەدایکبووندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref><ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> دەتوانرێت پشکنین لەسەر میز یان پشکنینی ملی ڕەحم، زێ، یان [[میزەڕۆ|میزڵدان]] ئەنجام بدرێت.<ref name="CDC2015" /> پشکنینی کۆم یان دەم پێویستە بۆ دەستنیشانکردنی هەوکردنەکان لەو ناوچانە.<ref name="CDC2015" /> خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن, بەکارهێنانی [[کۆندۆم]], یان سێکسکردن تەنها لەگەڵ یەک کەسی تر، کە تووشی نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |سەردێڕ=چاودێری نەخۆشییە گواستراوەکانی سێکس 2014 – کلامیدیا |وێبگە=ناوەندی کۆنترۆڵ و پێشگیری نەخۆشییەکان (CDC) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> دەتوانرێت کلامیدیا بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت، بە شێوەیەکی گشتی یان ئازیترۆمایسین یان دۆکسیسایکلین بەکاردەهێنرێت.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> ئیریترۆمایسین یان ئازیترۆمایسین لە کۆرپە و لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێت.<ref name="CDC2015" /> هەروەها پێویستە چارەسەری هاوبەشە سێکسییەکان بکرێت، هەروەها ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بکرێت کە بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ و تا بێ نیشانە سێکس نەکەن.<ref name="CDC2015" /> پێویستە پشکنینی [[سووزەنەک|سۆزی]] و [[سفلیس]] و [[ئایدز]] لەو کەسانە بکرێت کە تووشی بوون.<ref name="CDC2015" /> دوای چارەسەرکردن پێویستە دوای سێ مانگ پشکنین بۆ خەڵک بکرێتەوە.<ref name="CDC2015" /> کلامیدیا یەکێکە لە باوترین هەوکردنە سێکسییە گواستراوەکان، نزیکەی 4.2%ی ژنان و 2.7%ی پیاوان لە جیهاندا تووشی دەبێت.<ref name="New2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Newman L, Rowley J, Vander Hoorn S, Wijesooriya NS, Unemo M, Low N, Stevens G, Gottlieb S, Kiarie J, Temmerman M |ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting |journal=PLOS ONE |بەرگ=١٠|issue=12 |bibcode=2015PLoSO..1043304N |doi=10.1371/journal.pone.0143304 |pmc=٤٦٧٢٨٧٩|pmid=٢٦٦٤٦٥٤١|doi-access=free |article-number=e0143304}}</ref><ref name="WHO2015Fact">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|سەردێڕ=Sexually transmitted infections (STIs) |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141125133056/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=who.int}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا نزیکەی ٦١ ملیۆن حاڵەتی نوێ لە جیهاندا ڕوویانداوە.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}</ref> لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٤دا نزیکەی یەک ملیۆن و ٤٠٠ هەزار حاڵەت تۆمارکراوە<ref name="CDCStats2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydia - 2014 STD Surveillance |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> تووشبوون زۆرترین حاڵەت لە نێوان ئەو کەسانەدا هەیە کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ ساڵدایە و زیاتر لە ئافرەتان زیاترە لە پیاوان.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە نزیکەی ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەستداوە.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}</ref> وشەی ''کلامیدیا'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] {{Lang|grc|χλαμύδα}} وەرگیراوە ، بە واتای 'پۆشاک'.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|سەردێڕ=Oxford dictionary of English.|vauthors=Stevenson A|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٧١١٢-٣|edition=3rd|شوێن=New York, NY|پەڕە=٣٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170910235426/https://books.google.com/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA306|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Byrne GI |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Chlamydia uncloaked |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |بەرگ=١٠٠|issue=14 |پەڕەکان=٨٠٤٠–٨٠٤٢|bibcode=2003PNAS..100.8040B |doi=10.1073/pnas.1533181100 |pmc=١٦٦١٧٦|pmid=١٢٨٣٥٤٢٢|وتەگێڕانەوە=The term was coined based on the incorrect conclusion that Chlamydia are intracellular protozoan pathogens that appear to cloak the nucleus of infected cells. |doi-access=free}}</ref><templatestyles src="Template:TOC limit/styles.css" />{{TOC limit}} == نیشانە و نیشانەکانی == === نەخۆشی کۆئەندامی زاوزێ === ==== ئافرەتان ==== هەوکردنی کلامیدی ملی ڕەحم (ملی سکی دایکی) هەوکردنێکی سێکسییە کە هیچ نیشانەیەکی نییە بۆ نزیکەی 70%ی ئەو ژنانەی تووشبوون. هەوکردنەکە دەتوانێت لە ڕێگەی سێکسی زێ، کۆم، دەم و دەستەوە بگوازرێتەوە. لەوانەی کە هەوکردنێکی بێ نیشانەیان هەیە کە لەلایەن پزیشکەکەیانەوە دەستنیشان نەکراوە، نزیکەی نیوەیان تووشی نەخۆشی هەوکردنی حەوز (PID) دەبن، کە زاراوەیەکی گشتییە بۆ هەوکردنی [[مناڵدان|منداڵدان]]، [[جۆگەی فاڵۆپ|بۆرییەکانی فالۆپ]] و/یان [[ھێلکەدان|هێلکەدان]]. PID دەتوانێت ببێتە هۆی پەڵە لەناو [[ئەندامی زاوزێ|ئەندامەکانی زاوزێدا]]، کە دواتر دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییە جدییەکان، لەوانە ئازاری درێژخایەنی [[لەگەنە|حەوز]]، سەختی دووگیانبوون، دووگیانی دەرەوەی منداڵدان (بۆری)، و ئاڵۆزییە مەترسیدارەکانی تری دووگیانی.<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}</ref> کلامیدیا بە "پەتایەکی بێدەنگ" ناسراوە لانیکەم 70%ی هەوکردنی ''سی'' . نیشانە و نیشانەکانی لەوانەیە بریتی بن لە خوێنبەربوون یان دەردانی نائاسایی لە زێ، ئازاری سک، جووتبوونی سێکسی بە ئازار، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] [[میزەکزە|میزکردنی ئازار]] یان حەزی میزکردن زیاتر لە ئاسایی ( [[میزکردن|بەپەلە میزکردن]] ).<ref name="pmid28835360">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen |journal=Clinical and Vaccine Immunology |بەرگ=٢٤|issue=10 |doi=10.1128/CVI.00203-17 |pmc=٥٦٢٩٦٦٩|pmid=٢٨٨٣٥٣٦٠}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWitkinMinisAthanasiouLeizer2017">Witkin SS, Minis E, Athanasiou A, Leizer J, Linhares IM (October 2017). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 "Chlamydia trachomatis: the Persistent Pathogen"]. ''Clinical and Vaccine Immunology''. '''24''' (10). [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/CVI.00203-17|10.1128/CVI.00203-17]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5629669 5629669]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28835360 28835360].</cite></ref> بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> ڕێنماییەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە هەموو ئەو ژنانەی کە ئامادەبوون بۆ ڕێگری لە دووگیانی بەپەلە پشکنینی کلامیدیایان بۆ بکرێت، لەگەڵ توێژینەوەکان دەریدەخەن کە تا 9%ی ئەو ژنانەی تەمەنیان لە خوار 25 ساڵەوەیە کلامیدیایان هەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Yeung EY, Comben E, McGarry C, Warrington R |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=STI testing in emergency contraceptive consultations |journal=The British Journal of General Practice |بەرگ=٦٥|issue=631 |پەڕەکان=٦٣.١–٦٤|doi=10.3399/bjgp15X683449 |pmc=٤٣٢٥٤٥٤|pmid=٢٥٦٢٤٢٨٥}}</ref> ==== پیاوان ==== لە پیاواندا ئەوانەی هەوکردنی کلامیدیایان هەیە نیشانەکانی هەوکردنی تووشکەری میزڵدان لە نزیکەی 50%ی حاڵەتەکاندا نیشان دەدەن. ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە ڕوو بدەن بریتین لە: هەستکردن بە ئازار یان سووتانەوە لە کاتی میزکردن، دەردانی نائاسایی لە [[کێری مرۆڤ|ئەندامی نێرینە]]، ئازار یان ئاوسانی [[گون|کۆئەندامی زاوزێ]]، یان تا. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، کلامیدیا لە پیاوان دەتوانێت بڵاوبێتەوە بۆ کۆئەندامی زاوزێ و دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، کە لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی [[نەزۆکی]] ئەگەر چارەسەر نەکرێت.<ref name="NHS Chlamydia page" /> هەروەها کلامیدیا هۆکارێکی ئەگەرییە بۆ [[ھەوکردنی پرۆستات|هەوکردنی پرۆستات]] لە پیاواندا، هەرچەندە پەیوەندیی وردی لە هەوکردنی پرۆستاتدا ئەستەمە بەهۆی ئەگەری پیسبوون بەهۆی هەوکردنی میزڵدانەوە.<ref name="urology">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wagenlehner FM, Naber KG, Weidner W |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydial infections and prostatitis in men |journal=BJU International |بەرگ=٩٧|issue=4 |پەڕەکان=٦٨٧–٦٩٠|doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06007.x |pmid=١٦٥٣٦٧٥٤|s2cid=34481915 |doi-access=free}}</ref> === نەخۆشی چاو === <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{سەرەکی|Trachoma}} [[پەڕگە:SOA-conjunctivitis.jpg|وێنۆک|هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا]] تراکۆمای هەوکردنی درێژخایەنی پێڵوی چاوە کە بەهۆی ''کلامیدیا تراکۆماتیسەوە'' دروست دەبێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Medical-surgical nursing: assessment and management of clinical problems|vauthors=Lewis SM|ئەوانی تر=Bucher, Linda; Heitkemper, Margaret M. (Margaret McLean); Harding, Mariann|ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٢٣-٣٢٨٥٢-٤|edition=10th|شوێن=St. Louis, Missouri|oclc=٩٤٤٤٧٢٤٠٨}}</ref> سەردەمانێک هۆکاری سەرەکی کوێربوون بووە لە سەرانسەری جیهاندا، بەڵام ڕۆڵەکەی لە 15%ی حاڵەتەکانی کوێربوون بەهۆی تراکۆماوە لە ساڵی 1995 بۆ 3.6% لە ساڵی 2002 کەمیکردووە<ref name="WHO1995">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Thylefors B, Négrel AD, Pararajasegaram R, Dadzie KY |ساڵ=١٩٩٥|سەردێڕ=Global data on blindness |ناونیشان=http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٧٣|issue=1 |پەڕەکان=١١٥–١٢١|pmc=٢٤٨٦٥٩١|pmid=٧٧٠٤٩٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080625212421/http://whqlibdoc.who.int/bulletin/1995/Vol73-No1/bulletin_1995_73(1)_115-121.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="WHO2002">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Resnikoff S, Pascolini D, Etya'ale D, Kocur I, Pararajasegaram R, Pokharel GP, Mariotti SP |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Global data on visual impairment in the year 2002 |journal=Bulletin of the World Health Organization |بەرگ=٨٢|issue=11 |پەڕەکان=٨٤٤–٨٥١|pmc=٢٦٢٣٠٥٣|pmid=١٥٦٤٠٩٢٠}}</ref> هەوکردنەکە دەتوانرێت لە چاوەوە بۆ چاو بە پەنجە، خاولی هاوبەش یان قوماش، کۆکە و پژمین و مێشبینی چاو بڵاوبێتەوە.<ref name="LancetTrachoma">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mabey DC, Solomon AW, Foster A |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٣|سەردێڕ=Trachoma |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٢|issue=9379 |پەڕەکان=٢٢٣–٢٢٩|doi=10.1016/S0140-6736(03)13914-1 |pmid=١٢٨٨٥٤٨٦|s2cid=208789262}}</ref> نیشانەکانی بریتین لە دەردانی چاوی [[کێم|چڵکدار]]، خوران، سووربوونەوە و ئاوسانی قاپ.<ref name=":0" /> هەروەها منداڵانی تازە لەدایکبوو دەتوانن لە ڕێگەی منداڵبوونەوە تووشی هەوکردنی چاوی کلامیدیا ببن (بڕوانە خوارەوە). بە بەکارهێنانی ستراتیژی SAFE (کورتی نەشتەرگەری بۆ برژانگەکانی ناو گەشەکردن یان وەرگەڕان، [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]]، پاکوخاوێنی دەموچاو، و باشترکردنی ژینگە)، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی|ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی]] ئامانجی (بە بێ سەرکەوتن) بۆ نەهێشتنی جیهانی تراکۆمای تا ساڵی 2020 (دەستپێشخەریی GET 2020).<ref name="LancetSAFE">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Ngondi J, Onsarigo A, Matthews F, Reacher M, Brayne C, Baba S, Solomon AW, Zingeser J, Emerson PM |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Effect of 3 years of SAFE (surgery, antibiotics, facial cleanliness, and environmental change) strategy for trachoma control in southern Sudan: a cross-sectional study |journal=Lancet |بەرگ=٣٦٨|issue=9535 |پەڕەکان=٥٨٩–٥٩٥|doi=10.1016/S0140-6736(06)69202-7 |pmid=١٦٩٠٥٠٢٣|s2cid=45018412}}</ref> نەخشەی ڕێگای نوێکراوی کۆبوونەوەی تەندروستی جیهانی نەخۆشییە گەرمەکانی پشتگوێخستووە (2021-2030) ساڵی 2030 وەک هێڵی کاتیی نوێ بۆ نەهێشتنی جیهانی دیاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trachoma|سەردێڕ=Trachoma |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.who.int |زمان=en}}</ref> === جومگەکان === هەروەها کلامیدیا لەوانەیە ببێتە هۆی هەوکردنی جومگەکانی کارلێککەر - سێ بەشە هەوکردنی جومگەکان، هەوکردنی پێڵوی چاو و هەوکردنی میزڵدان- بە تایبەت لە گەنجەکاندا. لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ١٥ هەزار پیاو تووشی هەوکردنی جومگەی کارلێککەر دەبن بەهۆی تووشبوون بە کلامیدیا و نزیکەی ٥ هەزار پیاویش بۆ هەمیشە تووشی هەوکردنی جومگەکان دەبن. دەتوانێت لە هەردوو ڕەگەزدا ڕووبدات، هەرچەندە زیاتر لە پیاواندا باو دەبێت.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> === کۆرپە === نیوەی هەموو ئەو کۆرپانەی کە لە دایکانی تووشبوو بە کلامیدیا لەدایک دەبن، بەم نەخۆشییە لەدایک دەبن. کلامیدیا دەتوانێت کاریگەری لەسەر کۆرپە هەبێت بە هۆی لەباربردنی خۆبەخۆ؛ لەدایکبوونی پێشوەختە; هەوکردنی پێڵوی چاو, کە لەوانەیە ببێتە هۆی کوێربوون؛ و [[سیەسۆ|هەوکردنی سییەکان]].<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> هەوکردنی پێڵوی چاو بەهۆی کلامیدیا بە شێوەیەکی گشتی هەفتەیەک دوای لەدایکبوون ڕوودەدات (بە بەراورد لەگەڵ هۆکارە کیمیاییەکان (لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا) یان سۆزی (٢-٥ ڕۆژ)).<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Palliative Care in the United Kingdom |vauthors=Hansford P |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠١٠|ئیش=Oxford Textbook of Palliative Nursing |پەڕەکان=١٢٦٥–١٢٧٤|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780195391343.003.0072 |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٩١٣٤-٣}}</ref> === مەرجەکانی تر === هەروەها سیرۆڤارێکی جیاوازی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' هۆکاری لیمفۆگرانولۆما ڤینێریۆمە، کە هەوکردنی [[لیمفەگرێ|گرێ لیمفاوییەکان]] و [[لوولەی لیمفی|لیمفاویەکانە]]. بەزۆری لەگەڵ برینی ئەندامی زاوزێ و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە بڕبڕەی پشتدا دەردەکەوێت، بەڵام لەوانەیە وەک هەوکردنی کۆم، [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تا]] یان ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان لە ناوچەکانی تری جەستەدا دەربکەوێت.<ref name="proctitis">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Williams D, Churchill D |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Ulcerative proctitis in men who have sex with men: an emerging outbreak |journal=BMJ |بەرگ=٣٣٢|issue=7533 |پەڕەکان=٩٩–١٠٠|doi=10.1136/bmj.332.7533.99 |pmc=١٣٢٦٩٣٦|pmid=١٦٤١٠٥٨٥}}</ref> == گواستنەوە == کلامیدیا دەتوانێت لە کاتی سێکسی زێ، کۆم، زارەکی، یان دەستی یان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانە تووشبووەکان وەکو پێڵوی چاو بگوازرێتەوە. هەروەها دەتوانرێت کلامیدیا لە دایکی تووشبووەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆرپەکەی لە کاتی منداڵبوون لە ڕێگەی زێیەوە.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref> گریمانە دەکرێت کە ئەگەری تووشبوون ڕێژەیی بێت لەگەڵ ژمارەی ئەو بەکتریایانەی مرۆڤ بەرکەوتەی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gambhir M, Basáñez MG, Turner F, Kumaresan J, Grassly NC |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Trachoma: transmission, infection, and control |journal=The Lancet. Infectious Diseases |بەرگ=٧|issue=6 |پەڕەکان=٤٢٠–٤٢٧|doi=10.1016/S1473-3099(07)70137-8 |pmid=١٧٥٢١٥٩٥}}</ref> توێژینەوەکانی ئەم دواییە بە بەکارهێنانی PCRی دیجیتاڵی دڵۆپ و تاقیکردنەوەکانی توانای ژیان بەڵگەی توانای ژیانی بەرزی ''سی'' . ''سی''.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Karlsson |یەکەم=Philip A. |دوایین٢=Wänn |یەکەم٢=Mimmi |دوایین٣=Wang |یەکەم٣=Helen |دوایین٤=Falk |یەکەم٤=Lars |دوایین٥=Herrmann |یەکەم٥=Björn |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Highly viable gastrointestinal Chlamydia trachomatis in women abstaining from receptive anal intercourse |journal=Scientific Reports |زمان=en |بەرگ=١٥|issue=1 |bibcode=2025NatSR..15.1641K |doi=10.1038/s41598-025-85297-4 |issn=2045-2322 |pmc=١١٧٢٤٠٣٦|pmid=٣٩٧٩٤٤٣٨|article-number=1641}}</ref> == فیزیۆلۆژیای نەخۆشی == بەکتریاکانی کلامیدیا توانای دامەزراندنی پەیوەندی درێژخایەنیان لەگەڵ خانەکانی خانەخوێدا هەیە. کاتێک خانەیەکی خانەخوێی تووشبوو برسی دەبێت لە ماددە خۆراکییە جیاوازەکان وەک [[ترشی ئەمینی|ترشە ئەمینیەکان]] (بۆ نموونە، تریپتۆفان )،<ref name="pmid17724071">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Leonhardt RM, Lee SJ, Kavathas PB, Cresswell P |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Severe tryptophan starvation blocks onset of conventional persistence and reduces reactivation of Chlamydia trachomatis |journal=Infection and Immunity |بەرگ=٧٥|issue=11 |پەڕەکان=٥١٠٥–٥١١٧|doi=10.1128/IAI.00668-07 |pmc=٢١٦٨٢٧٥|pmid=١٧٧٢٤٠٧١}}</ref> [[ئاسن]]، یان [[ڤیتامین|ڤیتامینەکان]]، ئەمە دەرئەنجامێکی نەرێنی بۆ بەکتریاکانی کلامیدیا دەبێت چونکە زیندەوەران وابەستەی خانەی خانەخوێیە بۆ ئەم ماددە خۆراکیانە. توێژینەوە درێژخایەنەکانی کۆهۆرت ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی 50%ی ئەوانەی تووشبوون لە ماوەی ساڵێکدا، 80% لە ماوەی دوو ساڵدا و 90% لە ماوەی سێ ساڵدا پاک دەبنەوە.<ref name="Fairley2007">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fairley CK, Gurrin L, Walker J, Hocking JS |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠٠٧|سەردێڕ="Doctor, how long has my Chlamydia been there?" Answer: ".... years" |journal=Sexually Transmitted Diseases |بەرگ=٣٤|issue=9 |پەڕەکان=٧٢٧–٧٢٨|doi=10.1097/OLQ.0b013e31812dfb6e |pmid=١٧٧١٧٤٨٦|doi-access=free}}</ref> بەکتریا برسیەکانی کلامیدیا دەتوانن بچنە ناو دۆخێکی گەشەکردنی بەردەوامەوە کە تێیدا دابەشبوونی خانەکان ڕادەگرن و لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە ناڕێک دەبن بە زیادبوونی قەبارەیان.<ref name="pmid16338585">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Mpiga P, Ravaoarinoro M |ساڵ=٢٠٠٦|سەردێڕ=Chlamydia trachomatis persistence: an update |journal=Microbiological Research |بەرگ=١٦١|issue=1 |پەڕەکان=٩–١٩|doi=10.1016/j.micres.2005.04.004 |pmid=١٦٣٣٨٥٨٥}}</ref> زیندەوەرە بەردەوامەکان بە توانای ژیانیان دەمێننەوە چونکە توانای گەڕانەوەیان هەیە بۆ دۆخی گەشەکردنی ئاسایی کاتێک بارودۆخەکانی خانەی خانەخوێ باشتر دەبن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=r4vtDwAAQBAJ&dq=persistent+organisms+remain+viable+as+they+are+capable+of+returning+to+a+normal+growth+state+once+conditions+in+the+host+cell+improve&pg=PA202|سەردێڕ=Textbook of Microbiology|vauthors=Kushwaha AK|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Dr. A.K KUSHWAHA|زمان=en}}</ref> مشتومڕ هەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بەردەوامبوون پەیوەندییەکی هەیە یان نا: هەندێک پێیان وایە کە بەکتریا بەردەوامەکانی کلامیدیا هۆکاری نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کلامیدیایە. هەندێک لە ئانتیبایۆتیکەکانی وەک β-لاکتامەکان دەرکەوتووە کە دۆخێکی گەشەسەندنی هاوشێوەی بەردەوام هان دەدەن.<ref name="bayramova2018insight">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Bayramova F, Jacquier N, Greub G |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Insight in the biology of Chlamydia-related bacteria |journal=Microbes and Infection |بڵاوکەرەوە=Elsevier |بەرگ=٢٠|issue=7–8 |پەڕەکان=٤٣٢–٤٤٠|doi=10.1016/j.micinf.2017.11.008 |pmid=٢٩٢٦٩١٢٩|doi-access=free}}</ref><ref name="klockner2016deconstructing">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Biology of Chlamydia|vauthors=Klöckner A, Bühl H, Viollier P, Henrichfreise B|بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing|ساڵ=٢٠١٨|ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٧١٢٣٢-١|editor-last=Häcker, Georg|زنجیرە=Current Topics in Microbiology and Immunology|بەرگ=٤١٢|شوێن=Cham|پەڕەکان=١–٣٣|chapter=Deconstructing the Chlamydial Cell Wall|doi=10.1007/82_2016_34|pmid=٢٧٧٢٦٠٠٤}}</ref> == دەستنیشانکردن == [[پەڕگە:ChlamydiaTrachomatisEinschlusskörperchen.jpg|وێنۆک|جەستەی وەرگرتنی ''کلامیدیا تراکۆماتیس'' (قاوەیی) لە کشتوکاڵی خانەی مەککۆی]] دەستنیشانکردنی هەوکردنی کلامیدیای ئەندامی زاوزێ لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ٢٠٠٦ بە خێرایی پەرەی سەند. تاقیکردنەوەکانی گەورەکردنی ترشی ناوکی (NAAT)، وەک کارلێکی زنجیرەیی پۆلیمیراز (PCR)، گەورەکردنی نێوەندگیری نووسینەوە (TMA)، و گەورەکردنی جێگۆڕکێی ڕیشاڵی DNA (SDA) ئێستا پایەی سەرەکین. NAAT بۆ کلامیدیا لەوانەیە لەسەر نمونەی پشکنینی نمونەیی لە ملی ڕەحم (ژن) یان میزڵدان (پیاو)، لەسەر پشکنینی زێی خۆ کۆکراوە، یان لەسەر میزی پووچەڵ ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Gaydos CA, Theodore M, Dalesio N, Wood BJ, Quinn TC |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Comparison of three nucleic acid amplification tests for detection of Chlamydia trachomatis in urine specimens |journal=Journal of Clinical Microbiology |بەرگ=٤٢|issue=7 |پەڕەکان=٣٠٤١–٣٠٤٥|citeseerx=10.1.1.335.7713 |doi=10.1128/JCM.42.7.3041-3045.2004 |pmc=٤٤٦٢٣٩|pmid=١٥٢٤٣٠٥٧}}</ref> NAAT بە هەستیاری نزیکەی 90% و تایبەتمەندی نزیکەی 99% خەمڵێندراوە، بەبێ گوێدانە وەرگرتنی نمونە لە پشکنینی ملی ڕەحم یان بە نمونەی میز.<ref name="Haugland2010">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Haugland S, Thune T, Fosse B, Wentzel-Larsen T, Hjelmevoll SO, Myrmel H |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٠|سەردێڕ=Comparing urine samples and cervical swabs for Chlamydia testing in a female population by means of Strand Displacement Assay (SDA) |journal=BMC Women's Health |بەرگ=١٠|issue=1 |doi=10.1186/1472-6874-10-9 |pmc=٢٨٦١٠٠٩|pmid=٢٠٣٣٨٠٥٨|doi-access=free |article-number=9}}</ref> لەو ژنانەی کە بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن لە کلینیکی هەوکردنی سێکسی کە پشکنینی میز نێگەتیڤە، پشکنینی دواتر بۆ ملی ڕەحم لە نزیکەی 2%ی کاتەکاندا بە پۆزەتیڤ مەزەندە کراوە.<ref name="Haugland2010" /> لە ئێستادا، NAATs تەنها بۆ تاقیکردنەوەی نمونەکانی میزەڵدان ڕەزامەندی ڕێکخراوەیی هەیە، هەرچەندە لێکۆڵینەوە خێرا پەرەسەندووەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە ئەنجامێکی جێی متمانە بدەن لەسەر نمونەکانی کۆم.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ویکیپیدیا:سەرچاوە پێویستە|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2026)">وەرگێڕان پێویستە</span>]]''&#x5D;</sup> بەهۆی باشتربوونی وردی تاقیکردنەوە، ئاسانکاری بەڕێوەبردنی نمونە، ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی نمونە، و ئاسانکاری سکرینکردنی ژن و پیاوی چالاک لە ڕووی سێکسییەوە، NAATs تا ڕادەیەکی زۆر جێگەی کولتوور، ستانداردی زێڕینی مێژوویی بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا و تاقیکردنەوەکانی پشکنەری گەورە نەکراویان گرتۆتەوە. تاقیکردنەوەی دووەم تاڕادەیەک بێهەستیارە، بە سەرکەوتوویی تەنها 60-80%ی هەوکردنەکان لە ژنانی بێ نیشانەدا دەستنیشان دەکات، و زۆرجار ئەنجامە پۆزەتیڤەکانی درۆ دەدات. کشتوکاڵ لە بارودۆخە هەڵبژێردراوەکاندا بەسوود دەمێنێتەوە و لە ئێستادا تاکە تاقیکردنەوە پەسەندکراوە بۆ تاقیکردنەوەی نمونەی غەیرە زاوزێ. هەروەها کشتوکاڵ تاکە ڕێگایە کە ڕێگە بە تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن دەدات دوای چارەسەرکردنی ئانتیبایۆتیک. هەروەها ڕێگاکانی تر هەن لەوانە: کارلێکی زنجیرەی لیگاز (LCR)، پشوودانی ڕاستەوخۆی دژەتەنی فلۆرۆسەنت، تاقیکردنەوەی بەرگری ئەنزیم ، و کشتوکاڵی خانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm|سەردێڕ=Recommendations for the Laboratory-Based Detection of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae — 2014 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160627175218/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6302a1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> نمونەی پشکنینی هەوکردنی کلامیدیا جیاوازی نیشان نادات کە ئایا نمونەکە لە ماڵەوە یان لە کلینیکدا کۆکراوەتەوە لە ڕووی ژمارەی ئەو نەخۆشانەی کە چارەسەر کراون. کاریگەرییەکانی لە نەخۆشە چاکبووەکان، دووبارە تووشبوونەوە، بەڕێوەبردنی هاوبەشەکان و سەلامەتی نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Fajardo-Bernal L, Aponte-Gonzalez J, Vigil P, Angel-Müller E, Rincon C, Gaitán HG, Low N |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Home-based versus clinic-based specimen collection in the management of Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٥|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD011317.pub2 |pmc=٨٦٦٦٠٨٨|pmid=٢٦٤١٨١٢٨|article-number=CD011317}}</ref> تاقیکردنەوە خێراکانی خاڵی چاودێری، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، وا بیرناکرێتەوە کە کاریگەر بن بۆ دەستنیشانکردنی کلامیدیا لە پیاوانی تەمەنی زاوزێ و ژنانی دووگیان نەبوو بەهۆی ڕێژەی بەرزی نێگەتیڤی درۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Grillo-Ardila CF, Torres M, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Rapid point of care test for detecting urogenital Chlamydia trachomatis infection in nonpregnant women and men at reproductive age |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD011708.pub2 |pmc=٦٩٨٨٨٥٠|pmid=٣١٩٩٥٢٣٨|article-number=CD011708}}</ref> == خۆپاراستن == خۆپاراستن بریتییە لە سێکس نەکردن، بەکارهێنانی [[کۆندۆم]]، یان سێکسکردن تەنها لە پەیوەندییەکی درێژخایەنی تاک هاوسەری یان فرەژنی لەگەڵ هاوبەشەکان کە پشکنینیان بۆ کراوە و پشتڕاستکراوەتەوە کە تووشی نەبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بەستەر=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ناونیشان=Sexually Transmitted Disease Surveillance 2014 – Chlamydia|سەردێڕ=Caution: chlamydia surveillance data ahead |وێبسایت=Centers for Disease Control and Prevention |بەستەری ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160610151338/http://www.cdc.gov/std/stats14/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> === سکرینکردن === بۆ ئەو ژنانەی کە لە ڕووی سێکسییەوە چالاکن و دووگیان نین، پێشنیار دەکرێت پشکنین بۆ ئەو کەسانە بکرێت کە تەمەنیان لە خوار ٢٥ ساڵەوەیە و ئەوانی دیکەش مەترسی تووشبوونیان لەسەرە.<ref name="AmFamPhys">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, Petitti D, Sawaya GF |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=USPSTF recommendations for STI screening |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٧|issue=6 |پەڕەکان=٨١٩–٨٢٤|pmid=١٨٣٨٦٥٩٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMeyersWolffGregoryMarion2008">Meyers D, Wolff T, Gregory K, Marion L, Moyer V, Nelson H, et&nbsp;al. (March 2008). [https://web.archive.org/web/20210828031335/https://www.aafp.org/afp/2008/0315/p819.html "USPSTF recommendations for STI screening"]. ''American Family Physician''. '''77''' (6): <span class="nowrap">819–</span>824. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18386598 18386598]. Archived from [http://www.aafp.org/afp/20080315/819.html the original] on 28 August 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 March</span> 2008</span>.</cite></ref> هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە مێژووی هەوکردنی کلامیدیا یان هەوکردنی سێکسی تر، هاوبەشی سێکسی نوێ یان چەندین هاوبەش، و بەکارهێنانی [[کۆندۆم|کۆندۆمی]] ناتەبایی.<ref name="USPSTF">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=((U.S. Preventive Services Task Force)) |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement |ناونیشان=http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=Annals of Internal Medicine |بەرگ=١٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٢٨–١٣٤|doi=10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172 |pmid=١٧٥٧٦٩٩٦|s2cid=35816540 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٠٨}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-vanc-accept" data-ve-ignore="" id="CITEREFU.S._Preventive_Services_Task_Force2007">U.S. Preventive Services Task Force (July 2007). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm "Screening for chlamydial infection: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement"]</span>. ''Annals of Internal Medicine''. '''147''' (2): <span class="nowrap">128–</span>134. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172|10.7326/0003-4819-147-2-200707170-00172]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576996 17576996]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:35816540 35816540]. [https://web.archive.org/web/20080303022755/http://www.ahrq.gov/clinic/uspstf07/chlamydia/chlamydiars.htm Archived] from the original on 3 March 2008.</cite> </ref> بۆ ژنانی دووگیان، ڕێنماییەکان جیاوازن: سکرینکردنی ئەو ژنانەی کە تەمەنیان هەیە یان هۆکارەکانی تری مەترسیدار لەلایەن هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی خوار ٢٥ ساڵ دەکات) و ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ پزیشکانی خێزان (کە پێشنیاری سکرینکردنی ژنانی تەمەن ٢٥ ساڵ یان کەمتر دەکات) پێشنیار دەکرێت. کۆلێژی پزیشکانی منداڵبوون و ئافرەتانی ئەمریکی پێشنیاری سکرینکردنی هەموو ئەوانەی لە مەترسیدان، لە کاتێکدا سەنتەری کۆنترۆڵکردن و خۆپاراستن لە نەخۆشیەکان پێشنیاری پشکنینی گشتگیر بۆ ژنانی دووگیان دەکەن.<ref name="AmFamPhys" /> USPSTF دان بەوەدا دەنێت کە لە هەندێک کۆمەڵگادا ڕەنگە هۆکاری مەترسی تر هەبن بۆ تووشبوون، وەک نەتەوە.<ref name="AmFamPhys" /> پێشنیارەکانی بنەمادار بە بەڵگە بۆ دەستپێکردنی سکرینکردن، نێوانەکان و کۆتاییهێنان لە ئێستادا ناتوانرێت.<ref name="AmFamPhys" /> بۆ پیاوان، USPSTF بەو ئەنجامە دەگا کە بەڵگەکان لە ئێستادا بەس نین بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا سکرینکردنی بەردەوامی پیاوان بۆ کلامیدیا سوودی هەیە یان نا.<ref name="USPSTF" /> ئەوان پێشنیاری پشکنینی بەردەوامی ئەو پیاوانە دەکەن کە مەترسی تووشبوونیان بە ئایدز یان سفلیس زیاترە.<ref name="USPSTF" /> پێداچوونەوەیەکی کۆکرین دەریخست کە کاریگەرییەکانی سکرینکردن لە ڕووی گواستنەوەی کلامیدیا نادیارن بەڵام سکرینکردن ڕەنگە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی هەوکردنی حەوز لە ژناندا کەم بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Low N, Redmond S, Uusküla A, van Bergen J, Ward H, Andersen B, Götz H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Screening for genital chlamydia infection |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=٢٠١٦|issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010866.pub2 |pmc=٦٤٥٧٦٤٣|pmid=٢٧٦٢٣٢١٠|article-number=CD010866}}</ref> لە بەریتانیا خزمەتگوزاری تەندروستی نیشتمانی (NHS) ئامانجی ئەوەیە: # ڕێگریکردن و کۆنترۆڵکردنی هەوکردنی کلامیدیا لە ڕێگەی دۆزینەوەی پێشوەختە و چارەسەرکردنی هەوکردنی بێ نیشانە؛ # کەمکردنەوەی گواستنەوەی بەرەوپێش بۆ هاوبەشە سێکسییەکان؛ # ڕێگریکردن لە دەرئەنجامەکانی هەوکردنی چارەسەرنەکراو؛ # ساڵانە لانیکەم لەسەدا ٢٥ی ئەو دانیشتووانەی کە لە خوار ٢٥ ساڵەوە چالاکیی سێکسی دەکەن، تاقی بکەرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090504185725/http://www.chlamydiascreening.nhs.uk/ps/data/data_tables.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٠٩|وێبگە=www.chlamydiascreening.nhs.uk}}</ref> # دوای چارەسەرکردن دووبارە پشکنین بکە.<ref name="DesaiWoodhall2015">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Desai M, Woodhall SC, Nardone A, Burns F, Mercey D, Gilson R |ڕێکەوت=ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Active recall to increase HIV and STI testing: a systematic review |journal=Sexually Transmitted Infections |بەرگ=٩١|issue=5 |پەڕەکان=٣١٤–٣٢٣|doi=10.1136/sextrans-2014-051930 |pmid=٢٥٧٥٩٤٧٦|وتەگێڕانەوە=Strategies for improved follow up care include the use of text messages and emails from those who provided treatment. |doi-access=free}}</ref> == چارەسەر == هەوکردنی ''سی.تراکۆماتیس'' دەتوانرێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە [[دژەزیندەیی|دژەزیندەییەکان]] چارەسەر بکرێت. ڕێنماییەکان پێشنیاری ئازیترۆمایسین، دۆکسیسایکلین، ئێریترۆمایسین، لیڤۆفلۆکساسین، یان ئۆفلۆکساسین دەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://archive.org/details/sanfordguidetoan00davi_0/page/20|سەردێڕ=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|بڵاوکەرەوە=Antimicrobial Therapy, Inc.|ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٨٠٨-٦٥-٢|veditors=Eliopoulos GM, Gilbert DN, Moellering RC|شوێن=Sperryville, VA|پەڕەکان=[https://archive.org/details/sanfordguidetoan٠٠davi_٠/page/٢٠ ٢٠]}}</ref> لە پیاوان، دۆکسیسایکلین (100 میلیگرام دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی 7 ڕۆژ) ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە ئازیترۆمایسین (1 گرام تاکە ژەمە دەرمان) بەڵام بەڵگەکان بۆ کاریگەری ڕێژەیی ئانتیبایۆتیکەکان لە ژناندا زۆر نادیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Páez-Canro C, Alzate JP, González LM, Rubio-Romero JA, Lethaby A, Gaitán HG |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Antibiotics for treating urogenital Chlamydia trachomatis infection in men and non-pregnant women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |بەرگ=١|issue=1 |doi=10.1002/14651858.CD010871.pub2 |pmc=٦٣٥٣٢٣٢|pmid=٣٠٦٨٢٢١١|article-number=CD010871}}</ref> ئەو مادانەی کە لە کاتی دووگیانیدا پێشنیار دەکرێن بریتین لە ئێریترۆمایسین یان [[ئەمۆکسیسیلین]].<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="urlDiagnosis and Treatment of Chlamydia trachomatis Infection - April 15, 2006 - American Family Physician">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Miller KE |ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Diagnosis and treatment of Chlamydia trachomatis infection |ناونیشان=http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |journal=American Family Physician |بەرگ=٧٣|issue=8 |پەڕەکان=١٤١١–١٤١٦|pmid=١٦٦٦٩٥٦٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111127054457/http://www.aafp.org/afp/2006/0415/p1411.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}}</ref> بژاردەیەک بۆ چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی ئەوانەی کە تووشی کلامیدیا یان [[سووزەنەک|سۆزی بوون]] بریتییە لە چارەسەری هاوبەشی منداڵ کە لەلایەن نەخۆشەوە پێشکەش دەکرێت (PDT یان PDPT)، کە بریتییە لە پراکتیکی چارەسەرکردنی هاوبەشە سێکسییەکانی حاڵەتەکانی ئیندێکس بە دابینکردنی ڕەچەتە یان دەرمان بۆ نەخۆشەکە بۆ ئەوەی بیباتە هاوبەشەکەی بەبێ ئەوەی دابینکەری چاوەدێری تەندروستی سەرەتا پشکنینی هاوبەشەکەی بکات. دوای چارەسەرکردن پێویستە کەسەکان دوای سێ مانگ جارێکی تر پشکنینیان بۆ بکرێتەوە بۆ ئەوەی بزانرێت دووبارە تووشبوونیان بە نەخۆشییەکە.<ref name="CDC2015">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm|سەردێڕ=Chlamydial Infections - 2015 STD Treatment Guidelines |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm "2015 Sexually Transmitted Diseases Treatment Guidelines"]. CDC. 4 June 2015. [https://web.archive.org/web/20160611072758/http://www.cdc.gov/std/tg2015/chlamydia.htm Archived] from the original on 11 June 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2016</span>.</cite></ref> تاقیکردنەوەی چارەسەرکردن لەوانەیە پۆزەتیڤی درۆ بێت بەهۆی سنوورداربوونی NAAT لە چوارچێوەی بەکتریا (نەک ڤایرۆسی)دا، لەبەرئەوەی ماددە بۆماوەییە ئامانجدارەکان لەوانەیە لە غیابی زیندەوەرە زیندووەکاندا بەردەوام بن.<ref name="toc">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Dukers-Muijrers N, Morré S, Speksnijder A, Sande M, Hoebe C |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٢|سەردێڕ=''Chlamydia trachomatis'' Test-of-Cure Cannot Be Based on a Single Highly Sensitive Laboratory Test Taken at Least 3 Weeks after Treatment |journal=PLOS ONE |بەرگ=٧|issue=3 |bibcode=2012PLoSO...734108D |doi=10.1371/journal.pone.0034108 |pmc=٣٣١٤٦٩٨|pmid=٢٢٤٧٠٥٢٦|doi-access=free |article-number=e34108}}</ref> == پەتازانیی == [[پەڕگە:Chlamydia_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|وێنۆک|ساڵی ژیانی ڕێکخراو بە کەمئەندامی (DALY) بۆ کلامیدیا بۆ هەر 100,000 کەس&nbsp;دانیشتووانی ساڵی ٢٠٠٤ <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ساڵ=٢٠٠٤|ناونیشان=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|سەردێڕ=WHO {{!}} Disease and injury country estimates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=World Health Organization}}</ref> ]] لە ئاستی جیهانیدا، تا ساڵی ٢٠١٥، کلامیدیای گواستراوەی سێکسی نزیکەی ٦١ ملیۆن کەس تووشی دەبێت.<ref name="GBD2015Pre">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٥٤٥–١٦٠٢|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6 |pmc=٥٠٥٥٥٧٧|pmid=٢٧٧٣٣٢٨٢}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVosAllenAroraBarber2016">Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1545–</span>1602. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6|10.1016/S0140-6736(16)31678-6]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5055577 5055577]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733282 27733282].</cite></ref> لە ئافرەتان (3.8%) زیاترە لە پیاوان (2.5%).<ref name="LancetEpi2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٠|issue=9859 |پەڕەکان=٢١٦٣–٢١٩٦|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2 |pmc=٦٣٥٠٧٨٤|pmid=٢٣٢٤٥٦٠٧}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٠٠ کەس.<ref name="GBD2015De">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR, etal |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 |journal=Lancet |بەرگ=٣٨٨|issue=10053 |پەڕەکان=١٤٥٩–١٥٤٤|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1 |pmc=٥٣٨٨٩٠٣|pmid=٢٧٧٣٣٢٨١}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWangNaghaviAllenBarber2016">Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et&nbsp;al. (October 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015"]. ''Lancet''. '''388''' (10053): <span class="nowrap">1459–</span>1544. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1|10.1016/s0140-6736(16)31012-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 5388903]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27733281 27733281].</cite></ref> لە ئەمریکا نزیکەی 1.6 ملیۆن حاڵەت لە ساڵی 2023دا تۆمارکراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cdc.gov/sti-statistics/annual/index.html|سەردێڕ=Sexually Transmitted Infections Surveillance, 2024 (Provisional) |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> CDC مەزەندە دەکات کە ئەگەر یەکێک حاڵەتە ڕاپۆرتنەکراوەکان بگرێتەوە ساڵانە نزیکەی 2.9 ملیۆن حاڵەت هەیە.<ref name="CDC2016Stat">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia-detailed.htm|سەردێڕ=Detailed STD Facts - Chlamydia |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention |زمان=en-us}}</ref> نزیکەی 3%ی گەورەساڵانی گەنجی تەمەن 18-29 ساڵ تووشی دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Torrone E, Papp J, Weinstock H |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Prevalence of Chlamydia trachomatis genital infection among persons aged 14-39 years--United States, 2007-2012 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |بەرگ=٦٣|issue=38 |پەڕەکان=٨٣٤–٨٣٨|pmc=٤٥٨٤٦٧٣|pmid=٢٥٢٥٤٥٦٠}}</ref> [[ئەمریکییە ئەفریقییەکان]] ڕێژەی تووشبوونیان بە کلامیدیا بە شێوەیەکی ناڕێژەیی زیاترە بە بەراورد بە گروپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی دیکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/health-disparities-hiv-std-tb-hepatitis/populations/black-african-american.html|سەردێڕ=Health Disparities in Black or African American People |وێبگە=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> هەوکردنی کلامیدیا باوترین هەوکردنی بەکتریایە کە لە ڕێگەی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە لە بەریتانیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia/|سەردێڕ=Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120913212016/http://www.hpa.org.uk/Publications/InfectiousDiseases/Factsheets/factChlamydia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠١٢}}</ref> کلامیدیا ساڵانە دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٥٠ هەزار حاڵەتی هەوکردنی ئیپیدیدیمیت لە ئەمریکا. کلامیدیا ساڵانە لە ئەمریکا دەبێتە هۆی ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ هەزار حاڵەتی PID. ئەو ژنانەی تووشی کلامیدیا بوون، ئەگەری تووشبوونیان بە ڤایرۆسی ئایدز تا پێنج هێندە زیاترە، ئەگەر بەرکەوتنیان هەبێت.<ref name="CDC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm|سەردێڕ=STD Facts - Chlamydia |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.cdc.gov/std/Chlamydia/STDFact-Chlamydia.htm "STD Facts – Chlamydia"]. Center For Disease Control. 16 December 2014. [https://web.archive.org/web/20150714002621/http://www.cdc.gov/std/chlamydia/stdfact-chlamydia.htm Archived] from the original on 14 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 July</span> 2015</span>.</cite></ref>{{Clear}} == هەروەها سەیری بکە == * توێژینەوەی کلامیدیا == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{پۆلی کۆمنز|Chlamydia infections}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia لاپەڕەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر کلامیدیا] * [https://www.cdc.gov/chlamydia/about/ دەربارەی کلامیدیا] لە CDC <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{STD/STI}}{{Bacterial cutaneous infections}}{{Medical resources}}{{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:CS1:Vancouver names with accept markup]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] mkz9qwoqu10n4qx6n26e1igt45gemzw 0 296514 1590186 1590171 2026-06-14T12:01:48Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1590186 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Fullerene_Nanogears_-_GPN-2000-001535.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|گێڕە نانۆییەکانی فولەرین]] '''نانۆتەکنەلۆژیا''' بریتییە لە دەستکاریکردنی و بەکارهێنای ئەو ماددانەی کە لانی کەم یەکێک لە [[ڕەھەند|ڕەهەندەکانیان]] (دوورییەکانیان) قەبارەکەی لە نێوان ١ بۆ ١٠٠ نانۆمەتر (nm) دەبێت. لەم ئاستەدا، کە بەگشتی بە '''ئاستی نانۆ''' (nanoscale) ناسراوە، [[ڕووبەری ڕوو]] و کاریگەریی [[میکانیکی کوانتۆم|میکانیکی کوانتەم]] ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە وەسفکردن و لێکدانەوەی تایبەتمەندییەکانی ماددەدا. ئەم پێناسەیەی نانۆتەکنەلۆژیا سەرجەم ئەو توێژینەوە و تەکنەلۆژیایانە دەگرێتەوە کە مامەڵە لەگەڵ ئەم تایبەتمەندییە دەکەن. حاڵەتێکی باوە کە ووشەی "نانۆتەکنەلۆژیاکان" (nanotechnologies) و هەروەها "تەکنەلۆژیاکانی ئاستی نانۆ" بەکاربهێنرێت بۆ ئاماژەدان بەو توێژینەوە و بەکارهێنانانەی کە خەسڵەتە هاوبەشەکەیان بریتییە لە قەبارەکەیان (پێوەرەکەیان). <ref name="Engines1" /> لە ڕابردوودا، تێگەیشتن بۆ نانۆتەکنەلۆژیا ئاماژە بوو بۆ ئامانجێکی تەکنەلۆژیی دیاریکراو کە برییتی بوو لە دەستکاریکردنی [[گەرد]] و [[گەردیلە|گەردیلەکان]] بە شێوەیەکی زۆر ورد بە مەبەستی دروستکردنی بەرهەمە قەبارە گەورەتر (macroscale)، کە ئێستا ئەم بوارە بە نانۆتەکنەلۆژیای گەردیلەیی (molecular nanotechnology) ناودەبرێت. <ref name="Nanotsystems" /> هاوواتایەکی نزیک لە "نانۆتەکنەلۆژیا" بریتییە لە زانستی نانۆ (nanoscience) (واتە: نانۆفیزیا، نانۆکیمیا، نانۆبایۆلۆجی و نانۆئینفۆرماتیک)؛ بەڵام، زاراوەی "زانستی نانۆ" زیاتر جەخت لەسەر لایەنە زانستییە پەتییەکانی بوارەکە دەکاتەوە، لە کاتێکدا نانۆتەکنەلۆژیا، شێوازەکان و پرۆسەکان (بۆ نموونە، نانۆلیثۆگرافی - nanolithography و هەستەوەرە نانۆزیندەییەکان - nanobiosensing) دەرئەنجامە  دیارەکانی بەکارهێنانی زانستەکانی نانۆن (وەک، ئەندازیاریی نانۆ و پزیشکیی نانۆ). نانۆتەکنەلۆژیا کاتێک لە ڕوانگەی قەبارە و پێوەرەوە پێناسە دەکرێت، چەندین بواری زانستی لەخۆدەگرێت، وەک زانستی ڕووکار (surface science)، کیمیای ئەندامی، زیندەزانیی گەردیلەیی (molecular biology)، فیزیای نیمچەگەیەنەرەکان، عەمبارکردنی وزە، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hubler A |ڕێکەوت=٢٠١٠|سەردێڕ=Digital quantum batteries: Energy and information storage in nanovacuum tube arrays |journal=Complexity |بەرگ=١٥|issue=5 |پەڕەکان=٤٨–٥٥|doi=10.1002/cplx.20306 |issn=1076-2787 |s2cid=6994736 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Shinn E |ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=Nuclear energy conversion with stacks of graphene nanocapacitors |journal=Complexity |بەرگ=١٨|issue=3 |پەڕەکان=٢٤–٢٧|bibcode=2013Cmplx..18c..24S |doi=10.1002/cplx.21427 |s2cid=35742708}}</ref> [[ئەندازیاری]] ، <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Carbon Nanotubes and Nano Sensors: Vibrations, Buckling, and Ballistic Impact|vauthors=Elishakoff I, Dujat K, Muscolino G, Bucas S, Natsuki T, Wang CM, Pentaras D, Versaci C, Storch J, Challamel N, Zhang Y|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٨٢١-٣٤٥-٦}}</ref> وردە-دروستکردن (microfabrication)، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Lyon D, Hubler A |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=Gap size dependence of the dielectric strength in nano vacuum gaps |journal=[[IEEE Transactions on Dielectrics and Electrical Insulation]] |بەرگ=٢٠|issue=4 |پەڕەکان=١٤٦٧–٧١|bibcode=2013ITDEI..20.1467L |doi=10.1109/TDEI.2013.6571470 |s2cid=709782}}</ref> و ئەندازیاری گەردیلەیی لەخۆدەگرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Saini R, Saini S, Sharma S |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Nanotechnology: the future medicine |journal=Journal of Cutaneous and Aesthetic Surgery |بەرگ=٣|issue=1 |پەڕەکان=٣٢–٣٣|doi=10.4103/0974-2077.63301 |pmc=٢٨٩٠١٣٤|pmid=٢٠٦٠٦٩٩٢|doi-access=free}}</ref> توێژینەوە و بەکارهێنانە پەیوەندیدارەکانی ئەم بوارە پانتایەکی فراوان داگیردەکەن، هەر لە پەرەپێدانی فیزیای ئامێرە باوەکانەوە بگرە تا دەگاتە خۆ-کۆکردنەوەی گەردیلەیی (molecular self-assembly)، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Belkin A, Hubler A, Bezryadin A |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=Self-assembled wiggling nano-structures and the principle of maximum entropy production |journal=Scientific Reports |بەرگ=٥|bibcode=2015NatSR...5.8323B |doi=10.1038/srep08323 |pmc=٤٣٢١١٧١|pmid=٢٥٦٦٢٧٤٦|article-number=8323}}</ref> هەروەها لە پەرەپێدانی ماددەی نوێ بە قەبارەی نانۆییەوە تا دەگاتە کۆنترۆڵکردنی ڕاستەوخۆی ماددە لەسەر ئاستی [[گەردیلە|گەردیلەی]]. نانۆتەکنەلۆژیا لەوانەیە بتوانێت ماددە و ئامێری نوێ بە چەندین بەکارهێنانی هەمەجۆرەوە دروست بکات، وەک لە بوارەکانی پزیشکیی نانۆ (nanomedicine)، ئەلیکترۆنیاتی نانۆ (nanoelectronics)، کەرتەکانی کشتوکاڵ، کەرەستە زیندەییەکان (biomaterials)، بەرهەمهێنانی وزە، و بەرهەمەکانی ڕۆژانە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، نانۆتەکنەلۆژیا چەندین کێشە و پرس دەوروژێنێت، لەوانە نیگەرانییەکان سەبارەت بە ژەهراویبوون و کاریگەریی ژینگەییی ماددە نانۆییەکان، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Buzea C, Pacheco II, Robbie K |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Nanomaterials and nanoparticles: sources and toxicity |journal=Biointerphases |بەرگ=٢|issue=4 |پەڕەکان=MR١٧–MR٧١|arxiv=0801.3280 |doi=10.1116/1.2815690 |pmid=٢٠٤١٩٨٩٢|s2cid=35457219}}</ref> و کاریگەرییە پێشبینیکراوەکانیان لەسەر ئابووریی جیهانی، هەروەها چەندین سیناریۆی جۆراوجۆری تر. ئەم نیگەرانییانە بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی مشتومڕ لە نێوان شارەزایان و حکومەتەکاندا سەبارەت بەوەی کە ئایا دەرکردنی یاسا و ڕێنمایی تایبەت بۆ ڕێکخستنی نانۆتەکنەلۆژیا پێویستە یان نا. [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:تەکنەلۆژیای نانۆ]] b6lfxot0ovcaab0jfscd32xrvowt6jx 1590216 1590186 2026-06-14T15:00:30Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1590216 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Fullerene_Nanogears_-_GPN-2000-001535.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|گێڕە نانۆییەکانی فولەرین]] '''نانۆتەکنەلۆژیا''' بریتییە لە دەستکاریکردنی و بەکارهێنای ئەو ماددانەی کە لانی کەم یەکێک لە [[ڕەھەند|ڕەهەندەکانیان]] (دوورییەکانیان) قەبارەکەی لە نێوان ١ بۆ ١٠٠ نانۆمەتر (nm) دەبێت. لەم ئاستەدا، کە بەگشتی بە '''ئاستی نانۆ''' (nanoscale) ناسراوە، [[ڕووبەری ڕوو]] و کاریگەریی [[میکانیکی کوانتۆم|میکانیکی کوانتەم]] ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە وەسفکردن و لێکدانەوەی تایبەتمەندییەکانی ماددەدا. ئەم پێناسەیەی نانۆتەکنەلۆژیا سەرجەم ئەو توێژینەوە و تەکنەلۆژیایانە دەگرێتەوە کە مامەڵە لەگەڵ ئەم تایبەتمەندییە دەکەن. حاڵەتێکی باوە کە ووشەی "نانۆتەکنەلۆژیاکان" (nanotechnologies) و هەروەها "تەکنەلۆژیاکانی ئاستی نانۆ" بەکاربهێنرێت بۆ ئاماژەدان بەو توێژینەوە و بەکارهێنانانەی کە خەسڵەتە هاوبەشەکەیان بریتییە لە قەبارەکەیان (پێوەرەکەیان). <ref name="Engines1" /> لە ڕابردوودا، تێگەیشتن بۆ نانۆتەکنەلۆژیا ئاماژە بوو بۆ ئامانجێکی تەکنەلۆژیی دیاریکراو کە برییتی بوو لە دەستکاریکردنی [[گەرد]] و [[گەردیلە|گەردیلەکان]] بە شێوەیەکی زۆر ورد بە مەبەستی دروستکردنی بەرهەمە قەبارە گەورەتر (macroscale)، کە ئێستا ئەم بوارە بە نانۆتەکنەلۆژیای گەردیلەیی (molecular nanotechnology) ناودەبرێت. <ref name="Nanotsystems" /> هاوواتایەکی نزیک لە "نانۆتەکنەلۆژیا" بریتییە لە زانستی نانۆ (nanoscience) (واتە: نانۆفیزیا، نانۆکیمیا، نانۆبایۆلۆجی و نانۆئینفۆرماتیک)؛ بەڵام، زاراوەی "زانستی نانۆ" زیاتر جەخت لەسەر لایەنە زانستییە پەتییەکانی بوارەکە دەکاتەوە، لە کاتێکدا نانۆتەکنەلۆژیا، شێوازەکان و پرۆسەکان (بۆ نموونە، نانۆلیثۆگرافی - nanolithography و هەستەوەرە نانۆزیندەییەکان - nanobiosensing) دەرئەنجامە  دیارەکانی بەکارهێنانی زانستەکانی نانۆن (وەک، ئەندازیاریی نانۆ و پزیشکیی نانۆ). نانۆتەکنەلۆژیا کاتێک لە ڕوانگەی قەبارە و پێوەرەوە پێناسە دەکرێت، چەندین بواری زانستی لەخۆدەگرێت، وەک زانستی ڕووکار (surface science)، کیمیای ئەندامی، زیندەزانیی گەردیلەیی (molecular biology)، فیزیای نیمچەگەیەنەرەکان، عەمبارکردنی وزە، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hubler A |ڕێکەوت=٢٠١٠|سەردێڕ=Digital quantum batteries: Energy and information storage in nanovacuum tube arrays |journal=Complexity |بەرگ=١٥|issue=5 |پەڕەکان=٤٨–٥٥|doi=10.1002/cplx.20306 |issn=1076-2787 |s2cid=6994736 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Shinn E |ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=Nuclear energy conversion with stacks of graphene nanocapacitors |journal=Complexity |بەرگ=١٨|issue=3 |پەڕەکان=٢٤–٢٧|bibcode=2013Cmplx..18c..24S |doi=10.1002/cplx.21427 |s2cid=35742708}}</ref> [[ئەندازیاری]] ، <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Carbon Nanotubes and Nano Sensors: Vibrations, Buckling, and Ballistic Impact|vauthors=Elishakoff I, Dujat K, Muscolino G, Bucas S, Natsuki T, Wang CM, Pentaras D, Versaci C, Storch J, Challamel N, Zhang Y|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٨٢١-٣٤٥-٦}}</ref> وردە-دروستکردن (microfabrication)، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Lyon D, Hubler A |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=Gap size dependence of the dielectric strength in nano vacuum gaps |journal=[[IEEE Transactions on Dielectrics and Electrical Insulation]] |بەرگ=٢٠|issue=4 |پەڕەکان=١٤٦٧–٧١|bibcode=2013ITDEI..20.1467L |doi=10.1109/TDEI.2013.6571470 |s2cid=709782}}</ref> و ئەندازیاری گەردیلەیی لەخۆدەگرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Saini R, Saini S, Sharma S |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Nanotechnology: the future medicine |journal=Journal of Cutaneous and Aesthetic Surgery |بەرگ=٣|issue=1 |پەڕەکان=٣٢–٣٣|doi=10.4103/0974-2077.63301 |pmc=٢٨٩٠١٣٤|pmid=٢٠٦٠٦٩٩٢|doi-access=free}}</ref> توێژینەوە و بەکارهێنانە پەیوەندیدارەکانی ئەم بوارە پانتایەکی فراوان داگیردەکەن، هەر لە پەرەپێدانی فیزیای ئامێرە باوەکانەوە بگرە تا دەگاتە خۆ-کۆکردنەوەی گەردیلەیی (molecular self-assembly)، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Belkin A, Hubler A, Bezryadin A |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=Self-assembled wiggling nano-structures and the principle of maximum entropy production |journal=Scientific Reports |بەرگ=٥|bibcode=2015NatSR...5.8323B |doi=10.1038/srep08323 |pmc=٤٣٢١١٧١|pmid=٢٥٦٦٢٧٤٦|article-number=8323}}</ref> هەروەها لە پەرەپێدانی ماددەی نوێ بە قەبارەی نانۆییەوە تا دەگاتە کۆنترۆڵکردنی ڕاستەوخۆی ماددە لەسەر ئاستی [[گەردیلە|گەردیلەی]]. نانۆتەکنەلۆژیا لەوانەیە بتوانێت ماددە و ئامێری نوێ بە چەندین بەکارهێنانی هەمەجۆرەوە دروست بکات، وەک لە بوارەکانی پزیشکیی نانۆ (nanomedicine)، ئەلیکترۆنیاتی نانۆ (nanoelectronics)، کەرتەکانی کشتوکاڵ، کەرەستە زیندەییەکان (biomaterials)، بەرهەمهێنانی وزە، و بەرهەمەکانی ڕۆژانە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، نانۆتەکنەلۆژیا چەندین کێشە و پرس دەوروژێنێت، لەوانە نیگەرانییەکان سەبارەت بە ژەهراویبوون و کاریگەریی ژینگەییی ماددە نانۆییەکان، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Buzea C, Pacheco II, Robbie K |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Nanomaterials and nanoparticles: sources and toxicity |journal=Biointerphases |بەرگ=٢|issue=4 |پەڕەکان=MR١٧–MR٧١|arxiv=0801.3280 |doi=10.1116/1.2815690 |pmid=٢٠٤١٩٨٩٢|s2cid=35457219}}</ref> و کاریگەرییە پێشبینیکراوەکانیان لەسەر ئابووریی جیهانی، هەروەها چەندین سیناریۆی جۆراوجۆری تر. ئەم نیگەرانییانە بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی مشتومڕ لە نێوان شارەزایان و حکومەتەکاندا سەبارەت بەوەی کە ئایا دەرکردنی یاسا و ڕێنمایی تایبەت بۆ ڕێکخستنی نانۆتەکنەلۆژیا پێویستە یان نا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:تەکنەلۆژیای نانۆ]] ldyig6lpbmso5ut6zwl1k153n2eaed7 1590224 1590216 2026-06-14T16:00:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Nanotechnology}} 1590224 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Fullerene_Nanogears_-_GPN-2000-001535.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|گێڕە نانۆییەکانی فولەرین]] '''نانۆتەکنەلۆژیا''' بریتییە لە دەستکاریکردنی و بەکارهێنای ئەو ماددانەی کە لانی کەم یەکێک لە [[ڕەھەند|ڕەهەندەکانیان]] (دوورییەکانیان) قەبارەکەی لە نێوان ١ بۆ ١٠٠ نانۆمەتر (nm) دەبێت. لەم ئاستەدا، کە بەگشتی بە '''ئاستی نانۆ''' (nanoscale) ناسراوە، [[ڕووبەری ڕوو]] و کاریگەریی [[میکانیکی کوانتۆم|میکانیکی کوانتەم]] ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە وەسفکردن و لێکدانەوەی تایبەتمەندییەکانی ماددەدا. ئەم پێناسەیەی نانۆتەکنەلۆژیا سەرجەم ئەو توێژینەوە و تەکنەلۆژیایانە دەگرێتەوە کە مامەڵە لەگەڵ ئەم تایبەتمەندییە دەکەن. حاڵەتێکی باوە کە ووشەی "نانۆتەکنەلۆژیاکان" (nanotechnologies) و هەروەها "تەکنەلۆژیاکانی ئاستی نانۆ" بەکاربهێنرێت بۆ ئاماژەدان بەو توێژینەوە و بەکارهێنانانەی کە خەسڵەتە هاوبەشەکەیان بریتییە لە قەبارەکەیان (پێوەرەکەیان). <ref name="Engines1" /> لە ڕابردوودا، تێگەیشتن بۆ نانۆتەکنەلۆژیا ئاماژە بوو بۆ ئامانجێکی تەکنەلۆژیی دیاریکراو کە برییتی بوو لە دەستکاریکردنی [[گەرد]] و [[گەردیلە|گەردیلەکان]] بە شێوەیەکی زۆر ورد بە مەبەستی دروستکردنی بەرهەمە قەبارە گەورەتر (macroscale)، کە ئێستا ئەم بوارە بە نانۆتەکنەلۆژیای گەردیلەیی (molecular nanotechnology) ناودەبرێت. <ref name="Nanotsystems" /> هاوواتایەکی نزیک لە "نانۆتەکنەلۆژیا" بریتییە لە زانستی نانۆ (nanoscience) (واتە: نانۆفیزیا، نانۆکیمیا، نانۆبایۆلۆجی و نانۆئینفۆرماتیک)؛ بەڵام، زاراوەی "زانستی نانۆ" زیاتر جەخت لەسەر لایەنە زانستییە پەتییەکانی بوارەکە دەکاتەوە، لە کاتێکدا نانۆتەکنەلۆژیا، شێوازەکان و پرۆسەکان (بۆ نموونە، نانۆلیثۆگرافی - nanolithography و هەستەوەرە نانۆزیندەییەکان - nanobiosensing) دەرئەنجامە  دیارەکانی بەکارهێنانی زانستەکانی نانۆن (وەک، ئەندازیاریی نانۆ و پزیشکیی نانۆ). نانۆتەکنەلۆژیا کاتێک لە ڕوانگەی قەبارە و پێوەرەوە پێناسە دەکرێت، چەندین بواری زانستی لەخۆدەگرێت، وەک زانستی ڕووکار (surface science)، کیمیای ئەندامی، زیندەزانیی گەردیلەیی (molecular biology)، فیزیای نیمچەگەیەنەرەکان، عەمبارکردنی وزە، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hubler A |ڕێکەوت=٢٠١٠|سەردێڕ=Digital quantum batteries: Energy and information storage in nanovacuum tube arrays |journal=Complexity |بەرگ=١٥|issue=5 |پەڕەکان=٤٨–٥٥|doi=10.1002/cplx.20306 |issn=1076-2787 |s2cid=6994736 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Shinn E |ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=Nuclear energy conversion with stacks of graphene nanocapacitors |journal=Complexity |بەرگ=١٨|issue=3 |پەڕەکان=٢٤–٢٧|bibcode=2013Cmplx..18c..24S |doi=10.1002/cplx.21427 |s2cid=35742708}}</ref> [[ئەندازیاری]] ، <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Carbon Nanotubes and Nano Sensors: Vibrations, Buckling, and Ballistic Impact|vauthors=Elishakoff I, Dujat K, Muscolino G, Bucas S, Natsuki T, Wang CM, Pentaras D, Versaci C, Storch J, Challamel N, Zhang Y|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٨٢١-٣٤٥-٦}}</ref> وردە-دروستکردن (microfabrication)، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Lyon D, Hubler A |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=Gap size dependence of the dielectric strength in nano vacuum gaps |journal=[[IEEE Transactions on Dielectrics and Electrical Insulation]] |بەرگ=٢٠|issue=4 |پەڕەکان=١٤٦٧–٧١|bibcode=2013ITDEI..20.1467L |doi=10.1109/TDEI.2013.6571470 |s2cid=709782}}</ref> و ئەندازیاری گەردیلەیی لەخۆدەگرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Saini R, Saini S, Sharma S |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Nanotechnology: the future medicine |journal=Journal of Cutaneous and Aesthetic Surgery |بەرگ=٣|issue=1 |پەڕەکان=٣٢–٣٣|doi=10.4103/0974-2077.63301 |pmc=٢٨٩٠١٣٤|pmid=٢٠٦٠٦٩٩٢|doi-access=free}}</ref> توێژینەوە و بەکارهێنانە پەیوەندیدارەکانی ئەم بوارە پانتایەکی فراوان داگیردەکەن، هەر لە پەرەپێدانی فیزیای ئامێرە باوەکانەوە بگرە تا دەگاتە خۆ-کۆکردنەوەی گەردیلەیی (molecular self-assembly)، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Belkin A, Hubler A, Bezryadin A |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=Self-assembled wiggling nano-structures and the principle of maximum entropy production |journal=Scientific Reports |بەرگ=٥|bibcode=2015NatSR...5.8323B |doi=10.1038/srep08323 |pmc=٤٣٢١١٧١|pmid=٢٥٦٦٢٧٤٦|article-number=8323}}</ref> هەروەها لە پەرەپێدانی ماددەی نوێ بە قەبارەی نانۆییەوە تا دەگاتە کۆنترۆڵکردنی ڕاستەوخۆی ماددە لەسەر ئاستی [[گەردیلە|گەردیلەی]]. نانۆتەکنەلۆژیا لەوانەیە بتوانێت ماددە و ئامێری نوێ بە چەندین بەکارهێنانی هەمەجۆرەوە دروست بکات، وەک لە بوارەکانی پزیشکیی نانۆ (nanomedicine)، ئەلیکترۆنیاتی نانۆ (nanoelectronics)، کەرتەکانی کشتوکاڵ، کەرەستە زیندەییەکان (biomaterials)، بەرهەمهێنانی وزە، و بەرهەمەکانی ڕۆژانە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، نانۆتەکنەلۆژیا چەندین کێشە و پرس دەوروژێنێت، لەوانە نیگەرانییەکان سەبارەت بە ژەهراویبوون و کاریگەریی ژینگەییی ماددە نانۆییەکان، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Buzea C, Pacheco II, Robbie K |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Nanomaterials and nanoparticles: sources and toxicity |journal=Biointerphases |بەرگ=٢|issue=4 |پەڕەکان=MR١٧–MR٧١|arxiv=0801.3280 |doi=10.1116/1.2815690 |pmid=٢٠٤١٩٨٩٢|s2cid=35457219}}</ref> و کاریگەرییە پێشبینیکراوەکانیان لەسەر ئابووریی جیهانی، هەروەها چەندین سیناریۆی جۆراوجۆری تر. ئەم نیگەرانییانە بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی مشتومڕ لە نێوان شارەزایان و حکومەتەکاندا سەبارەت بەوەی کە ئایا دەرکردنی یاسا و ڕێنمایی تایبەت بۆ ڕێکخستنی نانۆتەکنەلۆژیا پێویستە یان نا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Nanotechnology}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:تەکنەلۆژیای نانۆ]] 3c28o6hf6god91tjyunq8eywpsyd1fr 1590253 1590224 2026-06-14T17:03:11Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:فیزیک|فیزیک]]، [[دەروازە:تەکنۆلۆژیا|تەکنۆلۆژیا]] و [[دەروازە:زانست|زانست]] 1590253 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Fullerene_Nanogears_-_GPN-2000-001535.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|گێڕە نانۆییەکانی فولەرین]] '''نانۆتەکنەلۆژیا''' بریتییە لە دەستکاریکردنی و بەکارهێنای ئەو ماددانەی کە لانی کەم یەکێک لە [[ڕەھەند|ڕەهەندەکانیان]] (دوورییەکانیان) قەبارەکەی لە نێوان ١ بۆ ١٠٠ نانۆمەتر (nm) دەبێت. لەم ئاستەدا، کە بەگشتی بە '''ئاستی نانۆ''' (nanoscale) ناسراوە، [[ڕووبەری ڕوو]] و کاریگەریی [[میکانیکی کوانتۆم|میکانیکی کوانتەم]] ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە وەسفکردن و لێکدانەوەی تایبەتمەندییەکانی ماددەدا. ئەم پێناسەیەی نانۆتەکنەلۆژیا سەرجەم ئەو توێژینەوە و تەکنەلۆژیایانە دەگرێتەوە کە مامەڵە لەگەڵ ئەم تایبەتمەندییە دەکەن. حاڵەتێکی باوە کە ووشەی "نانۆتەکنەلۆژیاکان" (nanotechnologies) و هەروەها "تەکنەلۆژیاکانی ئاستی نانۆ" بەکاربهێنرێت بۆ ئاماژەدان بەو توێژینەوە و بەکارهێنانانەی کە خەسڵەتە هاوبەشەکەیان بریتییە لە قەبارەکەیان (پێوەرەکەیان). <ref name="Engines1" /> لە ڕابردوودا، تێگەیشتن بۆ نانۆتەکنەلۆژیا ئاماژە بوو بۆ ئامانجێکی تەکنەلۆژیی دیاریکراو کە برییتی بوو لە دەستکاریکردنی [[گەرد]] و [[گەردیلە|گەردیلەکان]] بە شێوەیەکی زۆر ورد بە مەبەستی دروستکردنی بەرهەمە قەبارە گەورەتر (macroscale)، کە ئێستا ئەم بوارە بە نانۆتەکنەلۆژیای گەردیلەیی (molecular nanotechnology) ناودەبرێت. <ref name="Nanotsystems" /> هاوواتایەکی نزیک لە "نانۆتەکنەلۆژیا" بریتییە لە زانستی نانۆ (nanoscience) (واتە: نانۆفیزیا، نانۆکیمیا، نانۆبایۆلۆجی و نانۆئینفۆرماتیک)؛ بەڵام، زاراوەی "زانستی نانۆ" زیاتر جەخت لەسەر لایەنە زانستییە پەتییەکانی بوارەکە دەکاتەوە، لە کاتێکدا نانۆتەکنەلۆژیا، شێوازەکان و پرۆسەکان (بۆ نموونە، نانۆلیثۆگرافی - nanolithography و هەستەوەرە نانۆزیندەییەکان - nanobiosensing) دەرئەنجامە  دیارەکانی بەکارهێنانی زانستەکانی نانۆن (وەک، ئەندازیاریی نانۆ و پزیشکیی نانۆ). نانۆتەکنەلۆژیا کاتێک لە ڕوانگەی قەبارە و پێوەرەوە پێناسە دەکرێت، چەندین بواری زانستی لەخۆدەگرێت، وەک زانستی ڕووکار (surface science)، کیمیای ئەندامی، زیندەزانیی گەردیلەیی (molecular biology)، فیزیای نیمچەگەیەنەرەکان، عەمبارکردنی وزە، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hubler A |ڕێکەوت=٢٠١٠|سەردێڕ=Digital quantum batteries: Energy and information storage in nanovacuum tube arrays |journal=Complexity |بەرگ=١٥|issue=5 |پەڕەکان=٤٨–٥٥|doi=10.1002/cplx.20306 |issn=1076-2787 |s2cid=6994736 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Shinn E |ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=Nuclear energy conversion with stacks of graphene nanocapacitors |journal=Complexity |بەرگ=١٨|issue=3 |پەڕەکان=٢٤–٢٧|bibcode=2013Cmplx..18c..24S |doi=10.1002/cplx.21427 |s2cid=35742708}}</ref> [[ئەندازیاری]] ، <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Carbon Nanotubes and Nano Sensors: Vibrations, Buckling, and Ballistic Impact|vauthors=Elishakoff I, Dujat K, Muscolino G, Bucas S, Natsuki T, Wang CM, Pentaras D, Versaci C, Storch J, Challamel N, Zhang Y|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٨٢١-٣٤٥-٦}}</ref> وردە-دروستکردن (microfabrication)، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Lyon D, Hubler A |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=Gap size dependence of the dielectric strength in nano vacuum gaps |journal=[[IEEE Transactions on Dielectrics and Electrical Insulation]] |بەرگ=٢٠|issue=4 |پەڕەکان=١٤٦٧–٧١|bibcode=2013ITDEI..20.1467L |doi=10.1109/TDEI.2013.6571470 |s2cid=709782}}</ref> و ئەندازیاری گەردیلەیی لەخۆدەگرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Saini R, Saini S, Sharma S |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Nanotechnology: the future medicine |journal=Journal of Cutaneous and Aesthetic Surgery |بەرگ=٣|issue=1 |پەڕەکان=٣٢–٣٣|doi=10.4103/0974-2077.63301 |pmc=٢٨٩٠١٣٤|pmid=٢٠٦٠٦٩٩٢|doi-access=free}}</ref> توێژینەوە و بەکارهێنانە پەیوەندیدارەکانی ئەم بوارە پانتایەکی فراوان داگیردەکەن، هەر لە پەرەپێدانی فیزیای ئامێرە باوەکانەوە بگرە تا دەگاتە خۆ-کۆکردنەوەی گەردیلەیی (molecular self-assembly)، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Belkin A, Hubler A, Bezryadin A |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=Self-assembled wiggling nano-structures and the principle of maximum entropy production |journal=Scientific Reports |بەرگ=٥|bibcode=2015NatSR...5.8323B |doi=10.1038/srep08323 |pmc=٤٣٢١١٧١|pmid=٢٥٦٦٢٧٤٦|article-number=8323}}</ref> هەروەها لە پەرەپێدانی ماددەی نوێ بە قەبارەی نانۆییەوە تا دەگاتە کۆنترۆڵکردنی ڕاستەوخۆی ماددە لەسەر ئاستی [[گەردیلە|گەردیلەی]]. نانۆتەکنەلۆژیا لەوانەیە بتوانێت ماددە و ئامێری نوێ بە چەندین بەکارهێنانی هەمەجۆرەوە دروست بکات، وەک لە بوارەکانی پزیشکیی نانۆ (nanomedicine)، ئەلیکترۆنیاتی نانۆ (nanoelectronics)، کەرتەکانی کشتوکاڵ، کەرەستە زیندەییەکان (biomaterials)، بەرهەمهێنانی وزە، و بەرهەمەکانی ڕۆژانە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، نانۆتەکنەلۆژیا چەندین کێشە و پرس دەوروژێنێت، لەوانە نیگەرانییەکان سەبارەت بە ژەهراویبوون و کاریگەریی ژینگەییی ماددە نانۆییەکان، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Buzea C, Pacheco II, Robbie K |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Nanomaterials and nanoparticles: sources and toxicity |journal=Biointerphases |بەرگ=٢|issue=4 |پەڕەکان=MR١٧–MR٧١|arxiv=0801.3280 |doi=10.1116/1.2815690 |pmid=٢٠٤١٩٨٩٢|s2cid=35457219}}</ref> و کاریگەرییە پێشبینیکراوەکانیان لەسەر ئابووریی جیهانی، هەروەها چەندین سیناریۆی جۆراوجۆری تر. ئەم نیگەرانییانە بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی مشتومڕ لە نێوان شارەزایان و حکومەتەکاندا سەبارەت بەوەی کە ئایا دەرکردنی یاسا و ڕێنمایی تایبەت بۆ ڕێکخستنی نانۆتەکنەلۆژیا پێویستە یان نا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Nanotechnology}} {{تووڵی دەروازە|فیزیک|تەکنۆلۆژیا|زانست}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:تەکنەلۆژیای نانۆ]] lig9vb8fn9xdeob1iqwidkq2zvoslrl 1590275 1590253 2026-06-14T20:01:22Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590275 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Fullerene_Nanogears_-_GPN-2000-001535.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|گێڕە نانۆییەکانی فولەرین]] '''نانۆتەکنەلۆژیا''' بریتییە لە دەستکاریکردنی و بەکارهێنای ئەو ماددانەی کە لانی کەم یەکێک لە [[ڕەھەند|ڕەهەندەکانیان]] (دوورییەکانیان) قەبارەکەی لە نێوان ١ بۆ ١٠٠ نانۆمەتر (nm) دەبێت. لەم ئاستەدا، کە بەگشتی بە '''ئاستی نانۆ''' (nanoscale) ناسراوە، [[ڕووبەری ڕوو]] و کاریگەریی [[میکانیکی کوانتۆم|میکانیکی کوانتەم]] ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە وەسفکردن و لێکدانەوەی تایبەتمەندییەکانی ماددەدا. ئەم پێناسەیەی نانۆتەکنەلۆژیا سەرجەم ئەو توێژینەوە و تەکنەلۆژیایانە دەگرێتەوە کە مامەڵە لەگەڵ ئەم تایبەتمەندییە دەکەن. حاڵەتێکی باوە کە ووشەی "نانۆتەکنەلۆژیاکان" (nanotechnologies) و هەروەها "تەکنەلۆژیاکانی ئاستی نانۆ" بەکاربهێنرێت بۆ ئاماژەدان بەو توێژینەوە و بەکارهێنانانەی کە خەسڵەتە هاوبەشەکەیان بریتییە لە قەبارەکەیان (پێوەرەکەیان). <ref name="Engines1" /> لە ڕابردوودا، تێگەیشتن بۆ نانۆتەکنەلۆژیا ئاماژە بوو بۆ ئامانجێکی تەکنەلۆژیی دیاریکراو کە برییتی بوو لە دەستکاریکردنی [[گەرد]] و [[گەردیلە|گەردیلەکان]] بە شێوەیەکی زۆر ورد بە مەبەستی دروستکردنی بەرهەمە قەبارە گەورەتر (macroscale)، کە ئێستا ئەم بوارە بە نانۆتەکنەلۆژیای گەردیلەیی (molecular nanotechnology) ناودەبرێت. <ref name="Nanotsystems" /> هاوواتایەکی نزیک لە "نانۆتەکنەلۆژیا" بریتییە لە زانستی نانۆ (nanoscience) (واتە: نانۆفیزیا، نانۆکیمیا، نانۆبایۆلۆجی و نانۆئینفۆرماتیک)؛ بەڵام، زاراوەی "زانستی نانۆ" زیاتر جەخت لەسەر لایەنە زانستییە پەتییەکانی بوارەکە دەکاتەوە، لە کاتێکدا نانۆتەکنەلۆژیا، شێوازەکان و پرۆسەکان (بۆ نموونە، نانۆلیثۆگرافی - nanolithography و هەستەوەرە نانۆزیندەییەکان - nanobiosensing) دەرئەنجامە  دیارەکانی بەکارهێنانی زانستەکانی نانۆن (وەک، ئەندازیاریی نانۆ و پزیشکیی نانۆ). نانۆتەکنەلۆژیا کاتێک لە ڕوانگەی قەبارە و پێوەرەوە پێناسە دەکرێت، چەندین بواری زانستی لەخۆدەگرێت، وەک زانستی ڕووکار (surface science)، کیمیای ئەندامی، زیندەزانیی گەردیلەیی (molecular biology)، فیزیای نیمچەگەیەنەرەکان، عەمبارکردنی وزە، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Hubler A |ڕێکەوت=٢٠١٠|سەردێڕ=Digital quantum batteries: Energy and information storage in nanovacuum tube arrays |journal=Complexity |بەرگ=١٥|issue=5 |پەڕەکان=٤٨–٥٥|doi=10.1002/cplx.20306 |issn=1076-2787 |s2cid=6994736 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Shinn E |ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=Nuclear energy conversion with stacks of graphene nanocapacitors |journal=Complexity |بەرگ=١٨|issue=3 |پەڕەکان=٢٤–٢٧|bibcode=2013Cmplx..18c..24S |doi=10.1002/cplx.21427 |s2cid=35742708}}</ref> [[ئەندازیاری]] ، <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Carbon Nanotubes and Nano Sensors: Vibrations, Buckling, and Ballistic Impact|vauthors=Elishakoff I, Dujat K, Muscolino G, Bucas S, Natsuki T, Wang CM, Pentaras D, Versaci C, Storch J, Challamel N, Zhang Y|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=John Wiley & Sons|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٨٢١-٣٤٥-٦}}</ref> وردە-دروستکردن (microfabrication)، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Lyon D, Hubler A |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=Gap size dependence of the dielectric strength in nano vacuum gaps |journal=[[IEEE Transactions on Dielectrics and Electrical Insulation]] |بەرگ=٢٠|issue=4 |پەڕەکان=١٤٦٧–٧١|bibcode=2013ITDEI..20.1467L |doi=10.1109/TDEI.2013.6571470 |s2cid=709782}}</ref> و ئەندازیاری گەردیلەیی لەخۆدەگرێت. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Saini R, Saini S, Sharma S |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Nanotechnology: the future medicine |journal=Journal of Cutaneous and Aesthetic Surgery |بەرگ=٣|issue=1 |پەڕەکان=٣٢–٣٣|doi=10.4103/0974-2077.63301 |pmc=٢٨٩٠١٣٤|pmid=٢٠٦٠٦٩٩٢|doi-access=free}}</ref> توێژینەوە و بەکارهێنانە پەیوەندیدارەکانی ئەم بوارە پانتایەکی فراوان داگیردەکەن، هەر لە پەرەپێدانی فیزیای ئامێرە باوەکانەوە بگرە تا دەگاتە خۆ-کۆکردنەوەی گەردیلەیی (molecular self-assembly)، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Belkin A, Hubler A, Bezryadin A |ڕێکەوت=شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=Self-assembled wiggling nano-structures and the principle of maximum entropy production |journal=Scientific Reports |بەرگ=٥|bibcode=2015NatSR...5.8323B |doi=10.1038/srep08323 |pmc=٤٣٢١١٧١|pmid=٢٥٦٦٢٧٤٦|article-number=8323}}</ref> هەروەها لە پەرەپێدانی ماددەی نوێ بە قەبارەی نانۆییەوە تا دەگاتە کۆنترۆڵکردنی ڕاستەوخۆی ماددە لەسەر ئاستی [[گەردیلە|گەردیلەی]]. نانۆتەکنەلۆژیا لەوانەیە بتوانێت ماددە و ئامێری نوێ بە چەندین بەکارهێنانی هەمەجۆرەوە دروست بکات، وەک لە بوارەکانی پزیشکیی نانۆ (nanomedicine)، ئەلیکترۆنیاتی نانۆ (nanoelectronics)، کەرتەکانی کشتوکاڵ، کەرەستە زیندەییەکان (biomaterials)، بەرهەمهێنانی وزە، و بەرهەمەکانی ڕۆژانە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، نانۆتەکنەلۆژیا چەندین کێشە و پرس دەوروژێنێت، لەوانە نیگەرانییەکان سەبارەت بە ژەهراویبوون و کاریگەریی ژینگەییی ماددە نانۆییەکان، <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Buzea C, Pacheco II, Robbie K |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Nanomaterials and nanoparticles: sources and toxicity |journal=Biointerphases |بەرگ=٢|issue=4 |پەڕەکان=MR١٧–MR٧١|arxiv=0801.3280 |doi=10.1116/1.2815690 |pmid=٢٠٤١٩٨٩٢|s2cid=35457219}}</ref> و کاریگەرییە پێشبینیکراوەکانیان لەسەر ئابووریی جیهانی، هەروەها چەندین سیناریۆی جۆراوجۆری تر. ئەم نیگەرانییانە بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی مشتومڕ لە نێوان شارەزایان و حکومەتەکاندا سەبارەت بەوەی کە ئایا دەرکردنی یاسا و ڕێنمایی تایبەت بۆ ڕێکخستنی نانۆتەکنەلۆژیا پێویستە یان نا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Nanotechnology}} {{تووڵی دەروازە|فیزیک|تەکنۆلۆژیا|زانست}} [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:تەکنەلۆژیای نانۆ]] 8dvk5ceishshvw53b1f1doiz2j7rr8t 0 296515 1590197 2026-06-14T12:25:48Z Kurd2021 40095 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359293267|Folarin Balogun]]» 1590197 wikitext text/x-wiki '''فۆلارین جێری ​[[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|​]]<nowiki/>بالۆگان''' (لەدایکبووى ٢٠٠١)بالۆگون نوێنەرایەتی هەردوو وڵاتی ئەمریکا و ئینگلتەرای کرد لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لاوان. لە مانگی ئایاری ٢٠٢٣ بڕیاریدا یاری بۆ هەڵبژاردەی باڵای ئەمریکا بکات. یەکەم یاری خۆی لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ئەنجامدا و لە خولی نەتەوەکانی کۆنکاکافی ٢٠٢٣ی بردەوە و یەکەم گۆڵی لە یاری کۆتاییدا تۆمارکرد. <ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 19, 2023 |ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo |وێبگە=BBC Sport}}</ref> == پیشەی نێودەوڵەتی == [[پەڕگە:Folarin_Balogun_USMNT_v_Belgium_Mar_28_2026-109.jpg|وێنۆک|بالۆگون لە ساڵی ٢٠٢٦]] بالۆگان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە دایک و باوکی نێجیرى لەدایکبووە، و لە بەریتانیا گەورە بووە، پێش ئەوەی یارى بۆ ھەڵبژاردەى ئەمرکیا بکات ، مافی ئەوەی هەبووە نوێنەرایەتی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئەمریکا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نێجیریا|نێجیریا]] بکات لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Wynalda |first=Eric |ڕێکەوت=May 25, 2023 |ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2023/may/25/folarin-balogun-chose-the-us-over-england-he-may-have-created-a-2026-contender |via=The Guardian}}</ref> === یاریکردن بۆ ھەڵبژاردەى باڵا === لە 16ی ئایاری 2023، [[فیفا]] داواکارییەکەی بالۆگونی پەسەند کرد بۆ گۆڕینی نوێنەرایەتیکردنی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|هەڵبژاردەی ئەمریکا]] . لە ڕێگەی چەندین کۆبوونەوەوە لەلایەن ئەمریکاوە وەرگیرابوو، کە بریتی بوون لە سەیرکردنی یارییەکانی ئۆرلاندۆ ماجیک و نیویۆرک نیکس لە فلۆریدا. بالۆگون یەکەم بانگێشت نامەى بۆ پێکهاتەی سەرەکى ئەمریکا لە یەکى حوزەیران پێگەیشت، کە لە پێکهاتەی کۆتایی خولی نەتەوەکانی کۆنکاکافی ٢٠٢٣ دا بەشداری کرد. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 1, 2023 |ناونیشان=https://www.ussoccer.com/stories/2023/06/callaghan-selects-24-player-biosteel-usmnt-training-camp-roster-ahead-of-concacaf-nations-league |ڕێکەوتی سەردان=June 1, 2023 |وێبگە=ussoccer.com}}</ref> لە 18ی حوزەیران، بالۆگون یەکەم گۆڵی خۆی بۆ ئەمریکا تۆمارکرد لە یاریی کۆتایىی خولی نەتەوەکانى کۆنکاکافی بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەنەدا|کەنەدا]] . <ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 19, 2023 |ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo |وێبگە=BBC Sport}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo "Arsenal: Folarin Balogun future will be 'subject of intense debate'"]. </cite></ref> بالۆگون لە یارییەکانی [[کۆپا ئەمریکای ٢٠٢٤]] هەڵبژێردرا. لە یاری یەکەمدا، بالۆگون گۆڵی دووەمی ئەمریکای تۆمارکرد لە بردنەوەیەکی ٢-٠ بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بۆلیڤیا|بۆلیڤیا]], <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40417439/copa-america-2024-usa-christian-pulisic-leader-bolivia |ڕێکەوتی سەردان=June 23, 2024 |وێبگە=ESPN}}</ref> و لە دووەم یاریشدا گۆڵی یەکەمی تۆمارکرد لە دۆڕاندنەکەی ٢-١ لەسەر دەستی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پەنەما|پەنەما]] کاتێک ئەمریکا بە ١٠ یاریزان یاریدەکرد دوای کارتێکی سوور کە لە خولەکی ١٨دا بە تیمۆسی ویا درا. سەرەڕای دۆڕاندنەکە، بالۆگان خەڵاتی باشترین پیاوی یارییەکەی پێبەخشرا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 28, 2024 |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40445847/player-ratings-tim-weah-red-sets-usmnt-back-folarin-balogun-effort |ڕێکەوتی سەردان=June 29, 2024 |وێبگە=ESPN.com |زمان=en}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c844jrxewv8t |وێبگە=BBC Sport}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 28, 2024 |ناونیشان=https://www.cbssports.com/soccer/news/usa-soccer-condemns-racism-after-folarin-balogun-shared-abuse-he-received-on-social-media-following-usmnt-loss/ |ڕێکەوتی سەردان=June 29, 2024 |وێبگە=CBSSports.com |زمان=en}}</ref> لە ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦، بالۆگون لە پێکهاتەی ٢٦ یاریزانی بۆ [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] هەڵبژێردرا. لە ١٢ی حوزەیران لە یەکەم یاری جامى جیھانىى و یەکەم یاری قۆناغی کۆمەڵەکانی تیپەکە بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پاراگوای|پاراگوای]] ، بالۆگان دوو گۆڵی تۆمارکرد و وەک باشترین یاریزانی یارییەکە دەستنیشانکرا. ئەم یارییە یەکەمجار بوو کە ئەمریکییەک لە ماوەی ٩٦ ساڵدا زیاتر لە گۆڵێک تۆمار بکات ، لە دوای [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] لە ئۆرۆگوای، کاتێک بێرت پاتینۆید یەکەم هاتریکی لە مێژووی مۆندیالدا تۆمارکرد، بەڕێکەوتیش بەرامبەر پاراگوای. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rindl |first=Live ReportingJoe |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c78y1jyknv1t |وێبگە=BBC Sport}}</ref> == ئاماژەکان == == بەستەری دەرەکی == * [https://www.asmonaco.com/en/joueurs/folarin-balogun/ پڕۆفایلی] لە ماڵپەڕی ئەی ئێس مۆناکۆ ئێف سی [[پۆل:وەرزشکارانی تاراوگەی ئینگلیزی لە فەرەنسا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ]] [[پۆل:یاریزانانی لیگ ١]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار تەمەن ٢١ ساڵ]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی لاوانی ئینگلتەرا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠١]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] mq26r2ezk4agx7dgrj6u3ve15wr6rif 1590198 1590197 2026-06-14T12:27:54Z Kurd2021 40095 شائەمراز 1590198 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''فۆلارین جێری بالۆگان''' (لەدایکبووی ٢٠٠١)بالۆگون نوێنەرایەتی ھەردوو وڵاتی ئەمریکا و ئینگلتەرای کرد لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لاوان. لە مانگی ئایاری ٢٠٢٣ بڕیاریدا یاری بۆ ھەڵبژاردەی باڵای ئەمریکا بکات. یەکەم یاری خۆی لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ئەنجامدا و لە خولی نەتەوەکانی کۆنکاکافی ٢٠٢٣ی بردەوە و یەکەم گۆڵی لە یاری کۆتاییدا تۆمارکرد.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 19, 2023 |ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo |وێبگە=BBC Sport}}</ref> == پیشەی نێودەوڵەتی == [[پەڕگە:Folarin_Balogun_USMNT_v_Belgium_Mar_28_2026-109.jpg|وێنۆک|بالۆگان لە ساڵی ٢٠٢٦]] بالۆگان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە دایک و باوکی نێجیری لەدایکبووە، و لە بەریتانیا گەورە بووە، پێش ئەوەی یاری بۆ ھەڵبژاردەی ئەمرکیا بکات، مافی ئەوەی ھەبووە نوێنەرایەتی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئەمریکا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نێجیریا|نێجیریا]] بکات لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Wynalda |first=Eric |ڕێکەوت=May 25, 2023 |ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2023/may/25/folarin-balogun-chose-the-us-over-england-he-may-have-created-a-2026-contender |via=The Guardian}}</ref> === یاریکردن بۆ ھەڵبژاردەی باڵا === لە ١٦ی ئایاری ٢٠٢٣، [[فیفا]] داواکارییەکەی بالۆگونی پەسەند کرد بۆ گۆڕینی نوێنەرایەتیکردنی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھەڵبژاردەی ئەمریکا]]. لە ڕێگەی چەندین کۆبوونەوەوە لەلایەن ئەمریکاوە وەرگیرابوو، کە بریتی بوون لە سەیرکردنی یارییەکانی ئۆرلاندۆ ماجیک و نیویۆرک نیکس لە فلۆریدا. بالۆگون یەکەم بانگێشت نامەی بۆ پێکھاتەی سەرەکی ئەمریکا لە یەکی حوزەیران پێگەیشت، کە لە پێکھاتەی کۆتایی خولی نەتەوەکانی کۆنکاکافی ٢٠٢٣ دا بەشداری کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 1, 2023 |ناونیشان=https://www.ussoccer.com/stories/2023/06/callaghan-selects-24-player-biosteel-usmnt-training-camp-roster-ahead-of-concacaf-nations-league |ڕێکەوتی سەردان=June 1, 2023 |وێبگە=ussoccer.com}}</ref> لە ١٨ی حوزەیران، بالۆگون یەکەم گۆڵی خۆی بۆ ئەمریکا تۆمارکرد لە یاریی کۆتاییی خولی نەتەوەکانی کۆنکاکافی بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەنەدا|کەنەدا]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 19, 2023 |ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo |وێبگە=BBC Sport}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo "Arsenal: Folarin Balogun future will be 'subject of intense debate'"]. </cite></ref> بالۆگون لە یارییەکانی [[کۆپا ئەمریکای ٢٠٢٤]] ھەڵبژێردرا. لە یاری یەکەمدا، بالۆگون گۆڵی دووەمی ئەمریکای تۆمارکرد لە بردنەوەیەکی ٢–٠ بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بۆلیڤیا|بۆلیڤیا]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40417439/copa-america-2024-usa-christian-pulisic-leader-bolivia |ڕێکەوتی سەردان=June 23, 2024 |وێبگە=ESPN}}</ref> و لە دووەم یاریشدا گۆڵی یەکەمی تۆمارکرد لە دۆڕاندنەکەی ٢–١ لەسەر دەستی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پەنەما|پەنەما]] کاتێک ئەمریکا بە ١٠ یاریزان یاریدەکرد دوای کارتێکی سوور کە لە خولەکی ١٨دا بە تیمۆسی ویا درا. سەرەڕای دۆڕاندنەکە، بالۆگان خەڵاتی باشترین پیاوی یارییەکەی پێبەخشرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 28, 2024 |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40445847/player-ratings-tim-weah-red-sets-usmnt-back-folarin-balogun-effort |ڕێکەوتی سەردان=June 29, 2024 |وێبگە=ESPN.com |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c844jrxewv8t |وێبگە=BBC Sport}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 28, 2024 |ناونیشان=https://www.cbssports.com/soccer/news/usa-soccer-condemns-racism-after-folarin-balogun-shared-abuse-he-received-on-social-media-following-usmnt-loss/ |ڕێکەوتی سەردان=June 29, 2024 |وێبگە=CBSSports.com |زمان=en}}</ref> لە ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦، بالۆگون لە پێکھاتەی ٢٦ یاریزانی بۆ [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] ھەڵبژێردرا. لە ١٢ی حوزەیران لە یەکەم یاری جامی جیھانیی و یەکەم یاری قۆناغی کۆمەڵەکانی تیپەکە بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پاراگوای|پاراگوای]]، بالۆگان دوو گۆڵی تۆمارکرد و وەک باشترین یاریزانی یارییەکە دەستنیشانکرا. ئەم یارییە یەکەمجار بوو کە ئەمریکییەک لە ماوەی ٩٦ ساڵدا زیاتر لە گۆڵێک تۆمار بکات، لە دوای [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] لە ئۆرۆگوای، کاتێک بێرت پاتینۆید یەکەم ھاتریکی لە مێژووی مۆندیالدا تۆمارکرد، بەڕێکەوتیش بەرامبەر پاراگوای.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rindl |first=Live ReportingJoe |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c78y1jyknv1t |وێبگە=BBC Sport}}</ref> == ئاماژەکان == == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.asmonaco.com/en/joueurs/folarin-balogun/ پڕۆفایلی] لە ماڵپەڕی ئەی ئێس مۆناکۆ ئێف سی [[پۆل:وەرزشکارانی تاراوگەی ئینگلیزی لە فەرەنسا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ]] [[پۆل:یاریزانانی لیگ ١]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار تەمەن ٢١ ساڵ]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی لاوانی ئینگلتەرا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠١]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] 1cm4okodil74s6ow1jarmiwr2deosqf 1590215 1590198 2026-06-14T15:00:20Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1590215 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''فۆلارین جێری بالۆگان''' (لەدایکبووی ٢٠٠١)بالۆگون نوێنەرایەتی ھەردوو وڵاتی ئەمریکا و ئینگلتەرای کرد لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لاوان. لە مانگی ئایاری ٢٠٢٣ بڕیاریدا یاری بۆ ھەڵبژاردەی باڵای ئەمریکا بکات. یەکەم یاری خۆی لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ئەنجامدا و لە خولی نەتەوەکانی کۆنکاکافی ٢٠٢٣ی بردەوە و یەکەم گۆڵی لە یاری کۆتاییدا تۆمارکرد.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 19, 2023 |ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo |وێبگە=BBC Sport}}</ref> == پیشەی نێودەوڵەتی == [[پەڕگە:Folarin_Balogun_USMNT_v_Belgium_Mar_28_2026-109.jpg|وێنۆک|بالۆگان لە ساڵی ٢٠٢٦]] بالۆگان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە دایک و باوکی نێجیری لەدایکبووە، و لە بەریتانیا گەورە بووە، پێش ئەوەی یاری بۆ ھەڵبژاردەی ئەمرکیا بکات، مافی ئەوەی ھەبووە نوێنەرایەتی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئەمریکا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نێجیریا|نێجیریا]] بکات لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Wynalda |first=Eric |ڕێکەوت=May 25, 2023 |ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2023/may/25/folarin-balogun-chose-the-us-over-england-he-may-have-created-a-2026-contender |via=The Guardian}}</ref> === یاریکردن بۆ ھەڵبژاردەی باڵا === لە ١٦ی ئایاری ٢٠٢٣، [[فیفا]] داواکارییەکەی بالۆگونی پەسەند کرد بۆ گۆڕینی نوێنەرایەتیکردنی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھەڵبژاردەی ئەمریکا]]. لە ڕێگەی چەندین کۆبوونەوەوە لەلایەن ئەمریکاوە وەرگیرابوو، کە بریتی بوون لە سەیرکردنی یارییەکانی ئۆرلاندۆ ماجیک و نیویۆرک نیکس لە فلۆریدا. بالۆگون یەکەم بانگێشت نامەی بۆ پێکھاتەی سەرەکی ئەمریکا لە یەکی حوزەیران پێگەیشت، کە لە پێکھاتەی کۆتایی خولی نەتەوەکانی کۆنکاکافی ٢٠٢٣ دا بەشداری کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 1, 2023 |ناونیشان=https://www.ussoccer.com/stories/2023/06/callaghan-selects-24-player-biosteel-usmnt-training-camp-roster-ahead-of-concacaf-nations-league |ڕێکەوتی سەردان=June 1, 2023 |وێبگە=ussoccer.com}}</ref> لە ١٨ی حوزەیران، بالۆگون یەکەم گۆڵی خۆی بۆ ئەمریکا تۆمارکرد لە یاریی کۆتاییی خولی نەتەوەکانی کۆنکاکافی بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەنەدا|کەنەدا]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 19, 2023 |ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo |وێبگە=BBC Sport}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo "Arsenal: Folarin Balogun future will be 'subject of intense debate'"]. </cite></ref> بالۆگون لە یارییەکانی [[کۆپا ئەمریکای ٢٠٢٤]] ھەڵبژێردرا. لە یاری یەکەمدا، بالۆگون گۆڵی دووەمی ئەمریکای تۆمارکرد لە بردنەوەیەکی ٢–٠ بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بۆلیڤیا|بۆلیڤیا]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40417439/copa-america-2024-usa-christian-pulisic-leader-bolivia |ڕێکەوتی سەردان=June 23, 2024 |وێبگە=ESPN}}</ref> و لە دووەم یاریشدا گۆڵی یەکەمی تۆمارکرد لە دۆڕاندنەکەی ٢–١ لەسەر دەستی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پەنەما|پەنەما]] کاتێک ئەمریکا بە ١٠ یاریزان یاریدەکرد دوای کارتێکی سوور کە لە خولەکی ١٨دا بە تیمۆسی ویا درا. سەرەڕای دۆڕاندنەکە، بالۆگان خەڵاتی باشترین پیاوی یارییەکەی پێبەخشرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 28, 2024 |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40445847/player-ratings-tim-weah-red-sets-usmnt-back-folarin-balogun-effort |ڕێکەوتی سەردان=June 29, 2024 |وێبگە=ESPN.com |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c844jrxewv8t |وێبگە=BBC Sport}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 28, 2024 |ناونیشان=https://www.cbssports.com/soccer/news/usa-soccer-condemns-racism-after-folarin-balogun-shared-abuse-he-received-on-social-media-following-usmnt-loss/ |ڕێکەوتی سەردان=June 29, 2024 |وێبگە=CBSSports.com |زمان=en}}</ref> لە ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦، بالۆگون لە پێکھاتەی ٢٦ یاریزانی بۆ [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] ھەڵبژێردرا. لە ١٢ی حوزەیران لە یەکەم یاری جامی جیھانیی و یەکەم یاری قۆناغی کۆمەڵەکانی تیپەکە بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پاراگوای|پاراگوای]]، بالۆگان دوو گۆڵی تۆمارکرد و وەک باشترین یاریزانی یارییەکە دەستنیشانکرا. ئەم یارییە یەکەمجار بوو کە ئەمریکییەک لە ماوەی ٩٦ ساڵدا زیاتر لە گۆڵێک تۆمار بکات، لە دوای [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] لە ئۆرۆگوای، کاتێک بێرت پاتینۆید یەکەم ھاتریکی لە مێژووی مۆندیالدا تۆمارکرد، بەڕێکەوتیش بەرامبەر پاراگوای.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rindl |first=Live ReportingJoe |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c78y1jyknv1t |وێبگە=BBC Sport}}</ref> == ئاماژەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.asmonaco.com/en/joueurs/folarin-balogun/ پڕۆفایلی] لە ماڵپەڕی ئەی ئێس مۆناکۆ ئێف سی [[پۆل:وەرزشکارانی تاراوگەی ئینگلیزی لە فەرەنسا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ]] [[پۆل:یاریزانانی لیگ ١]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار تەمەن ٢١ ساڵ]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی لاوانی ئینگلتەرا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠١]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] owqdw5nm7htxwamvbdg6nurb8kincx5 1590225 1590215 2026-06-14T16:00:38Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Folarin Balogun}} 1590225 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''فۆلارین جێری بالۆگان''' (لەدایکبووی ٢٠٠١)بالۆگون نوێنەرایەتی ھەردوو وڵاتی ئەمریکا و ئینگلتەرای کرد لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لاوان. لە مانگی ئایاری ٢٠٢٣ بڕیاریدا یاری بۆ ھەڵبژاردەی باڵای ئەمریکا بکات. یەکەم یاری خۆی لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ئەنجامدا و لە خولی نەتەوەکانی کۆنکاکافی ٢٠٢٣ی بردەوە و یەکەم گۆڵی لە یاری کۆتاییدا تۆمارکرد.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 19, 2023 |ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo |وێبگە=BBC Sport}}</ref> == پیشەی نێودەوڵەتی == [[پەڕگە:Folarin_Balogun_USMNT_v_Belgium_Mar_28_2026-109.jpg|وێنۆک|بالۆگان لە ساڵی ٢٠٢٦]] بالۆگان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە دایک و باوکی نێجیری لەدایکبووە، و لە بەریتانیا گەورە بووە، پێش ئەوەی یاری بۆ ھەڵبژاردەی ئەمرکیا بکات، مافی ئەوەی ھەبووە نوێنەرایەتی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئەمریکا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نێجیریا|نێجیریا]] بکات لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Wynalda |first=Eric |ڕێکەوت=May 25, 2023 |ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2023/may/25/folarin-balogun-chose-the-us-over-england-he-may-have-created-a-2026-contender |via=The Guardian}}</ref> === یاریکردن بۆ ھەڵبژاردەی باڵا === لە ١٦ی ئایاری ٢٠٢٣، [[فیفا]] داواکارییەکەی بالۆگونی پەسەند کرد بۆ گۆڕینی نوێنەرایەتیکردنی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھەڵبژاردەی ئەمریکا]]. لە ڕێگەی چەندین کۆبوونەوەوە لەلایەن ئەمریکاوە وەرگیرابوو، کە بریتی بوون لە سەیرکردنی یارییەکانی ئۆرلاندۆ ماجیک و نیویۆرک نیکس لە فلۆریدا. بالۆگون یەکەم بانگێشت نامەی بۆ پێکھاتەی سەرەکی ئەمریکا لە یەکی حوزەیران پێگەیشت، کە لە پێکھاتەی کۆتایی خولی نەتەوەکانی کۆنکاکافی ٢٠٢٣ دا بەشداری کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 1, 2023 |ناونیشان=https://www.ussoccer.com/stories/2023/06/callaghan-selects-24-player-biosteel-usmnt-training-camp-roster-ahead-of-concacaf-nations-league |ڕێکەوتی سەردان=June 1, 2023 |وێبگە=ussoccer.com}}</ref> لە ١٨ی حوزەیران، بالۆگون یەکەم گۆڵی خۆی بۆ ئەمریکا تۆمارکرد لە یاریی کۆتاییی خولی نەتەوەکانی کۆنکاکافی بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەنەدا|کەنەدا]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 19, 2023 |ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo |وێبگە=BBC Sport}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo "Arsenal: Folarin Balogun future will be 'subject of intense debate'"]. </cite></ref> بالۆگون لە یارییەکانی [[کۆپا ئەمریکای ٢٠٢٤]] ھەڵبژێردرا. لە یاری یەکەمدا، بالۆگون گۆڵی دووەمی ئەمریکای تۆمارکرد لە بردنەوەیەکی ٢–٠ بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بۆلیڤیا|بۆلیڤیا]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40417439/copa-america-2024-usa-christian-pulisic-leader-bolivia |ڕێکەوتی سەردان=June 23, 2024 |وێبگە=ESPN}}</ref> و لە دووەم یاریشدا گۆڵی یەکەمی تۆمارکرد لە دۆڕاندنەکەی ٢–١ لەسەر دەستی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پەنەما|پەنەما]] کاتێک ئەمریکا بە ١٠ یاریزان یاریدەکرد دوای کارتێکی سوور کە لە خولەکی ١٨دا بە تیمۆسی ویا درا. سەرەڕای دۆڕاندنەکە، بالۆگان خەڵاتی باشترین پیاوی یارییەکەی پێبەخشرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 28, 2024 |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40445847/player-ratings-tim-weah-red-sets-usmnt-back-folarin-balogun-effort |ڕێکەوتی سەردان=June 29, 2024 |وێبگە=ESPN.com |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c844jrxewv8t |وێبگە=BBC Sport}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 28, 2024 |ناونیشان=https://www.cbssports.com/soccer/news/usa-soccer-condemns-racism-after-folarin-balogun-shared-abuse-he-received-on-social-media-following-usmnt-loss/ |ڕێکەوتی سەردان=June 29, 2024 |وێبگە=CBSSports.com |زمان=en}}</ref> لە ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦، بالۆگون لە پێکھاتەی ٢٦ یاریزانی بۆ [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] ھەڵبژێردرا. لە ١٢ی حوزەیران لە یەکەم یاری جامی جیھانیی و یەکەم یاری قۆناغی کۆمەڵەکانی تیپەکە بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پاراگوای|پاراگوای]]، بالۆگان دوو گۆڵی تۆمارکرد و وەک باشترین یاریزانی یارییەکە دەستنیشانکرا. ئەم یارییە یەکەمجار بوو کە ئەمریکییەک لە ماوەی ٩٦ ساڵدا زیاتر لە گۆڵێک تۆمار بکات، لە دوای [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] لە ئۆرۆگوای، کاتێک بێرت پاتینۆید یەکەم ھاتریکی لە مێژووی مۆندیالدا تۆمارکرد، بەڕێکەوتیش بەرامبەر پاراگوای.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rindl |first=Live ReportingJoe |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c78y1jyknv1t |وێبگە=BBC Sport}}</ref> == ئاماژەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.asmonaco.com/en/joueurs/folarin-balogun/ پڕۆفایلی] لە ماڵپەڕی ئەی ئێس مۆناکۆ ئێف سی {{پۆلی کۆمنز|Folarin Balogun}} [[پۆل:وەرزشکارانی تاراوگەی ئینگلیزی لە فەرەنسا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ]] [[پۆل:یاریزانانی لیگ ١]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار تەمەن ٢١ ساڵ]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی لاوانی ئینگلتەرا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠١]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] j5x5gq25yxrk3bmo9u2tvzrzf1qxxth 1590252 1590225 2026-06-14T17:02:51Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]]، [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[دەروازە:تۆپی پێ|تۆپی پێ]] 1590252 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''فۆلارین جێری بالۆگان''' (لەدایکبووی ٢٠٠١)بالۆگون نوێنەرایەتی ھەردوو وڵاتی ئەمریکا و ئینگلتەرای کرد لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لاوان. لە مانگی ئایاری ٢٠٢٣ بڕیاریدا یاری بۆ ھەڵبژاردەی باڵای ئەمریکا بکات. یەکەم یاری خۆی لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ئەنجامدا و لە خولی نەتەوەکانی کۆنکاکافی ٢٠٢٣ی بردەوە و یەکەم گۆڵی لە یاری کۆتاییدا تۆمارکرد.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 19, 2023 |ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo |وێبگە=BBC Sport}}</ref> == پیشەی نێودەوڵەتی == [[پەڕگە:Folarin_Balogun_USMNT_v_Belgium_Mar_28_2026-109.jpg|وێنۆک|بالۆگان لە ساڵی ٢٠٢٦]] بالۆگان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە دایک و باوکی نێجیری لەدایکبووە، و لە بەریتانیا گەورە بووە، پێش ئەوەی یاری بۆ ھەڵبژاردەی ئەمرکیا بکات، مافی ئەوەی ھەبووە نوێنەرایەتی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئەمریکا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نێجیریا|نێجیریا]] بکات لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Wynalda |first=Eric |ڕێکەوت=May 25, 2023 |ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2023/may/25/folarin-balogun-chose-the-us-over-england-he-may-have-created-a-2026-contender |via=The Guardian}}</ref> === یاریکردن بۆ ھەڵبژاردەی باڵا === لە ١٦ی ئایاری ٢٠٢٣، [[فیفا]] داواکارییەکەی بالۆگونی پەسەند کرد بۆ گۆڕینی نوێنەرایەتیکردنی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھەڵبژاردەی ئەمریکا]]. لە ڕێگەی چەندین کۆبوونەوەوە لەلایەن ئەمریکاوە وەرگیرابوو، کە بریتی بوون لە سەیرکردنی یارییەکانی ئۆرلاندۆ ماجیک و نیویۆرک نیکس لە فلۆریدا. بالۆگون یەکەم بانگێشت نامەی بۆ پێکھاتەی سەرەکی ئەمریکا لە یەکی حوزەیران پێگەیشت، کە لە پێکھاتەی کۆتایی خولی نەتەوەکانی کۆنکاکافی ٢٠٢٣ دا بەشداری کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 1, 2023 |ناونیشان=https://www.ussoccer.com/stories/2023/06/callaghan-selects-24-player-biosteel-usmnt-training-camp-roster-ahead-of-concacaf-nations-league |ڕێکەوتی سەردان=June 1, 2023 |وێبگە=ussoccer.com}}</ref> لە ١٨ی حوزەیران، بالۆگون یەکەم گۆڵی خۆی بۆ ئەمریکا تۆمارکرد لە یاریی کۆتاییی خولی نەتەوەکانی کۆنکاکافی بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەنەدا|کەنەدا]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 19, 2023 |ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo |وێبگە=BBC Sport}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo "Arsenal: Folarin Balogun future will be 'subject of intense debate'"]. </cite></ref> بالۆگون لە یارییەکانی [[کۆپا ئەمریکای ٢٠٢٤]] ھەڵبژێردرا. لە یاری یەکەمدا، بالۆگون گۆڵی دووەمی ئەمریکای تۆمارکرد لە بردنەوەیەکی ٢–٠ بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بۆلیڤیا|بۆلیڤیا]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40417439/copa-america-2024-usa-christian-pulisic-leader-bolivia |ڕێکەوتی سەردان=June 23, 2024 |وێبگە=ESPN}}</ref> و لە دووەم یاریشدا گۆڵی یەکەمی تۆمارکرد لە دۆڕاندنەکەی ٢–١ لەسەر دەستی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پەنەما|پەنەما]] کاتێک ئەمریکا بە ١٠ یاریزان یاریدەکرد دوای کارتێکی سوور کە لە خولەکی ١٨دا بە تیمۆسی ویا درا. سەرەڕای دۆڕاندنەکە، بالۆگان خەڵاتی باشترین پیاوی یارییەکەی پێبەخشرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 28, 2024 |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40445847/player-ratings-tim-weah-red-sets-usmnt-back-folarin-balogun-effort |ڕێکەوتی سەردان=June 29, 2024 |وێبگە=ESPN.com |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c844jrxewv8t |وێبگە=BBC Sport}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 28, 2024 |ناونیشان=https://www.cbssports.com/soccer/news/usa-soccer-condemns-racism-after-folarin-balogun-shared-abuse-he-received-on-social-media-following-usmnt-loss/ |ڕێکەوتی سەردان=June 29, 2024 |وێبگە=CBSSports.com |زمان=en}}</ref> لە ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦، بالۆگون لە پێکھاتەی ٢٦ یاریزانی بۆ [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] ھەڵبژێردرا. لە ١٢ی حوزەیران لە یەکەم یاری جامی جیھانیی و یەکەم یاری قۆناغی کۆمەڵەکانی تیپەکە بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پاراگوای|پاراگوای]]، بالۆگان دوو گۆڵی تۆمارکرد و وەک باشترین یاریزانی یارییەکە دەستنیشانکرا. ئەم یارییە یەکەمجار بوو کە ئەمریکییەک لە ماوەی ٩٦ ساڵدا زیاتر لە گۆڵێک تۆمار بکات، لە دوای [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] لە ئۆرۆگوای، کاتێک بێرت پاتینۆید یەکەم ھاتریکی لە مێژووی مۆندیالدا تۆمارکرد، بەڕێکەوتیش بەرامبەر پاراگوای.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rindl |first=Live ReportingJoe |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c78y1jyknv1t |وێبگە=BBC Sport}}</ref> == ئاماژەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.asmonaco.com/en/joueurs/folarin-balogun/ پڕۆفایلی] لە ماڵپەڕی ئەی ئێس مۆناکۆ ئێف سی {{پۆلی کۆمنز|Folarin Balogun}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تۆپی پێ}} [[پۆل:وەرزشکارانی تاراوگەی ئینگلیزی لە فەرەنسا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ]] [[پۆل:یاریزانانی لیگ ١]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار تەمەن ٢١ ساڵ]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی لاوانی ئینگلتەرا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠١]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] onkdm5q2q2i8ky2s7bo33mnv2csf7wr 1590276 1590252 2026-06-14T20:01:32Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590276 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Databox}} '''فۆلارین جێری بالۆگان''' (لەدایکبووی ٢٠٠١)بالۆگون نوێنەرایەتی ھەردوو وڵاتی ئەمریکا و ئینگلتەرای کرد لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لاوان. لە مانگی ئایاری ٢٠٢٣ بڕیاریدا یاری بۆ ھەڵبژاردەی باڵای ئەمریکا بکات. یەکەم یاری خۆی لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٣ ئەنجامدا و لە خولی نەتەوەکانی کۆنکاکافی ٢٠٢٣ی بردەوە و یەکەم گۆڵی لە یاری کۆتاییدا تۆمارکرد.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 19, 2023 |ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo |وێبگە=BBC Sport}}</ref> == پیشەی نێودەوڵەتی == [[پەڕگە:Folarin_Balogun_USMNT_v_Belgium_Mar_28_2026-109.jpg|وێنۆک|بالۆگان لە ساڵی ٢٠٢٦]] بالۆگان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە دایک و باوکی نێجیری لەدایکبووە، و لە بەریتانیا گەورە بووە، پێش ئەوەی یاری بۆ ھەڵبژاردەی ئەمرکیا بکات، مافی ئەوەی ھەبووە نوێنەرایەتی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ئەمریکا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نێجیریا|نێجیریا]] بکات لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Wynalda |first=Eric |ڕێکەوت=May 25, 2023 |ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2023/may/25/folarin-balogun-chose-the-us-over-england-he-may-have-created-a-2026-contender |via=The Guardian}}</ref> === یاریکردن بۆ ھەڵبژاردەی باڵا === لە ١٦ی ئایاری ٢٠٢٣، [[فیفا]] داواکارییەکەی بالۆگونی پەسەند کرد بۆ گۆڕینی نوێنەرایەتیکردنی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھەڵبژاردەی ئەمریکا]]. لە ڕێگەی چەندین کۆبوونەوەوە لەلایەن ئەمریکاوە وەرگیرابوو، کە بریتی بوون لە سەیرکردنی یارییەکانی ئۆرلاندۆ ماجیک و نیویۆرک نیکس لە فلۆریدا. بالۆگون یەکەم بانگێشت نامەی بۆ پێکھاتەی سەرەکی ئەمریکا لە یەکی حوزەیران پێگەیشت، کە لە پێکھاتەی کۆتایی خولی نەتەوەکانی کۆنکاکافی ٢٠٢٣ دا بەشداری کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 1, 2023 |ناونیشان=https://www.ussoccer.com/stories/2023/06/callaghan-selects-24-player-biosteel-usmnt-training-camp-roster-ahead-of-concacaf-nations-league |ڕێکەوتی سەردان=June 1, 2023 |وێبگە=ussoccer.com}}</ref> لە ١٨ی حوزەیران، بالۆگون یەکەم گۆڵی خۆی بۆ ئەمریکا تۆمارکرد لە یاریی کۆتاییی خولی نەتەوەکانی کۆنکاکافی بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەنەدا|کەنەدا]].<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 19, 2023 |ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo |وێبگە=BBC Sport}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/sport/articles/c72r90y5dvgo "Arsenal: Folarin Balogun future will be 'subject of intense debate'"]. </cite></ref> بالۆگون لە یارییەکانی [[کۆپا ئەمریکای ٢٠٢٤]] ھەڵبژێردرا. لە یاری یەکەمدا، بالۆگون گۆڵی دووەمی ئەمریکای تۆمارکرد لە بردنەوەیەکی ٢–٠ بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بۆلیڤیا|بۆلیڤیا]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40417439/copa-america-2024-usa-christian-pulisic-leader-bolivia |ڕێکەوتی سەردان=June 23, 2024 |وێبگە=ESPN}}</ref> و لە دووەم یاریشدا گۆڵی یەکەمی تۆمارکرد لە دۆڕاندنەکەی ٢–١ لەسەر دەستی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پەنەما|پەنەما]] کاتێک ئەمریکا بە ١٠ یاریزان یاریدەکرد دوای کارتێکی سوور کە لە خولەکی ١٨دا بە تیمۆسی ویا درا. سەرەڕای دۆڕاندنەکە، بالۆگان خەڵاتی باشترین پیاوی یارییەکەی پێبەخشرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 28, 2024 |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40445847/player-ratings-tim-weah-red-sets-usmnt-back-folarin-balogun-effort |ڕێکەوتی سەردان=June 29, 2024 |وێبگە=ESPN.com |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c844jrxewv8t |وێبگە=BBC Sport}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=June 28, 2024 |ناونیشان=https://www.cbssports.com/soccer/news/usa-soccer-condemns-racism-after-folarin-balogun-shared-abuse-he-received-on-social-media-following-usmnt-loss/ |ڕێکەوتی سەردان=June 29, 2024 |وێبگە=CBSSports.com |زمان=en}}</ref> لە ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٦، بالۆگون لە پێکھاتەی ٢٦ یاریزانی بۆ [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] ھەڵبژێردرا. لە ١٢ی حوزەیران لە یەکەم یاری جامی جیھانیی و یەکەم یاری قۆناغی کۆمەڵەکانی تیپەکە بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پاراگوای|پاراگوای]]، بالۆگان دوو گۆڵی تۆمارکرد و وەک باشترین یاریزانی یارییەکە دەستنیشانکرا. ئەم یارییە یەکەمجار بوو کە ئەمریکییەک لە ماوەی ٩٦ ساڵدا زیاتر لە گۆڵێک تۆمار بکات، لە دوای [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] لە ئۆرۆگوای، کاتێک بێرت پاتینۆید یەکەم ھاتریکی لە مێژووی مۆندیالدا تۆمارکرد، بەڕێکەوتیش بەرامبەر پاراگوای.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rindl |first=Live ReportingJoe |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c78y1jyknv1t |وێبگە=BBC Sport}}</ref> == ئاماژەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.asmonaco.com/en/joueurs/folarin-balogun/ پڕۆفایلی] لە ماڵپەڕی ئەی ئێس مۆناکۆ ئێف سی {{پۆلی کۆمنز|Folarin Balogun}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تۆپی پێ}} [[پۆل:وەرزشکارانی تاراوگەی ئینگلیزی لە فەرەنسا]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ئارسناڵ]] [[پۆل:یاریزانانی لیگ ١]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای خوار تەمەن ٢١ ساڵ]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی لاوانی ئینگلتەرا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠١]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] 2qg75lswufav9dwdmyuttkp5n5aikev 14 296516 1590199 2026-06-14T12:28:53Z Kurd2021 40095 پەڕەی واڵای دروست کرد 1590199 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1590229 1590199 2026-06-14T16:01:37Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|2026 FIFA World Cup players}} 1590229 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|2026 FIFA World Cup players}} ftr4le1887lj8nkiwd9f0vdw83s8qg3 1590310 1590229 2026-06-14T21:03:56Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590310 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|2026 FIFA World Cup players}} [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفا]] m5h41506v2n7lyfdls0t1svncrgwx0k 0 296517 1590202 2026-06-14T12:55:08Z Kurd2021 40095 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359290676|Nestory Irankunda]]» 1590202 wikitext text/x-wiki '''نێستۆری ئێرانکوندا''' ( لەدایکبووی ٩ی شوباتی ٢٠٠٦) یاریزانێکی [[تۆپی پێ|تۆپی پێی]] پیشەگەری ئوسترالیایە و وەک [[ناوەند (تۆپی پێ)|یاریزانی باڵ]] یاری دەکات. بە ھۆى شەڕى ناوخۆی [[شەڕی ناوخۆییی بوروندی|بوروندی]] لە تەمەنی منداڵیدا ڕووی لە ئوسترالیا کردووە، و وەک یەکێک لە باشترین یاریزانە ئوسترالیەکانی نەوەی خۆی دادەنرێت.ئێرانکوندا نوێنەرایەتی ئوسترالیای هەڵبژارد، لە هەمان کاتدا دەیتوانى نوێنەرایەتى [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی تانزانیا|تانزانیا]] یان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بوروندی|بوروندی]] بکات . دوای ئەوەی یەکەمجار لە ئازاری ٢٠٢٣ بانگهێشتی یاریزانانی پلە یەک و لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٤ بۆ یەکەمجار بەشداری کرد، ئیرانکوندا بووە دووەم گەنجترین ئوسترالی کە گۆڵی بۆ میللەتەکەی تۆمارکردبێت لە یارییەکی پاڵاوتنەکانی جامى جیھانى فیفاى ٢٠٢٦ دا. لە 13ی حوزەیرانی 2026 بووە بچووکترین ئوسترالی کە لە یارییەکی جامى جیھانیدا گۆڵی تۆمارکردبێت، کاتێک گۆڵی یەکەمی لە یاری ئوسترالیا و تورکیە لە [[ڤانکۆڤەر]] لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] تۆمارکرد.ئیرانکوندا لەلایەن ڕوانگەی تۆپی پێی CIES وەک یەکێک لە باشترین ١٠٠ یاریزانی خوار ٢٠ ساڵ لە جیهاندا لە ساڵی ٢٠٢٥دا ڕیزبەندی کرا. == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == * {{WorldFootball.net|nestory-irankunda}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٦]] i0euzlldaizg2zwiv7tna0zysg00aia 1590203 1590202 2026-06-14T12:55:37Z Kurd2021 40095 + [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] ([[ویکیپیدیا:خێراپۆل|خێراپۆل]]) 1590203 wikitext text/x-wiki '''نێستۆری ئێرانکوندا''' ( لەدایکبووی ٩ی شوباتی ٢٠٠٦) یاریزانێکی [[تۆپی پێ|تۆپی پێی]] پیشەگەری ئوسترالیایە و وەک [[ناوەند (تۆپی پێ)|یاریزانی باڵ]] یاری دەکات. بە ھۆى شەڕى ناوخۆی [[شەڕی ناوخۆییی بوروندی|بوروندی]] لە تەمەنی منداڵیدا ڕووی لە ئوسترالیا کردووە، و وەک یەکێک لە باشترین یاریزانە ئوسترالیەکانی نەوەی خۆی دادەنرێت.ئێرانکوندا نوێنەرایەتی ئوسترالیای هەڵبژارد، لە هەمان کاتدا دەیتوانى نوێنەرایەتى [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی تانزانیا|تانزانیا]] یان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بوروندی|بوروندی]] بکات . دوای ئەوەی یەکەمجار لە ئازاری ٢٠٢٣ بانگهێشتی یاریزانانی پلە یەک و لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٤ بۆ یەکەمجار بەشداری کرد، ئیرانکوندا بووە دووەم گەنجترین ئوسترالی کە گۆڵی بۆ میللەتەکەی تۆمارکردبێت لە یارییەکی پاڵاوتنەکانی جامى جیھانى فیفاى ٢٠٢٦ دا. لە 13ی حوزەیرانی 2026 بووە بچووکترین ئوسترالی کە لە یارییەکی جامى جیھانیدا گۆڵی تۆمارکردبێت، کاتێک گۆڵی یەکەمی لە یاری ئوسترالیا و تورکیە لە [[ڤانکۆڤەر]] لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] تۆمارکرد.ئیرانکوندا لەلایەن ڕوانگەی تۆپی پێی CIES وەک یەکێک لە باشترین ١٠٠ یاریزانی خوار ٢٠ ساڵ لە جیهاندا لە ساڵی ٢٠٢٥دا ڕیزبەندی کرا. == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەری دەرەکی == * {{WorldFootball.net|nestory-irankunda}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٦]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] jneqadyxw6cgcgis2y5lhcpcwtn08nx 1590204 1590203 2026-06-14T12:56:40Z Kurd2021 40095 شائەمراز 1590204 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''نێستۆری ئێرانکوندا''' (لەدایکبووی ٩ی شوباتی ٢٠٠٦)یاریزانێکی [[تۆپی پێ]]ی پیشەگەری ئوسترالیایە و وەک [[ناوەند (تۆپی پێ)|یاریزانی باڵ]] یاری دەکات. بەھۆی شەڕی ناوخۆی [[شەڕی ناوخۆییی بوروندی|بوروندی]] لە تەمەنی منداڵیدا ڕووی لە ئوسترالیا کردووە، و وەک یەکێک لە باشترین یاریزانە ئوسترالییەکانی نەوەی خۆی دادەنرێت. ئێرانکوندا نوێنەرایەتی ئوسترالیای ھەڵبژارد، لە ھەمان کاتدا دەیتوانی نوێنەرایەتی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی تانزانیا|تانزانیا]] یان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بوروندی|بوروندی]] بکات. دوای ئەوەی یەکەمجار لە ئازاری ٢٠٢٣ بانگھێشتی یاریزانانی پلە یەک و لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٤ بۆ یەکەمجار بەشداری کرد، ئیرانکوندا بووە دووەم گەنجترین ئوسترالی کە گۆڵی بۆ میللەتەکەی تۆمارکردبێت لە یارییەکی پاڵاوتنەکانی جامی جیھانی فیفای ٢٠٢٦ دا. لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ بووە بچووکترین ئوسترالی کە لە یارییەکی جامی جیھانیدا گۆڵی تۆمارکردبێت، کاتێک گۆڵی یەکەمی لە یاری ئوسترالیا و تورکییە لە [[ڤانکۆڤەر]] لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] تۆمارکرد. ئیرانکوندا لەلایەن ڕوانگەی تۆپی پێی CIES وەک یەکێک لە باشترین ١٠٠ یاریزانی خوار ٢٠ ساڵ لە جیھاندا لە ساڵی ٢٠٢٥دا ڕیزبەندی کرا. == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{WorldFootball.net|nestory-irankunda}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٦]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] 4ixog7dh1eh88jl68t5mgm7wmxxq4zs 1590228 1590204 2026-06-14T16:01:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Nestory Irankunda}} 1590228 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''نێستۆری ئێرانکوندا''' (لەدایکبووی ٩ی شوباتی ٢٠٠٦)یاریزانێکی [[تۆپی پێ]]ی پیشەگەری ئوسترالیایە و وەک [[ناوەند (تۆپی پێ)|یاریزانی باڵ]] یاری دەکات. بەھۆی شەڕی ناوخۆی [[شەڕی ناوخۆییی بوروندی|بوروندی]] لە تەمەنی منداڵیدا ڕووی لە ئوسترالیا کردووە، و وەک یەکێک لە باشترین یاریزانە ئوسترالییەکانی نەوەی خۆی دادەنرێت. ئێرانکوندا نوێنەرایەتی ئوسترالیای ھەڵبژارد، لە ھەمان کاتدا دەیتوانی نوێنەرایەتی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی تانزانیا|تانزانیا]] یان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بوروندی|بوروندی]] بکات. دوای ئەوەی یەکەمجار لە ئازاری ٢٠٢٣ بانگھێشتی یاریزانانی پلە یەک و لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٤ بۆ یەکەمجار بەشداری کرد، ئیرانکوندا بووە دووەم گەنجترین ئوسترالی کە گۆڵی بۆ میللەتەکەی تۆمارکردبێت لە یارییەکی پاڵاوتنەکانی جامی جیھانی فیفای ٢٠٢٦ دا. لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ بووە بچووکترین ئوسترالی کە لە یارییەکی جامی جیھانیدا گۆڵی تۆمارکردبێت، کاتێک گۆڵی یەکەمی لە یاری ئوسترالیا و تورکییە لە [[ڤانکۆڤەر]] لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] تۆمارکرد. ئیرانکوندا لەلایەن ڕوانگەی تۆپی پێی CIES وەک یەکێک لە باشترین ١٠٠ یاریزانی خوار ٢٠ ساڵ لە جیھاندا لە ساڵی ٢٠٢٥دا ڕیزبەندی کرا. == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{WorldFootball.net|nestory-irankunda}} {{پۆلی کۆمنز|Nestory Irankunda}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٦]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] 3ciqme5h1gv382o27tadq8bo9xtze9z 1590283 1590228 2026-06-14T20:02:42Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:ژکزی بێسەرچاوە|ژکزی بێسەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1590283 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''نێستۆری ئێرانکوندا''' (لەدایکبووی ٩ی شوباتی ٢٠٠٦)یاریزانێکی [[تۆپی پێ]]ی پیشەگەری ئوسترالیایە و وەک [[ناوەند (تۆپی پێ)|یاریزانی باڵ]] یاری دەکات. بەھۆی شەڕی ناوخۆی [[شەڕی ناوخۆییی بوروندی|بوروندی]] لە تەمەنی منداڵیدا ڕووی لە ئوسترالیا کردووە، و وەک یەکێک لە باشترین یاریزانە ئوسترالییەکانی نەوەی خۆی دادەنرێت. ئێرانکوندا نوێنەرایەتی ئوسترالیای ھەڵبژارد، لە ھەمان کاتدا دەیتوانی نوێنەرایەتی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی تانزانیا|تانزانیا]] یان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بوروندی|بوروندی]] بکات. دوای ئەوەی یەکەمجار لە ئازاری ٢٠٢٣ بانگھێشتی یاریزانانی پلە یەک و لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٤ بۆ یەکەمجار بەشداری کرد، ئیرانکوندا بووە دووەم گەنجترین ئوسترالی کە گۆڵی بۆ میللەتەکەی تۆمارکردبێت لە یارییەکی پاڵاوتنەکانی جامی جیھانی فیفای ٢٠٢٦ دا. لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ بووە بچووکترین ئوسترالی کە لە یارییەکی جامی جیھانیدا گۆڵی تۆمارکردبێت، کاتێک گۆڵی یەکەمی لە یاری ئوسترالیا و تورکییە لە [[ڤانکۆڤەر]] لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] تۆمارکرد. ئیرانکوندا لەلایەن ڕوانگەی تۆپی پێی CIES وەک یەکێک لە باشترین ١٠٠ یاریزانی خوار ٢٠ ساڵ لە جیھاندا لە ساڵی ٢٠٢٥دا ڕیزبەندی کرا. == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{WorldFootball.net|nestory-irankunda}} {{پۆلی کۆمنز|Nestory Irankunda}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٦]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦]] 0w3df1vg1r3rfc8y0fsbqero2djq8xr 14 296518 1590213 2026-06-14T14:45:16Z Bahoz ebrahimi 72394 پەڕەی دروست کرد بە «میرەکانی میرنشینی بابان»ەوە 1590213 wikitext text/x-wiki میرەکانی میرنشینی بابان sl3drjb0blh5r0lznyib8lbe4tnbu0r 1590214 1590213 2026-06-14T14:45:31Z Bahoz ebrahimi 72394 پەڕەکەی واڵا کردەوە 1590214 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 296519 1590221 2026-06-14T15:58:49Z Zemen 40346 Zemen پەڕەی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] گواستەوە بۆ [[بەرزایییەکانی گۆلان]] کە پێشتر ڕەوانەکەر بوو: بەپێی وتووێژی پەڕە: زۆرینەی دەنگی وتووێژ ێ 1590221 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[بەرزایییەکانی گۆلان]] q4el9feod7xpiri112lcdt18qlovfpp 1 296520 1590223 2026-06-14T15:58:49Z Zemen 40346 Zemen پەڕەی [[وتووێژ:بەرزایییەکانی جۆلان]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:بەرزایییەکانی گۆلان]]: بەپێی وتووێژی پەڕە: زۆرینەی دەنگی وتووێژ ێ 1590223 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[وتووێژ:بەرزایییەکانی گۆلان]] 5w9k9dtgd2w1lfehvhywx95mg5rg1h4 2 296521 1590244 2026-06-14T16:51:29Z سەڵاح حەسەن پاڵەوان 77006 پێشەکییەکەی 1590244 wikitext text/x-wiki من ئەم لاپەڕەیە دروست دەکەم، دەمەوێ وەک نووسەرێک هەندێ لە بەرهەمەکانی خۆم لێرەدا بڵاوبکەمەوە: گرنگترین ئەو بەرهەمانەی کە لێرەدا دایاندەگرم بریتین لە کتێبە وەرگێڕانەکانم و نووسین و بەرهەمەکانم: کتێبەکانم: وەرگێڕان: 1.     شیکردنەوەی دەروونی لە تیئۆری ئەدەبی (تیری ئیگڵتۆن) 2.     پاش بوونیادگەری ( تیری ئیگڵتۆن) 3.     باسی کۆتاییەکان ، عەلی حەرب  وەرگێڕانی لە عەرەبیەوە 4.     شیعری کراوە، لێکۆڵینەوە و ڕەخنە: سەڵاح حەسەن پاڵەوان 5.     دەسەڵاتی ئەفسانە، تیری ئیگڵتۆن ، وەرگێڕانی لە فارسییەوە 6.     دڵنەواییەکانی فەلسەفە، ئالن دە باتن، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە 7.     ئەفسانەی ئازتەک و مایا، وەرگێڕان 8.     جەلاد و قرربانی، گیو کۆرنۆ، وەرگێڕانی لە فارسییەوە 9.     زۆڵەکەی ئیستانبوڵ، ئەلیف شەفەق، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە 10.  پاڵەوانی هەزارڕوو، جۆزیف کامبڵ، وەرگێڕانی لە ئینگلییزییەوە. 11.  بۆ کوێ دەڕۆی باوکە، ........ ، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە، 12.  تۆ ئەوەیت، جۆزیف کامبڵ. وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە، 13.  ئەفسانە و مانا، کلۆد لیڤی شتراوس، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە، 14.  ئەفسانە و مانا ، فیراس ئەلسەواح، وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە، 15.  ئەفسانەکانی پێشووان، فیراس ئەلسەواح، وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە، 16.  ئەو ئەفسانانەی پێیان دەژین، جۆزیف کامبڵ، وەرگێڕان لە ئینگلیزییەوە 17.  گەشتی پاڵەوان، جۆزیف کامبڵ، وەرگێڕان لە ئینگلیزییەوە 18.  ئاین بۆ بێئاینەکان، ئالن دە باتن، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە. 19.  دڵەڕاوکێی پلەوپایە، ئالن دە باتن، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە 20.  گابریال گارسیا مارکیز، نووسین و ئامادەکردنی: سەڵاح حەسەن پاڵەوان 21.  الابداع والموت، صلاح حسن، ترجمة الى الغة العربية: محمد صابر محمود، لە قاهیرە ساڵی ٢٠٢٢ 22.  تآريخ گریە، سەڵاح حەسەن، وەرگێڕانی بۆ سەر زمانی فارسی: ڕەزا میجاور لە ئێران چاپ کراوە ٢٠٢٣           نووسین: 1.     داهێنان و مەرگ ، لێکۆڵینەوە 2.     تیۆدۆر ئادۆرنۆ، تۆپۆگرافی 3.     شیعری کراوە، رەخنە 4.     مێژووی گریان، لێکۆڵینەوە 5.     ڤلادیمێر پرۆپ، نووسین و ئامادەکردن 6.     ڕاوە پەپوولە، نووسین و ئامادەکردن نووسین لە ڕۆژنامەکانی: کوردستانی نوێ، چاوەدێر، باس، خەبات هەروەها بڕێکی زۆر لە گۆڤارەکانی وەک : گەلاوێژی نوێ، ڕامان، کاروان، ...هەندێکی تر لە ڕۆژنامە عەرەبییەکان ،،، ئێستە بیرم نەماوە sv0x7ndmnuttw1kbj4p5e68eh0tk2i0 3 296522 1590260 2026-06-14T18:15:29Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1590260 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ١٨:١٥، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 09eguesrxsurm3j9wlmczsx4xw0i7ln 2 296523 1590261 2026-06-14T18:37:13Z Ayub.shahin 77095 دورست کردنی لاپەڕەی نوێ 1590261 wikitext text/x-wiki '''ژیاننامە''' '''ئەیوب شاهین لە ساڵی ١٩٩٩ لە شاری سۆران لەدایکبووە و هەر لەوێش گەورە بووە و نیشتەجێیە. لە تەمەنێکی گەنجییەوە خولیای بواری تەکنەلۆژیا و جیهانی دیجیتاڵی بووە، ئەمەش وای لێکردووە پەرە بە کارامەیییەکانی بدات لە بواری سیستمی مۆبایل و بەرنامەکاندا.''' '''چالاکییەکان لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان''' '''ئەیوب شاهین وەک دروستکەری ناوەڕۆک (Content Creator) لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانی وەک تیک تۆک (TikTok) و ئینستاگرام (Instagram) چالاکی دەکات. ناوەڕۆکی ڤیدیۆکانی زیاتر سەرنج دەخەنە سەر:''' '''پێشکەشکردنی زانیاری و فێرکاری لەسەر مۆبایلە زیرەکەکان.''' '''ناساندنی ئەپڵیکەیشنە بەسوودەکان و چارەسەرکردنی کێشە تەکنیکییەکانی ناو مۆبایل بۆ بەکارهێنەران.''' '''بڵاوکردنەوەی ڕێنمایی لەسەر پاراستنی ئاسایشی هەژمارەکان لە جیهانی دیجیتاڵیدا.''' '''بەهۆی پێشکەشکردنی ناوەڕۆکی بەسوود و بەردەوامی لە بڵاوکردنەوەدا، توانیویەتی ژمارەیەکی بەرچاو لە شوێنکەوتووان (Followers) لە سەکۆ جیاوازەکاندا کۆبکاتەوە و متمانەی بەکارهێنەران بەدەستبهێنێت.[https://beacons.ai/ayub_digital ڕاپۆرت]''' osi2nse5q0g7ttximlcieh0xru7q8nn 0 296524 1590266 2026-06-14T19:03:36Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «{{ئامادەکردن}} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{cite web|title=Melanoma Treatm...»ەوە 1590266 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{cite web|title=Melanoma Treatment – for health professionals |url=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|website=National Cancer Institute|access-date=30 June 2015|date=26 June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|archive-date=4 July 2015}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{cite journal |date=March 31, 2015|title= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |volume= 12 |issue= 1 |pages= 72–76 |doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= 26336485 |pmc=4520507 | vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D }}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{cite book | vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |title=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |date=1962 |publisher=Thomas |location=Springfield, IL |page=85 |quote=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Bobonich M, Nolen ME |title=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |date=2015 |publisher=Wolters Kluwer |location=Philadelphia |page=106 |quote=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{cite book |title=Farlex Partner Medical Dictionary |date=2012 |url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |access-date=4 March 2021 |quote=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |archive-date=10 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |url-status=live }}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{cite journal |last1=Joshi |first1=Urvashi Mitbander |last2=Kashani-Sabet |first2=Mohammed |last3=Kirkwood |first3=John M. |title=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |date=25 August 2025 |doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=40853557 }}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{cite journal | vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA | title = De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology | volume = 18 | issue = 12 | pages = e731–e741 | date = December 2017 | pmid = 29208439 | doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1 }}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{cite web|title=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|url=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|website=NCI|url-status=live|access-date=7 January 2026}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1545–1602 | date = October 2016 | pmid = 27733282 | pmc = 5055577 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L }}</ref><ref name=GBD2015De>{{cite journal | title = Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1459–1544 | date = October 2016 | pmid = 27733281 | pmc = 5388903 | doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR }}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{cite web |title=USCS Data Visualizations |url=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |website=gis.cdc.gov |quote=Need to select "melanoma" |access-date=7 March 2020 |archive-date=17 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |url-status=live }}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{cite book|title=World Cancer Report|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-832-0429-9|pages=Chapter 5.14|url=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|archive-date=30 May 2014}}</ref><ref name="Az2014">{{cite journal | vauthors = Azoury SC, Lange JR | title = Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America | volume = 94 | issue = 5 | pages = 945–62, vii | date = October 2014 | pmid = 25245960 | doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013 }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} pfcbni6bv91rkeys3oubnf0b6lfbc8l 1590271 1590266 2026-06-14T20:00:42Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1590271 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{cite web|title=Melanoma Treatment – for health professionals |url=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|website=National Cancer Institute|access-date=30 June 2015|date=26 June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|archive-date=4 July 2015}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{cite journal |date=March 31, 2015|title= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |volume= 12 |issue= 1 |pages= 72–76 |doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= 26336485 |pmc=4520507 | vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D }}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{cite book | vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |title=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |date=1962 |publisher=Thomas |location=Springfield, IL |page=85 |quote=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Bobonich M, Nolen ME |title=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |date=2015 |publisher=Wolters Kluwer |location=Philadelphia |page=106 |quote=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{cite book |title=Farlex Partner Medical Dictionary |date=2012 |url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |access-date=4 March 2021 |quote=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |archive-date=10 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |url-status=live }}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{cite journal |last1=Joshi |first1=Urvashi Mitbander |last2=Kashani-Sabet |first2=Mohammed |last3=Kirkwood |first3=John M. |title=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |date=25 August 2025 |doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=40853557 }}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{cite journal | vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA | title = De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology | volume = 18 | issue = 12 | pages = e731–e741 | date = December 2017 | pmid = 29208439 | doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1 }}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{cite web|title=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|url=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|website=NCI|url-status=live|access-date=7 January 2026}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1545–1602 | date = October 2016 | pmid = 27733282 | pmc = 5055577 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L }}</ref><ref name=GBD2015De>{{cite journal | title = Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1459–1544 | date = October 2016 | pmid = 27733281 | pmc = 5388903 | doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR }}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{cite web |title=USCS Data Visualizations |url=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |website=gis.cdc.gov |quote=Need to select "melanoma" |access-date=7 March 2020 |archive-date=17 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |url-status=live }}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{cite book|title=World Cancer Report|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-832-0429-9|pages=Chapter 5.14|url=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|archive-date=30 May 2014}}</ref><ref name="Az2014">{{cite journal | vauthors = Azoury SC, Lange JR | title = Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America | volume = 94 | issue = 5 | pages = 945–62, vii | date = October 2014 | pmid = 25245960 | doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013 }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 2aahx8kgoh76yje7pyu898gx314ea69 1590346 1590271 2026-06-15T02:08:08Z Hivja 64112 1590346 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{cite web|title=Melanoma Treatment – for health professionals |url=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|website=National Cancer Institute|access-date=30 June 2015|date=26 June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|archive-date=4 July 2015}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{cite journal |date=March 31, 2015|title= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |volume= 12 |issue= 1 |pages= 72–76 |doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= 26336485 |pmc=4520507 | vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D }}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{cite book | vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |title=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |date=1962 |publisher=Thomas |location=Springfield, IL |page=85 |quote=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Bobonich M, Nolen ME |title=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |date=2015 |publisher=Wolters Kluwer |location=Philadelphia |page=106 |quote=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{cite book |title=Farlex Partner Medical Dictionary |date=2012 |url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |access-date=4 March 2021 |quote=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |archive-date=10 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |url-status=live }}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{cite journal |last1=Joshi |first1=Urvashi Mitbander |last2=Kashani-Sabet |first2=Mohammed |last3=Kirkwood |first3=John M. |title=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |date=25 August 2025 |doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=40853557 }}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{cite journal | vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA | title = De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology | volume = 18 | issue = 12 | pages = e731–e741 | date = December 2017 | pmid = 29208439 | doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1 }}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{cite web|title=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|url=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|website=NCI|url-status=live|access-date=7 January 2026}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1545–1602 | date = October 2016 | pmid = 27733282 | pmc = 5055577 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L }}</ref><ref name=GBD2015De>{{cite journal | title = Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1459–1544 | date = October 2016 | pmid = 27733281 | pmc = 5388903 | doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR }}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{cite web |title=USCS Data Visualizations |url=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |website=gis.cdc.gov |quote=Need to select "melanoma" |access-date=7 March 2020 |archive-date=17 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |url-status=live }}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{cite book|title=World Cancer Report|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-832-0429-9|pages=Chapter 5.14|url=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|archive-date=30 May 2014}}</ref><ref name="Az2014">{{cite journal | vauthors = Azoury SC, Lange JR | title = Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America | volume = 94 | issue = 5 | pages = 945–62, vii | date = October 2014 | pmid = 25245960 | doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013 }}</ref> == نیشانەکان == نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما بریتین لە گۆڕانکاری لە شێوە یان ڕەنگی [[خاڵ (پێست)|خاڵەکان]]ی پێشوو، یانیش لە [[مێلانۆمای گرێدار]]دا دەرکەوتنی گرێیەکی نوێ لە ھەر شوێنێکی پێستدا. لە قۆناغەکانی دواتردا، ڕەنگە خاڵەکە [[خوران]]، [[برینی پێست|برین]] یان خوێنبەربوونی ھەبێت. نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما{{تێبینی|بە شێوازی کورتکراوی پیتی سەرەتای ھەر نیشانەیەک بە ئینگلیزی دەبێتە ABCDEEFG.}} بریتین لە:<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|title=CDC - What Are the Symptoms of Skin Cancer?|date=26 June 2018|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=1 February 2019|archive-date=7 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207125444/https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Daniel Jensen J, Elewski BE | title = The ABCDEF Rule: Combining the "ABCDE Rule" and the "Ugly Duckling Sign" in an Effort to Improve Patient Self-Screening Examinations | journal = The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology | volume = 8 | issue = 2 | page = 15 | date = February 2015 | pmid = 25741397 | pmc = 4345927 }}</ref> * ناھاوسەنگی * سنوورەکان (ناڕێکی بە لێوار و گۆشەوە) * ڕەنگ ([[جۆراوجۆری (شانەناسی)|جۆراوجۆر]]) * تیرە (گەورەتر لە ٦ میلیمەتر وەک قەبارەی [[ڕەشکەرەوە]]ی پێنووسێک) * پەرەسەندن بە تێپەڕبوونی کات ئەم پۆلێنکردنە مێلانۆمای گرێدار کە پۆلێنبەندیی تایبەتی خۆی ھەیە ناگرێتەوە:<ref>{{cite web|url=https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|title=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|website=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|language=en-US|access-date=1 February 2019|archive-date=2 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202041434/https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|url-status=live}}</ref> * بەرزتر لە ئاستی پێست * ھەستی ڕەقبوون لە کاتی دەستلێدان * گەشەکردن مێلانۆمای گوازراو لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانە نادیاریکراوەکانی [[سیندرۆمی پارانیۆپلاستیک|پارانیۆپلاستیک]]، لەوانە لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، [[دڵتێکەڵھاتن]]، ڕشانەوە و ماندووبوون. [[مێتاستازی مێشک|مێتاستازەکانی مێشک]] بەتایبەتی لە نەخۆشانی تووشبوو بە مێلانۆمای گوازراوەدا باوترن.<ref>{{cite journal | vauthors = Fiddler IJ | title = Melanoma Metastasis | journal = Cancer Control | volume = 2 | issue = 5 | pages = 398–404 | date = October 1995 | pmid = 10862180 | doi = 10.1177/107327489500200503 | doi-access = free }}</ref> شوێنە باوەکانی تری مێتاستازی مێلانۆما بریتین لە [[جەرگ]]، ڕیخۆڵەکان، [[ئێسک]]، [[سی (ئەندام)|سییەکان]] و لیمفەگرێ دوورەکان.<ref name="Joshi 2025"/> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژینناسی|پزیشکی}} pum0r5uj6w044m4jnmncbhk0hrsib14 1590350 1590346 2026-06-15T02:26:10Z Hivja 64112 /* سەرچاوەکان */ 1590350 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{cite web|title=Melanoma Treatment – for health professionals |url=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|website=National Cancer Institute|access-date=30 June 2015|date=26 June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|archive-date=4 July 2015}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{cite journal |date=March 31, 2015|title= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |volume= 12 |issue= 1 |pages= 72–76 |doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= 26336485 |pmc=4520507 | vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D }}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{cite book | vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |title=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |date=1962 |publisher=Thomas |location=Springfield, IL |page=85 |quote=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Bobonich M, Nolen ME |title=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |date=2015 |publisher=Wolters Kluwer |location=Philadelphia |page=106 |quote=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{cite book |title=Farlex Partner Medical Dictionary |date=2012 |url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |access-date=4 March 2021 |quote=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |archive-date=10 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |url-status=live }}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{cite journal |last1=Joshi |first1=Urvashi Mitbander |last2=Kashani-Sabet |first2=Mohammed |last3=Kirkwood |first3=John M. |title=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |date=25 August 2025 |doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=40853557 }}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{cite journal | vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA | title = De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology | volume = 18 | issue = 12 | pages = e731–e741 | date = December 2017 | pmid = 29208439 | doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1 }}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{cite web|title=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|url=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|website=NCI|url-status=live|access-date=7 January 2026}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1545–1602 | date = October 2016 | pmid = 27733282 | pmc = 5055577 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L }}</ref><ref name=GBD2015De>{{cite journal | title = Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1459–1544 | date = October 2016 | pmid = 27733281 | pmc = 5388903 | doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR }}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{cite web |title=USCS Data Visualizations |url=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |website=gis.cdc.gov |quote=Need to select "melanoma" |access-date=7 March 2020 |archive-date=17 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |url-status=live }}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{cite book|title=World Cancer Report|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-832-0429-9|pages=Chapter 5.14|url=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|archive-date=30 May 2014}}</ref><ref name="Az2014">{{cite journal | vauthors = Azoury SC, Lange JR | title = Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America | volume = 94 | issue = 5 | pages = 945–62, vii | date = October 2014 | pmid = 25245960 | doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013 }}</ref> == نیشانەکان == نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما بریتین لە گۆڕانکاری لە شێوە یان ڕەنگی [[خاڵ (پێست)|خاڵەکان]]ی پێشوو، یانیش لە [[مێلانۆمای گرێدار]]دا دەرکەوتنی گرێیەکی نوێ لە ھەر شوێنێکی پێستدا. لە قۆناغەکانی دواتردا، ڕەنگە خاڵەکە [[خوران]]، [[برینی پێست|برین]] یان خوێنبەربوونی ھەبێت. نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما{{تێبینی|بە شێوازی کورتکراوی پیتی سەرەتای ھەر نیشانەیەک بە ئینگلیزی دەبێتە ABCDEEFG.}} بریتین لە:<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|title=CDC - What Are the Symptoms of Skin Cancer?|date=26 June 2018|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=1 February 2019|archive-date=7 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207125444/https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Daniel Jensen J, Elewski BE | title = The ABCDEF Rule: Combining the "ABCDE Rule" and the "Ugly Duckling Sign" in an Effort to Improve Patient Self-Screening Examinations | journal = The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology | volume = 8 | issue = 2 | page = 15 | date = February 2015 | pmid = 25741397 | pmc = 4345927 }}</ref> * ناھاوسەنگی * سنوورەکان (ناڕێکی بە لێوار و گۆشەوە) * ڕەنگ ([[جۆراوجۆری (شانەناسی)|جۆراوجۆر]]) * تیرە (گەورەتر لە ٦ میلیمەتر وەک قەبارەی [[ڕەشکەرەوە]]ی پێنووسێک) * پەرەسەندن بە تێپەڕبوونی کات ئەم پۆلێنکردنە مێلانۆمای گرێدار کە پۆلێنبەندیی تایبەتی خۆی ھەیە ناگرێتەوە:<ref>{{cite web|url=https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|title=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|website=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|language=en-US|access-date=1 February 2019|archive-date=2 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202041434/https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|url-status=live}}</ref> * بەرزتر لە ئاستی پێست * ھەستی ڕەقبوون لە کاتی دەستلێدان * گەشەکردن مێلانۆمای گوازراو لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانە نادیاریکراوەکانی [[سیندرۆمی پارانیۆپلاستیک|پارانیۆپلاستیک]]، لەوانە لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، [[دڵتێکەڵھاتن]]، ڕشانەوە و ماندووبوون. [[مێتاستازی مێشک|مێتاستازەکانی مێشک]] بەتایبەتی لە نەخۆشانی تووشبوو بە مێلانۆمای گوازراوەدا باوترن.<ref>{{cite journal | vauthors = Fiddler IJ | title = Melanoma Metastasis | journal = Cancer Control | volume = 2 | issue = 5 | pages = 398–404 | date = October 1995 | pmid = 10862180 | doi = 10.1177/107327489500200503 | doi-access = free }}</ref> شوێنە باوەکانی تری مێتاستازی مێلانۆما بریتین لە [[جەرگ]]، ڕیخۆڵەکان، [[ئێسک]]، [[سی (ئەندام)|سییەکان]] و لیمفەگرێ دوورەکان.<ref name="Joshi 2025"/> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{sister project links||d=Q180614|c=Category:Melanoma|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=مێلانۆما|species=no}} {{Medical resources | DiseasesDB = 7947 | ICD11 = {{ICD11|XH4846}} | ICD10 = {{ICD10|C|43|9|c|43}}, {{ICD10|D03}} | ICD9 = {{ICD9|172.9}} | ICDO = {{ICDO|8720|3}} | OMIM = 155600 | MedlinePlus = 000850 | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 257 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1386}} {{eMedicine2|ent|27}} {{eMedicine2|plastic|456}} | MeshID = D008545 }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژینناسی|پزیشکی}} [[پۆل:مێلانۆما| ]] [[پۆل:شێرپەنجەی پێست]] [[پۆل:بیرکەرەوە پزیشکییەکان]] jp6g5cy9a0dp2c0p7z82gl6xjaxua59 1590352 1590350 2026-06-15T02:27:06Z Hivja 64112 1590352 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{cite web|title=Melanoma Treatment – for health professionals |url=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|website=National Cancer Institute|access-date=30 June 2015|date=26 June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|archive-date=4 July 2015}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{cite journal |date=March 31, 2015|title= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |volume= 12 |issue= 1 |pages= 72–76 |doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= 26336485 |pmc=4520507 | vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D }}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{cite book | vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |title=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |date=1962 |publisher=Thomas |location=Springfield, IL |page=85 |quote=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Bobonich M, Nolen ME |title=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |date=2015 |publisher=Wolters Kluwer |location=Philadelphia |page=106 |quote=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{cite book |title=Farlex Partner Medical Dictionary |date=2012 |url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |access-date=4 March 2021 |quote=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |archive-date=10 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |url-status=live }}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{cite journal |last1=Joshi |first1=Urvashi Mitbander |last2=Kashani-Sabet |first2=Mohammed |last3=Kirkwood |first3=John M. |title=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |date=25 August 2025 |doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=40853557 }}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{cite journal | vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA | title = De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology | volume = 18 | issue = 12 | pages = e731–e741 | date = December 2017 | pmid = 29208439 | doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1 }}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{cite web|title=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|url=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|website=NCI|url-status=live|access-date=7 January 2026}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1545–1602 | date = October 2016 | pmid = 27733282 | pmc = 5055577 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L }}</ref><ref name=GBD2015De>{{cite journal | title = Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1459–1544 | date = October 2016 | pmid = 27733281 | pmc = 5388903 | doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR }}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{cite web |title=USCS Data Visualizations |url=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |website=gis.cdc.gov |quote=Need to select "melanoma" |access-date=7 March 2020 |archive-date=17 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |url-status=live }}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{cite book|title=World Cancer Report|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-832-0429-9|pages=Chapter 5.14|url=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|archive-date=30 May 2014}}</ref><ref name="Az2014">{{cite journal | vauthors = Azoury SC, Lange JR | title = Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America | volume = 94 | issue = 5 | pages = 945–62, vii | date = October 2014 | pmid = 25245960 | doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013 }}</ref> == نیشانەکان == نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما بریتین لە گۆڕانکاری لە شێوە یان ڕەنگی [[خاڵ (پێست)|خاڵەکان]]ی پێشوو، یانیش لە [[مێلانۆمای گرێدار]]دا دەرکەوتنی گرێیەکی نوێ لە ھەر شوێنێکی پێستدا. لە قۆناغەکانی دواتردا، ڕەنگە خاڵەکە [[خوران]]، [[برینی پێست|برین]] یان خوێنبەربوونی ھەبێت. نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما{{تێبینی|بە شێوازی کورتکراوی پیتی سەرەتای ھەر نیشانەیەک بە ئینگلیزی دەبێتە ABCDEEFG.}} بریتین لە:<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|title=CDC - What Are the Symptoms of Skin Cancer?|date=26 June 2018|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=1 February 2019|archive-date=7 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207125444/https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Daniel Jensen J, Elewski BE | title = The ABCDEF Rule: Combining the "ABCDE Rule" and the "Ugly Duckling Sign" in an Effort to Improve Patient Self-Screening Examinations | journal = The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology | volume = 8 | issue = 2 | page = 15 | date = February 2015 | pmid = 25741397 | pmc = 4345927 }}</ref> * ناھاوسەنگی * سنوورەکان (ناڕێکی بە لێوار و گۆشەوە) * ڕەنگ ([[جۆراوجۆری (شانەناسی)|جۆراوجۆر]]) * تیرە (گەورەتر لە ٦ میلیمەتر وەک قەبارەی [[ڕەشکەرەوە]]ی پێنووسێک) * پەرەسەندن بە تێپەڕبوونی کات ئەم پۆلێنکردنە مێلانۆمای گرێدار کە پۆلێنبەندیی تایبەتی خۆی ھەیە ناگرێتەوە:<ref>{{cite web|url=https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|title=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|website=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|language=en-US|access-date=1 February 2019|archive-date=2 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202041434/https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|url-status=live}}</ref> * بەرزتر لە ئاستی پێست * ھەستی ڕەقبوون لە کاتی دەستلێدان * گەشەکردن مێلانۆمای گوازراو لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانە نادیاریکراوەکانی [[سیندرۆمی پارانیۆپلاستیک|پارانیۆپلاستیک]]، لەوانە لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، [[دڵتێکەڵھاتن]]، ڕشانەوە و ماندووبوون. [[مێتاستازی مێشک|مێتاستازەکانی مێشک]] بەتایبەتی لە نەخۆشانی تووشبوو بە مێلانۆمای گوازراوەدا باوترن.<ref>{{cite journal | vauthors = Fiddler IJ | title = Melanoma Metastasis | journal = Cancer Control | volume = 2 | issue = 5 | pages = 398–404 | date = October 1995 | pmid = 10862180 | doi = 10.1177/107327489500200503 | doi-access = free }}</ref> شوێنە باوەکانی تری مێتاستازی مێلانۆما بریتین لە [[جەرگ]]، ڕیخۆڵەکان، [[ئێسک]]، [[سی (ئەندام)|سییەکان]] و لیمفەگرێ دوورەکان.<ref name="Joshi 2025"/> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{sister project links||d=Q180614|c=Category:Melanoma|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=مێلانۆما|species=no}} {{Medical resources | DiseasesDB = 7947 | ICD11 = {{ICD11|XH4846}} | ICD10 = {{ICD10|C|43|9|c|43}}, {{ICD10|D03}} | ICD9 = {{ICD9|172.9}} | ICDO = {{ICDO|8720|3}} | OMIM = 155600 | MedlinePlus = 000850 | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 257 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1386}} {{eMedicine2|ent|27}} {{eMedicine2|plastic|456}} | MeshID = D008545 }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژینناسی|پزیشکی}} [[پۆل:مێلانۆما| ]] [[پۆل:شێرپەنجەی پێست]] [[پۆل:بیرھێنەرەوە پزیشکییەکان]] frfo2d47696nbj99o2u16rgtaieh1ja 1590353 1590352 2026-06-15T02:31:11Z Hivja 64112 /* */ 1590353 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = مێلانۆما{{ھن}}Melanoma | synonyms = مێلانۆمای مەترسیدار ({{بە ئینگلیزی|Malignant melanoma}}) | image = Melanoma.jpg | alt = A back irregular Tumor {{convert|2.5|cm|in|0|abbr=on}} by {{convert|1.5|cm|in|1|abbr=on}} | pronounce = {{IPAc-en|audio=En-melanoma.oga|ˌ|m|ɛ|l|ə|ˈ|n|oʊ|m|ə}} | field = [[Oncology]] and [[dermatology]] | symptoms = [[Nevus|Mole]] that is increasing in size, has irregular edges, change in color, itchiness, or [[ulcer (dermatology)|skin breakdown]].<ref name=NCI2015/> | complications = | onset = | duration = | causes = [[Ultraviolet light]] (Sun, [[tanning lamp|tanning devices]])<ref name=WCR2014/> | risks = Family history, many moles, [[immunosuppression|poor immune function]]<ref name=NCI2015/> | diagnosis = [[Tissue biopsy]]<ref name=NCI2015/> | differential = [[Seborrheic keratosis]], [[lentigo]], [[blue nevus]], [[dermatofibroma]]<ref>{{cite journal | vauthors = Goldstein BG, Goldstein AO | title = Diagnosis and management of malignant melanoma | journal = American Family Physician | volume = 63 | issue = 7 | pages = 1359–68, 1374 | date = April 2001 | pmid = 11310650 }}</ref> | prevention = [[کرێمی دژەخۆر]]، دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی<ref name=WCR2014/> | treatment = Surgery<ref name=NCI2015/> | medication = | prognosis = [[Five-year survival rates]] 100% (localized), 35% (disseminated) in the US (٢٠١٥–٢٠٢١)<ref name=SEER2026/> | frequency = ٣٫١ ملیۆن (٢٠١٥)<!-- prevalence --><ref name=GBD2015Pre/> | deaths = ٥٩،٨٠٠ (٢٠١٥)<ref name=GBD2015De/> }} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{cite web|title=Melanoma Treatment – for health professionals |url=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|website=National Cancer Institute|access-date=30 June 2015|date=26 June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|archive-date=4 July 2015}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{cite journal |date=March 31, 2015|title= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |volume= 12 |issue= 1 |pages= 72–76 |doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= 26336485 |pmc=4520507 | vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D }}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{cite book | vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |title=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |date=1962 |publisher=Thomas |location=Springfield, IL |page=85 |quote=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Bobonich M, Nolen ME |title=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |date=2015 |publisher=Wolters Kluwer |location=Philadelphia |page=106 |quote=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{cite book |title=Farlex Partner Medical Dictionary |date=2012 |url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |access-date=4 March 2021 |quote=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |archive-date=10 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |url-status=live }}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{cite journal |last1=Joshi |first1=Urvashi Mitbander |last2=Kashani-Sabet |first2=Mohammed |last3=Kirkwood |first3=John M. |title=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |date=25 August 2025 |doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=40853557 }}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{cite journal | vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA | title = De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology | volume = 18 | issue = 12 | pages = e731–e741 | date = December 2017 | pmid = 29208439 | doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1 }}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{cite web|title=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|url=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|website=NCI|url-status=live|access-date=7 January 2026}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1545–1602 | date = October 2016 | pmid = 27733282 | pmc = 5055577 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L }}</ref><ref name=GBD2015De>{{cite journal | title = Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1459–1544 | date = October 2016 | pmid = 27733281 | pmc = 5388903 | doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR }}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{cite web |title=USCS Data Visualizations |url=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |website=gis.cdc.gov |quote=Need to select "melanoma" |access-date=7 March 2020 |archive-date=17 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |url-status=live }}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{cite book|title=World Cancer Report|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-832-0429-9|pages=Chapter 5.14|url=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|archive-date=30 May 2014}}</ref><ref name="Az2014">{{cite journal | vauthors = Azoury SC, Lange JR | title = Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America | volume = 94 | issue = 5 | pages = 945–62, vii | date = October 2014 | pmid = 25245960 | doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013 }}</ref> == نیشانەکان == نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما بریتین لە گۆڕانکاری لە شێوە یان ڕەنگی [[خاڵ (پێست)|خاڵەکان]]ی پێشوو، یانیش لە [[مێلانۆمای گرێدار]]دا دەرکەوتنی گرێیەکی نوێ لە ھەر شوێنێکی پێستدا. لە قۆناغەکانی دواتردا، ڕەنگە خاڵەکە [[خوران]]، [[برینی پێست|برین]] یان خوێنبەربوونی ھەبێت. نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما{{تێبینی|بە شێوازی کورتکراوی پیتی سەرەتای ھەر نیشانەیەک بە ئینگلیزی دەبێتە ABCDEEFG.}} بریتین لە:<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|title=CDC - What Are the Symptoms of Skin Cancer?|date=26 June 2018|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=1 February 2019|archive-date=7 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207125444/https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Daniel Jensen J, Elewski BE | title = The ABCDEF Rule: Combining the "ABCDE Rule" and the "Ugly Duckling Sign" in an Effort to Improve Patient Self-Screening Examinations | journal = The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology | volume = 8 | issue = 2 | page = 15 | date = February 2015 | pmid = 25741397 | pmc = 4345927 }}</ref> * ناھاوسەنگی * سنوورەکان (ناڕێکی بە لێوار و گۆشەوە) * ڕەنگ ([[جۆراوجۆری (شانەناسی)|جۆراوجۆر]]) * تیرە (گەورەتر لە ٦ میلیمەتر وەک قەبارەی [[ڕەشکەرەوە]]ی پێنووسێک) * پەرەسەندن بە تێپەڕبوونی کات ئەم پۆلێنکردنە مێلانۆمای گرێدار کە پۆلێنبەندیی تایبەتی خۆی ھەیە ناگرێتەوە:<ref>{{cite web|url=https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|title=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|website=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|language=en-US|access-date=1 February 2019|archive-date=2 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202041434/https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|url-status=live}}</ref> * بەرزتر لە ئاستی پێست * ھەستی ڕەقبوون لە کاتی دەستلێدان * گەشەکردن مێلانۆمای گوازراو لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانە نادیاریکراوەکانی [[سیندرۆمی پارانیۆپلاستیک|پارانیۆپلاستیک]]، لەوانە لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، [[دڵتێکەڵھاتن]]، ڕشانەوە و ماندووبوون. [[مێتاستازی مێشک|مێتاستازەکانی مێشک]] بەتایبەتی لە نەخۆشانی تووشبوو بە مێلانۆمای گوازراوەدا باوترن.<ref>{{cite journal | vauthors = Fiddler IJ | title = Melanoma Metastasis | journal = Cancer Control | volume = 2 | issue = 5 | pages = 398–404 | date = October 1995 | pmid = 10862180 | doi = 10.1177/107327489500200503 | doi-access = free }}</ref> شوێنە باوەکانی تری مێتاستازی مێلانۆما بریتین لە [[جەرگ]]، ڕیخۆڵەکان، [[ئێسک]]، [[سی (ئەندام)|سییەکان]] و لیمفەگرێ دوورەکان.<ref name="Joshi 2025"/> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{sister project links||d=Q180614|c=Category:Melanoma|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=مێلانۆما|species=no}} {{Medical resources | DiseasesDB = 7947 | ICD11 = {{ICD11|XH4846}} | ICD10 = {{ICD10|C|43|9|c|43}}, {{ICD10|D03}} | ICD9 = {{ICD9|172.9}} | ICDO = {{ICDO|8720|3}} | OMIM = 155600 | MedlinePlus = 000850 | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 257 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1386}} {{eMedicine2|ent|27}} {{eMedicine2|plastic|456}} | MeshID = D008545 }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژینناسی|پزیشکی}} [[پۆل:مێلانۆما| ]] [[پۆل:شێرپەنجەی پێست]] [[پۆل:بیرھێنەرەوە پزیشکییەکان]] tnw0o8hejpg6t5m3ifmgn6go0yk10mr 1590354 1590353 2026-06-15T02:33:28Z Hivja 64112 1590354 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = مێلانۆما{{ھن}}Melanoma | synonyms = مێلانۆمای مەترسیدار ({{بە ئینگلیزی|Malignant melanoma}}) | image = Melanoma.jpg | alt = A back irregular Tumor {{convert|2.5|cm|in|0|abbr=on}} by {{convert|1.5|cm|in|1|abbr=on}} | pronounce = {{IPAc-en|audio=En-melanoma.oga|ˌ|m|ɛ|l|ə|ˈ|n|oʊ|m|ə}} | field = [[Oncology]] and [[dermatology]] | symptoms = [[Nevus|Mole]] that is increasing in size, has irregular edges, change in color, itchiness, or [[ulcer (dermatology)|skin breakdown]].<ref name=NCI2015/> | complications = | onset = | duration = | causes = [[Ultraviolet light]] (Sun, [[tanning lamp|tanning devices]])<ref name=WCR2014/> | risks = Family history, many moles, [[immunosuppression|poor immune function]]<ref name=NCI2015/> | diagnosis = [[Tissue biopsy]]<ref name=NCI2015/> | differential = [[Seborrheic keratosis]], [[lentigo]], [[blue nevus]], [[dermatofibroma]]<ref>{{cite journal | vauthors = Goldstein BG, Goldstein AO | title = Diagnosis and management of malignant melanoma | journal = American Family Physician | volume = 63 | issue = 7 | pages = 1359–68, 1374 | date = April 2001 | pmid = 11310650 }}</ref> | prevention = [[کرێمی دژەخۆر]]، دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی<ref name=WCR2014/> | treatment = Surgery<ref name=NCI2015/> | medication = | prognosis = [[Five-year survival rates]] 100% (localized), 35% (disseminated) in the US (٢٠١٥–٢٠٢١)<ref name=SEER2026/> | frequency = ٣٫١ ملیۆن (٢٠١٥)<!-- prevalence --><ref name=GBD2015Pre/> | deaths = ٥٩،٨٠٠ (٢٠١٥)<ref name=GBD2015De/> }} <!-- پێناسە و نیشانەکان --> '''مێلانۆما''' ({{بە ئینگلیزی|Melanoma}}) جۆرێکە لە [[شێرپەنجە]]، بە شێوەیەکی گشتی [[شێرپەنجەی پێست]]؛ ئەم شێرپەنجەیە لە خانە بەرھەمھێنەرەکانی [[مێلانین]] کە بە [[مێلانۆسایت]] ناسراون گەشە دەکات.<ref name="NCI2015">{{cite web|title=Melanoma Treatment – for health professionals |url=http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|website=National Cancer Institute|access-date=30 June 2015|date=26 June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704213842/http://www.cancer.gov/types/skin/hp/melanoma-treatment-pdq|archive-date=4 July 2015}}</ref> مێلانۆما بە شێوەیەکی گشتی لە پێستدا ڕوودەدات، بەڵام ڕەنگە بە دەگمەن لە دەم، ڕیخۆڵە یان چاویشدا ([[مێلانۆمای یووڤێئال]]) ببینرێت.<ref name="NCI2015" /><ref name="WCR2014" /> لە شێوازی زۆر دەگمەنتردا دەتوانرێت لە [[سی (ئەندام)|سییەکان]]یشدا ڕوو بدات، کە وەک مێلانۆمای سەرەتاییی سییەکان ناسراوە و تەنیا لە ٠٫٠١٪ی [[تومۆری سی|تومۆری سەرەتاییی سییەکان]]دا ڕوو دەدات.<ref>{{cite journal |date=March 31, 2015|title= Malignant melanoma of the lung: case series |journal= Kardiochirurgia I Torakochirurgia Polska = Polish Journal of Cardio-Thoracic Surgery |volume= 12 |issue= 1 |pages= 72–76 |doi= 10.5114/kitp.2015.50575 |pmid= 26336485 |pmc=4520507 | vauthors = Postrzech-Adamczyk K, Chabowski M, Głuszczyk-Ferenc B, Wodzińska A, Muszczyńska-Bernhard B, Szuba A, Janczak D }}</ref> لە مێینەکاندا، مێلانۆما زۆربەی جاران لە قاچەکان و لە نێرەکاندا، لە شوێنەکانی پشت ڕوو دەدات.<ref name=WCR2014/> مێلانۆما زۆر جار بە «مێلانۆمای مەترسیدار» دەناسرێت، بەڵام کۆمەڵگای پزیشکی جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ''مێلانۆمای بێمەترسی'' و پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە لە زاراوەی ''مێلانۆمای مەترسیدار'' دوور بکەونەوە چونکە زیادییە.<ref>{{cite book | vauthors = Schwartzman RM, Orkin M |title=A Comparative Study of Diseases of Dog and Man |date=1962 |publisher=Thomas |location=Springfield, IL |page=85 |quote=The term 'melanoma' in human medicine indicates a malignant growth; the prefix 'malignant' is redundant.}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Bobonich M, Nolen ME |title=Dermatology for Advanced Practice Clinicians |date=2015 |publisher=Wolters Kluwer |location=Philadelphia |page=106 |quote=The term malignant melanoma is becoming obsolete because the word 'malignant' is redundant as there are no benign melanomas.}}</ref><ref>{{cite book |title=Farlex Partner Medical Dictionary |date=2012 |url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |access-date=4 March 2021 |quote=Avoid the redundant phrase malignant melanoma. |archive-date=10 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220610135029/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Melanoma%2c+Malignant |url-status=live }}</ref> نزیکەی ٣٠٪ی مێلانۆمەکان لە [[خاڵ (پێست)|خاڵ]]ەکانەوە گەشە دەکەن.<ref name="Joshi 2025">{{cite journal |last1=Joshi |first1=Urvashi Mitbander |last2=Kashani-Sabet |first2=Mohammed |last3=Kirkwood |first3=John M. |title=Cutaneous Melanoma: A Review |journal=JAMA |date=25 August 2025 |doi=10.1001/jama.2025.13074 |pmid=40853557 }}</ref> گۆڕانکارییەکانی خاڵێک کە دەتوانێت ئاماژە بە مێلانۆما بکات بریتین لە زۆربوون؛ بەتایبەتی زۆربوونی خێرا لە قەبارەدا، لێوارەکانی ناڕێکوپێک، گۆڕانی ڕەنگ، خوران، یان تێکچوونی پێست. <!-- ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن --> ھۆکاری سەرەکیی مێلانۆما، بەرکەوتنی [[تیشکی سەروو وەنەوشەیی]]یە بۆ ئەو کەسانەی ئاستی مێلانینی [[ڕەنگی پێستی مرۆڤ|ڕەنگی پێست]]یان کەمە.<ref name=WCR2014/><ref name="SunM"/> تیشکی سەروو وەنەوشەیی لەوانەیە لە خۆر یان سەرچاوەی ترەوە بێت، وەک [[گڵۆپی دەباخیکردن]].<ref name=WCR2014/> ئەو کەسانەی کە خاڵی زۆر، مێژووی ئەندامانی تووشبووی خێزانی و [[سەرکوتی کۆئەندامی بەرگری|کۆئەندامی بەرگریی لاواز]]یان ھەیە مەترسیی زیاتریان لەسەرە.<ref name=NCI2015/> ھەروەھا ژمارەیەک [[تێکچوونی بۆماوەیی|نەخۆشیی بۆماوەیی]]ی دەگمەنیش، وەک [[زیرۆدەرما پیگمەنتۆسوم]]، مەترسییەکە زیاد دەکەن.<ref name=Az2014/> دەستنیشانکردن بە [[بایۆپسی]] و شیکاریی ھەر برینێکی پێست کە نیشانەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی ھەیە ئەنجام دەدرێت.<ref name=NCI2015/> <!-- خۆپاراستن، چارەسەرکردن و پێشبینیکردن --> دوورکەوتنەوە لە تیشکی سەروو وەنەوشەیی و بەکارھێنانی [[کرێمی دژەخۆر]] لە بارودۆخی تیشکدانەوەی زۆری سەروو وەنەوشەییی خۆر، ڕەنگە ڕێگری لە مێلانۆما بکات.<ref name=WCR2014/> چارەسەرکردن بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە لابردنی مێلانۆما و شانە تێکچووەکانی دەوروبەری بە نەشتەرگەری.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەو کەسانەی کە شێرپەنجەکەیان ھەندێک گەورەترە، [[لیمفەگرێ]]کانی دەوروبەر ڕەنگە لەبەر دەرکەوتنی ئاستی بڵاوبوونەوە ([[مێتاستاز]]) پشکنینیان بۆ بکرێت.<ref name=NCI2015/> ئەگەر مێتاستاز ڕووی نەدابێت، زۆربەی تووشبووان چارەسەریان بۆ دەکرێت.<ref name=NCI2015/> بۆ ئەوانەی کە مێلانۆمایەکەیان گەشەی پێیدا کردووە، [[چارەسەرکردنی بەرگریی شێرپەنجە]]، [[دەرمانە ژینناسییەکان]]، [[چارەسەری تیشکی]] یان [[چارەسەری کیمیایی]] لەوانەیە مانەوەیان باشتر بکات.<ref name=NCI2015/><ref name="Syn2017">{{cite journal | vauthors = Syn NL, Teng MW, Mok TS, Soo RA | title = De-novo and acquired resistance to immune checkpoint targeting | journal = The Lancet. Oncology | volume = 18 | issue = 12 | pages = e731–e741 | date = December 2017 | pmid = 29208439 | doi = 10.1016/s1470-2045(17)30607-1 }}</ref> بەھۆی چارەسەرکردن، ڕێژەی مانەوەی پێنج ساڵە لە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەناو ئەو کەسانە کە نەخۆشییەکی ناوچەیییان ھەیە ١٠٠٪، لە شێوازی تەشەنەکردنی نەخۆشییەکە بۆ لیمفەگرێکان ٣٥٪ و لەناو ئەوانەی کە تەشەنەکردنی دوورمەودایان ھەیە ٣٥٪ تۆمار کراوە.<ref name=SEER2026>{{cite web|title=SEER Stat Fact Sheets: Melanoma of the Skin|url=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/melan.html|website=NCI|url-status=live|access-date=7 January 2026}}</ref> ئەگەری دووبارەبوونەوە یان بڵاوبوونەوەی مێلانۆما بە ئەستوورییەکەی، خێراییی دابەشبوونی خانەکان و تێکچوون یان تێکنەچوونی پێستی سەرەوەی پەیوەندیی ھەیە.<ref name=WCR2014/> <!-- پەتاناسی --> مێلانۆما مەترسیدارترین جۆری شێرپەنجەی پێستە.<ref name=WCR2014/> لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٣٫١ ملیۆن کەس نەخۆشیی چالاکیان ھەبووە کە بووە ھۆی مردنی ٥٩،٨٠٠ کەس.<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1545–1602 | date = October 2016 | pmid = 27733282 | pmc = 5055577 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | collaboration = GBD 2015 Disease Injury Incidence Prevalence Collaborators | vauthors = Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coggeshall M, Cornaby L, Dandona L, Dicker DJ, Dilegge T, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Fleming T, Forouzanfar MH, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kawashima T, Kemmer L }}</ref><ref name=GBD2015De>{{cite journal | title = Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1459–1544 | date = October 2016 | pmid = 27733281 | pmc = 5388903 | doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | collaboration = GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, Casey DC, Charlson FJ, Chen AZ, Coates MM, Coggeshall M, Dandona L, Dicker DJ, Erskine HE, Ferrari AJ, Fitzmaurice C, Foreman K, Forouzanfar MH, Fraser MS, Fullman N, Gething PW, Goldberg EM, Graetz N, Haagsma JA, Hay SI, Huynh C, Johnson CO, Kassebaum NJ, Kinfu Y, Kulikoff XR }}</ref> پێشبینی دەکرێت ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆما لە ئاست جیھاندا، لە ٣٣١،٧٢٢ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بۆ ٥١٠،٠٠٠ تووشبوو لە ساڵی ٢٠٤٠دا بەرز ببێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> ھەرچەندە لەگەڵ بەردەستبوونی چارەسەرە نوێترەکان، ڕێژەی مردن کەمتر دەبێتەوە مردن کەم دەبێتەوە.<ref name="Joshi 2025"/> نزیکەی ٨٠٪ی ڕێژەی تووشبوون لە ئاست جیھاندا لە کەسانی تەمەن ٥٠ ساڵ یان گەورەتر ڕوو دەدات.<ref name="Joshi 2025"/> ئوسترالیا و نیوزیلاند زۆرترین ڕێژەی تووشبوون بە مێلانۆمایان لە جیھاندا ھەیە.<ref name=WCR2014/> ڕێژەی بەرزی تووشبوون لە باکووری ئەورووپا و ئەمریکای باکووریشدا ڕوو دەدات، لە کاتێکدا ڕێژەی تووشبوون لە ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتیندا کەمترە.<ref name=WCR2014/> لە ویلایەتە یەکگرتووەکان مێلانۆما نزیکەی ١٫٦ ھێندە زیاتر لە پیاواندا بەراورد بە ژنان ڕوو دەدات.<ref>{{cite web |title=USCS Data Visualizations |url=https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |website=gis.cdc.gov |quote=Need to select "melanoma" |access-date=7 March 2020 |archive-date=17 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317210642/https://gis.cdc.gov/Cancer/USCS/DataViz.html |url-status=live }}</ref> مێلانۆما لە دەیەی ١٩٦٠ەوە زیاتر لەو ناوچانەدا باوتر بووە کە زۆربەی دانیشتووانی لە [[کۆچکردنی ئەورووپییەکان|کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەورووپی]] پێکدێن.<ref name="WCR2014">{{cite book|title=World Cancer Report|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-832-0429-9|pages=Chapter 5.14|url=https://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530232406/http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2003/WorldCancerReport.pdf|archive-date=30 May 2014}}</ref><ref name="Az2014">{{cite journal | vauthors = Azoury SC, Lange JR | title = Epidemiology, risk factors, prevention, and early detection of melanoma | journal = The Surgical Clinics of North America | volume = 94 | issue = 5 | pages = 945–62, vii | date = October 2014 | pmid = 25245960 | doi = 10.1016/j.suc.2014.07.013 }}</ref> == نیشانەکان == نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما بریتین لە گۆڕانکاری لە شێوە یان ڕەنگی [[خاڵ (پێست)|خاڵەکان]]ی پێشوو، یانیش لە [[مێلانۆمای گرێدار]]دا دەرکەوتنی گرێیەکی نوێ لە ھەر شوێنێکی پێستدا. لە قۆناغەکانی دواتردا، ڕەنگە خاڵەکە [[خوران]]، [[برینی پێست|برین]] یان خوێنبەربوونی ھەبێت. نیشانە سەرەتاییەکانی مێلانۆما{{تێبینی|بە شێوازی کورتکراوی پیتی سەرەتای ھەر نیشانەیەک بە ئینگلیزی دەبێتە ABCDEEFG.}} بریتین لە:<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|title=CDC - What Are the Symptoms of Skin Cancer?|date=26 June 2018|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=1 February 2019|archive-date=7 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207125444/https://www.cdc.gov/cancer/skin/basic_info/symptoms.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Daniel Jensen J, Elewski BE | title = The ABCDEF Rule: Combining the "ABCDE Rule" and the "Ugly Duckling Sign" in an Effort to Improve Patient Self-Screening Examinations | journal = The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology | volume = 8 | issue = 2 | page = 15 | date = February 2015 | pmid = 25741397 | pmc = 4345927 }}</ref> * ناھاوسەنگی * سنوورەکان (ناڕێکی بە لێوار و گۆشەوە) * ڕەنگ ([[جۆراوجۆری (شانەناسی)|جۆراوجۆر]]) * تیرە (گەورەتر لە ٦ میلیمەتر وەک قەبارەی [[ڕەشکەرەوە]]ی پێنووسێک) * پەرەسەندن بە تێپەڕبوونی کات ئەم پۆلێنکردنە مێلانۆمای گرێدار کە پۆلێنبەندیی تایبەتی خۆی ھەیە ناگرێتەوە:<ref>{{cite web|url=https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|title=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|website=The EFG of Nodular Melanomas {{!}} MoleMap New Zealand|language=en-US|access-date=1 February 2019|archive-date=2 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202041434/https://www.molemap.co.nz/knowledge-centre/efg-nodular-melanomas|url-status=live}}</ref> * بەرزتر لە ئاستی پێست * ھەستی ڕەقبوون لە کاتی دەستلێدان * گەشەکردن مێلانۆمای گوازراو لەوانەیە ببێتە ھۆی نیشانە نادیاریکراوەکانی [[سیندرۆمی پارانیۆپلاستیک|پارانیۆپلاستیک]]، لەوانە لەدەستدانی ئارەزووی خواردن، [[دڵتێکەڵھاتن]]، ڕشانەوە و ماندووبوون. [[مێتاستازی مێشک|مێتاستازەکانی مێشک]] بەتایبەتی لە نەخۆشانی تووشبوو بە مێلانۆمای گوازراوەدا باوترن.<ref>{{cite journal | vauthors = Fiddler IJ | title = Melanoma Metastasis | journal = Cancer Control | volume = 2 | issue = 5 | pages = 398–404 | date = October 1995 | pmid = 10862180 | doi = 10.1177/107327489500200503 | doi-access = free }}</ref> شوێنە باوەکانی تری مێتاستازی مێلانۆما بریتین لە [[جەرگ]]، ڕیخۆڵەکان، [[ئێسک]]، [[سی (ئەندام)|سییەکان]] و لیمفەگرێ دوورەکان.<ref name="Joshi 2025"/> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{sister project links||d=Q180614|c=Category:Melanoma|n=no|q=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=مێلانۆما|species=no}} {{Medical resources | DiseasesDB = 7947 | ICD11 = {{ICD11|XH4846}} | ICD10 = {{ICD10|C|43|9|c|43}}, {{ICD10|D03}} | ICD9 = {{ICD9|172.9}} | ICDO = {{ICDO|8720|3}} | OMIM = 155600 | MedlinePlus = 000850 | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 257 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|1386}} {{eMedicine2|ent|27}} {{eMedicine2|plastic|456}} | MeshID = D008545 }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:مێلانۆما| ]] [[پۆل:شێرپەنجەی پێست]] [[پۆل:بیرھێنەرەوە پزیشکییەکان]] k71k5lg8gydrtqti8h048cn9xetf6zm 1 296525 1590269 2026-06-14T19:50:22Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590269 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دیمۆگرافیای ھەرێمی کوردستان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590268 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20250908223747/https://www.ettc-iraq.net/kurdistan.html بۆ https://www.ettc-iraq.net/kurdistan.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٩:٥٠، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) aw75qsr3cmm9yovfzhicsi94up1ndc0 2 296526 1590284 2026-06-14T20:02:52Z Ausama nashad 77097 /* */ لێدوان پێشنیار بەسەرداچوونەوە (بچووک) 1590284 wikitext text/x-wiki کورد. ئەو بە بڵاوکردنەوەی شیعری هەستبزوێن و ڕۆمانسی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، بەتایبەت لە ڕێگەی ئەکاونتی فەرمی خۆیەوە لە ئینستاگرامی ئوسامە ناشاد، ناوبانگی پەیدا کردووە.شیعرەکانی بە دەربڕینی هەستی قوڵ و وشەی ناسک ناسراون. brf7lrv4beefl2ljxqa8jpnjuptp27x 2 296527 1590289 2026-06-14T20:09:24Z Rahel khdhr 75558 پەڕەی دروست کرد بە «'''ڕاھێڵ نادر خضر ''' توێژەر و دەرچووی بەشی زانستی زیندەزانی (Biology) ـە لە هەرێمی کوردستانی عێراق. بەشدارییەکی چالاکی لە توێژینەوەی زانستی هەیە. لە ساڵی 2025دا خەڵاتی گەنجترین توێژەری بەدەستهێنا لە 8هەمین سیمپۆزیۆمی وتارە نایابەکان کە لەلایەن K-Science Organiza...»ەوە 1590289 wikitext text/x-wiki '''ڕاھێڵ نادر خضر ''' توێژەر و دەرچووی بەشی زانستی زیندەزانی (Biology) ـە لە هەرێمی کوردستانی عێراق. بەشدارییەکی چالاکی لە توێژینەوەی زانستی هەیە. لە ساڵی 2025دا خەڵاتی گەنجترین توێژەری بەدەستهێنا لە 8هەمین سیمپۆزیۆمی وتارە نایابەکان کە لەلایەن K-Science Organization ـەوە ڕێکخرابوو. oltumr4id2mihug6j3p50i7k196e0ew 2 296530 1590295 2026-06-14T20:20:01Z Ausama nashad 77097 پێشنیار چاککردنەوەی کێشەی تەکنیکی و شێواز 1590295 wikitext text/x-wiki [[Ausama Nashad ئوسامە ناشاد]] sylf1mrvm251ek93165tk0k5466lkg7 1590296 1590295 2026-06-14T20:20:50Z Ausama nashad 77097 1590296 wikitext text/x-wiki [[Ausama Nashad ئوسامە ناشاد]] ئوسامە ناشاد ئوسامە ناشاد (ناوی تەواو: ئوسامە زید سابیر)، شاعیر و نووسەری کوردە کە لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٤ لە گوندی دووستەپە سەر بە شاری هەولێر لەدایک بووە. ئوسامە ناشاد لە ساڵی ٢٠١٩ دەستی بە نووسینی شعر و وتە کرد. سەرەتای هاندانەکەی بۆ نووسین پەیوەندی بە ئەزموونێکی سۆزداری لە تەمەنی قوتابییدا هەبوو، کاتێک دڵبەستەی کچێک بە ناوی «ئاسما» بوو. بەڵام ئەو خۆشەویستییە یەکلایەنە بوو و نەگەیشتە ئەنجامێک کە ئەو هیوای پێ هەبوو. دوای ئەو ئەزموونە، دەستی بە نووسینی شعر و دەقە ئەدەبییەکان کرد و هەست و بیرۆکەکانی لە ڕێگەی نووسینەوە دەربڕی. لە بەرهەمەکانی، یەکەم کتێبی بە ناوی «ئاسما و ئاسمان» بڵاو کردەوە کە زۆربەی بابەتەکانی لەسەر خۆشەویستی و هەستە مرۆییەکان دەسوڕێنەوە. دوای ئەوەش کتێبێکی تر بە ناوی «ناشادبوونم» نووسی کە تێیدا باس لە ئەزموونەکانی ژیان، دابڕان و هەستە ناوخۆییەکان دەکات. ئوسامە ناشاد بە شێوازی نووسینی سادە و هەستیار ناسراوە و زۆربەی دەقەکانی خۆشەویستی، بیرکردنەوەی ژیان و هەستە کەسییەکان دەگرنەوە. 8ab0qvkdk5yixlr3gfz1j3pjcif9why 0 296531 1590304 2026-06-14T20:50:37Z Rahel khdhr 75558 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1359109290|Hysteria]]» 1590304 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Drawings_of_a_woman_in_catalepsy_by_Albert_Londe.jpg|alt=refer to caption|وێنۆک|وێنایەکی ساڵی ١٨٩٣ی ژنێک کە تووشی هیستێریا بووە]] <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css" /><templatestyles src="Hlist/styles.css" /><templatestyles src="Hlist/styles.css" />'''هیستێریا''' زاراوەیەکە کە بە واتای هەڵچوونێکی سۆزداریی لەڕادەبەدەر و کۆنترۆڵنەکراو دێت، و دەکرێت ئاماژە بێت بۆ حاڵەتێکی کاتیی دەروونی یان سۆزداری. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Basavarajappa |first=Chethan |last2=Dahale |first2=Ajit Bhalchandra |last3=Desai |first3=Geetha |year=2020 |title=Evolution of bodily distress disorders |journal=Current Opinion in Psychiatry |volume=33 |issue=5 |pages=447–450 |doi=10.1097/YCO.0000000000000630 |issn=0951-7367 |pmid=32701520 |s2cid=220731306}}</ref> لە سەدەی نۆزدەهەمدا، هیستێریای ژنان وەک نەخۆشییەکی جەستەییی دەستنیشانکراو لە ژناندا سەیر دەکرا. وا مەزەندە دەکرێت کە بنەمای ئەم دەستنیشانکردنە لەسەر ئەو باوەڕە بووە کە ژنان زیاتر ئامادەییان تێدایە بۆ تووشبوون بە حاڵەتە دەروونی و ڕەفتارییەکان, کە ئەمەش لێکدانەوەیەکە لەسەر بنەمای جیاوازیی نێوان ڕەگەزەکان لە کاتی کاردانەوەیان بەرامبەر بە [[فشاری دەروونی]]. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chaplin TM, Hong K, Bergquist K, Sinha R |date=July 2008 |title=Gender differences in response to emotional stress: an assessment across subjective, behavioral, and physiological domains and relations to alcohol craving |journal=Alcoholism: Clinical and Experimental Research |volume=32 |issue=7 |pages=1242–1250 |doi=10.1111/j.1530-0277.2008.00679.x |pmc=2575018 |pmid=18482163}}</ref> لە سەدەی بیستەمدا، ئەم تێڕوانینە گۆڕدرا کە وەک نەخۆشییەکی دەروونی سەیر بکرێت. <ref>{{Cite book|title=Counselling Skills for Working with Gender Diversity and Identity|vauthors=Beattie M, Lenihan P|publisher=Jessica Kingsley Publishers|year=2018|isbn=9781785927416|location=London|pages=83}}</ref> پزیشکە کاریگەرەکانی وەک [[زیگمۆند فرۆید|سیگمۆند فرۆید]] و ژان مارتن شارکۆت لێکۆڵینەکانیان تەرخان کردبوو بۆ نەخۆشانی هیستێریا. <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=North CS |date=November 2015 |title=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |volume=5 |issue=4 |pages=496–517 |doi=10.3390/bs5040496 |pmc=4695775 |pmid=26561836 |doi-access=free}}</ref> لە ئێستادا، زۆربەی پزیشکان هیستێریا وەک حاڵەتێکی پزیشکی قبوڵ ناکەن. <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3|title=Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations|vauthors=Micale MS|date=2019|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-60561-6}}</ref> لە ئەمڕۆدا، ڕەنگە پزیشکانی دەروونی ئەم زاراوەیە بەکاربهێنن بۆ ئاماژەدان بەو ڕەفتارانەی کە تێیدا نەخۆشەکان "لاسایی ئەو نەخۆشییە جەستەیی یان دەروونییانە دەکەنەوە بە جۆرێک کە سەرنجی چواردەور بۆ خۆیان ڕابکێشن"، کە زۆرجار ئەمەش وەک خۆخەڵەتاندنێکە نەوەک هەوڵدان بۆ فێڵکردن یان ساختەکاری. <ref name=":17">{{Cite book|last=McHugh|first=Paul R.|title=Try to remember: psychiatry's clash over meaning, memory, and mind|date=2008|publisher=Dana Press|isbn=978-1-932594-39-3|location=New York|page=153}}</ref> دەستنیشانکردنە گشتییەکەی هیستێریا دابەش کراوە بەسەر چەندین پۆلێنی پزیشکیی جۆراوجۆردا، وەک [[فێ]] (epilepsy)، تێکچوونی کەسایەتیی نواندنکارانە (histrionic personality disorder)، تێکچوونەکانی گۆڕین (conversion disorders)، تێکچوونە دابڕانەکان (dissociative disorders)، یان حاڵەتە پزیشکییەکانی تر. <ref name=":0" /> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Slater E |date=May 1965 |title=Diagnosis of "Hysteria" |journal=British Medical Journal |volume=1 |issue=5447 |pages=1395–1399 |doi=10.1136/bmj.1.5447.1395 |pmc=2166300 |pmid=14286998}}</ref> جگە لەوەش، هەڵبژاردنی شێوازی ژیانکردن، نموونە بڕیاری نەکردنی هاوسەرگیری، چیتر بە نیشانەکانی تێکچوونی دەروونی وەک هیستێریا نازانرێت. <ref name=":0" /> == مێژوو == وشەی هیستێریا لە وشەی یۆنانی هیستێرا (hystera) هاتووە کە بە مانای منداڵدان (ڕەحم) دێت. کۆنترین تۆمار دەربارەی هیستێریا بۆ ساڵی ١٩٠٠ی پێش زایین دەگەڕێتەوە، کاتێک میسرییە کۆنەکان لە تۆماری [[پاپیروسی کاهوندا]] هەندێک ناڕێکی ڕەفتاری لە ئافرەتانی پێگەشتوو تۆمار کرد. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |date=2012-10-19 |title=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |volume=8 |pages=110–119 |doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=3480686 |pmid=23115576}}</ref> میسرییەکان پێیان وابوو ئەو ناڕێکییە هۆکارەکەی گۆڕانی بەردەوامی شوێنی منداڵدان بوو؛ بۆیە دواتر ئەم دۆخە بە ناوی هیستێریا ناسرا. بۆ چارەسەرکردنی هیستێریا، پزیشکانی میسر دەرمانی جۆراوجۆریان پێشنیار دەکرد. بۆ نموونە، ماددەی بەهێز و بۆنی توندیان لە نزیک ئەندامی زاوزێی ئافرەتاب دادەنا بۆ ئەوەی منداڵدان بگەڕێتەوە شوێنی سروشتی خۆی. شێوازێکی دیکە ئەوە بوو کە ئافرەتان بۆنی ڕووەکی ناخۆشیان دەکرد یان دەرمانی تاڵیان دەخوارد، بۆ ئەوەی منداڵدان بگەڕێتەوە بۆ بەشی خوارەوەی سک. <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3|title=Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations|vauthors=Micale MS|date=2019|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-60561-6}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMicale2019">Micale MS (2019). [https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3 ''Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations'']. Princeton University Press. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-691-60561-6|<bdi>978-0-691-60561-6</bdi>]].</cite></ref> [[پەڕگە:Pr_Charcot_DSC09405.jpg|چەپ|وێنۆک|ئاندرێ برویلێت: ''وانەیەکی کلینیکی لە [[:en:Pitié-Salpêtrière_Hospital|سالپێتریێر]]'']] == نیشانە مێژووییەکان == لە ڕووی مێژووییەوە نیشانەکانی هیستێریا جیاواز و زۆرن. <ref name=":12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Db5lAgAAQBAJ&q=jean+martin+charcot+hysteria&pg=PP1|title=Clinical Lectures on Diseases of the Nervous System (Psychology Revivals)|vauthors=Charcot JM|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-91001-5|language=en}}</ref> <ref name=":13">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fQaGAgAAQBAJ&q=A+brief+history+of+hysteria:+From+ancient+to+modern&pg=PP1|title=Hippocrates' Woman: Reading the Female Body in Ancient Greece|vauthors=King H|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-77221-6|language=en}}</ref> <ref name=":7">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yyQ6AAAAMAAJ&pg=PR7|title=The Major Symptoms of Hysteria: Fifteen Lectures Given in the Medical School of Harvard University|vauthors=Janet P|date=1920|publisher=Macmillan Company|language=en}}</ref> * هەناسە تەنگی * دڵەڕاوکێ * نەخەوتن * بێهۆشبوون * لەبیرچوونەوە * ئیفلیجی * ئازار * گرژبوونی ماسولکە * تووشبوون بە تەشەنوج <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=August 7, 2023 |ناونیشان=https://www.museumdermoderne.at/ausstellungen/detail/arch-of-hysteria-zwischen-wahnsinn-und-ekstase/ |place=Salzburg, Museum der Moderne}}</ref> * ڕشانەوە * کەڕبوون * جووڵەی سەیر و سەمەرە * گەشکە * هەلوەسە * بێتوانایی لە قسەکردن <ref name=":12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Db5lAgAAQBAJ&q=jean+martin+charcot+hysteria&pg=PP1|title=Clinical Lectures on Diseases of the Nervous System (Psychology Revivals)|vauthors=Charcot JM|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-91001-5|language=en}}</ref> <ref name=":13">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fQaGAgAAQBAJ&q=A+brief+history+of+hysteria:+From+ancient+to+modern&pg=PP1|title=Hippocrates' Woman: Reading the Female Body in Ancient Greece|vauthors=King H|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-77221-6|language=en}}</ref> <ref name=":7">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yyQ6AAAAMAAJ&pg=PR7|title=The Major Symptoms of Hysteria: Fifteen Lectures Given in the Medical School of Harvard University|vauthors=Janet P|date=1920|publisher=Macmillan Company|language=en}}</ref> * نەزۆکی <ref name="auto">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2020-10-13 |ناونیشان=https://www.medicalnewstoday.com/articles/the-controversy-of-female-hysteria |ڕێکەوتی سەردان=2021-04-06 |وێبگە=www.medicalnewstoday.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەری مێژوویی == * سێکسی ئاسایی هاوسەرگیری <ref name="mcgill">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mcgill.ca/oss/article/history-quackery/history-hysteria |ڕێکەوتی سەردان=2021-04-06 |وێبگە=Office for Science and Society |زمان=en}}</ref> * دووگیانی <ref name="mcgill" /> * منداڵبوون <ref name="mcgill" /> * چارەسەری پشوودان <ref name="auto">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2020-10-13 |ناونیشان=https://www.medicalnewstoday.com/articles/the-controversy-of-female-hysteria |ڕێکەوتی سەردان=2021-04-06 |وێبگە=www.medicalnewstoday.com |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.medicalnewstoday.com/articles/the-controversy-of-female-hysteria "Female hysteria: The history of a controversial 'condition'"]. ''www.medicalnewstoday.com''. October 13, 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 6,</span> 2021</span>.</cite></ref> [[پۆل:مناڵدان]] [[پۆل:سۆزەکان]] [[پۆل:ترس]] sxy9559lf3lrmdthqjzlcehb5l6oak3 1590313 1590304 2026-06-14T21:15:18Z Rahel khdhr 75558 1590313 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Drawings_of_a_woman_in_catalepsy_by_Albert_Londe.jpg|alt=refer to caption|وێنۆک|وێنایەکی ساڵی ١٨٩٣ی ژنێک کە تووشی هیستێریا بووە]] <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css" /><templatestyles src="Hlist/styles.css" /><templatestyles src="Hlist/styles.css" />'''هیستێریا''' زاراوەیەکە کە بە واتای هەڵچوونێکی سۆزداریی لەڕادەبەدەر و کۆنترۆڵنەکراو دێت، و دەکرێت ئاماژە بێت بۆ حاڵەتێکی کاتیی دەروونی یان سۆزداری. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Basavarajappa |first=Chethan |last2=Dahale |first2=Ajit Bhalchandra |last3=Desai |first3=Geetha |year=2020 |title=Evolution of bodily distress disorders |journal=Current Opinion in Psychiatry |volume=33 |issue=5 |pages=447–450 |doi=10.1097/YCO.0000000000000630 |issn=0951-7367 |pmid=32701520 |s2cid=220731306}}</ref> لە سەدەی نۆزدەهەمدا، هیستێریای ژنان وەک نەخۆشییەکی جەستەییی دەستنیشانکراو لە ژناندا سەیر دەکرا. وا مەزەندە دەکرێت کە بنەمای ئەم دەستنیشانکردنە لەسەر ئەو باوەڕە بووە کە ژنان زیاتر ئامادەییان تێدایە بۆ تووشبوون بە حاڵەتە دەروونی و ڕەفتارییەکان, کە ئەمەش لێکدانەوەیەکە لەسەر بنەمای جیاوازیی نێوان ڕەگەزەکان لە کاتی کاردانەوەیان بەرامبەر بە [[فشاری دەروونی]]. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Chaplin TM, Hong K, Bergquist K, Sinha R |date=July 2008 |title=Gender differences in response to emotional stress: an assessment across subjective, behavioral, and physiological domains and relations to alcohol craving |journal=Alcoholism: Clinical and Experimental Research |volume=32 |issue=7 |pages=1242–1250 |doi=10.1111/j.1530-0277.2008.00679.x |pmc=2575018 |pmid=18482163}}</ref> لە سەدەی بیستەمدا، ئەم تێڕوانینە گۆڕدرا کە وەک نەخۆشییەکی دەروونی سەیر بکرێت. <ref>{{Cite book|title=Counselling Skills for Working with Gender Diversity and Identity|vauthors=Beattie M, Lenihan P|publisher=Jessica Kingsley Publishers|year=2018|isbn=9781785927416|location=London|pages=83}}</ref> پزیشکە کاریگەرەکانی وەک [[زیگمۆند فرۆید|سیگمۆند فرۆید]] و ژان مارتن شارکۆت لێکۆڵینەکانیان تەرخان کردبوو بۆ نەخۆشانی هیستێریا. <ref name=":4">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=North CS |date=November 2015 |title=The Classification of Hysteria and Related Disorders: Historical and Phenomenological Considerations |journal=Behavioral Sciences |volume=5 |issue=4 |pages=496–517 |doi=10.3390/bs5040496 |pmc=4695775 |pmid=26561836 |doi-access=free}}</ref> لە ئێستادا، زۆربەی پزیشکان هیستێریا وەک حاڵەتێکی پزیشکی قبوڵ ناکەن. <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3|title=Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations|vauthors=Micale MS|date=2019|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-60561-6}}</ref> لە ئەمڕۆدا، ڕەنگە پزیشکانی دەروونی ئەم زاراوەیە بەکاربهێنن بۆ ئاماژەدان بەو ڕەفتارانەی کە تێیدا نەخۆشەکان "لاسایی ئەو نەخۆشییە جەستەیی یان دەروونییانە دەکەنەوە بە جۆرێک کە سەرنجی چواردەور بۆ خۆیان ڕابکێشن"، کە زۆرجار ئەمەش وەک خۆخەڵەتاندنێکە نەوەک هەوڵدان بۆ فێڵکردن یان ساختەکاری. <ref name=":17">{{Cite book|last=McHugh|first=Paul R.|title=Try to remember: psychiatry's clash over meaning, memory, and mind|date=2008|publisher=Dana Press|isbn=978-1-932594-39-3|location=New York|page=153}}</ref> دەستنیشانکردنە گشتییەکەی هیستێریا دابەش کراوە بەسەر چەندین پۆلێنی پزیشکیی جۆراوجۆردا، وەک [[فێ]] (epilepsy)، تێکچوونی کەسایەتیی نواندنکارانە (histrionic personality disorder)، تێکچوونەکانی گۆڕین (conversion disorders)، تێکچوونە دابڕانەکان (dissociative disorders)، یان حاڵەتە پزیشکییەکانی تر. <ref name=":0" /> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Slater E |date=May 1965 |title=Diagnosis of "Hysteria" |journal=British Medical Journal |volume=1 |issue=5447 |pages=1395–1399 |doi=10.1136/bmj.1.5447.1395 |pmc=2166300 |pmid=14286998}}</ref> جگە لەوەش، هەڵبژاردنی شێوازی ژیانکردن، نموونە بڕیاری نەکردنی هاوسەرگیری، چیتر بە نیشانەکانی تێکچوونی دەروونی وەک هیستێریا نازانرێت. <ref name=":0" /> == مێژوو == وشەی هیستێریا لە وشەی یۆنانی هیستێرا (hystera) هاتووە کە بە مانای منداڵدان (ڕەحم) دێت. کۆنترین تۆمار دەربارەی هیستێریا بۆ ساڵی ١٩٠٠ی پێش زایین دەگەڕێتەوە، کاتێک میسرییە کۆنەکان لە تۆماری [[پاپیروسی کاهوندا]] هەندێک ناڕێکی ڕەفتاری لە ئافرەتانی پێگەشتوو تۆمار کرد. <ref name=":2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |vauthors=Tasca C, Rapetti M, Carta MG, Fadda B |date=2012-10-19 |title=Women and hysteria in the history of mental health |journal=Clinical Practice and Epidemiology in Mental Health |volume=8 |pages=110–119 |doi=10.2174/1745017901208010110 |pmc=3480686 |pmid=23115576}}</ref> میسرییەکان پێیان وابوو ئەو ناڕێکییە هۆکارەکەی گۆڕانی بەردەوامی شوێنی منداڵدان بوو؛ بۆیە دواتر ئەم دۆخە بە ناوی هیستێریا ناسرا. بۆ چارەسەرکردنی هیستێریا، پزیشکانی میسر دەرمانی جۆراوجۆریان پێشنیار دەکرد. بۆ نموونە، ماددەی بەهێز و بۆنی توندیان لە نزیک ئەندامی زاوزێی ئافرەتاب دادەنا بۆ ئەوەی منداڵدان بگەڕێتەوە شوێنی سروشتی خۆی. شێوازێکی دیکە ئەوە بوو کە ئافرەتان بۆنی ڕووەکی ناخۆشیان دەکرد یان دەرمانی تاڵیان دەخوارد، بۆ ئەوەی منداڵدان بگەڕێتەوە بۆ بەشی خوارەوەی سک. <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3|title=Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations|vauthors=Micale MS|date=2019|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-60561-6}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMicale2019">Micale MS (2019). [https://books.google.com/books?id=SX96DwAAQBAJ&q=Approaching+hysteria:+Disease+and+its+interpretations&pg=PA3 ''Approaching Hysteria: Disease and Its Interpretations'']. Princeton University Press. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-691-60561-6|<bdi>978-0-691-60561-6</bdi>]].</cite></ref> [[پەڕگە:Pr_Charcot_DSC09405.jpg|چەپ|وێنۆک|ئاندرێ برویلێت: ''وانەیەکی کلینیکی لە [[:en:Pitié-Salpêtrière_Hospital|سالپێتریێر]]'']] == نیشانە مێژووییەکان == لە ڕووی مێژووییەوە نیشانەکانی هیستێریا جیاواز و زۆرن. <ref name=":12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Db5lAgAAQBAJ&q=jean+martin+charcot+hysteria&pg=PP1|title=Clinical Lectures on Diseases of the Nervous System (Psychology Revivals)|vauthors=Charcot JM|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-91001-5|language=en}}</ref> <ref name=":13">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fQaGAgAAQBAJ&q=A+brief+history+of+hysteria:+From+ancient+to+modern&pg=PP1|title=Hippocrates' Woman: Reading the Female Body in Ancient Greece|vauthors=King H|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-77221-6|language=en}}</ref> <ref name=":7">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yyQ6AAAAMAAJ&pg=PR7|title=The Major Symptoms of Hysteria: Fifteen Lectures Given in the Medical School of Harvard University|vauthors=Janet P|date=1920|publisher=Macmillan Company|language=en}}</ref> * هەناسە تەنگی * دڵەڕاوکێ * نەخەوتن * بێهۆشبوون * لەبیرچوونەوە * ئیفلیجی * ئازار * گرژبوونی ماسولکە * تووشبوون بە تەشەنوج <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=August 7, 2023 |ناونیشان=https://www.museumdermoderne.at/ausstellungen/detail/arch-of-hysteria-zwischen-wahnsinn-und-ekstase/ |place=Salzburg, Museum der Moderne}}</ref> * ڕشانەوە * کەڕبوون * جووڵەی سەیر و سەمەرە * گەشکە * هەلوەسە * بێتوانایی لە قسەکردن <ref name=":12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Db5lAgAAQBAJ&q=jean+martin+charcot+hysteria&pg=PP1|title=Clinical Lectures on Diseases of the Nervous System (Psychology Revivals)|vauthors=Charcot JM|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-91001-5|language=en}}</ref> <ref name=":13">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fQaGAgAAQBAJ&q=A+brief+history+of+hysteria:+From+ancient+to+modern&pg=PP1|title=Hippocrates' Woman: Reading the Female Body in Ancient Greece|vauthors=King H|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-77221-6|language=en}}</ref> <ref name=":7">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yyQ6AAAAMAAJ&pg=PR7|title=The Major Symptoms of Hysteria: Fifteen Lectures Given in the Medical School of Harvard University|vauthors=Janet P|date=1920|publisher=Macmillan Company|language=en}}</ref> * نەزۆکی <ref name="auto">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2020-10-13 |ناونیشان=https://www.medicalnewstoday.com/articles/the-controversy-of-female-hysteria |ڕێکەوتی سەردان=2021-04-06 |وێبگە=www.medicalnewstoday.com |زمان=en}}</ref> == چارەسەری مێژوویی == * سێکسی ئاسایی هاوسەرگیری <ref name="mcgill">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.mcgill.ca/oss/article/history-quackery/history-hysteria |ڕێکەوتی سەردان=2021-04-06 |وێبگە=Office for Science and Society |زمان=en}}</ref> * دووگیانی <ref name="mcgill" /> * منداڵبوون <ref name="mcgill" /> * چارەسەری پشوودان <ref name="auto">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2020-10-13 |ناونیشان=https://www.medicalnewstoday.com/articles/the-controversy-of-female-hysteria |ڕێکەوتی سەردان=2021-04-06 |وێبگە=www.medicalnewstoday.com |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.medicalnewstoday.com/articles/the-controversy-of-female-hysteria "Female hysteria: The history of a controversial 'condition'"]. ''www.medicalnewstoday.com''. October 13, 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 6,</span> 2021</span>.</cite></ref> [[پۆل:مناڵدان]] [[پۆل:سۆزەکان]] [[پۆل:ترس]] ==سەرچاوەکان== na3rs5128gj4bvklkuhiprmuy1cqp89 1 296532 1590306 2026-06-14T20:58:54Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590306 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[دەریاچەی خەسان]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590305 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20051124070956/http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx بۆ http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٠:٥٨، ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) qse7y0az7skkvf0ve1czyca8zlwo19m 0 296533 1590327 2026-06-14T23:13:13Z Hivja 64112 ڕەوانە کرا بۆ [[مێلانۆما]] 1590327 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[مێلانۆما]] 631jabt9b5o49v2dwgwdes5hgrxxkuj 0 296534 1590328 2026-06-15T00:04:27Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590328 wikitext text/x-wiki '''ئاروناچال پرادێش''' (بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]]: अरुणाचल प्रदेश)یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]] و ڕۆژھەڵاتیترین ناوچەی ئەو وڵاتەیە. پایتەختەکەی شاری ئیتاناگارە. واتای ناوی ئەم ویلایەتە دەبێتە «سەرزەمینی چیا ڕووناکبووەوەکانی بەرەبەیان». == جوگرافیا و پێگەی ستراتیژی == ئەم ویلایەتە ھاوسنوورە لەگەڵ وڵاتانی [[چین]]، [[بووتان]] و [[میانمار]]. بەھۆی ئەم پێگە جوگرافییەوە، گرنگییەکی ستراتیژی و جیۆپۆلەتیکی تایبەتی بۆ ھیندستان ھەیە، ھەروەھا لە ناوەندی کێشە سنوورییەکانی نێوان ھیندستان و چیندایە. زۆربەی ڕووبەری ئاروناچال پرادێش ناوچەیەکی شاخاوییە و بە دارستانی چڕ داپۆشراوە، کە چەندین ڕووباری گرنگی وەک ڕووباری براھماپوترای لێوە سەرچاوە دەگرێت. == چاند و ئایین == ئەم ویلایەتە لە ڕووی کلتوورییەوە زۆر ھەمەجۆرە و زیاتر لە ٢٠ خێڵی ڕەسەنی تێدا دەژین کە زمان، دابونەریت و ھونەری تایبەت بە خۆیان ھەیە. لە ڕووی ئایینییەوە، فرەیی لە ناوچەکەدا دەبینرێت: ئایینی [[بودیزم|بوودایی]]: زیاتر لەو ناوچانە بڵاوە کە لە سنووری بوتان و تیبتەوە نزیکن. ئایینە ڕەسەنەکان: تا ئێستاش لە ناو ھەندێک لە خێڵەکاندا پەیڕەو دەکرێن. [[مەسیحییەت]]: لە سەدەی بیستەمدا لە ناو بەشێک لە کۆمەڵگە بومییەکاندا بڵاوبووەتەوە. == سەرچاوە سروشتییەکان و ئابووری == ئاروناچال پرادێش دەوڵەمەندە بە سەرچاوەی سروشتی، دارستانی دەستکارینەکراو و جۆراوجۆری ژینگەیی، ئەمەش وای کردووە ببێتە شوێنێکی گرنگ بۆ گەشتیاری سروشتی و توێژینەوەی ژینگەیی. سەرەڕای ئەمەش، پەرەسەندنی ئابووری و ژێرخانی ئەم ویلایەتە لە دواوەیە بە بەراورد بە ویلایەتەکانی تری ھیندستان، بۆیە حکوومەتی ھیندستان وەبەرھێنانی تایبەت لە ناوچەکەدا دەکات بۆ قەرەبووکردنەوەی ئەم دواکەوتوویییە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ ogy0hlj5u9093xsqr77whb6ltb2xcj3 1590419 1590328 2026-06-15T09:03:39Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590419 wikitext text/x-wiki '''ئاروناچال پرادێش''' (بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]]: अरुणाचल प्रदेश)یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]] و ڕۆژھەڵاتیترین ناوچەی ئەو وڵاتەیە. پایتەختەکەی شاری ئیتاناگارە. واتای ناوی ئەم ویلایەتە دەبێتە «سەرزەمینی چیا ڕووناکبووەوەکانی بەرەبەیان». == جوگرافیا و پێگەی ستراتیژی == ئەم ویلایەتە ھاوسنوورە لەگەڵ وڵاتانی [[چین]]، [[بووتان]] و [[میانمار]]. بەھۆی ئەم پێگە جوگرافییەوە، گرنگییەکی ستراتیژی و جیۆپۆلەتیکی تایبەتی بۆ ھیندستان ھەیە، ھەروەھا لە ناوەندی کێشە سنوورییەکانی نێوان ھیندستان و چیندایە. زۆربەی ڕووبەری ئاروناچال پرادێش ناوچەیەکی شاخاوییە و بە دارستانی چڕ داپۆشراوە، کە چەندین ڕووباری گرنگی وەک ڕووباری براھماپوترای لێوە سەرچاوە دەگرێت. == چاند و ئایین == ئەم ویلایەتە لە ڕووی کلتوورییەوە زۆر ھەمەجۆرە و زیاتر لە ٢٠ خێڵی ڕەسەنی تێدا دەژین کە زمان، دابونەریت و ھونەری تایبەت بە خۆیان ھەیە. لە ڕووی ئایینییەوە، فرەیی لە ناوچەکەدا دەبینرێت: ئایینی [[بودیزم|بوودایی]]: زیاتر لەو ناوچانە بڵاوە کە لە سنووری بوتان و تیبتەوە نزیکن. ئایینە ڕەسەنەکان: تا ئێستاش لە ناو ھەندێک لە خێڵەکاندا پەیڕەو دەکرێن. [[مەسیحییەت]]: لە سەدەی بیستەمدا لە ناو بەشێک لە کۆمەڵگە بومییەکاندا بڵاوبووەتەوە. == سەرچاوە سروشتییەکان و ئابووری == ئاروناچال پرادێش دەوڵەمەندە بە سەرچاوەی سروشتی، دارستانی دەستکارینەکراو و جۆراوجۆری ژینگەیی، ئەمەش وای کردووە ببێتە شوێنێکی گرنگ بۆ گەشتیاری سروشتی و توێژینەوەی ژینگەیی. سەرەڕای ئەمەش، پەرەسەندنی ئابووری و ژێرخانی ئەم ویلایەتە لە دواوەیە بە بەراورد بە ویلایەتەکانی تری ھیندستان، بۆیە حکوومەتی ھیندستان وەبەرھێنانی تایبەت لە ناوچەکەدا دەکات بۆ قەرەبووکردنەوەی ئەم دواکەوتوویییە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ [[پۆل:ھیندی باکوور]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] [[پۆل:تبت]] q1df12oujads21ckh2k0cj93i3wzqs5 0 296535 1590329 2026-06-15T00:06:10Z Min.neel 4435 ڕەوانە کرا بۆ [[ئەرونەچەل پرادیش]] 1590329 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ئەرونەچەل پرادیش]] 7s7j72dr4v1u4hm3u27g4wjx0xp17ng 0 296536 1590330 2026-06-15T00:12:32Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590330 wikitext text/x-wiki '''ئاسام''' (بە ئاسامی: ''অসম'')، یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]]، کە دەکەوێتە بناری چیاکانی [[ھیمالایا]]ی ڕۆژھەڵات و لە نێوان [[تایلەند]] و [[بەنگلادێش|بەنگلادێشدا]] ھەڵکەوتووە. پایتەختەکەی شاری '''دیسپور'''ە و گەورەترین شاریش تێیدا شاری '''گوواھاتی'''یە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم ویلایەتە نزیکەی ٣٥ ملیۆن و ٦٠٠ ھەزار کەسە. ئاسام وەک دەروازەی سەرەکی بۆ چوونە ناو ناوچەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی ھیندستان دادەنرێت، بۆیە گرنگییەکی ستراتیژی و ئابووری زۆری ھەیە. == مێژوو و ئابووری == لە ڕووی مێژوویییەوە، ئەم ناوچەیە شوێنی پاشایەتییە ڕەسەنەکانی وەک پاشایەتی «ئەھوم» بووە کە بۆ ماوەی شەش سەدە بەرگرییان لە دژی ھێرشەکانی [[مەغۆل|مەغۆلەکان]] کردووە. لە سەردەمی داگیرکاری [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیادا]]، ئاسام بەھۆی چاندنی [[چا|چایەوە]] ناوبانگی دەرکرد؛ لە ئێستاشدا '''چای ئاسام''' یەکێکە لە گرنگترین کاڵا ھەناردەکراوەکانی ویلایەتەکە و ناوبانگێکی جیھانی ھەیە. == زمان و ھەمەجۆریی نەتەوەیی == نیوەی خەڵکی ئەم ویلایەتە بە زمانی ئاسامی دەدوێن، کە زمانەکانی ئاسامی و "بۆدۆ" زمانە فەرمییەکانی ویلایەتەکەن. == ئایین و کلتوور == زۆربەی دانیشتووانی ئاسام لە [[ھیندۆسی|ھیندۆس]] و [[ئیسلام|موسڵمانان]] پێکھاتوون، لەگەڵ کەمینەیەکی [[مەسیحی]] و پەیڕەوانی ئایینە ڕەسەنەکان. کلتووری ئاسام زۆر دەوڵەمەندە بە مۆسیقا و ھونەر؛ فیستیڤاڵی کشتوکاڵی '''"بیھۆ" (Bihu)''' کە سێ جار لە ساڵێکدا بەڕێوەدەچێت، مۆسیقای "بھۆگیت"، سەمای ڕەسەن بە جلی ڕەنگاوڕەنگەوە، و پیشەسازی دەستی وەک حەریرە دەستچنەکانی "مۆگا سیلک"، نیشانەی زیندوێتی و دێرینی کلتوری ئەم ناوچەیەن. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:ئاسام]] o0wv3x172i0r1ttjuc83ln2lujr6t5z 1590418 1590330 2026-06-15T09:03:29Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590418 wikitext text/x-wiki '''ئاسام''' (بە ئاسامی: ''অসম'')، یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]]، کە دەکەوێتە بناری چیاکانی [[ھیمالایا]]ی ڕۆژھەڵات و لە نێوان [[تایلەند]] و [[بەنگلادێش|بەنگلادێشدا]] ھەڵکەوتووە. پایتەختەکەی شاری '''دیسپور'''ە و گەورەترین شاریش تێیدا شاری '''گوواھاتی'''یە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم ویلایەتە نزیکەی ٣٥ ملیۆن و ٦٠٠ ھەزار کەسە. ئاسام وەک دەروازەی سەرەکی بۆ چوونە ناو ناوچەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی ھیندستان دادەنرێت، بۆیە گرنگییەکی ستراتیژی و ئابووری زۆری ھەیە. == مێژوو و ئابووری == لە ڕووی مێژوویییەوە، ئەم ناوچەیە شوێنی پاشایەتییە ڕەسەنەکانی وەک پاشایەتی «ئەھوم» بووە کە بۆ ماوەی شەش سەدە بەرگرییان لە دژی ھێرشەکانی [[مەغۆل|مەغۆلەکان]] کردووە. لە سەردەمی داگیرکاری [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیادا]]، ئاسام بەھۆی چاندنی [[چا|چایەوە]] ناوبانگی دەرکرد؛ لە ئێستاشدا '''چای ئاسام''' یەکێکە لە گرنگترین کاڵا ھەناردەکراوەکانی ویلایەتەکە و ناوبانگێکی جیھانی ھەیە. == زمان و ھەمەجۆریی نەتەوەیی == نیوەی خەڵکی ئەم ویلایەتە بە زمانی ئاسامی دەدوێن، کە زمانەکانی ئاسامی و "بۆدۆ" زمانە فەرمییەکانی ویلایەتەکەن. == ئایین و کلتوور == زۆربەی دانیشتووانی ئاسام لە [[ھیندۆسی|ھیندۆس]] و [[ئیسلام|موسڵمانان]] پێکھاتوون، لەگەڵ کەمینەیەکی [[مەسیحی]] و پەیڕەوانی ئایینە ڕەسەنەکان. کلتووری ئاسام زۆر دەوڵەمەندە بە مۆسیقا و ھونەر؛ فیستیڤاڵی کشتوکاڵی '''"بیھۆ" (Bihu)''' کە سێ جار لە ساڵێکدا بەڕێوەدەچێت، مۆسیقای "بھۆگیت"، سەمای ڕەسەن بە جلی ڕەنگاوڕەنگەوە، و پیشەسازی دەستی وەک حەریرە دەستچنەکانی "مۆگا سیلک"، نیشانەی زیندوێتی و دێرینی کلتوری ئەم ناوچەیەن. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:ئاسام]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٧]] c7ikd24ap8l0qxoztgwc1lykwt6hqu4 1 296537 1590332 2026-06-15T00:14:09Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590332 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زمانی کەتەلۆنی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590331 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20081110110444/http://cpnl.cat/ بۆ http://www.cpnl.cat/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٠:١٤، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) f1fvwzlte2aon2hab7d3nbtb2jlvcm7 0 296538 1590333 2026-06-15T00:14:51Z Min.neel 4435 ڕەوانە کرا بۆ [[ئەسام]] 1590333 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ئەسام]] bacqi6qtvw6s4fra0mvsf9n73eo6x30 1 296539 1590336 2026-06-15T00:32:49Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590336 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[زولفەقار (مووشەک)]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590335 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170618203414/http://www.haaretz.com/middle-east-news/iran/1.796422 بۆ http://www.haaretz.com/middle-east-news/iran/1.796422 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٠:٣٢، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) cphlvytjbqzwdoj9q6roxigws2p1u2a 0 296540 1590339 2026-06-15T01:28:15Z Min.neel 4435 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:fa:Special:Redirect/revision/41258627|چتیسگر]]» 1590339 wikitext text/x-wiki '''چاتیسگار''' ( شاتیسگار و هیندی : छातीसगढ़ ) ویلایەتێکە لە [[ھیندستان|هیندستان]] . دەکەوێتە بەشی ناوەڕاستی هیندستان و دەیەمین sssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssss [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] iu30m3aszuwewme6cxhgleqq0be6mx6 1590342 1590339 2026-06-15T01:29:58Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590342 wikitext text/x-wiki '''چەتیسگەر''' (بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]] و چەتیسگەری: ''छत्तीसगढ़'')یەکێکە لە ویلایەتەکانی ناوەندی وڵاتی [[ھیندستان]]. ئەم ویلایەتە لە ڕووی ڕووبەرەوە دەیەمین ویلایەتی ھیندستانە و ڕووبەرەکەی ١٣٥٬١٩٤ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، ھەروەھا بە حەشیمەتی ٢٨ ملیۆن کەس، حەڤدەیەمین ویلایەتی پڕدانیشتووانی ئەو وڵاتەیە. پایتەختەکەی شاری '''ڕایپور'''ە. ئەم ویلایەتە لە ١ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٠ لە ویلایەتی «مادیا پرادیش» جیاکرایەوە. ناوی چەتیسگەر لە زمانی ھیندییدا بە واتای «سی و شەش قەڵا» دێت (چەتیس: ٣٦ + گەر: قەڵا/دژ). لە ئێستادا ئەم ویلایەتە بە یەکێک لە خێراترین ناوچەکان لە ڕووی گەشەسەندنەوە لە ھیندستان دادەنرێت و سەرچاوەیەکی سەرەکی دابینکردنی کارەبا و پۆڵایە لە وڵاتەکەدا. == زمان و دانیشتووان == زۆربەی خەڵکی ئەم ویلایەتە بە زمانی «چەتیسگەری» دەدوێن کە زمانێکی سەر بە خێزانی زمانە ھیندۆئاریایییەکانە؛ بەڵام دانیشتووانی ناوچەی «باستار» لە باشووری ویلایەتەکە، بە زمانێکی سەر بە خێزانی [[زمانە دراڤیدییەکان]] قسە دەکەن. == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[ئاسەم]] [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:چەتیسگەر]] 2uqklwq2lvdelvyj3p37ev2nevh8fxa 1590343 1590342 2026-06-15T01:30:12Z Min.neel 4435 1590343 wikitext text/x-wiki '''چەتیسگەر''' (بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]] و چەتیسگەری: ''छत्तीसगढ़'')یەکێکە لە ویلایەتەکانی ناوەندی وڵاتی [[ھیندستان]]. ئەم ویلایەتە لە ڕووی ڕووبەرەوە دەیەمین ویلایەتی ھیندستانە و ڕووبەرەکەی ١٣٥٬١٩٤ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، ھەروەھا بە حەشیمەتی ٢٨ ملیۆن کەس، حەڤدەیەمین ویلایەتی پڕدانیشتووانی ئەو وڵاتەیە. پایتەختەکەی شاری '''ڕایپور'''ە. ئەم ویلایەتە لە ١ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٠ لە ویلایەتی «مادیا پرادیش» جیاکرایەوە. ناوی چەتیسگەر لە زمانی ھیندییدا بە واتای «سی و شەش قەڵا» دێت (چەتیس: ٣٦ + گەر: قەڵا/دژ). لە ئێستادا ئەم ویلایەتە بە یەکێک لە خێراترین ناوچەکان لە ڕووی گەشەسەندنەوە لە ھیندستان دادەنرێت و سەرچاوەیەکی سەرەکی دابینکردنی کارەبا و پۆڵایە لە وڵاتەکەدا. == زمان و دانیشتووان == زۆربەی خەڵکی ئەم ویلایەتە بە زمانی «چەتیسگەری» دەدوێن کە زمانێکی سەر بە خێزانی زمانە ھیندۆئاریایییەکانە؛ بەڵام دانیشتووانی ناوچەی «باستار» لە باشووری ویلایەتەکە، بە زمانێکی سەر بە خێزانی [[زمانە دراڤیدییەکان]] قسە دەکەن. == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[ئاسام]] [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:چەتیسگەر]] 1cnu8aa11nnpibv0nwnako4xvuikf0c 1590417 1590343 2026-06-15T09:03:19Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590417 wikitext text/x-wiki '''چەتیسگەر''' (بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]] و چەتیسگەری: ''छत्तीसगढ़'')یەکێکە لە ویلایەتەکانی ناوەندی وڵاتی [[ھیندستان]]. ئەم ویلایەتە لە ڕووی ڕووبەرەوە دەیەمین ویلایەتی ھیندستانە و ڕووبەرەکەی ١٣٥٬١٩٤ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، ھەروەھا بە حەشیمەتی ٢٨ ملیۆن کەس، حەڤدەیەمین ویلایەتی پڕدانیشتووانی ئەو وڵاتەیە. پایتەختەکەی شاری '''ڕایپور'''ە. ئەم ویلایەتە لە ١ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٠ لە ویلایەتی «مادیا پرادیش» جیاکرایەوە. ناوی چەتیسگەر لە زمانی ھیندییدا بە واتای «سی و شەش قەڵا» دێت (چەتیس: ٣٦ + گەر: قەڵا/دژ). لە ئێستادا ئەم ویلایەتە بە یەکێک لە خێراترین ناوچەکان لە ڕووی گەشەسەندنەوە لە ھیندستان دادەنرێت و سەرچاوەیەکی سەرەکی دابینکردنی کارەبا و پۆڵایە لە وڵاتەکەدا. == زمان و دانیشتووان == زۆربەی خەڵکی ئەم ویلایەتە بە زمانی «چەتیسگەری» دەدوێن کە زمانێکی سەر بە خێزانی زمانە ھیندۆئاریایییەکانە؛ بەڵام دانیشتووانی ناوچەی «باستار» لە باشووری ویلایەتەکە، بە زمانێکی سەر بە خێزانی [[زمانە دراڤیدییەکان]] قسە دەکەن. == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[ئاسام]] [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:چەتیسگەر]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] n8q17wpo8yxg7njrkma1dnaplb1sfj0 0 296541 1590344 2026-06-15T01:30:42Z Min.neel 4435 ڕەوانە کرا بۆ [[ئەسام]] 1590344 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ئەسام]] bacqi6qtvw6s4fra0mvsf9n73eo6x30 0 296542 1590345 2026-06-15T01:31:35Z Min.neel 4435 ڕەوانە کرا بۆ [[چاتیسگار]] 1590345 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[چاتیسگار]] djubci5zdvfq9cylqls2ohtp02onmxs 0 296543 1590356 2026-06-15T02:59:55Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «{{ئامادەکردن}} [[en:Wealth of Elon musk]]»ەوە 1590356 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} [[en:Wealth of Elon musk]] ky1cqd8exs0z079r2hibogdvd11d54s 1590357 1590356 2026-06-15T03:00:38Z Hivja 64112 /* */ 1590357 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} [[en:Wealth of Elon Musk]] rx7adv2ahuym8o85ay4166f5514i31l 1590358 1590357 2026-06-15T03:01:19Z Hivja 64112 /* */ 1590358 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} +١٫١ ترلیۆن دۆلاری ئەمریکی [[en:Wealth of Elon Musk]] pfbcm37cc8ar3cf5c7c28e7q37999ab 1590401 1590358 2026-06-15T06:00:50Z AramBot 39807 بۆت: خاوێنکردنەوەی بەستەرە کۆنەکانی نێوانویکی 1590401 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} +١٫١ ترلیۆن دۆلاری ئەمریکی fifo50pd5l2oj0y2ixu8t8gqi2i1d2r 1590404 1590401 2026-06-15T09:00:29Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590404 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن}} +١٫١ ترلیۆن دۆلاری ئەمریکی [[پۆل:ئیلۆن مەسک]] l1rmxss3gk9sdaje8oszawezxt4uxce 0 296544 1590364 2026-06-15T03:35:38Z Min.neel 4435 ڕەوانە کرا بۆ [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان]] 1590364 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان]] 55vjly3uur2k28g686uu7ij1uzum1fc 0 296545 1590365 2026-06-15T03:39:47Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590365 wikitext text/x-wiki '''جارکەند''' یان '''جارخەند''' (بە ھیندی: ''झारखंड''، بە ئینگلیزی: ''Jharkhand'')، ویلایەتێکە لە ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]]. ئەم ویلایەتە لە ١٥ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٠ لە بەشە باشوورییەکەی ویلایەتی [[بیھار]] جیاکرایەوە. ڕووبەرەکەی ٧٤٬٦٧٧ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و شاری پیشەسازیی '''ڕانچی''' پایتەختی ئەم ویلایەتەیە. == جوگرافیا و ھاوسنووری == جارکەند لە ڕووی جوگرافییەوە پێگەیەکی گرنگی لە ڕۆژھەڵاتی ھیندستاندا ھەیە و لەگەڵ چەندین ویلایەتی تردا ھاوسنوورە: * لە باکوورەوە لەگەڵ ویلایەتی [[بیھار]]. * لە ڕۆژاواوە لەگەڵ ویلایەتەکانی [[ئۆتار پرادیش]] و [[چاتیسگار]]. * لە باشوورەوە لەگەڵ ویلایەتی [[ئۆدیشا|ئۆریسا (ئۆدیشا)]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ویلایەتی [[بەنگالی ڕۆژاوا]]. == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[گۆوا]] [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:جارکەند]] 1a9njmkekxs7h0hezbvk6fu4x4h57nk 1590416 1590365 2026-06-15T09:03:09Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590416 wikitext text/x-wiki '''جارکەند''' یان '''جارخەند''' (بە ھیندی: ''झारखंड''، بە ئینگلیزی: ''Jharkhand'')، ویلایەتێکە لە ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]]. ئەم ویلایەتە لە ١٥ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٠ لە بەشە باشوورییەکەی ویلایەتی [[بیھار]] جیاکرایەوە. ڕووبەرەکەی ٧٤٬٦٧٧ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و شاری پیشەسازیی '''ڕانچی''' پایتەختی ئەم ویلایەتەیە. == جوگرافیا و ھاوسنووری == جارکەند لە ڕووی جوگرافییەوە پێگەیەکی گرنگی لە ڕۆژھەڵاتی ھیندستاندا ھەیە و لەگەڵ چەندین ویلایەتی تردا ھاوسنوورە: * لە باکوورەوە لەگەڵ ویلایەتی [[بیھار]]. * لە ڕۆژاواوە لەگەڵ ویلایەتەکانی [[ئۆتار پرادیش]] و [[چاتیسگار]]. * لە باشوورەوە لەگەڵ ویلایەتی [[ئۆدیشا|ئۆریسا (ئۆدیشا)]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ویلایەتی [[بەنگالی ڕۆژاوا]]. == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[گۆوا]] [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:جارکەند]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] 0zb9qio0vxopqnee9b1zazf6cd5h319 0 296546 1590370 2026-06-15T03:46:35Z Min.neel 4435 ڕەوانە کرا بۆ [[چاتیسگار]] 1590370 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[چاتیسگار]] djubci5zdvfq9cylqls2ohtp02onmxs 0 296547 1590371 2026-06-15T03:46:51Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590371 wikitext text/x-wiki '''مادیا پرادیش''' (بە ھیندی: ''मध्य प्रदेश''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Madhya Pradesh'' کە کورت دەکرێتەوە بۆ '''MP''')، ویلایەتێکە لە ناوەندی وڵاتی [[ھیندستان]] کە بەھۆی پێگە جوگرافییەکەیەوە زۆرجار بە «دڵی ھیندستان» ناو دەبرێت. پایتەختی ئەم ویلایەتە شاری '''بووپاڵ'''ە، بەڵام شاری '''ئیندوور''' گەورەترین شار و پایتەختی بازرگانیی ویلایەتەکەیە. ڕووبەری مادیا پرادیش ٣٠٨٬٢٥٢ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پێش ئەوەی لە ١ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٠ ویلایەتی [[چاتیسگار|چەتیسگەر]]ی لێ جیا بکرێتەوە، گەورەترین ویلایەتی ھیندستان بوو لە ڕووی ڕووبەرەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[چەتیسگەر]] [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:مادیا پرادیش]] g1bm9v0al65udbcmwx2wn28ua2pt9gj 0 296548 1590372 2026-06-15T03:50:13Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590372 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدان ویلایەت}} '''مانیپور''' یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]]. ڕووبەرەکەی ٢٢٬٣٢٧ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٣ ملیۆن کەسە، شاری '''ئیمفال'''یش پایتەختی ئەم ویلایەتەیە. ناوی مانیپور لە دوو وشەی زمانی [[سانسکریت]]ی (مانی: گەوھەر) و (پورە: سەرزەمین/ئاوەدانی) ھاتووە کە پێکەوە واتای «سەرزەمینی گەوھەر»یان «جەواھیرستان» دەبەخشێت. ئەم ویلایەتە بۆ ماوەی زیاتر لە ٢٥٠٠ ساڵ وەک خاڵێکی بەستنەوەی کلتووری و بازرگانی لە نێوان نیمچەدوورگەی ھیندستان، ئاسیای ناوەندی و ئاسیای باشووری ڕۆژھەڵاتدا بووە. ==سەرچاوە== * ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی ١٥-٠٦-٢٠٢٦ == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[ئاسام]] [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:مانیپور]] 0dkic0282yfpiierkm3l9rgf5s34y9r 1590373 1590372 2026-06-15T03:50:26Z Min.neel 4435 1590373 wikitext text/x-wiki '''مانیپور''' یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]]. ڕووبەرەکەی ٢٢٬٣٢٧ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٣ ملیۆن کەسە، شاری '''ئیمفال'''یش پایتەختی ئەم ویلایەتەیە. ناوی مانیپور لە دوو وشەی زمانی [[سانسکریت]]ی (مانی: گەوھەر) و (پورە: سەرزەمین/ئاوەدانی) ھاتووە کە پێکەوە واتای «سەرزەمینی گەوھەر»یان «جەواھیرستان» دەبەخشێت. ئەم ویلایەتە بۆ ماوەی زیاتر لە ٢٥٠٠ ساڵ وەک خاڵێکی بەستنەوەی کلتووری و بازرگانی لە نێوان نیمچەدوورگەی ھیندستان، ئاسیای ناوەندی و ئاسیای باشووری ڕۆژھەڵاتدا بووە. ==سەرچاوە== * ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی ١٥-٠٦-٢٠٢٦ == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[ئاسام]] [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:مانیپور]] 9d2lojo32m2ffx4jhofrkmjmeg8ej98 1590415 1590373 2026-06-15T09:02:59Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590415 wikitext text/x-wiki '''مانیپور''' یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]]. ڕووبەرەکەی ٢٢٬٣٢٧ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٣ ملیۆن کەسە، شاری '''ئیمفال'''یش پایتەختی ئەم ویلایەتەیە. ناوی مانیپور لە دوو وشەی زمانی [[سانسکریت]]ی (مانی: گەوھەر) و (پورە: سەرزەمین/ئاوەدانی) ھاتووە کە پێکەوە واتای «سەرزەمینی گەوھەر»یان «جەواھیرستان» دەبەخشێت. ئەم ویلایەتە بۆ ماوەی زیاتر لە ٢٥٠٠ ساڵ وەک خاڵێکی بەستنەوەی کلتووری و بازرگانی لە نێوان نیمچەدوورگەی ھیندستان، ئاسیای ناوەندی و ئاسیای باشووری ڕۆژھەڵاتدا بووە. ==سەرچاوە== * ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی ١٥-٠٦-٢٠٢٦ == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[ئاسام]] [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:مانیپور]] [[پۆل:ھیندی باکوور]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] 5hjz0dxvg5bxblwm57dfysj95hq3xpc 0 296549 1590375 2026-06-15T03:54:08Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590375 wikitext text/x-wiki '''مێگالایا''' (بە ئینگلیزی: ''Meghalaya'')، یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]]. ژمارەی دانیشتووانی ئەم ویلایەتە نزیکەی ٣ ملیۆن کەسە و شاری '''شیلۆنگ''' پایتەختییەتی. مێگالایا تەنھا لەگەڵ ویلایەتی [[ئاسام]] لە ناوخۆی ھیندستان و وڵاتی بەنگلادیش لە باشوورەوە ھاوسنوورە. == جوگرافیا و کەشوھەوا == ئەم ویلایەتە بە سروشتە زۆر سەوزەکەی و ناوچە شاخاوییە فراوانەکانی دەناسرێتەوە. بەھۆی بەرزایییەکەیەوە، دانیشتووانی ئەم ناوچەیە بە درێژایی ساڵ کەشوھەوایەکی تاڕادەیەک سارد و پڕ لە باران ئەزموون دەکەن (ئەم ناوچەیە بە یەکێک لە تەڕترین و پڕبارانترین شوێنەکانی جیھان دادەنرێت). == بەڕێوەبردن و زمان == مێگالایا چەندین ناوچەی ئۆتۆنۆمی (خۆبەڕێوەبەر) لەخۆدەگرێت کە بەپێی دەستوور، بە پێچەوانەی ناوچەکانی تری ھیندستان، دەسەڵاتی دەرکردنی یاسای تایبەت بە خۆیانیان ھەیە بۆ پاراستنی کلتووری خێڵەکی. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[ئاسام]] * [[مانیپور]] [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:مێگالایا]] egkyb4iwaoiz94fyxkez6bqavwq33l3 1590414 1590375 2026-06-15T09:02:49Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590414 wikitext text/x-wiki '''مێگالایا''' (بە ئینگلیزی: ''Meghalaya'')، یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]]. ژمارەی دانیشتووانی ئەم ویلایەتە نزیکەی ٣ ملیۆن کەسە و شاری '''شیلۆنگ''' پایتەختییەتی. مێگالایا تەنھا لەگەڵ ویلایەتی [[ئاسام]] لە ناوخۆی ھیندستان و وڵاتی بەنگلادیش لە باشوورەوە ھاوسنوورە. == جوگرافیا و کەشوھەوا == ئەم ویلایەتە بە سروشتە زۆر سەوزەکەی و ناوچە شاخاوییە فراوانەکانی دەناسرێتەوە. بەھۆی بەرزایییەکەیەوە، دانیشتووانی ئەم ناوچەیە بە درێژایی ساڵ کەشوھەوایەکی تاڕادەیەک سارد و پڕ لە باران ئەزموون دەکەن (ئەم ناوچەیە بە یەکێک لە تەڕترین و پڕبارانترین شوێنەکانی جیھان دادەنرێت). == بەڕێوەبردن و زمان == مێگالایا چەندین ناوچەی ئۆتۆنۆمی (خۆبەڕێوەبەر) لەخۆدەگرێت کە بەپێی دەستوور، بە پێچەوانەی ناوچەکانی تری ھیندستان، دەسەڵاتی دەرکردنی یاسای تایبەت بە خۆیانیان ھەیە بۆ پاراستنی کلتووری خێڵەکی. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[ئاسام]] * [[مانیپور]] [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:مێگالایا]] [[پۆل:ھیندی باکوور]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] p0fknc08am8p8fukq3pu280mbvjux54 0 296550 1590376 2026-06-15T03:56:54Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590376 wikitext text/x-wiki '''میزۆرام'''، ویلایەتێکە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]] و یەکێکە لە «حەوت خوشکەکەی ھیندستان» (ناوێکە بۆ حەوت ویلایەتەکەی باکووری ڕۆژھەڵات بەکاردێت). پایتەختی ئەم ویلایەتە شاری '''ئایزۆل'''ە. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠١، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ویلایەتە ٨٨٨٬٥٧٣ کەس بووە، ھەروەھا بە ڕێژەی خوێندەواری ٨٨٫٤٩٪، بە دووەم ویلایەتی ھیندستان دادەنرێت لە ڕووی بەرزیی ڕێژەی خوێندەوارییەوە. == جوگرافیا و ھاوسنووری == میزۆرام لە ناوچەیەکی شاخاوی و ستراتیژیدا ھەڵکەوتووە و ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە ناوخۆی ھیندستان: لەگەڵ ویلایەتەکانی [[تریپورا]]، [[ئاسام]] و [[مانیپور]]. * لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی: سنووری ھاوبەشی لەگەڵ وڵاتانی [[بەنگلادیش]] و [[میانمار]] (بۆرمی پێشوو) ھەیە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:میزۆرام]] ebarluethr8ay5yov9ju09y0cha2g55 0 296551 1590377 2026-06-15T03:58:25Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590377 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدان ویلایەت}} '''ناگالاند''' (بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]]: ''नागालैंड'')، یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]]. ڕووبەرەکەی ١٦٬٥٧٩ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، ژمارەی دانیشتووانی ١٬٩٨٠٬٦٠٢ کەس بووە. شاری '''کۆھیما''' پایتەختی ویلایەتەکەیە و شاری '''دیماپوور''' گەورەترین شارییەتی. ناگالاند بەھۆی چیا سەرنجڕاکێشەکانییەوە بە «سویسڕای ڕۆژھەڵات» ناسراوە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:ناگالاند]] 86p8i4xxqly88ofzznh5vqo8zk14z7f 1590378 1590377 2026-06-15T03:58:35Z Min.neel 4435 1590378 wikitext text/x-wiki '''ناگالاند''' (بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]]: ''नागालैंड'')، یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]]. ڕووبەرەکەی ١٦٬٥٧٩ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، ژمارەی دانیشتووانی ١٬٩٨٠٬٦٠٢ کەس بووە. شاری '''کۆھیما''' پایتەختی ویلایەتەکەیە و شاری '''دیماپوور''' گەورەترین شارییەتی. ناگالاند بەھۆی چیا سەرنجڕاکێشەکانییەوە بە «سویسڕای ڕۆژھەڵات» ناسراوە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:ناگالاند]] 6nbvfccjafwt8qpyxq3pm18izs9xnf6 1590413 1590378 2026-06-15T09:02:39Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590413 wikitext text/x-wiki '''ناگالاند''' (بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]]: ''नागालैंड'')، یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]]. ڕووبەرەکەی ١٦٬٥٧٩ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، ژمارەی دانیشتووانی ١٬٩٨٠٬٦٠٢ کەس بووە. شاری '''کۆھیما''' پایتەختی ویلایەتەکەیە و شاری '''دیماپوور''' گەورەترین شارییەتی. ناگالاند بەھۆی چیا سەرنجڕاکێشەکانییەوە بە «سویسڕای ڕۆژھەڵات» ناسراوە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:ناگالاند]] [[پۆل:ھیندی باکوور]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٣]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] s78guswyqjzosvrdkyyjvma93yu0877 0 296552 1590379 2026-06-15T04:01:01Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590379 wikitext text/x-wiki '''ئۆدیشا''' یان '''ئۆریسا''' (بە ھیندی: ''ओडिशा'')، ویلایەتێکە لە ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]] کە دەکەوێتە کەناراوەکانی [[کەنداوی بەنگال]]. ئەم ویلایەتە لە ڕووی ڕووبەرەوە نۆزدەیەمین گەورە ویلایەتی ھیندستانە و لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانیشەوە لە ڕیزبەندی یازدەیەمیندایە. پایتەختەکەی شاری '''بۆبانێسوار'''ە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[جارکەند]] [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:ئۆدیشا]] 9fmvbaylu3o2tkjqhpe0ff5l82o6wr7 1590412 1590379 2026-06-15T09:02:29Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590412 wikitext text/x-wiki '''ئۆدیشا''' یان '''ئۆریسا''' (بە ھیندی: ''ओडिशा'')، ویلایەتێکە لە ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]] کە دەکەوێتە کەناراوەکانی [[کەنداوی بەنگال]]. ئەم ویلایەتە لە ڕووی ڕووبەرەوە نۆزدەیەمین گەورە ویلایەتی ھیندستانە و لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانیشەوە لە ڕیزبەندی یازدەیەمیندایە. پایتەختەکەی شاری '''بۆبانێسوار'''ە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. == ئەمانەش ببینە == * [[ھیندستان]] * [[جارکەند]] [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:ئۆدیشا]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٦]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] 71d5ftx3jklj9vprhsxpldosyvxvmrh 0 296553 1590380 2026-06-15T04:04:21Z Min.neel 4435 پەڕەی دروست کرد بە «'''تامیل نادو''' (بە تامیلی: ''தமிழ்நாடு'')، یەکێکە لە ویلایەتەکانی وڵاتی [[هیندستان]] کە دەکەوێتە باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی نیمچەدوورگەی هیندستان. ئەم ویلایەتە لە ڕووی ڕووبەرەوە یازدەیەمین و لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانیشەوە حەوتەمین ویلایەتی هین...»ەوە 1590380 wikitext text/x-wiki '''تامیل نادو''' (بە تامیلی: ''தமிழ்நாடு'')، یەکێکە لە ویلایەتەکانی وڵاتی [[هیندستان]] کە دەکەوێتە باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی نیمچەدوورگەی هیندستان. ئەم ویلایەتە لە ڕووی ڕووبەرەوە یازدەیەمین و لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانیشەوە حەوتەمین ویلایەتی هیندستانە. پایتەخت و گەورەترین شاری ئەم ویلایەتە شاری '''چێنای''' (ناوە کۆنەکەی: مەدرەس)ـە. ڕووبەری ویلایەتەکە ۱۳٠,٠٥٨ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. == دانیشتووان و کلتور == بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ویلایەتە زیاتر لە ٧٢ ملیۆن کەس بووە کە زۆربەیان لە نەتەوەی '''تامیل'''ن. گەلی تامیل پەیوەستبوونێکی قووڵیان بە زمان و کلتووری "دراڤیدی" خۆیانەوە هەیە؛ بە شێوەیەک کە لە مێژوودا بە توندی دژی هەوڵەکانی حکومەتی ناوەندی وەستاونەتەوە بۆ سەپاندنی زمانی هیندی وەک تاکە زمانی نیشتمانی لە سەرتاسەری وڵاتدا. == دۆخی دیمۆگرافی == ئەم ویلایەتە نزمترین ڕێژەی منداڵبوونی لەسەر ئاستی هیندستان تۆمارکردووە. لە ساڵی ٢٠٠٦دا ڕێژەکە ١.٧ منداڵ بوو بۆ هەر ژنێک، و لە ماوەی بڵاوبوونەوەی کۆرۆنادا (٢٠٢٠-٢٠٢١) گەیشتە ١.٨، کە هێشتا کەمترە لە ڕێژەی ٢.١ کە پێویستە بۆ جێگیر هێشتنەوەی ژمارەی دانیشتووان. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ویلایەتەکانی هیندستان]] [[پۆل:تامیل نادو]] rinx9z2kyihjgjs2jdcos6c41zf96lh 1590411 1590380 2026-06-15T09:02:19Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590411 wikitext text/x-wiki '''تامیل نادو''' (بە تامیلی: ''தமிழ்நாடு'')، یەکێکە لە ویلایەتەکانی وڵاتی [[هیندستان]] کە دەکەوێتە باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی نیمچەدوورگەی هیندستان. ئەم ویلایەتە لە ڕووی ڕووبەرەوە یازدەیەمین و لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانیشەوە حەوتەمین ویلایەتی هیندستانە. پایتەخت و گەورەترین شاری ئەم ویلایەتە شاری '''چێنای''' (ناوە کۆنەکەی: مەدرەس)ـە. ڕووبەری ویلایەتەکە ۱۳٠,٠٥٨ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. == دانیشتووان و کلتور == بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ویلایەتە زیاتر لە ٧٢ ملیۆن کەس بووە کە زۆربەیان لە نەتەوەی '''تامیل'''ن. گەلی تامیل پەیوەستبوونێکی قووڵیان بە زمان و کلتووری "دراڤیدی" خۆیانەوە هەیە؛ بە شێوەیەک کە لە مێژوودا بە توندی دژی هەوڵەکانی حکومەتی ناوەندی وەستاونەتەوە بۆ سەپاندنی زمانی هیندی وەک تاکە زمانی نیشتمانی لە سەرتاسەری وڵاتدا. == دۆخی دیمۆگرافی == ئەم ویلایەتە نزمترین ڕێژەی منداڵبوونی لەسەر ئاستی هیندستان تۆمارکردووە. لە ساڵی ٢٠٠٦دا ڕێژەکە ١.٧ منداڵ بوو بۆ هەر ژنێک، و لە ماوەی بڵاوبوونەوەی کۆرۆنادا (٢٠٢٠-٢٠٢١) گەیشتە ١.٨، کە هێشتا کەمترە لە ڕێژەی ٢.١ کە پێویستە بۆ جێگیر هێشتنەوەی ژمارەی دانیشتووان. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ویلایەتەکانی هیندستان]] [[پۆل:تامیل نادو]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] [[پۆل:تامیل نادوو]] f0otel6rdom32z93wlkqeb5gyokqpna 0 296554 1590381 2026-06-15T04:06:11Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590381 wikitext text/x-wiki '''تێلانگانا''' (بە ھیندی: ''तेलंगाना'')، ویلایەتێکە لە باشووری وڵاتی [[ھیندستان]] کە لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٤ وەک ویلایەتێکی نوێ دامەزرا. ئەم ناوچەیە پێشتر یەکێک بوو لە سێ بەشە سەرەکەیییەکەی ویلایەتی [[دەندرا پرادێش]]. ڕووبەری تێلانگانا ١١٤٬٨٤٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانی پتر لە ٣٥ ملیۆن و ١٩٣ ھەزار کەسە. شاری مێژوویی '''حەیدەرئاباد''' پایتەختی ئەم ویلایەتەیە، کە لە ھەمان کاتدا وەک پایتەختی ھاوبەش لەگەڵ ویلایەتی دەندرا پرادێش بەکاردێت. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:تێلانگانا]] qx4txezrzz2cj7orfzqtr5vkd5rykqi 1590410 1590381 2026-06-15T09:02:09Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590410 wikitext text/x-wiki '''تێلانگانا''' (بە ھیندی: ''तेलंगाना'')، ویلایەتێکە لە باشووری وڵاتی [[ھیندستان]] کە لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٤ وەک ویلایەتێکی نوێ دامەزرا. ئەم ناوچەیە پێشتر یەکێک بوو لە سێ بەشە سەرەکەیییەکەی ویلایەتی [[دەندرا پرادێش]]. ڕووبەری تێلانگانا ١١٤٬٨٤٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانی پتر لە ٣٥ ملیۆن و ١٩٣ ھەزار کەسە. شاری مێژوویی '''حەیدەرئاباد''' پایتەختی ئەم ویلایەتەیە، کە لە ھەمان کاتدا وەک پایتەختی ھاوبەش لەگەڵ ویلایەتی دەندرا پرادێش بەکاردێت. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:تێلانگانا]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ٢٠١٤]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] fenz0qkxpe34w6uyq6gvu32qkgtbgzw 0 296555 1590383 2026-06-15T04:26:02Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590383 wikitext text/x-wiki '''تریپورا''' (بە ھیندی: ''त्रिपुरा'')، یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]] کە دەکەوێتە ناوچەی [[ئاسام]] و ھاوسنوورە لەگەڵ وڵاتی [[بەنگلادێش]]. شاری '''ئاگرتەلا''' پایتەخت و گەورەترین شاری ئەم ویلایەتەیە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:تریپورا]] e1owvatacb9mwnkhysz9z7r66yuqipu 1590409 1590383 2026-06-15T09:01:59Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590409 wikitext text/x-wiki '''تریپورا''' (بە ھیندی: ''त्रिपुरा'')، یەکێکە لە ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی [[ھیندستان]] کە دەکەوێتە ناوچەی [[ئاسام]] و ھاوسنوورە لەگەڵ وڵاتی [[بەنگلادێش]]. شاری '''ئاگرتەلا''' پایتەخت و گەورەترین شاری ئەم ویلایەتەیە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:تریپورا]] [[پۆل:ھیندی باکوور]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] 6ldh46zy01vicfuc9a3vt3xox0b7130 0 296556 1590384 2026-06-15T04:28:45Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590384 wikitext text/x-wiki '''ئۆتار پرادیش''' (بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]]: ''उत्तर प्रदेश''، بە [[زمانی ئوردوو|ئوردوو]]: ''اتر پردیش''، بە ئینگلیزی: ''Uttar Pradesh'' کە کورت دەکرێتەوە بۆ '''UP''')، ویلایەتێکە لە باکووری وڵاتی [[ھیندستان]]. وەرگێڕانی دەستەواژەی ناوی ئەم ویلایەتە بە واتای «ویلایەتی باکوور» دێت. شاری '''لەکناو''' پایتەختی فەرمی و کارگێڕیی ویلایەتەکەیە، و شاری '''ئەڵڵاھاباد''' (پرایاگراج) پایتەختی دادییەتی (دادگای باڵای ویلایەتەکەی تێدایە). ئەم ویلایەتە بە حەشیمەتێکی زیاتر لە ٢٤١ ملیۆن کەس، پڕدانیشتووانترین ویلایەتی ھیندستانە. == دابەشبوونی کارگێڕی == ئۆتار پرادیش لە ڕووی کارگێڕییەوە بە سەر ١٨ بەش و ٧٥ ناوچە (قەزا) دا دابەش دەبێت. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:ئۆتار پرادیش]] 2zq0l6cer7tpa67722zu9uc0xdt110g 1590408 1590384 2026-06-15T09:01:49Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590408 wikitext text/x-wiki '''ئۆتار پرادیش''' (بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]]: ''उत्तर प्रदेश''، بە [[زمانی ئوردوو|ئوردوو]]: ''اتر پردیش''، بە ئینگلیزی: ''Uttar Pradesh'' کە کورت دەکرێتەوە بۆ '''UP''')، ویلایەتێکە لە باکووری وڵاتی [[ھیندستان]]. وەرگێڕانی دەستەواژەی ناوی ئەم ویلایەتە بە واتای «ویلایەتی باکوور» دێت. شاری '''لەکناو''' پایتەختی فەرمی و کارگێڕیی ویلایەتەکەیە، و شاری '''ئەڵڵاھاباد''' (پرایاگراج) پایتەختی دادییەتی (دادگای باڵای ویلایەتەکەی تێدایە). ئەم ویلایەتە بە حەشیمەتێکی زیاتر لە ٢٤١ ملیۆن کەس، پڕدانیشتووانترین ویلایەتی ھیندستانە. == دابەشبوونی کارگێڕی == ئۆتار پرادیش لە ڕووی کارگێڕییەوە بە سەر ١٨ بەش و ٧٥ ناوچە (قەزا) دا دابەش دەبێت. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:ئۆتار پرادیش]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] dxj1m1en37vvdgx5e2vt9tuy34nvxsh 0 296557 1590385 2026-06-15T04:30:54Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590385 wikitext text/x-wiki '''ئۆتاراکەند''' (کە پێشتر بە '''ئۆتارانچال''' دەناسرا)، ویلایەتێکە لە باکووری وڵاتی [[ھیندستان]]. ناوی ئەم ویلایەتە لە زمانی فەرمیدا بە واتای «ناوچە یان بەشی باکوور» دێت. ئەم ویلایەتە لە تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٠ وەک بیست و حەوتەمین ویلایەتی ھیندستان ناسێنرا، دوای ئەوەی ناوچە شاخاوییەکانی سەر بە زنجیرەچیای ھیمالایا لە ویلایەتی ھاوسێی، واتە [[ئوتەر پرادیش]]، جیاکرانەوە و کران بە ویلایەتێکی سەربەخۆ. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:ئۆتاراکەند]] rrju2gsr05tk8onlpf0uahbsmzvsa9p 1590407 1590385 2026-06-15T09:01:39Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590407 wikitext text/x-wiki '''ئۆتاراکەند''' (کە پێشتر بە '''ئۆتارانچال''' دەناسرا)، ویلایەتێکە لە باکووری وڵاتی [[ھیندستان]]. ناوی ئەم ویلایەتە لە زمانی فەرمیدا بە واتای «ناوچە یان بەشی باکوور» دێت. ئەم ویلایەتە لە تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٠ وەک بیست و حەوتەمین ویلایەتی ھیندستان ناسێنرا، دوای ئەوەی ناوچە شاخاوییەکانی سەر بە زنجیرەچیای ھیمالایا لە ویلایەتی ھاوسێی، واتە [[ئوتەر پرادیش]]، جیاکرانەوە و کران بە ویلایەتێکی سەربەخۆ. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ویلایەتەکانی ھیندستان]] [[پۆل:ئۆتاراکەند]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] ncxeey90k82u7kuykjdmb85oal1b8rh 0 296558 1590386 2026-06-15T04:33:15Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590386 wikitext text/x-wiki '''دوورگەکانی ئاندامان و نیکۆبار''' (بە بەنگالی: ''আন্দামান নিকোবর দ্বীপপুঞ্জ''، بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]]: ''अण्डमान और निकोबार'')، کۆمەڵە دوورگەیەکە لە کەنداوی بەنگال و ناوچەیەکی فیدراڵیی وڵاتی [[ھیندستان]]ە. پایتەخت و گەورەترین شاری ئەم ناوچەیە شاری '''پۆرت بلێر'''ە (ناوی فەرمی: شەری ڤیجایا پوورام). بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، ژمارەی دانیشتووانی ٣٨٠٬٥٨١ کەس بووە و کۆی ڕووبەری وشکانییەکەی نزیکەی ٨٬٢٤٩ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ناوچە فیدراڵییەکانی ھیندستان]] [[پۆل:دوورگەکانی ئاندامان و نیکۆبار]] j153g2f6i76y6exg7k5eyqt6xbaulzx 1590388 1590386 2026-06-15T04:35:03Z Min.neel 4435 Min.neel پەڕەی [[ئادامان و دوورگەکانی نیکۆبار]]ی گواستەوە بۆ [[دوورگەکانی ئاندامان و نیکۆبار]]: ناوی ھەڵە 1590386 wikitext text/x-wiki '''دوورگەکانی ئاندامان و نیکۆبار''' (بە بەنگالی: ''আন্দামান নিকোবর দ্বীপপুঞ্জ''، بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]]: ''अण्डमान और निकोबार'')، کۆمەڵە دوورگەیەکە لە کەنداوی بەنگال و ناوچەیەکی فیدراڵیی وڵاتی [[ھیندستان]]ە. پایتەخت و گەورەترین شاری ئەم ناوچەیە شاری '''پۆرت بلێر'''ە (ناوی فەرمی: شەری ڤیجایا پوورام). بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، ژمارەی دانیشتووانی ٣٨٠٬٥٨١ کەس بووە و کۆی ڕووبەری وشکانییەکەی نزیکەی ٨٬٢٤٩ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ناوچە فیدراڵییەکانی ھیندستان]] [[پۆل:دوورگەکانی ئاندامان و نیکۆبار]] j153g2f6i76y6exg7k5eyqt6xbaulzx 0 296559 1590389 2026-06-15T04:35:03Z Min.neel 4435 Min.neel پەڕەی [[ئادامان و دوورگەکانی نیکۆبار]]ی گواستەوە بۆ [[دوورگەکانی ئاندامان و نیکۆبار]]: ناوی ھەڵە 1590389 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[دوورگەکانی ئاندامان و نیکۆبار]] nv12d9wdiwmppn2pbo414sm1m7wxh6e 0 296560 1590391 2026-06-15T04:37:39Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590391 wikitext text/x-wiki '''دادرا و نەگەر ھەڤێلی و دامان و دیو'''، ناوچەیەکی فیدراڵیی (قلمرو اتحادییە) وڵاتی [[ھیندستان]]ە کە دەکەوێتە ڕۆژاوای وڵاتەکەوە. ئەم ناوچە فیدراڵییە نوێیە لە ڕێگەی یەکخستنی دوو ناوچەی پێشوو (دادرا و نەگەر ھەڤێلی) و (دامان و دیو) لە کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٢٠دا دروست کرا. پایتەختی ئەم ناوچە یەکگرتووە شاری '''دامان'''ە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ناوچە فیدراڵییەکانی ھیندستان]] [[پۆل:دادرا و نەگەر حەڤێلی و دامان و دیو]] 9s7w0vr3eg5f3yy7w1xcbugt36d4tcw 1590406 1590391 2026-06-15T09:01:29Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590406 wikitext text/x-wiki '''دادرا و نەگەر ھەڤێلی و دامان و دیو'''، ناوچەیەکی فیدراڵیی (قلمرو اتحادییە) وڵاتی [[ھیندستان]]ە کە دەکەوێتە ڕۆژاوای وڵاتەکەوە. ئەم ناوچە فیدراڵییە نوێیە لە ڕێگەی یەکخستنی دوو ناوچەی پێشوو (دادرا و نەگەر ھەڤێلی) و (دامان و دیو) لە کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٢٠دا دروست کرا. پایتەختی ئەم ناوچە یەکگرتووە شاری '''دامان'''ە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ناوچە فیدراڵییەکانی ھیندستان]] [[پۆل:دادرا و نەگەر حەڤێلی و دامان و دیو]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] irab8s5r5utf8fskkebf02frdifgtnb 0 296561 1590393 2026-06-15T04:41:52Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590393 wikitext text/x-wiki '''لەکشادویپ''' کە لە ڕابردوودا بە ناوەکانی (لکادیۆ، مینیکۆی و دوورگەکانی ئەمیندیوی) دەناسرایەوە، کۆمەڵە دوورگەیەکە لە دەریای لاکادیو کە دەکەوێتە دووریی ٢٢٠ بۆ ٤٤٠ کیلۆمەتر لە کەناراوەکانی باشووری ڕۆژاوای ویلایەتی [[کێرالا]] لە وڵاتی [[ھیندستان]]. ئەم دوورگانە وەک بچووکترین ناوچەی فیدراڵیی ھیندستان دادەنرێن. بەپێی سەرژمێرییەکان، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە نزیکەی ٦٤٬٤٢٩ کەسە و تەنھا ١٠ دوورگەیان مرۆڤی تێدا نیشتەجێیە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ناوچە فیدراڵییەکانی ھیندستان]] skpj3sya9lzv6y0qeph3ae27nijgn4a 1590405 1590393 2026-06-15T09:01:19Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1590405 wikitext text/x-wiki '''لەکشادویپ''' کە لە ڕابردوودا بە ناوەکانی (لکادیۆ، مینیکۆی و دوورگەکانی ئەمیندیوی) دەناسرایەوە، کۆمەڵە دوورگەیەکە لە دەریای لاکادیو کە دەکەوێتە دووریی ٢٢٠ بۆ ٤٤٠ کیلۆمەتر لە کەناراوەکانی باشووری ڕۆژاوای ویلایەتی [[کێرالا]] لە وڵاتی [[ھیندستان]]. ئەم دوورگانە وەک بچووکترین ناوچەی فیدراڵیی ھیندستان دادەنرێن. بەپێی سەرژمێرییەکان، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە نزیکەی ٦٤٬٤٢٩ کەسە و تەنھا ١٠ دوورگەیان مرۆڤی تێدا نیشتەجێیە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ناوچە فیدراڵییەکانی ھیندستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٥ەم]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٦]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکانی ھیندستان]] no0387csp5xrbboqos29tmr3uq3h9d9 0 296562 1590394 2026-06-15T04:43:00Z Min.neel 4435 شائەمراز 1590394 wikitext text/x-wiki '''پودوچێری''' یان '''پۆندیچێری''' (بە ئینگلیزی: ''Puducherry'')، شارێک و ناوچەیەکی فیدراڵییە لە باشووری وڵاتی [[ھیندستان]]. پایتەختی ئەم ناوچە فیدراڵییە شاری پۆندیچێری خۆیەتی کە ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٢٣٢٬٣٣٦ کەسە. == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦. [[پۆل:ناوچە فیدراڵییەکانی ھیندستان]] [[پۆل:پودوچێری]] sxm27noyx8mcglefm8p0zdw0mykhnpe 2 296563 1590398 2026-06-15T05:04:03Z J ansari 30323 J ansari پەڕەی [[بەکارھێنەر:ShamallBaqii]]ی گواستەوە بۆ [[بەکارھێنەر:Kawanii]]: لە کاتی گۆڕینی ناوی بەکارھێنەر «[[Special:CentralAuth/ShamallBaqii|ShamallBaqii]]» بۆ «[[Special:CentralAuth/Kawanii|Kawanii]]»، پەڕە بە شێوەی خۆگەڕ گوازرایەوە 1590398 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[بەکارھێنەر:Kawanii]] 4ad1w012qp1as9jgp21v6how2ky170j 3 296564 1590400 2026-06-15T05:04:03Z J ansari 30323 J ansari پەڕەی [[لێدوانی بەکارھێنەر:ShamallBaqii]]ی گواستەوە بۆ [[لێدوانی بەکارھێنەر:Kawanii]]: لە کاتی گۆڕینی ناوی بەکارھێنەر «[[Special:CentralAuth/ShamallBaqii|ShamallBaqii]]» بۆ «[[Special:CentralAuth/Kawanii|Kawanii]]»، پەڕە بە شێوەی خۆگەڕ گوازرایەوە 1590400 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[لێدوانی بەکارھێنەر:Kawanii]] eohkmksu4n7b94gjk8rl7iojn3gev3i 1 296565 1590422 2026-06-15T09:35:29Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1590422 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[سەڵاح بەردەویل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1590421 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180519122401/https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/50-of-dead-in-gaza-protest-were-hamas-activists-says-hamas-official-1.6094899 بۆ https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/50-of-dead-in-gaza-protest-were-hamas-activists-says-hamas-official-1.6094899 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٩:٣٥، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 1b0i7r4qgn6t7o4f727wf2kgrtgtv6c 3 296566 1590423 2026-06-15T10:00:34Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1590423 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ١٠:٠٠، ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) om6x328qp92uxbpw04zfpbuenmjg66e 0 296568 1590430 2026-06-15T10:16:34Z Rahel khdhr 75558 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1347709510|Screaming tree frog]]» 1590430 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Screaming tree frog|image=L dentata.jpg|genus=Colleeneremia|species=quiritatus|authority=Donnellan et al., 2025}} بۆقی سەرداری هاوارکەر (بە ناوی زانستی: ''Colleeneremia quiritatus'') جۆرێکە لە بۆق کە سەر بە ژێرخێزانی (Pelodryadinae)یە. زێدی ڕەسەنی ئەم بۆقە تەنها تایبەتە بە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئوسترالیا، بە دیاریکراوی دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی زنجیرەچیاکانی گریێت دیڤایدینگ (Great Dividing Range). ناوچەی بڵاوبوونەوەی ئەم جۆرە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ویلایەتی ڤیکتۆریاوە درێژ دەبێتەوە بۆ ناوەڕاستی کەناراوەکانی نیو ساوت وێڵز، واتە لە ناوچەی مالاکووتاوە (Mallacoota) بەرەو باکوور تا دەگاتە تاری (Taree). ئەم جۆرە هەمان ئەو بۆقەیە کە پێی دەوترێت "بۆقی سەرداری باڕەدار" (bleating tree frog - بەهۆی ئەوەی دەنگەکەی لە باڕەی مەڕ دەچێت) کە لە دەوروبەری شاری سیدنی دەژی، و ناسراوە بە دەنگە یەکجار بەرزەکەی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://amphibiansoftheworld.amnh.org/Amphibia/Anura/Hylidae/Pelodryadinae/Litoria/Litoria-quiritatus |وێبگە=Amphibian Species of the World}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rowley |first=J. J. L. |last2=Mahony |first2=M. J. |last3=Hines |first3=H. B. |last4=Myers |first4=S. |last5=Price |first5=L. C. |last6=Shea |first6=G. M. |last7=Donnellan |first7=S. C. |date=2021-11-22 |title=Two new frog species from the Litoria rubella species group from eastern Australia |url=https://mapress.com/zt/article/view/zootaxa.5071.1.1 |journal=Zootaxa |language=en |volume=5071 |issue=1 |pages=1–41 |doi=10.11646/zootaxa.5071.1.1 |issn=1175-5334 |pmid=34810683 |doi-access=free}}</ref> <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rowley |first=Jodi |ڕێکەوت=22 November 2021 |ناونیشان=https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=The Australian Museum |زمان=en}}</ref> بۆ ماوەیەکی زۆر ئەم جۆرە لەگەڵ جۆرێکی تردا کە پێی دەوترێت 'بۆقی سەرداری باڕەداری پتەو' (robust bleating tree frog - بە ناوی زانستی: Colleeneremia dentata) تێکەڵ دەکرا، هەر بۆیەش تا ساڵی ٢٠٢١ بە فەرمی وەسف نەکرا و نەناسێنرا، سەرەڕای ئەوەی جۆرێکی تاڕادەیەک باوە و لە نزیک ناوەندە سەرەکییەکانی دانیشتووانەوە دەدۆزرێتەوە. توێژەر 'ڕاوڵی و هاوکارانی' (Rowley et al) لە ساڵی ٢٠٢١دا، سێ لقی جیاوازیان لەو جۆرە جیاکردەوە کە پێشتر وەک یەک جۆر (Colleeneremia dentata) سەیر دەکرا، ئەمەش لەسەر بنەمای جیاوازیی بۆماوەیی (genetic divergence)، جیاوازییە بچووکە شێوەییەکان (مۆرفۆلۆژییەکان)، و جیاوازییە بەرچاوەکان لە دەنگەنیاندا؛ کە ئەمەی دواییان لە ڕێگەی پڕۆژەی زانستیی هاووڵاتیانی 'فڕۆگ ئای دی ئوسترالیا' (FrogID Australia)وە کۆکرابوونەوە. یەکێک لەم سێ لقە بریتی بوو لە 'بۆقی سەرداری باحەداری پتەو' (C. dentata sensu stricto)، ئەوی تریان 'بۆقی سەرداری باحەداری باریک' (slender bleating tree frog - C. balatus) بوو، و کۆتا دانەشیان 'بۆقی سەرداری هاوارکەر' (C. quiritatus) بوو. بۆقی سەرداری هاوارکەر درێژترین دەنگی هەیە لە نێوان هەر سێ جۆرەکەدا، هیچ هێڵێکی سپی بە تەنیشتەکانیدا (لاکانیدا) نییە، و نێرەکەی لە وەرزی زاوزێدا ڕەنگی دەگۆڕێت بۆ زەرد. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=z3440238 |ڕێکەوت=2021-11-23 |ناونیشان=https://newsroom.unsw.edu.au/news/science-tech/surprise-discovery-two-new-very-loud-frog-species |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=UNSW Newsroom}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2021-11-23 |ناونیشان=https://www.australiangeographic.com.au/news/2021/11/two-new-loud-frog-species-have-been-found-along-the-east-coast-of-australia/ |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=Australian Geographic |زمان=en-US}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=2021-11-22 |ناونیشان=https://www.sci.news/biology/two-new-litoria-species-10292.html |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=Sci.News: Breaking Science News |زمان=en-US}}</ref> تورەگەی دەنگی (vocal sac) لە نێرەی بۆقە سەردارە هاوارکەرەکاندا هەمیشە زەردە، لە کاتێکدا بەشەکانی تری جەستەی بۆقەکە تەنها لە وەرزی زاوزێدا زەرد دەبن. ئەم سێ جۆرە مەودای (ناوچەی) بڵاوبوونەوەی جوگرافیی جیاوازیان هەیە، و بۆقە سەردارە هاوارکەرەکە باشوورترین ناوچەی بڵاوبوونەوەی هەیە (واتە زیاتر لە هەموویان دەکەوێتە باشوورەوە). <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rowley |first=Jodi |ڕێکەوت=22 November 2021 |ناونیشان=https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=The Australian Museum |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} 50yxxagbvxdbjwk8a734um5ij4zsrc2 1590431 1590430 2026-06-15T10:19:05Z Rahel khdhr 75558 1590431 wikitext text/x-wiki {{db-author}} {{Speciesbox|name=Screaming tree frog|image=L dentata.jpg|genus=Colleeneremia|species=quiritatus|authority=Donnellan et al., 2025}} بۆقی سەرداری هاوارکەر (بە ناوی زانستی: ''Colleeneremia quiritatus'') جۆرێکە لە بۆق کە سەر بە ژێرخێزانی (Pelodryadinae)یە. زێدی ڕەسەنی ئەم بۆقە تەنها تایبەتە بە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئوسترالیا، بە دیاریکراوی دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی زنجیرەچیاکانی گریێت دیڤایدینگ (Great Dividing Range). ناوچەی بڵاوبوونەوەی ئەم جۆرە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ویلایەتی ڤیکتۆریاوە درێژ دەبێتەوە بۆ ناوەڕاستی کەناراوەکانی نیو ساوت وێڵز، واتە لە ناوچەی مالاکووتاوە (Mallacoota) بەرەو باکوور تا دەگاتە تاری (Taree). ئەم جۆرە هەمان ئەو بۆقەیە کە پێی دەوترێت "بۆقی سەرداری باڕەدار" (bleating tree frog - بەهۆی ئەوەی دەنگەکەی لە باڕەی مەڕ دەچێت) کە لە دەوروبەری شاری سیدنی دەژی، و ناسراوە بە دەنگە یەکجار بەرزەکەی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://amphibiansoftheworld.amnh.org/Amphibia/Anura/Hylidae/Pelodryadinae/Litoria/Litoria-quiritatus |وێبگە=Amphibian Species of the World}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rowley |first=J. J. L. |last2=Mahony |first2=M. J. |last3=Hines |first3=H. B. |last4=Myers |first4=S. |last5=Price |first5=L. C. |last6=Shea |first6=G. M. |last7=Donnellan |first7=S. C. |date=2021-11-22 |title=Two new frog species from the Litoria rubella species group from eastern Australia |url=https://mapress.com/zt/article/view/zootaxa.5071.1.1 |journal=Zootaxa |language=en |volume=5071 |issue=1 |pages=1–41 |doi=10.11646/zootaxa.5071.1.1 |issn=1175-5334 |pmid=34810683 |doi-access=free}}</ref> <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rowley |first=Jodi |ڕێکەوت=22 November 2021 |ناونیشان=https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=The Australian Museum |زمان=en}}</ref> بۆ ماوەیەکی زۆر ئەم جۆرە لەگەڵ جۆرێکی تردا کە پێی دەوترێت 'بۆقی سەرداری باڕەداری پتەو' (robust bleating tree frog - بە ناوی زانستی: Colleeneremia dentata) تێکەڵ دەکرا، هەر بۆیەش تا ساڵی ٢٠٢١ بە فەرمی وەسف نەکرا و نەناسێنرا، سەرەڕای ئەوەی جۆرێکی تاڕادەیەک باوە و لە نزیک ناوەندە سەرەکییەکانی دانیشتووانەوە دەدۆزرێتەوە. توێژەر 'ڕاوڵی و هاوکارانی' (Rowley et al) لە ساڵی ٢٠٢١دا، سێ لقی جیاوازیان لەو جۆرە جیاکردەوە کە پێشتر وەک یەک جۆر (Colleeneremia dentata) سەیر دەکرا، ئەمەش لەسەر بنەمای جیاوازیی بۆماوەیی (genetic divergence)، جیاوازییە بچووکە شێوەییەکان (مۆرفۆلۆژییەکان)، و جیاوازییە بەرچاوەکان لە دەنگەنیاندا؛ کە ئەمەی دواییان لە ڕێگەی پڕۆژەی زانستیی هاووڵاتیانی 'فڕۆگ ئای دی ئوسترالیا' (FrogID Australia)وە کۆکرابوونەوە. یەکێک لەم سێ لقە بریتی بوو لە 'بۆقی سەرداری باحەداری پتەو' (C. dentata sensu stricto)، ئەوی تریان 'بۆقی سەرداری باحەداری باریک' (slender bleating tree frog - C. balatus) بوو، و کۆتا دانەشیان 'بۆقی سەرداری هاوارکەر' (C. quiritatus) بوو. بۆقی سەرداری هاوارکەر درێژترین دەنگی هەیە لە نێوان هەر سێ جۆرەکەدا، هیچ هێڵێکی سپی بە تەنیشتەکانیدا (لاکانیدا) نییە، و نێرەکەی لە وەرزی زاوزێدا ڕەنگی دەگۆڕێت بۆ زەرد. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=z3440238 |ڕێکەوت=2021-11-23 |ناونیشان=https://newsroom.unsw.edu.au/news/science-tech/surprise-discovery-two-new-very-loud-frog-species |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=UNSW Newsroom}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2021-11-23 |ناونیشان=https://www.australiangeographic.com.au/news/2021/11/two-new-loud-frog-species-have-been-found-along-the-east-coast-of-australia/ |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=Australian Geographic |زمان=en-US}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=2021-11-22 |ناونیشان=https://www.sci.news/biology/two-new-litoria-species-10292.html |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=Sci.News: Breaking Science News |زمان=en-US}}</ref> تورەگەی دەنگی (vocal sac) لە نێرەی بۆقە سەردارە هاوارکەرەکاندا هەمیشە زەردە، لە کاتێکدا بەشەکانی تری جەستەی بۆقەکە تەنها لە وەرزی زاوزێدا زەرد دەبن. ئەم سێ جۆرە مەودای (ناوچەی) بڵاوبوونەوەی جوگرافیی جیاوازیان هەیە، و بۆقە سەردارە هاوارکەرەکە باشوورترین ناوچەی بڵاوبوونەوەی هەیە (واتە زیاتر لە هەموویان دەکەوێتە باشوورەوە). <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rowley |first=Jodi |ڕێکەوت=22 November 2021 |ناونیشان=https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=The Australian Museum |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}} p4hkjfwuglzpwprni0l1isgn1i3igiu 0 296569 1590434 2026-06-15T10:43:01Z Rahel khdhr 75558 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1347709510|Screaming tree frog]]» 1590434 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:L dentata.jpg|چوارچێوە|نێرەیەکی بۆقی باحەکەری سەردار (Litoria dentata)، لە کاتی دەرکردنی دەنگدا لە وەرزی زاوزێدا.]] '''بۆقی هاوارکەری سەردار''' (ناوی زانستی: [[:en:Screaming_tree_frog|Colleeneremia quiritatus]]) جۆرێکە لە بۆق کە سەر بە ژێرخێزانی (Pelodryadinae)یە. زێدی ڕەسەنی ئەم بۆقە تەنها تایبەتە بە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئوستڕاڵیا، بە دیاریکراوی دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی زنجیرەچیاکانی گریێت دیڤایدینگ (Great Dividing Range). ناوچەی بڵاوبوونەوەی ئەم جۆرە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ویلایەتی ڤیکتۆریاوە درێژ دەبێتەوە بۆ ناوەڕاستی کەناراوەکانی نیو ساوت وێڵز، واتە لە ناوچەی مالاکووتاوە (Mallacoota) بەرەو باکوور تا دەگاتە تاری (Taree). ئەم جۆرە هەمان ئەو بۆقەیە کە پێی دەوترێت "بۆقی باحەکەری سەردار" (bleating tree frog - بەهۆی ئەوەی دەنگەکەی لە باحە باحی مەڕ دەچێت) کە لە دەوروبەری شاری سیدنی دەژی، و ناسراوە بە دەنگە یەکجار بەرزەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://amphibiansoftheworld.amnh.org/Amphibia/Anura/Hylidae/Pelodryadinae/Litoria/Litoria-quiritatus |وێبگە=Amphibian Species of the World}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rowley |first=J. J. L. |last2=Mahony |first2=M. J. |last3=Hines |first3=H. B. |last4=Myers |first4=S. |last5=Price |first5=L. C. |last6=Shea |first6=G. M. |last7=Donnellan |first7=S. C. |date=2021-11-22 |title=Two new frog species from the Litoria rubella species group from eastern Australia |url=https://mapress.com/zt/article/view/zootaxa.5071.1.1 |journal=Zootaxa |language=en |volume=5071 |issue=1 |pages=1–41 |doi=10.11646/zootaxa.5071.1.1 |issn=1175-5334 |pmid=34810683 |doi-access=free}}</ref> <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rowley |first=Jodi |ڕێکەوت=22 November 2021 |ناونیشان=https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=The Australian Museum |زمان=en}}</ref> بۆ ماوەیەکی زۆر ئەم جۆرە لەگەڵ جۆرێکی تردا کە پێی دەوترێت 'بۆقی باحەکەری توندی سەردار' (robust bleating tree frog - بە ناوی زانستی: Colleeneremia dentata) تێکەڵ دەکرا، هەر بۆیەش تا ساڵی ٢٠٢١ بە فەرمی وەسف نەکرا و نەناسێنرا، سەرەڕای ئەوەی جۆرێکی تاڕادەیەک باوە و لە نزیک ناوەندە سەرەکییەکانی دانیشتووانەوە دەبینرێت. توێژەر 'ڕاوڵی و هاوکارانی' (Rowley et al) لە ساڵی ٢٠٢١دا، سێ لقی جیاوازیان لەو جۆرە جیاکردەوە کە پێشتر وەک یەک جۆر (Colleeneremia dentata) سەیر دەکرا، ئەمەش لەسەر بنەمای جیاوازیی بۆماوەیی (genetic divergence)، جیاوازییە بچووکە شێوەییەکان ([[مۆرفۆلۆجی (زمانەوانی)|مۆرفۆلۆجییەکان]])، و جیاوازییە بەرچاوەکان لە دەنگیاندا؛ کە ئەمەی دواییان لە ڕێگەی پڕۆژەی زانستیی هاووڵاتیانی 'فڕۆگ ئای دی ئوستڕاڵیا' (FrogID Australia)وە کۆکرابوونەوە. یەکێک لەم سێ لقە بریتی بوو لە 'بۆقی باحەکەری توندی سەردار' (C. dentata sensu stricto)، ئەوی تریان 'بۆقی باحەکەری باریکی سەردار' (slender bleating tree frog - C. balatus) بوو، و کۆتا دانەشیان 'بۆقی هاوارکەری سەردار' (C. quiritatus) بوو. بۆقی هاوارکەری سەردار درێژترین دەنگی هەیە لە نێوان هەر سێ جۆرەکەدا، هیچ هێڵێکی سپی بە تەنیشتەکانیدا (لاکانیدا) نییە، و نێرەکەی لە وەرزی زاوزێدا ڕەنگی دەگۆڕێت بۆ زەرد. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=z3440238 |ڕێکەوت=2021-11-23 |ناونیشان=https://newsroom.unsw.edu.au/news/science-tech/surprise-discovery-two-new-very-loud-frog-species |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=UNSW Newsroom}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2021-11-23 |ناونیشان=https://www.australiangeographic.com.au/news/2021/11/two-new-loud-frog-species-have-been-found-along-the-east-coast-of-australia/ |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=Australian Geographic |زمان=en-US}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=2021-11-22 |ناونیشان=https://www.sci.news/biology/two-new-litoria-species-10292.html |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=Sci.News: Breaking Science News |زمان=en-US}}</ref> تورەگەی دەنگی (vocal sac) لە نێرەی بۆقی هاوارکەری سەردار هەمیشە زەردە، لە کاتێکدا بەشەکانی تری جەستەی بۆقەکە تەنها لە وەرزی زاوزێدا زەرد دەبن. ئەم سێ جۆرە مەودای (ناوچەی) بڵاوبوونەوەی جوگرافیی جیاوازیان هەیە، و بۆقی هاوارکەری سەردار باشووریترین ناوچەی بڵاوبوونەوەی هەیە (واتە زیاتر لە هەموویان دەکەوێتە باشوورەوە). <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rowley |first=Jodi |ڕێکەوت=22 November 2021 |ناونیشان=https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=The Australian Museum |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRowley2021">Rowley, Jodi (22 November 2021). [https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ "Bleating or screaming? Two new, very loud, frog species described in eastern Australia"]. ''The Australian Museum''. Archived from [https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ the original] on 5 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-08-07</span></span>.</cite></ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}}{{Taxonbar}} 7muu1yshf5c2ksqcgdtlayq84tnjvix 1590435 1590434 2026-06-15T10:45:11Z Rahel khdhr 75558 1590435 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:L dentata.jpg|نێرەیەکی بۆقی باحەکەری سەردار (Litoria dentata)، لە کاتی دەرکردنی دەنگدا لە وەرزی زاوزێدا.|وێنۆک]] '''بۆقی هاوارکەری سەردار''' (ناوی زانستی: [[:en:Screaming_tree_frog|Colleeneremia quiritatus]]) جۆرێکە لە بۆق کە سەر بە ژێرخێزانی (Pelodryadinae)یە. زێدی ڕەسەنی ئەم بۆقە تەنها تایبەتە بە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئوستڕاڵیا، بە دیاریکراوی دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی زنجیرەچیاکانی گریێت دیڤایدینگ (Great Dividing Range). ناوچەی بڵاوبوونەوەی ئەم جۆرە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ویلایەتی ڤیکتۆریاوە درێژ دەبێتەوە بۆ ناوەڕاستی کەناراوەکانی نیو ساوت وێڵز، واتە لە ناوچەی مالاکووتاوە (Mallacoota) بەرەو باکوور تا دەگاتە تاری (Taree). ئەم جۆرە هەمان ئەو بۆقەیە کە پێی دەوترێت "بۆقی باحەکەری سەردار" (bleating tree frog - بەهۆی ئەوەی دەنگەکەی لە باحە باحی مەڕ دەچێت) کە لە دەوروبەری شاری سیدنی دەژی، و ناسراوە بە دەنگە یەکجار بەرزەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://amphibiansoftheworld.amnh.org/Amphibia/Anura/Hylidae/Pelodryadinae/Litoria/Litoria-quiritatus |وێبگە=Amphibian Species of the World}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rowley |first=J. J. L. |last2=Mahony |first2=M. J. |last3=Hines |first3=H. B. |last4=Myers |first4=S. |last5=Price |first5=L. C. |last6=Shea |first6=G. M. |last7=Donnellan |first7=S. C. |date=2021-11-22 |title=Two new frog species from the Litoria rubella species group from eastern Australia |url=https://mapress.com/zt/article/view/zootaxa.5071.1.1 |journal=Zootaxa |language=en |volume=5071 |issue=1 |pages=1–41 |doi=10.11646/zootaxa.5071.1.1 |issn=1175-5334 |pmid=34810683 |doi-access=free}}</ref> <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rowley |first=Jodi |ڕێکەوت=22 November 2021 |ناونیشان=https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=The Australian Museum |زمان=en}}</ref> بۆ ماوەیەکی زۆر ئەم جۆرە لەگەڵ جۆرێکی تردا کە پێی دەوترێت 'بۆقی باحەکەری توندی سەردار' (robust bleating tree frog - بە ناوی زانستی: Colleeneremia dentata) تێکەڵ دەکرا، هەر بۆیەش تا ساڵی ٢٠٢١ بە فەرمی وەسف نەکرا و نەناسێنرا، سەرەڕای ئەوەی جۆرێکی تاڕادەیەک باوە و لە نزیک ناوەندە سەرەکییەکانی دانیشتووانەوە دەبینرێت. توێژەر 'ڕاوڵی و هاوکارانی' (Rowley et al) لە ساڵی ٢٠٢١دا، سێ لقی جیاوازیان لەو جۆرە جیاکردەوە کە پێشتر وەک یەک جۆر (Colleeneremia dentata) سەیر دەکرا، ئەمەش لەسەر بنەمای جیاوازیی بۆماوەیی (genetic divergence)، جیاوازییە بچووکە شێوەییەکان ([[مۆرفۆلۆجی (زمانەوانی)|مۆرفۆلۆجییەکان]])، و جیاوازییە بەرچاوەکان لە دەنگیاندا؛ کە ئەمەی دواییان لە ڕێگەی پڕۆژەی زانستیی هاووڵاتیانی 'فڕۆگ ئای دی ئوستڕاڵیا' (FrogID Australia)وە کۆکرابوونەوە. یەکێک لەم سێ لقە بریتی بوو لە 'بۆقی باحەکەری توندی سەردار' (C. dentata sensu stricto)، ئەوی تریان 'بۆقی باحەکەری باریکی سەردار' (slender bleating tree frog - C. balatus) بوو، و کۆتا دانەشیان 'بۆقی هاوارکەری سەردار' (C. quiritatus) بوو. بۆقی هاوارکەری سەردار درێژترین دەنگی هەیە لە نێوان هەر سێ جۆرەکەدا، هیچ هێڵێکی سپی بە تەنیشتەکانیدا (لاکانیدا) نییە، و نێرەکەی لە وەرزی زاوزێدا ڕەنگی دەگۆڕێت بۆ زەرد. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=z3440238 |ڕێکەوت=2021-11-23 |ناونیشان=https://newsroom.unsw.edu.au/news/science-tech/surprise-discovery-two-new-very-loud-frog-species |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=UNSW Newsroom}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2021-11-23 |ناونیشان=https://www.australiangeographic.com.au/news/2021/11/two-new-loud-frog-species-have-been-found-along-the-east-coast-of-australia/ |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=Australian Geographic |زمان=en-US}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=2021-11-22 |ناونیشان=https://www.sci.news/biology/two-new-litoria-species-10292.html |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=Sci.News: Breaking Science News |زمان=en-US}}</ref> تورەگەی دەنگی (vocal sac) لە نێرەی بۆقی هاوارکەری سەردار هەمیشە زەردە، لە کاتێکدا بەشەکانی تری جەستەی بۆقەکە تەنها لە وەرزی زاوزێدا زەرد دەبن. ئەم سێ جۆرە مەودای (ناوچەی) بڵاوبوونەوەی جوگرافیی جیاوازیان هەیە، و بۆقی هاوارکەری سەردار باشووریترین ناوچەی بڵاوبوونەوەی هەیە (واتە زیاتر لە هەموویان دەکەوێتە باشوورەوە). <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rowley |first=Jodi |ڕێکەوت=22 November 2021 |ناونیشان=https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=The Australian Museum |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRowley2021">Rowley, Jodi (22 November 2021). [https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ "Bleating or screaming? Two new, very loud, frog species described in eastern Australia"]. ''The Australian Museum''. Archived from [https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ the original] on 5 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-08-07</span></span>.</cite></ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}}{{Taxonbar}} 6z32p6hc5m22rwy7m3y451td3sd2a2e 1590438 1590435 2026-06-15T10:48:14Z Rahel khdhr 75558 1590438 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:L dentata.jpg|نێرەیەکی بۆقی باحەکەری سەردار (Litoria dentata)، لە کاتی دەرکردنی دەنگدا لە وەرزی زاوزێدا.|وێنۆک]] '''بۆقی هاوارکەری سەردار''' (ناوی زانستی: [[:en:Screaming_tree_frog|Colleeneremia quiritatus]]) جۆرێکە لە بۆق کە سەر بە ژێرخێزانی ([[:en:Pelodryadidae|Pelodryadinae]])یە. زێدی ڕەسەنی ئەم بۆقە تەنها تایبەتە بە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئوستڕاڵیا، بە دیاریکراوی دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی زنجیرەچیاکانی گریێت دیڤایدینگ (Great Dividing Range). ناوچەی بڵاوبوونەوەی ئەم جۆرە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ویلایەتی ڤیکتۆریاوە درێژ دەبێتەوە بۆ ناوەڕاستی کەناراوەکانی نیو ساوت وێڵز، واتە لە ناوچەی مالاکووتاوە (Mallacoota) بەرەو باکوور تا دەگاتە تاری (Taree). ئەم جۆرە هەمان ئەو بۆقەیە کە پێی دەوترێت "بۆقی باحەکەری سەردار" (bleating tree frog - بەهۆی ئەوەی دەنگەکەی لە باحە باحی مەڕ دەچێت) کە لە دەوروبەری شاری سیدنی دەژی، و ناسراوە بە دەنگە یەکجار بەرزەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://amphibiansoftheworld.amnh.org/Amphibia/Anura/Hylidae/Pelodryadinae/Litoria/Litoria-quiritatus |وێبگە=Amphibian Species of the World}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rowley |first=J. J. L. |last2=Mahony |first2=M. J. |last3=Hines |first3=H. B. |last4=Myers |first4=S. |last5=Price |first5=L. C. |last6=Shea |first6=G. M. |last7=Donnellan |first7=S. C. |date=2021-11-22 |title=Two new frog species from the Litoria rubella species group from eastern Australia |url=https://mapress.com/zt/article/view/zootaxa.5071.1.1 |journal=Zootaxa |language=en |volume=5071 |issue=1 |pages=1–41 |doi=10.11646/zootaxa.5071.1.1 |issn=1175-5334 |pmid=34810683 |doi-access=free}}</ref> <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rowley |first=Jodi |ڕێکەوت=22 November 2021 |ناونیشان=https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=The Australian Museum |زمان=en}}</ref> بۆ ماوەیەکی زۆر ئەم جۆرە لەگەڵ جۆرێکی تردا کە پێی دەوترێت 'بۆقی باحەکەری توندی سەردار' (robust bleating tree frog - بە ناوی زانستی: Colleeneremia dentata) تێکەڵ دەکرا، هەر بۆیەش تا ساڵی ٢٠٢١ بە فەرمی وەسف نەکرا و نەناسێنرا، سەرەڕای ئەوەی جۆرێکی تاڕادەیەک باوە و لە نزیک ناوەندە سەرەکییەکانی دانیشتووانەوە دەبینرێت. توێژەر 'ڕاوڵی و هاوکارانی' (Rowley et al) لە ساڵی ٢٠٢١دا، سێ لقی جیاوازیان لەو جۆرە جیاکردەوە کە پێشتر وەک یەک جۆر (Colleeneremia dentata) سەیر دەکرا، ئەمەش لەسەر بنەمای جیاوازیی بۆماوەیی (genetic divergence)، جیاوازییە بچووکە شێوەییەکان ([[مۆرفۆلۆجی (زمانەوانی)|مۆرفۆلۆجییەکان]])، و جیاوازییە بەرچاوەکان لە دەنگیاندا؛ کە ئەمەی دواییان لە ڕێگەی پڕۆژەی زانستیی هاووڵاتیانی 'فڕۆگ ئای دی ئوستڕاڵیا' (FrogID Australia)وە کۆکرابوونەوە. یەکێک لەم سێ لقە بریتی بوو لە 'بۆقی باحەکەری توندی سەردار' (C. dentata sensu stricto)، ئەوی تریان 'بۆقی باحەکەری باریکی سەردار' (slender bleating tree frog - C. balatus) بوو، و کۆتا دانەشیان 'بۆقی هاوارکەری سەردار' (C. quiritatus) بوو. بۆقی هاوارکەری سەردار درێژترین دەنگی هەیە لە نێوان هەر سێ جۆرەکەدا، هیچ هێڵێکی سپی بە تەنیشتەکانیدا (لاکانیدا) نییە، و نێرەکەی لە وەرزی زاوزێدا ڕەنگی دەگۆڕێت بۆ زەرد. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=z3440238 |ڕێکەوت=2021-11-23 |ناونیشان=https://newsroom.unsw.edu.au/news/science-tech/surprise-discovery-two-new-very-loud-frog-species |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=UNSW Newsroom}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2021-11-23 |ناونیشان=https://www.australiangeographic.com.au/news/2021/11/two-new-loud-frog-species-have-been-found-along-the-east-coast-of-australia/ |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=Australian Geographic |زمان=en-US}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=2021-11-22 |ناونیشان=https://www.sci.news/biology/two-new-litoria-species-10292.html |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=Sci.News: Breaking Science News |زمان=en-US}}</ref> تورەگەی دەنگی (vocal sac) لە نێرەی بۆقی هاوارکەری سەردار هەمیشە زەردە، لە کاتێکدا بەشەکانی تری جەستەی بۆقەکە تەنها لە وەرزی زاوزێدا زەرد دەبن. ئەم سێ جۆرە مەودای (ناوچەی) بڵاوبوونەوەی جوگرافیی جیاوازیان هەیە، و بۆقی هاوارکەری سەردار باشووریترین ناوچەی بڵاوبوونەوەی هەیە (واتە زیاتر لە هەموویان دەکەوێتە باشوورەوە). <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rowley |first=Jodi |ڕێکەوت=22 November 2021 |ناونیشان=https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=The Australian Museum |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRowley2021">Rowley, Jodi (22 November 2021). [https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ "Bleating or screaming? Two new, very loud, frog species described in eastern Australia"]. ''The Australian Museum''. Archived from [https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ the original] on 5 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-08-07</span></span>.</cite></ref> == سەرچاوەکان == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{سەرچاوەکان}}{{Taxonbar}} 5pr8hwjn0hbmnqzc2758ztvbp7yhqxk 1590439 1590438 2026-06-15T10:50:59Z Rahel khdhr 75558 /* سەرچاوەکان */ 1590439 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:L dentata.jpg|نێرەیەکی بۆقی باحەکەری سەردار (Litoria dentata)، لە کاتی دەرکردنی دەنگدا لە وەرزی زاوزێدا.|وێنۆک]] '''بۆقی هاوارکەری سەردار''' (ناوی زانستی: [[:en:Screaming_tree_frog|Colleeneremia quiritatus]]) جۆرێکە لە بۆق کە سەر بە ژێرخێزانی ([[:en:Pelodryadidae|Pelodryadinae]])یە. زێدی ڕەسەنی ئەم بۆقە تەنها تایبەتە بە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئوستڕاڵیا، بە دیاریکراوی دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی زنجیرەچیاکانی گریێت دیڤایدینگ (Great Dividing Range). ناوچەی بڵاوبوونەوەی ئەم جۆرە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ویلایەتی ڤیکتۆریاوە درێژ دەبێتەوە بۆ ناوەڕاستی کەناراوەکانی نیو ساوت وێڵز، واتە لە ناوچەی مالاکووتاوە (Mallacoota) بەرەو باکوور تا دەگاتە تاری (Taree). ئەم جۆرە هەمان ئەو بۆقەیە کە پێی دەوترێت "بۆقی باحەکەری سەردار" (bleating tree frog - بەهۆی ئەوەی دەنگەکەی لە باحە باحی مەڕ دەچێت) کە لە دەوروبەری شاری سیدنی دەژی، و ناسراوە بە دەنگە یەکجار بەرزەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://amphibiansoftheworld.amnh.org/Amphibia/Anura/Hylidae/Pelodryadinae/Litoria/Litoria-quiritatus |وێبگە=Amphibian Species of the World}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |last=Rowley |first=J. J. L. |last2=Mahony |first2=M. J. |last3=Hines |first3=H. B. |last4=Myers |first4=S. |last5=Price |first5=L. C. |last6=Shea |first6=G. M. |last7=Donnellan |first7=S. C. |date=2021-11-22 |title=Two new frog species from the Litoria rubella species group from eastern Australia |url=https://mapress.com/zt/article/view/zootaxa.5071.1.1 |journal=Zootaxa |language=en |volume=5071 |issue=1 |pages=1–41 |doi=10.11646/zootaxa.5071.1.1 |issn=1175-5334 |pmid=34810683 |doi-access=free}}</ref> <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rowley |first=Jodi |ڕێکەوت=22 November 2021 |ناونیشان=https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=The Australian Museum |زمان=en}}</ref> بۆ ماوەیەکی زۆر ئەم جۆرە لەگەڵ جۆرێکی تردا کە پێی دەوترێت 'بۆقی باحەکەری توندی سەردار' (robust bleating tree frog - بە ناوی زانستی: Colleeneremia dentata) تێکەڵ دەکرا، هەر بۆیەش تا ساڵی ٢٠٢١ بە فەرمی وەسف نەکرا و نەناسێنرا، سەرەڕای ئەوەی جۆرێکی تاڕادەیەک باوە و لە نزیک ناوەندە سەرەکییەکانی دانیشتووانەوە دەبینرێت. توێژەر 'ڕاوڵی و هاوکارانی' (Rowley et al) لە ساڵی ٢٠٢١دا، سێ لقی جیاوازیان لەو جۆرە جیاکردەوە کە پێشتر وەک یەک جۆر (Colleeneremia dentata) سەیر دەکرا، ئەمەش لەسەر بنەمای جیاوازیی بۆماوەیی (genetic divergence)، جیاوازییە بچووکە شێوەییەکان ([[مۆرفۆلۆجی (زمانەوانی)|مۆرفۆلۆجییەکان]])، و جیاوازییە بەرچاوەکان لە دەنگیاندا؛ کە ئەمەی دواییان لە ڕێگەی پڕۆژەی زانستیی هاووڵاتیانی 'فڕۆگ ئای دی ئوستڕاڵیا' (FrogID Australia)وە کۆکرابوونەوە. یەکێک لەم سێ لقە بریتی بوو لە 'بۆقی باحەکەری توندی سەردار' (C. dentata sensu stricto)، ئەوی تریان 'بۆقی باحەکەری باریکی سەردار' (slender bleating tree frog - C. balatus) بوو، و کۆتا دانەشیان 'بۆقی هاوارکەری سەردار' (C. quiritatus) بوو. بۆقی هاوارکەری سەردار درێژترین دەنگی هەیە لە نێوان هەر سێ جۆرەکەدا، هیچ هێڵێکی سپی بە تەنیشتەکانیدا (لاکانیدا) نییە، و نێرەکەی لە وەرزی زاوزێدا ڕەنگی دەگۆڕێت بۆ زەرد. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=z3440238 |ڕێکەوت=2021-11-23 |ناونیشان=https://newsroom.unsw.edu.au/news/science-tech/surprise-discovery-two-new-very-loud-frog-species |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=UNSW Newsroom}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2021-11-23 |ناونیشان=https://www.australiangeographic.com.au/news/2021/11/two-new-loud-frog-species-have-been-found-along-the-east-coast-of-australia/ |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=Australian Geographic |زمان=en-US}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last= |first= |ڕێکەوت=2021-11-22 |ناونیشان=https://www.sci.news/biology/two-new-litoria-species-10292.html |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=Sci.News: Breaking Science News |زمان=en-US}}</ref> تورەگەی دەنگی (vocal sac) لە نێرەی بۆقی هاوارکەری سەردار هەمیشە زەردە، لە کاتێکدا بەشەکانی تری جەستەی بۆقەکە تەنها لە وەرزی زاوزێدا زەرد دەبن. ئەم سێ جۆرە مەودای (ناوچەی) بڵاوبوونەوەی جوگرافیی جیاوازیان هەیە، و بۆقی هاوارکەری سەردار باشووریترین ناوچەی بڵاوبوونەوەی هەیە (واتە زیاتر لە هەموویان دەکەوێتە باشوورەوە). <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Rowley |first=Jodi |ڕێکەوت=22 November 2021 |ناونیشان=https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=5 February 2024 |ڕێکەوتی سەردان=2023-08-07 |وێبگە=The Australian Museum |زمان=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRowley2021">Rowley, Jodi (22 November 2021). [https://web.archive.org/web/20240205230216/https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ "Bleating or screaming? Two new, very loud, frog species described in eastern Australia"]. ''The Australian Museum''. Archived from [https://australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/australian.museum/blog/amri-news/bleating-or-screaming/ the original] on 5 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-08-07</span></span>.</cite></ref> == سەرچاوەکان == {{Reflist}}{{Taxonbar}} awpukrzgjpxa2nfu2jra2q18ordfidn 0 296570 1590443 2026-06-15T10:57:32Z Zemen 40346 Zemen پەڕەی [[بۆب ئۆدنکیرک]]ی گواستەوە بۆ [[باب ئۆدەنکێرک]]: ناوی ھەڵە 1590443 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[باب ئۆدەنکێرک]] hhktws25pctes5cb10v16nhvg5ogid7 0 296571 1590447 2026-06-15T11:07:41Z Solaveae 67481 دانانی پەرگەی فیلمی "ئەنفا ٨" 1590447 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی فیلم | ناو = ئەنفا ٨ | وێنە = Anfa 8 (Karzan Kardozi, 2026).jpg | قەبارەی_وێنە = | جێگرەوەی_وێنە = پۆستەری فیلمی ئەنفا ٨ | سەردێڕی_وێنە = پۆستەری فیلم | دەرھێنەر = [[کارزان کاردۆزی]] | بەرھەمھێنەر = کارزان کاردۆزی | نووسەر = کارزان کاردۆزی | کاست= بەرزان یونس<br/>کەنار سەرچڵ<br/>ڕاگەش کیژان<br/>نڤار یاسین |زمان= [[زمانی کوردی|کوردی]] | وڵات =[[کوردستان]] | مۆسیقا = کارزان کاردۆزی |وێنەگری سینەمایی= لانە دیار | مۆنتاژ = | کۆمپانیای_بەرھەمھێنان = | دابەشکار = | ڕێکەوتی_دەرچوون = ھاوینی ٢٠٢٦ |ماوەی فیلم= ١٠٥ خولەک | وڵات = ھەرێمی کوردستان | زمان = کوردی | تێچوو = ٨٬٠٠٠ دۆلار | داھات = |imdb_id= tt22817100 }} '''ئەنفا ٨''' (بە [[ئینگلیزی]]: ''Anfa 8'') فیلمێکی خەیاڵی زانستی، نوار و ھەستبزوێنی [[کورد|کوردییە]] لە ھاوینی ٢٠٢٦ لە سینەماکانی [[ھەرێمی کوردستان|ھەرێمی کوردستان]] نمایش دەکرێت. فیلمەکە لە نووسین و بەرھەمھێنان و دەرھێنانی کارزان کاردۆزییە و نواندنی سەرەکی لەلایەن بەرزان یونس، کەنار سەرچڵ، ڕاگەش کیژان و نڤار یاسینە. چیرۆکی فیلمەکە سەرچاوەی گرتووە لە ئەفسانەکانی "جەنگی خۆرەس و سێز" و "گەشتی ئینانا بۆ جیھانی مردن" کە بە ناوەڕۆک و وێنەیەکی ھاوچەرخ دەگێڕدرێتەوە لە چوارچێوەی ژانرای خەیاڵی زانستی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Karzan Kardozi |ناونیشان=https://www.imdb.com/title/tt22817100/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=IMDB |زمان=en}}</ref> == چیڕۆک == لە شاری سۆلێ کە دەسەڵاتداریەتی دەکرێت لەلایەن ئەنفا ٨، شەو ھەمیشەیییە و ڕۆژ بوونی نییە. خۆرەس لە ھێزی شۆپاژۆ، ڕاوی ئەندامانی گرووپێکی خۆرپەرست دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=فیلمی ئەنفا ٨|بڵاوکەرەوە=Kurdistan24|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/882097|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == کاست == * بەرزان یونس لە ڕۆڵی [[خۆر|خۆرەس]] * کەنار سەرچڵ لە ڕۆڵی [[عەشتار|ئینانا]] * تەھا محەممەد لە ڕۆڵی ئەنفا ٨ * فەرھاد سەعدی لە ڕۆڵی شوفێر * ڕاگەش کیژان لە ڕۆڵی ھەنی وێڵ ٦٠٢٢ * نڤار یاسین لە ڕۆڵی ڕاوێژکاری ئەنفا ٨ * یاسین عومەر لە ڕۆڵی ژمارە ٣ == بەرھەمھێنان == فیلمەکە لە ماوەی ١٨ ڕۆژدا کاری وێنەگرتنی بۆ کراوە لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ و بە ستافێکی پێنج کەسی و بودجەیەکی ٨ ھەزار دۆلار بەرھەم ھێنراوە کە لەلایەن دەرھێنەرەوە دابین کراوە. لە لۆکەیشن لە شاری [[سلێمانی]] لە باشووری کوردستان کاری وێنەگرتنی زۆربەی دیمەنەکانی فیلمەکە کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=ھەواڵی فیلمی ئەنفا ٨|بڵاوکەرەوە=Channel 8|ناونیشان=https://channel8.com/kurdish/news/199488|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb title|39131341|ئەنفا ٨}} {{فیلمە کوردییەکان}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|دەیەی ٢٠٢٠|عێراق|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود}} [[پۆل:فیلمە کوردییەکان]] [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی کوردی]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:فیلمە تاوانکارییەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمی نوار]] [[پۆل:ئەو فیلمانەی لە کوردستان داندراون]] [[پۆل: پێڕستە خەیاڵییە زانستییەکان]] [[پۆل: بابەتە خەیاڵییە زانستییەکان]] [[پۆل: کارەکان سەبارەت بە خەیاڵی زانستی]] [[پۆل:فیلمەکانی جەنگی عێراق]] [[پۆل:فیلمەکانی جەنگی عێراق]] 5fznccfekuei1qiw4hvuixtig6udj2w